2023 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI YILLIK PROGRAMININ ONAYLANMASI HAKKINDA KARAR (KARAR SAYISI: 6294)

C*

CUMHURBAŞKANI KARARI

Karar Sayısı: 6294

25 Ekim 2022

Sayı : 31994 (Mükerrer)

Recep Tayyip ERDOĞAN

CUMHURBAŞKANI

2023 YILI CUMHURBASKANLIGI YILLIK PROGRAMI

BIRINCI BÖLÜM

1. DÜNYA EKONOMISINDEKI GELISMELER

Tüm dünyayi derinden etkileyen Covid-19 pandemisiyle mücadelede saglanan olaganüstü tesviklerin ve ekonomik aktiviteyi destekleyici politikalarin uygulanmasiyla güçlenen toplam talebe karsilik olarak gelisen arz sorunlari, basta gida ve enerji olmak üzere, tüm emtia fiyatlarinda tarihi yüksek seviyelerin görülmesine yol açmistir. 2021 yili boyunca reel ekonominin daha canli, finansal risk istahinin daha yüksek seyretmesi ve küresel enflasyonun ivme kazanmasiyla ülkeler arasi ayrismalar meydana gelmis olsa da küresel büyüme beklentilere kiyasla daha güçlü gerçeklegmistir. Nitekim küresel tedarik zincirlerindeki bozulmalara ragmen iktisadi faaliyet dünya genelinde salgin öncesi dönem seviyelerine yakinsamistir. IMF verilerine göre 2021 yilinda bir önceki yil ile kiyaslandiginda; ABD yüzde 5,7, Almanya yüzde 2,6, Japonya yüzde 1,7, Birlegik Krallik yüzde 7,4, Fransa yüzde 6,8 oranlarinda büyüme kaydederken, Avro Bölgesindeki büyüme yüzde 5,2 olmustur. Ayni dönemde Meksika yüzde 4,8, Hindistan yüzde 8,7, Rusya yüzde 4,7 ve Brezilya yüzde 4,6 büyümüstür. Çin ise yükselen ve geligmekte olan ülkeler bloku içinde daha iyi performans göstererek yüzde 8,1 oraninda büyümüstür. Böylece 2021 yilindaki küresel büyüme yüzde 6,0 olmustur. Küresel ekonomi 2021 yilindaki güçlü toparlanmasini 2022 yilinin ilk çeyreginde de devam ettirmistir.

Kuvvetli büyümeye eslik eden ve 2021 sonu itibariyla yaygin ve kalici hale gelmeye baslayan küresel enflasyon görünümü, ekonomiler üzerinde baski olusturmus ve parasal sikilagma adimlarinin atilmasina yönelik beklentilerin artmasina neden olmustur. Nitekim 2022 ylinin ilk çeyreginden itibaren küresel düzeyde basta ABD olmak üzere çesitli ülkelerde politika faiz oranlari son yarim asirda görülmeyen siklikta yükseltilmis; ancak bu defa dünya ekonomisinde durgunluk beklentisi güçlenmistir. Bu gelismelere paralel olarak küresel hisse senedi piyasalarinda düsüsler ve toplam talebin azalacagi beklentisiyle basta petrol fiyatlari olmak üzere emtia fiyatlarinda dalgalanmalar görülmüstür.

Küresel ekonomi üzerinde olumsuz etki olusturan bir diger gelisme ise 2022 yilinin basinda ortaya çikan Rusya-Ukrayna savagi olmustur. Söz konusu jeopolitik gerilim, Rusya'yla basta ABD ve Avrupa ülkeleri olmak üzere alinan karsilikli yaptirimlarin etkisiyle küresel ölçekte bir dizi politik, ekonomik ve sosyal yansimalara yol açmistir. Rusya ve Ukrayna'nin baglica ihracatçisi oldugu gida, emtia ve enerji arzi ciddi kesintiye ugramis, savasin etkisiyle dogalgaz basta olmak üzere enerji grubu fiyatlarinda ve gida grubu fiyatlarinda rekor artislar yasanmistir. Türkiye'nin öncülügündeki diplomatik çabalarin etkisiyle Ukrayna ve Rusya ürünlerinin uluslararasi pazarlara erisiminin artmasi ve son dönemde küresel resesyon bekleyislerinin güglenmesiyle küresel emtia fiyat artiglari kismen dizginlenmistir.

Dünya ekonomisindeki son gelismeler degerlendirildiginde, mevsimsel etkilerden arindirilmis OECD verilerine göre ABD bir önceki çeyrege kiyasla 2022 yilinin ikinci çeyreginde yüzde 0,1 oraninda küçülmüs, ayni dönemde Birlesik Krallik yüzde 0,2, Almanya yüzde 0,1, Ispanya yüzde 1,5, Fransa yüzde 0,5 ve Italya yüzde 1,1 oranlarinda büyümüstür. Bu dönemde Avro Bölgesindeki büyüme orani yüzde 0,8 olmustur. Japonya ekonomisi ise yüzde 0,9 oraninda görece ilimli hizda büyüyerek küresel hasilanin daha fazla zayiflamasini sinirlamistir.

Önümüzdeki dönemde küresel ticaretin gidisatini küresel büyüme performansi, RusyaUkrayna savasindaki gelismeler, süregelen tedarik zincirleri sorunlarinin çözümüne dair tedbirler, ticaret savaslarinin yeniden siddetlenmesi olasiligi, küresel yegil ekonomiye geçis çabalar ile sürdürülebilir borçlanma imkânlarinin varligi belirleyecektir.

Açiklanan son IMF tahminlerine göre, 2022 yilinda küresel mal ve hizmet ticaretinde yüzde 4,3 oraninda büyüme gergeklegmesi beklenmektedir. 2023 yilinda ise ayni büyüklügün yüzde 2,5 olacagi tahmin edilmektedir.

Bu gelismelerle, 2021 ylinda yüzde 6,0 oraninda büyüyen küresel ekonominin hiz keserek, güncel IMF tahminlerine göre 2022 yilinda yüzde 3,2 ve 2023 yilinda yüzde 2,7 oraninda büyümesi öngörülmektedir.

2021 yilina göre küresel büyüme performansinda hissedilir yavaglamanin olacagi anlagilmaktadir. IMF'nin güncel tahminlerine göre 2022 yilinda Avro Bölgesi'nin büyüme hizinin ivme kaybetmesi beklenmektedir. Bölgenin önde gelen ekonomilerinden olan Almanya'nin ayni dönemde yüzde 1,5, Birlesik Krallik'in yüzde 3,6, Fransa'nin yüzde 2,5, ispanya'nin yüzde 4,3, italya'nin yüzde 3,2 oranlarinda büyümesi beklenmektedir. 2022 yilinda, Japonya ekonomisinde ekonomik büyümenin yüzde 1,7 olmasi, diger gelismis ülkelerin yer aldigr grubun yüzde 2,8 büyümesi beklenmektedir. Böylece gelismis ekonomilerin toplamda yüzde 2,4 büyüyecegi tahmin edilmektedir.

ABD ekonomisindeki parasal sikilasma iktisadi faaliyetin ivme kaybetmesine yol açmistir. ABD, 2022 yli ilk çeyreginde mevsimsel etkilerinden arindirilmis verilere göre bir önceki çeyrege göre yüzde 0,4, ikinci çeyreginde ise yüzde 0,1 oraninda küçülmek suretiyle "teknik resesyon" tanimi kapsamina girmistir. Yilin üçüncü geyregi itibariyla ekonomik güven, istihdam ve imalat sanayii siparisleri gibi öncü veriler ile ekonomik gidisata iliskin güncel beklentiler, ABD'deki faaliyetlerin zayiflamakta oldugunu ima etmektedir. Bu çerçevede, ABD ekonomisinin 2022 yilinda yüzde 1,6, 2023 yilinda yüzde 1,0 büyümesi beklenmektedir.

Avro Bölgesi ise mevsim etkilerinden arindirilmis olarak 2022 yilinin ilk çeyreginde bir önceki döneme göre yüzde 0,6 ve 2022 yili ikinci çeyreginde yüzde 0,8 oraninda büyüme kaydetmistir. Toparlanmanin önceki yila göre daha zayif seyretmesinde tesvik politikalarinin sönümlenmesi ve Rusya-Ukrayna savasinin enerji ve dijer emtia arz ve fiyatlarinda olusturdugu dengesizlikler rol oynamistir. Yüksek enerji fiyatlari gelismis Avrupa sanayisini zorlamaktadir. IMF tahminlerine göre Avro Bölgesinin 2022 yilinda yüzde 3,1, 2023 yilinda ise yüzde 0,5 oraninda büyümesi beklenmektedir.

Küresel finansal kosullarin sikilasmasi ile savas ve jeopolitik gerilimler, yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerin 2021 yilina göre zayiflamasina yol açmasi beklenmektedir. Özellikle yükselen ve gelismekte olan Avrupa ekonomilerinde büyümenin önceki tahminlere göre daha zayif olmasi kuvvetle muhtemeldir. Nitekim 2022'de Rusya'nin yüzde 3,4 küçülmesi öngörülmektedir. Diger taraftan Hindistan'in yüzde 6,8, Brezilya nin yüzde 2,8, Güney Afrika'nin ve Meksika'nin yüzde 2,1 büyümesi beklentisiyle, yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerin 2022 ve 2023 yillarinda yüzde 3,7 büyümesi beklenmektedir. Söz konusu büyümenin önemli bir oranda Çin, Hindistan ve Suudi Arabistan ekonomilerinin büyüme performansi neticesinde olusmasi öngörülmektedir.

Bir önceki yili yüzde 8,1 oraninda gok yüksek hizda bir büyümeyle bitiren Çin ekonomisi, artiça geçen Covid-19 vakalari ile "Sifir Covid" politikasinin geregi olarak, gündeme gelen bölgesel kapanmalar ve gayrimenkul sektöründe yaçanan finansal güglükler nedeniyle 2022 yilinin ikinci çeyreginde bir önceki çeyrege göre yüzde 2,6 küçülmüstür. Hâlihazirda küresel emtia fiyat artislari, salginla mücadele politikasi ve ABD ile gerilimli dis politika ve ticaret iliskileri gölgesinde ekonomik ivmesini kaybetme riskiyle karsi karsiya olan Çin, büyümeyi tekrar rotasina yönlendirme ve thmli para politikasini olabildigince sürdürme egilimi göstermektedir. Bu kapsamda, Çin ekonomisinin yerel ve küresel olumsuz kosullara ragmen 2022 yilinda yüzde 3,2, 2023 yilinda ise yüzde 4,4 oraninda büyümesi öngörülmektedir.

TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler

Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Ekim 2022,

(1) Tahmin

(2) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Nisan 2022 Güncellemesinden Farklar

Kapsamli bilanço genisletme programi uygulayan Fed'in bilançosu Nisan 2021'de yaklasik 8,9 trilyon ABD dolarina yükselerek zirveye tirmandiktan sonra, Fed bir taraftan varlik alimlarini azaltirken diger taraftan direngli hale gelen enflasyonla mücadele etmek amaciyla Mart 2022'den itibaren toplamda 300 baz puan faiz artirmistir. ABD ekonomisinde gekirdek enflasyonunun kati bir görünüm arz etmesi ve diger öncü göstergeler yüksek faiz artislarinin devam edebilecegi beklentilerini desteklemektedir. Fed'in özellikle isgücü piyasasindaki gelismeleri ve yeni gelecek sik frekansli verileri izleyerek, 2023 yilinda faiz artislarina devam etmesi muhtemeldir.

2022 yili itibariyla küresel ekonomilerde isgücü piyasalari talep ve arz yönlü olarak bir süredir iyilegen görünümünü korumustur. Bu çerçevede, 2022 yilinda issizlik oraninin gelismis ekonomilerde yüzde 4,5, ABD'de yüzde 3,7, Avro alaninda yüzde 6,8, Almanya'da yüzde 2,9, ispanya'da yüzde 12,7, Japonya'da yüzde 2,6 ve Birlesik Krallik'ta yüzde 3,8 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. Yükselen ve gelismekte olan ülkeler açisindan bakildiginda ise issizlik oraninin, Çin'de yüzde 4,2, Brezilya da yüzde 9,8 ve Güney Afrika'da ise yüzde 34,6 olmasi öngörülmektedir.

Küresel enflasyon, finansal kosullarin talebi sinirlama etkisine ragmen, RusyaUkrayna savasinin da etkisiyle 2022 yilinda olusan arz kisitlari ve yüksek enerji maliyetleri nedeniyle dirençli görünümünü korumaktadir. Bununla birlikte, küresel durgunluk belirtilerinin artmasiyla yilin son çeyregi itibariyla endüstriyel metal fiyatlarinda geri çekilmeler yaganmaktadir. Bu çerçevede, son IMF tahminlerine göre, gelismis ekonomilerde ortalama tüketici enflasyonunun, 2021 yilinda yüzde 3,1 oranindaki seviyesinden, 2022 ylli itibariyla yüzde 7,2'ye yükselecegi öngörülmektedir. Diger taraftan, yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerde ise 2021 yilinda yüzde 5,9 olan yillik ortalama tüketici fiyatlari artiginin, 2022 yilinda yüzde 9,9 düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

Salginla birlikte küresel talebin tarihi bir çöküs yasamasi ve petrol ihraç eden ülkeler arasindaki anlagmazliklar nedeniyle Brent petrol fiyatlari Nisan 2020de 18 dolar/varil seviyesine gerilemis, ancak küresel ekonomideki canlanma ile toparlanan petrol fiyatlari, Rusya-Ukrayna savasinin da etkisiyle 2022 yili Mart ayinda 123 ABD dolar/varil düzeyine yükselmistir. Küresel durgunluk fiyatlamasinin agir basmasiyla üretim kisitlamalarina ragmen petrol fiyatlari asagi yönlü dalgalanma egiliminde olup 95 Dolari dolar/varil civarinda seyretmektedir.

Muhtemel küresel durgunlugun derinlesmesi ve savas dahil jeopolitik gerilimlerin artmasi, küresel ekonomiye yönelik baslica riskler arasinda yer almaktadir. Küresel ekonomide olasi bir sert inisin, küresel ticareti ve büyümeyi kisitlamasi kaginilmaz görünmektedir. Diger taraftan Rusya-Ukrayna savaginin uzun bir süreye yayilmasi, dünya enerji fiyatlarinin istikrarsizlagmasina yol agmaktadir. Özellikle enerji ithalatçisi sanayilesmis ülkelerde muhtemel üretim aksakliklari küresel büyümeyi ayrica tehdit etmektedir. Diger jeopolitik sorunlar, ticaret savaslari ve olasi yeni yaptirimlar ilave risk faktörleri olarak varligini korumaktadir.

Sikilaçan finansal kogullar, küresel sermaye piyasalarinda oynaklhklar, enerji ve diger emtia fiyatlarinin yüksek seviyelerde kalmaya devam etmesi ile jeopolitik gerilimler, ekonomi üzerinde belirli düzeyde baski unsurlaridir. Bununla birlikte, uluslararasi düzeyde yürütülen diplomatik çabalar, uzlagi arayislari ve bölgesel ticaret isbirlikleri, Türkiye'nin istikrar kazanan makro politikalari ve dinamik üretim yapisiyla birlikte degerlendirildiginde, söz konusu olumsuzluklari asgari düzeyde tutacak firsatlar oldugu düsünülmektedir. Ayrica, salginin uzun dönemli yansimalari ve Rusya-Ukrayna savasi gok kutuplu bir ekonomik düzene yol açmakta ve dünya üretim merkezlerinin farkli cografyalara dagilmasina neden olmaktadir. Türkiye, cografi konum avantaji ve esnek üretim olanaklariyla küresel ekonominin önemli üreticisi olma yönünde güçlü bir aday olarak ön plana çikmaktadir.

2. TÜRKIYE EKONOMISINDEKI GELISMELER VE HEDEFLER

2020 yilinin ikinci yarisindan itibaren toparlanan Türkiye ekonomisi, 2021 yilinin ilk çeyreginden itibaren agilamanin ülke genelinde hizla yayginlagmasiyla kisitlayici önlemlerin hafifletilmesi ve kademeli normallegme adimlarinin etkisiyle 2021 yili genelinde yüzde 11,4 oraniyla son elli yilin en yüksek büyüme hizina ulasarak Küresel Finansal Kriz sonrasi kesintisiz büyüme sürecini sürdürmüstür. Covid-19 salgininin olumsuz etkilerinden ekonomiyi korumak amaciyla salginin baglangici olan Mart 2020 den itibaren hanehalki ve firmalara verilen destekler 2021 yilinin ilk yarisi boyunca da devam etmistir. Kisa çaligma ödenegi, isten çikarma yasagi, nakdi ücret destegi, bazi sektörlerde uygulanan vergi indirimleri, Sosyal Güvenlik Kurumu prim ödemelerinin ertelenmesi ve isletmelere ve KOBl'lere yönelik hibe destekleri gibi uygulamalar sayesinde yurt içi talep kapanma önlemlerine ragmen güglü görünümünü korumustur. Diger taraftan, artan dis talep sayesinde imalat sanayi sektöründeki canlilik sürmüs ve Türkiye ekonomisi 2021 yilinin ilk yarisinda sanayi sektörü öncülügünde büyümüstür. Yilin kalaninda ise kontrollü normallegme dönemine geçilmesiyle birlikte artan sosyal hareketlilik hizmetler sektörünün de güçlü büyüme ivmesini sürdürmesini saglamistir. 2021 yili üçüncü çeyregi sonunda öne çekilen talebin etkisiyle iktisadi faaliyet yilin son geyreginde güglü seyretmistir. Artan ig talep hem sanayi hem de hizmetler sektörü büyümesini desteklemistir. Ticaret, ulagtirma ve konaklama faaliyetleriyle mesleki, idari ve destek hizmet faaliyetleri, yilin ikinci yarisinda, GSYH büyümesine yüksek katki veren sektörler olarak öne çikmistir. Bu dönemde bitkisel üretimdeki zayif görünüm tarim sektörü büyüme performansini olumsuz etkilemistir.

2021 yilinin tamaminda kaydedilen yüzde 11,4 oranindaki büyümeye 9,1 puan katki veren özel tüketim harcamalarindaki artis öncülügünde, toplam tüketim harcamalari yüzde 12,8 oraninda artmistir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirimlari yüzde 7,4 oraninda artarken net mal ve hizmet ihracati büyümeye 4,8 puan katki yapmistir. Net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye yaptigi bu önemli katkinin 5,3 puani mal ve hizmet ihracatindaki artistan kaynaklanirken, mal ve hizmet ithalatindaki artigin 0,5 puan negatif katkisi olmustur. Bu gelismede turizm gelirlerindeki artis rol oynamistir.

2021 yilinda sanayi sektörü güçlü iç ve dis talep sayesinde yüzde 17,2 oraninda büyürken, hizmetler sektörü kisitlama önlemlerinin yilin ikinci yarisinda kaldinlmasi sonucunda yüzde 12,9 oraninda büyüme kaydetmistir. Tarim sektörü ise diger sektörlerden olumsuz yönde ayrigarak yüzde 2,9 oraninda daralma kaydetmistir. Yil genelindeki yüzde 11,4 oranindaki büyümeye sanayi sektörü ve hizmetler sektörü sirasiyla 3,4 puan ve 8 puan olumlu yönde katki verirken, tarim sektörü 0,2 puan daraltici yönde etkide bulunmustur.

2021 yilinin son geyreginde kaydedilen güçlü büyüme ivmesi, 2022 yilinin ilk geyreginde de sürmüstür. Subat ayinin sonlarina dogru baslayan Rusya-Ukrayna savasi bölgesel tedarik zincirlerinde kirilmalara ve enerji maliyetlerinde ciddi artislara yol agmistir. Ayrica, bu iki ülkenin önemli ölçüde tedarikçisi oldugu bazi hammaddelerin arzinin tehlikeye girmesi sonucu asiri fiyatlanmasi da bölgesel iktisadi faaliyet üzerinde risk olusturan bir diger etken olarak öne gikmistir. Türkiye'deki üretim birimleri igin bu gelismeler ilk etapta birer risk unsuru olusturmasina kargin Türkiye ekonomisinin büyüme performansi üzerinde bu risklerin yarattigi olumsuzluklar sinirli düzeyde kalmistir. Böylelikle, ikinci çeyrekte hafif ivme kaybetmesine karsin güçlü seyreden ihracatin ve yurt içi talebin sanayi üretimini desteklemesi neticesinde Türkiye ekonomisi yilin ilk yarisinda yüzde 7,5 oraninda büyüme kaydetmeyi basarmistir. Bu dönemdeki GSYH büyümesine sanayi sektörü 1,7 puan ve hizmetler sektörü 6,1 puan katki vermistir. Tarim sektörü ise büyümeye 0,1 puan daraltici yönde etkide bulunmustur.

2022 yilinin ilk yarisinda özel tüketim harcamalari yüzde 21,9 gibi önemli oranda artarken büyümeye 13,3 puanlik rekor düzeyde katki yapmis, kamu tüketim harcamalari ise yüzde 2,7 oraninda artarken büyümeye 0,4 puan katki saglamistir. Böylece yilin ilk yarisinda toplam tüketim harcamalari yüzde 18,4 oraninda artmis ve büyümeye 13,6 puan katkr vermistir. Bu yükseliste hizmetler ile dayanikli ve yari dayanikli tüketim mallarina yapilan harcamalarda gözlenen kuvvetli artislar dikkat çekmistir. Toplam sabit sermaye yatirimlari yilin ilk yarisinda yüzde 4,4 oraninda artarken büyümeye 1,2 puan katki yapmistir. Bu gelismede makine ve teçhizat yatirimlari büyümeye 1,8 puan katkr verirken insaat sektörünün katkisi yilin ilk yarisinda negatif 1,0 puan olmustur. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi ise 2,9 puan olmustur.

2022 yilinin ikinci yarisinda ise ekonomik aktivitenin, küresel durgunluk endiseleriyle beraber ivme kaybetmesi, yilin ilk yarisi boyunca canliligini sürdürerek büyüme performansina oldukça önemli katkida bulunan ig talebin de kademeli olarak hiz kesmesi beklenmektedir. Diger taraftan, turizm sektöründeki güçlü seyrin ekonomik faaliyetlerdeki olumlu görünümü koruyarak büyümeyi desteklemesi degerlendirilmektedir. Türkiye ekonomisinin 2022 yilinda yüzde 5 oraninda, dengeli bir ig ve dis talep kompozisyonuyla büyüyecegi tahmin edilmektedir.

Salgin sonrasinda ekonomik aktivitedeki canlanmayla birlikte küresel ticaret hacminde artis gözlenmistir. Bu kapsamda dis talepteki canlanmaya bagli olarak, ihracat 2021 yilinda bir önceki yila göre yüzde 32,8 artarak 225,2 milyar ABD dolari seviyesine yükselmistir. Ithalat tarafinda ise yüzde 23,6 ile ihracata oranla daha düsük seviyede bir artis gerçeklesmis olup bu artisin tamami ithalat birim degerindeki yükselisten kaynaklanmistir. 2021 yili dis ticaret agigi böylece 46,2 milyar ABD dolari seviyesine gerilemistir. Dis ticaret agijindaki azalisin yani sira salgin sonrasinda artan uluslararasi seyahat hareketliligiyle birlikte artisa geçen turizm gelirlerinin olumlu etkisiyle cari islemler açigi 13,9 milyar ABD dolara, cari islemler dengesinin GSYH'ye orani ise yüzde 1,7 seviyesine gerilemistir.

2022 yilinda jeopolitik gerilimler ve küresel düzeyde parasal sikilastirici politika uygulamalari sonrasinda küresel ekonomik aktivite ve küresel ticaret zayiflamistir. Özellikle yilin ikinci yarisi itibariyla ana ihracat pazarlarindaki ekonomik göstergelerde olusan olumsuz görünüm ihracatta ivme kaybi yasandigini göstermektedir. ihracat, 2022 yilinin Ocak-Agustos döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 18,2 oraninda artarak 165,6 milyar ABD dolari olarak gergeklegmistir. Ayni dönem için ithalatta daha yüksek seviyelerde artis gözlenmistir. Ithalattaki hizli artisin ana nedeni küresel ölgekte enerji emtialari basta olmak üzere emtia fiyatlarindaki artis egiliminin hizlanarak ithalat fiyatlarina yansimasi olmustur. 2022 yilinin Ocak-Agustos döneminde ithalat, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 40,7 oraninda artarak 239 milyar ABD dolarina yükselmistir. Bu dönemde, uluslararasi turizm faaliyetleri geçtigimiz yilki yükselis egilimini sürdürmüstür. Ocak-Agustos döneminde seyahat gelirleri yüzde 97,6 oraninda artarak 22,0 milyar ABD dolarina yükselmistir.

Yilin kalan aylarinda ihracat artis hizinin yavaslamasi beklenmektedir. Bununla birlikte, ithalat tarafinda ise basta enerji olmak üzere emtia fiyatlarindaki gelismeler belirleyici olacaktir. Bu kapsamda, enerji ithalati kaynakli riskler bulunmakla birlikte, ihracatin ve ithalatin sirasiyla 255 milyar ABD dolari ve 360 milyar ABD dolari seviyelerinde gerçeklegecegi öngörüsüyle 2022 yili dis ticaret açiginin bir önceki yila göre artarak 105 milyar ABD dolari seviyesine yükselecegi tahmin edilmektedir. Cari islemler dengesinin ise, seyahat gelirlerindeki artiça ragmen dis ticaret açigindaki sert yükselise bagli olarak 2022 yill sonunda 47,3 milyar ABD dolari seviyesine çikmasi ve GSYH ye oraninin yüzde 5,9 olmasi beklenmektedir.

2021 yilinda bir önceki yila göre, toplam istihdam salgin sonrasi güçlü toparlanmanin etkisiyle 2 milyon 102 bin kisi, tarim disi istihdam ise 1 milyon 891 bin kisi artmistir. Benzer sekilde, isgücüne katilma orani yillik bazda 2,3 puan artmis, issizlik orani ise 1,1 puan azalarak yüzde 12'ye gerilemistir. Ayni yilda geng nüfusta issizlik orani ise yüzde 22,6 olarak gerçeklegmistir.

2022 yili Agustos ayinda geçen yilin ayni ayina göre istihdam edilenlerin sayisi 1 milyon 863 bin kisi artarak 31 milyon 344 bin kisi, istihdam orani ise 2,2 puan artis ile yüzde 48,4 olmustur. Ayni ayda issizlik orani 2,2 puan azalis ile yüzde 9,8 seviyesinde gerçeklesmistir. 2022 yili genel issizlik oraninin yüzde 10,8 olmasi beklenmektedir.

Toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ye orani 2021 yilinda kamu ve özel tasarruflarin her ikisinde de kaydedilen 1,8'er puanlik artis kaynakli olarak yüzde 30,3'e yükselmistir. 2022 yilinda ise toplam yurt içi tasarruf oraninin, bir önceki yila göre 0,4 puan artarak yüzde 30,7 olacagi tahmin edilmektedir. Bu gelismede, 2021 yilina göre GSYH'ye oran olarak özel tasarruflarda öngörülen artislarin belirleyici olmasi öngörülmektedir.

2021 yilinda salgin sonrasinda ekonomiyi canlandirmaya yönelik uygulanan genisleyici para ve maliye politikalari, emtia fiyatlarindaki hizh artislar, tedarik zincirlerindeki aksamalar, tagimacilik maliyetlerinin artmasi ve kuraklk gibi gelismeler küresel düzeyde enflasyonist bir baski olusturmustur. Bu dogrultuda 2021 yilinin ilk dokuz aylik döneminde sinirli oranda artan yillik TÜFE, son çeyrekte basta kur gelismeleri ve fiyat olusumlarindaki bozulmalar nedeniyle ivmelenmis ve 2021 yili sonunda yüzde 36,1 olarak gerçeklesmistir.

2022 yilinda ise kur geligmelerinin birikimli etkilerinin sürmesi, Rusya-Ukrayna savasi nedeniyle artan enerji ve gida fiyatlari ile enflasyon beklentilerindeki bozulmayla güglenen atalet etkisi TÜFE yillik artisini hizlandirmistir. Bu dogrultuda, enflasyon orani Eylül 2022 itibariyla yüzde 83,5'e yükselmistir.

Yilin geri kalaninda, TÜFE yllik artis hizinin baz etkisinin yani sira kur gelismelerinin birikimli etkisindeki gerileme ve gida fiyatlarinda beklenen düzeltme etkisiyle yil sonunda yüzde 65 oraninda gergeklesmesi beklenmektedir.

2.1. BÜYÜME VE ISTIHDAM

2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hizlan

a) Mevcut Durum

2021 ylinin ilk çeyreginde yllik yüzde 7,5 oraninda büyüyen Türkiye ekonomisi, ikinci geyrekte canli dis talebin yaninda güçlü baz etkisi sayesinde sanayi sektörü öncülügünde yüzde 22,2 oraninda büyümüstür. Yilin ikinci yarisindan itibaren asilama oranindaki artislara bagli olarak kisitlamalarin kaldirlmasi ve kademeli normallesme adimlarinin atilmaya baglanmasi ekonomik aktivitenin hiz kazanmasini saglamis ve yil genelinde GSYH artis hizi yüzde 11,4 olarak gerçeklesmistir. Böylece küresel kriz nedeniyle 2009 yilinda yasanan daralma sonrasinda Türkiye ekonomisi kesintisiz büyüme sürecini sürdürmüs ve son elli yilin en yüksek büyüme hizina ulasmistir. Bu dönemde katma deger, hizmetler sektöründe (insaat dâhil) yüzde 12,9 oraninda, sanayi sektöründe yüzde 17,2 oraninda artmistir. Imalat sanayiinin katma degeri yüzde 18,5 oraninda artarken, hizmetler sektöründe kaydedilen artista; ticaret, ulastirma ve konaklama faaliyetleri, bilgi ve iletisim faaliyetieriyle mesieki, idari ve destek hizmetleri faaliyetlerinin katma degerlerindeki yüksek oranli artislar etkili olmustur. Tarim sektörü ise yüzde 2,9 oraninda küçülerek büyümeyi sinirlandirici etkide bulunmustur.

TABLO I: 2- Katma Deger Artis Hizlari ve Sektörlerin GSYH içindeki Paylari

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi (SBB), TÜIK

(1) Gergeklesme Tahmini

(2) Program

(3) SBB hesaplamasi olup ingaat sektörü dâhildir.

(4) Vergi-sübvansiyon kalemine tabloda yer verilmemistir.

2022 ylinin ilk yarisinda GSYH'de yüzde 7,5 oraninda büyüme kaydedilmistir. Bu dönemde katma deger tarim sektöründe yüzde 2,4 oraninda azalirken, sanayi ve hizmetler (insaat dâhil) sektörlerinde ise sirasiyla yüzde 8 ve yüzde 9,6 oranlarinda artmistir.

2022 yilinin ikinci yarisina iliskin reel sektörde bazi öncü göstergeler ekonomik büyümenin üçüncü geyrekte bir miktar ivme kaybetmekle beraber sürdügüne isaret etmektedir. Yiln ilk yarisinda sanayi üretimi güglü ig ve dis talebin destegiyle yüzde 10,5 oraninda artarken, Temmuz ayinda sanayi üretim endeksi bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 3,2 oraninda artarak ivme kaybetmistir. Agustos ayinda ise endeks yillik yüzde 4,1 oraninda artis kaydederek piyasa beklentilerinin hafif üstünde gerçeklesmistir. Kapasite kullanim oranlarinda ise Agustos ve Eylül aylarinda geçen senenin ayni dönemlerine göre düsüs gözlenirken; Satin Alma Yöneticileri Endeksi (PMI) üçüncü çeyrek ortalamalarinin da esik degerin altinda gerçeklegmesi imalat sektörünün faaliyetlerinde yavaslama sinyali vermektedir. Bu nedenle, yilin üçüncü çeyreginde GSYH'nin büyüme ivmesinin yavaslamasi beklenmektedir. Ekonomik aktivite ivme kaybetmekle beraber büyüme egiliminin dördüncü çeyrekte devam edecegi öngörüsüyle GSYH artisinin 2022 yilinin tamaminda yüzde 5 oraninda gergeklesecegi tahmin edilmektedir. Bu dönemde üretim sektörleri itibariyla katma deger artis hizlarinin tarim sektöründe yüzde 3,9, sanayi sektöründe yüzde 5,4 ve hizmetler sektöründe (insaat dâhil) yüzde 6,1 oranlarinda olmasi beklenmektedir.

b) Hedefler

2023 yilinda, Orta Vadeli Program kapsaminda öngörülen is ve dis talep arasinda dengeli görünümün sürdürülmesinin yani sira, büyüme potansiyelinin istikrarli ve saglikli bir biçimde artinilarak güçlü, kapsayici ve istihdami destekleyen büyümenin saglanmasi amaciyla para, maliye ve gelirler politikalarinin tam koordinasyon içerisinde yürütülmesi hedeflenmektedir. Büyümenin kaliteli, kapsayici ve sürdürülebilir olmasi için makroekonomik dengeleri gözeten uygulamalara devam edilecektir. Tasarruflarin büyümenin finansmani amaciyla kullanilmasinda etkinlik, denge ve rekabetçilik ilkeleri gözetilerek nitelikli büyüme kompozisyonunun sürdürülmesi ve makrofinansal risklerin en aza indirilmesi saglanacaktir.

2023 yilinda ekonomik faaliyetler üzerinde salginin olumsuz etkilerinin geride birakilmasiyla, ihracat odakli büyüme stratejisinin verimli ve rekabetgi bir sekilde sürdürülmesi beklenmektedir.

Iç ve dis talebin dengelendigi büyüme kompozisyonunun sürdürülmesiyle istihdamin ve özel kesim yatirimlarinin artmasi saglanacaktir. Bu gelismelerle birlikte, 2023 yilinda, sanayi sektörü GSYH'nin üzerinde artarak ekonomik büyümeye önemli katki verecektir. Ayrica, ekonomik ve sosyal aktivitenin canliligini sürdürmesiyle turizm sektörünün katkisiyla hizmetler sektörü büyümeye destek olmaya devam edecektir. Bu dönemde tarim sektörünün ise GSYH büyümesine uzun dönem ortalamasi civarinda katkr vermesi beklenmektedir.

GRAFIK I: 1- Sektörel Büyüme Hizlari

Kaynak: Strateji ve Bütçe Bagkanligi, TUIK.

• (1) Gerçeklesme Tahmini
• (2) Program

TABLO I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler

GSYH (3)

TABLO I: 4- Fert Bagina GSYH

2.1.2. istihdam

a) Mevcut Durum

2021 ylinda toparlanan iktisadi faaliyetin etkisiyle istihdam, 2020 ylina göre 2.102 bin kisi artarak 28.797 bin kisi olurken, isgücüne katilma orani 2,3 puan artarak yüzde 51,4 olarak gergeklesmistir. Bu gerçevede, issizlik orani 1,1 puan azalisla yüzde 12,0 seviyesine gerilemistir.

TABLO I: 5- Yillar itibaryla Yurt içi isgücü Piyasasinda Gelismeler

Kaynak: TÜIK, Hanehalki isgücü Anketi Sonuçlari

(1) insaat dâhildir.

2021 yilinda toparlanmanin etkisiyle bir önceki yila göre tarim, sanayi ve hizmetler (insaat dâhil) sektörleri istihdami sirasiyla yüzde 4,5, yüzde 12,1 ve yüzde 7,5 oranlarinda artmisttr. Toplam istihdam içerisinde tarim, sanayi ve hizmetler sektörlerinin paylari sirasiyla yüzde 17,2, yüzde 21,3 ve yüzde 61,5 olmustur.

TABLO I: 6- istihdam Edilenlerin isteki Çalisma Durumuna Göre Dagilimi

Kaynak: TÜIK, Hanehalk isgücü Anketi Sonuçlari

2021 yilinda bir önceki yila göre toplam istihdam içerisinde ücretli veya yevmiyeli ve ücretsiz aile isçisi olarak çalisanlann paylari azalirken kendi hesabina çalisanlarn ve isverenlerin paylari artmistir.

TABLO I: 7- Yurt içi isgücü Piyasasindaki Gelismeler

(1) Ikinci çeyrek itibariyladir.

Kaynak: TÜIK, Hanehalki isgücü Anketi Sonuclari

2022 yilinin ikinci geyreginde önceki yilin ayni geyregine göre istihdam 2.317 bin kisi artmistir. Igsizlik orani bir önceki ylin ayni çeyregine göre 1,7 puan azalarak yüzde 10,1 olarak gerçeklegmistir.

Genç nüfusta issizlik orani 3,5 puan azalisla yüzde 19'a düsmüstür. Söz konusu geyrekte istihdam, 2021 yilinin ayni çeyregine göre; tarimda 76 bin kigi azalrken tarim digi sektörlerde ise 2.393 bin kigi artmistir. Söz konusu artislar, sanayi sektörü istihdaminda 687 bin kisi, hizmetler (insaat dâhil) sektörü istihdaminda ise 1.707 bin kisi olarak gerçeklesmistir.

2022 yili Agustos ayinda mevsim etkilerinden arindirilmis istihdam bir önceki aya göre 366 bin kisi artarak 31.014 bin kigi olurken istihdam orani 0,5 puan artarak yüzde 47,9 olmustur. Mevsim etkilerinden arindirilmig issizlik orani yüzde 9,6, isgücüne katilma orani ise yüzde 53 olarak gerçeklesmistir.

2022 yilinda, istihdamin bir önceki yila göre 1.858 bin kisi artmasi, isgücüne katilma oraninin ise yüzde 53,1 olmasi beklenmektedir. Bu çerçevede issizlik oraninin yüzde 12'den yüzde 10,8'e düsmesi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 8- Temel isgücü Piyasasi Göstergeleri

Kaynak: Strateji ve Bütge Baskanligr

(1) Gerceklesme Tahmini (2) Program

b) Hedefler

2023 yilinda, ekonomik aktivitedeki güçlü seyrin devam etmesi ve ima ettigi yüksek büyüme oranlari gerçevesinde istihdamin bir önceki yila göre 865 bin kisi artacagi öngörülmektedir. isgücüne katilma oraninin da 0,5 puan artarak 2023 yilinda yüzde 53,6'ya ulasmasi beklenmektedir. Yil genelinde güçlü istihdam artisinin isgücüne katilim ve nüfus artisi etkilerine baskin gelmesi sonucunda issizlik oraninin yüzde 10,4 düzeyine gerileyecegi tahmin edilmektedir.

GRAFIK I: 2- issizlik Oranindaki Degisime Katkilar (Yüzde Puan)

Kaynak: SBB, TÜiK.

• (1) Gerçeklegme Tahmini

• (2) Program

2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi

a) Mevcut Durum

2021 yilinda ekonomide toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim harcamalarindaki artisin olumlu katkisiyla GSYH yüzde 11,4 oraninda büyümüstür. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi 4,8 puan, toplam tüketimin büyümeye katkisi 9,5 puan olmustur. Sabit sermaye yatirim harcamalarindaki artis ise büyümeye 1,9 puanlik katkida bulunmustur. 2021 yilinda özel kesim tüketim harcamalarinda kaydedilen reel artis, özel harcanabilir gelir artisinin üzerinde kalirken, kamu kesimi tüketim harcamalarindaki reel artis ise kamu kesimi harcanabilir gelir degisiminin altinda gerçeklesmistir.

Zincirlenmis hacim degerlerine göre, 2021 yilinda özel tüketim harcamalari yüzde 14,5, kamu tüketim harcamalari ise yüzde 1,5 oraninda artmistir. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payi bir önceki yila göre 2,2 puan azalarak yüzde 59,2, kamu kesimi tüketim harcamalarinin payi ise 1,4 puan azalarak yüzde 9,2 olmustur.

2021 yilinda, toplam sabit sermaye yatirim harcamalarindaki reel artis yüzde 7,4 oraninda gerçeklesmistir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin GSYH içerisindeki payi bir önceki yila göre degismeyerek yüzde 3,2 olurken, özel kesim sabit sermaye yatirim harcamalarinin payi bir onceki yila göre 0,7 puan artarak yüzde 24,9 a yükselmistir. 2021 yilinda reel mal ve hizmet ihracati yüzde 24,9 oraninda artis kaydederken reel mal ve hizmet ithalatindaki artis ise yüzde 2,4 olmustur.

2021 yilinda toplam tüketimin GSYH'ye orani 3,5 puan azalarak yüzde 68,4 olurken, toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ye orani 2020 yilina göre 3,6 puan artarak yüzde 30,3'e yükselmistir. Bu gelismede cari fiyatlarla ozel ve kamu kesimi tasarruflarda kaydedilen artis önemli rol oynarken; kamu tasarruflarinin GSYH'ye orani yüzde 0,8 seviyesinde gerçeklegmistir. Bu dönemde, cari fiyatlarla özel tüketim artisinin özel harcanabilir gelir artigindan düsük gerçeklegmesi neticesinde özel kesim tasarruf orani bir önceki yila göre 1,8 puan artarak yüzde 29,5 seviyesinde gerçeklesmistir.

2022 yilinin ilk yarisinda yüzde 7,5 oraninda gerçeklesen büyüme hizina en önemli katki tüketim harcamalarindan gelmistir. Yilin ilk yarisinda, toplam tüketim harcamalari bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 18,4 oraninda artarak büyümeye 13,6 puanlik etki etmistir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirim harcamalari yüzde 4,4 artmis ve bunun ekonomik büyümeye katkisi 1,2 puan olmustur. Bu gelismeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 14,8 oraninda artarak yüzde 7,5 oranindaki büyümeye 14,8 puanlik önemli seviyede katki yapmistir.

2022 yilinin ilk yarisinda mal ve hizmet ihracati reel olarak yüzde 15,6 oraninda artis gösterirken mal ve hizmet ithalati yüzde 4 oraninda artmistir. Sonug olarak, net mal ve hizmet ihracatinin ekonomik büyümeye katkisi 2,9 puan olmustur.

2022 yilinda zincirlenmis hacim endeksine göre özel tüketim harcamalarinin yüzde 10,8, kamu tüketim harcamalarinin yüzde 3 artmasi ve böylece toplam tüketim harcamalarinin yilin tamaminda yüzde 9,9 oraninda artmasi öngörülmektedir.

Ayni dönemde, kamu sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 2,7, özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin ise yüzde 3,7 artmasi ve böylece toplam sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 3,6 oraninda artmasi beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebi 8 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,3 puan pozitif yönde katki yapmasi beklenmektedir. 2022 yilinin tamaminda net mal ve hizmet ihracatinin büyümeyi artiric yönde 2,4 puan katki yapmasi öngörülmektedir. Bu beklentiler dogrultusunda, GSYH'nin 2022 yilinda yüzde 5 oraninda artis gösterecegi tahmin edilmektedir.

GRAFIK I: 3- GSYH Büyümesine Katkilar

Kaynak: Strateji ve Bütçe Bagkanligi hesaplamalan

(1) Gerçeklegme Tahmini

(2) Program

Bu dönemde, özel harcanabilir gelirin GSYH'ye oraninin 2022 yilinda bir önceki yila göre 3,0 puan artarak yüzde 91,7'ye yükselmesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ye oranin ise 2,9 puan azalarak yüzde 7,1 oraninda gerçeklesmesi öngörülmektedir. 2022 yilinda toplam yurt içi tasarruf oraninin ise, bir önceki yila göre 0,4 puan artarak yüzde 30,7 olacagi tahmin edilmektedir. Bu gelismede, büyük oranda özel harcanabilir gelir artisinin etkisiyle artan özel tasarruflarin belirleyici olmasi öngörülmektedir.

b) Hedefler

2023 yilinda yüzde 5,0 olmasi hedeflenen GSYH büyümesinin, öngörülen yurt içi talep artisinin yani sira sabit sermaye yatirimlarinin da katkisiyla dengeli bir yapida gerçeklesmesi öngörülmektedir.

2023 yilinda bir önceki yila göre özel ve kamu kesimi tüketim harcamalarinda sirasiyla yüzde 3,9 ile yüzde 3,6 oranlarinda reel artis olmasi beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 4,5, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin ise yüzde 1,0 oraninda reel olarak artacagi tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatirim harcamalarinin reel olarak yüzde 4,2 artmasi öngörülmektedir.

2023 yili GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarinin 2,7 puan, özel kesim sabit sermaye yatirim harcamalarinin ise 1,0 puan katki yapmasi beklenmektedir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatirim harcamalarinin büyümeye katkisinin 0,02 puan olmasi beklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatinin katkisinin ise 0,8 puan olacagi tahmin edilmektedir.

Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ye oraninin 2023 yilinda 2,1 puan artarak yüzde 9,2 oraninda gergeklegecegi öngörülmektedir. Bu dönemde, kamu tasarruflarinin milli gelire oran olarak yüzde -0,4 seviyesinde, kamu yatirimlarinin ise bir önceki yila göre 0,5 puanlik düsüsle yüzde 3,4 seviyesinde olmasi beklenmektedir.

2023 yilinda özel tasarruflarin GSYH'ye oraninin bir önceki yila göre 0,8 puan azalarak yüzde 32,0, ozel yatirim harcamalarinin ise 2,1 puan azalarak yuzde 30,3 olmasi beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatirim farkinin GSYH'ye oraninin yüzde 1,6 seviyesinde gergeklegecegi öngörülmektedir. 2023 yilinda toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ye oraninin bu gelismeler neticesinde yüzde 31,6, toplam tasarrufyatirim farkinin GSYH'ye oraninin ise yüzde -2,2 olmasi beklenmektedir.

TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla Milyon TL, GSYH igindeki Paylar)

Toplam Tüketim

Özel

Kamu

Toplam Yatirim

Kamu

Özel

Kamu

Stok Degismesi

Özel

Kamu

Özel

TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi (Zincirlenmis Hacim Milyon TL, Yüzde Degisme)

Toplam Tüketim

Kamu

Özel

Toglam Yatrim

Kamu

Özel

Kamu

Stok Degismesi (1)

Öeot

2,2. YATIRIMLAR

2.2.1. Yatirimlarin Sektörel Dagilimi

a) Mevcut Durum

Kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin 2022 yilinda reel olarak yüzde 2,7 oraninda artmasi beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 56,6'sinin merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idareler, yüzde 25,6'sinin yerel yönetimler, yüzde 16, 1'inin isletmeci KiT'ler, yüzde 1,7'sinin döner sermayeli kuruluslar ve sosyal güvenlik kuruluslari tarafindan gergeklestirilecegi tahmin edilmektedir.

Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatirimlari iginde madencilik, enerji, turizm, konut, egitim ve saglk alt sektörlerinin göreli agirliklarinin artmasi; imalat, ulastirma ve diger hizmetler alt sektörlerinin agirliklarinin ise azalmasi beklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlari içinde tarim, imalat ve saglik alt sektörlerinin göreli agirliklarinin artmasi; madencilik, enerji, ulastirma, konut, egitim ve diger hizmetler alt sektörlerinin agirlklarnin ise azalmasi öngörülmektedir.

TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatirimlarinin Sektörel Dagilimi (1)

(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dagilim)

(1) Yatirim issiligi dâhildir.

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(2) Gerçeklesme Tahmini

(3) Program

TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlar (2021)

Sektörler

Tarim

Madencilik imalat

Enerji

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlari (2022) (1)

Sektörler

Tarm

Madencilik imalat

Enerji

TABLO I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlar (2023) (1)

Sektörler

Tarim

Madencilik imalat

Enerji

1llaetumn.

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatirimlarinin Sektörel Dagilimi (1)

Tarm

Madencilik imalat

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

b) Hedefler

2023 yilinda, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 44,9 unun merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idareler, yüzde 27,8'inin yerel yönetimler, yüzde 26,0'inin igletmeci KIT'ler, yüzde 1,3'ünün döner sermayeli kuruluslar ve sosyal güvenlik kuruluslari tarafindan gerçeklestirilecegi öngörülmektedir. 2023 yilinda kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin ulastirma, diger hizmetler, madencilik, egitim, tarim ve enerji alt sektörlerinde yogunlagmasi beklenmektedir.

Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin reel olarak yüzde 4,5 artis gösterecegi tahmin edilmektedir. Ozel kesim sabit sermaye yatirimlarinin imalat sanayii, ulastirma ve konut alt sektörlerinde yogunlagmasi beklenmektedir.

2.3. ÖDEMELER DENGESI

2.3.1. Cari Islemler Hesabi

a) Mevcut Durum

2021 yilinda küresel ekonomide ve ticarette olumlu bir seyir gözlenmis, bunun sonucunda ihracat yüzde 32,8 oraninda artarak 225,2 milyar ABD dolarina yükselmistir. Ithalat tarafinda ise emtia fiyatlarindaki yükselisin etkisiyle yüzde 23,6 artis gergekleserek, yil genelindeki ithalat düzeyi 271,4 milyar ABD dolari olmustur.

2021 yilinda dis talebin hizli bir sekilde toparlanmasi, salgin sonrasi dönemde küresel ticaretteki artigin yani sira küresel ticaretten alinan payin artinimasi ve salgin kapsaminda uygulanan uluslararasi seyahat kisitlamalarinin hafifletilmesi sonucunda turizm gelirlerindeki artisla birlikte cari islemler dengesi 13,9 milyar ABD dolarina gerilemistir. Cari islemler açiginin GSYH'ye orani yüzde 1,7 seviyesinde gerçeklesmistir.

TABLO I: 16- Türkiye'nin Dis Ticareti ve Dis Ticareti Etkileyen Faktörler

(Yüzde Degisim)

| | 2020 | 2021 | 2022(1)| 2023(2) | |
|-------------------------------------------|--------|--------|--------------------|-------|
| Ihracat (fob, Milyar ABD Dolari) | 169,6 | 225,2 | 255,0 | 265,0 |
| Ithalat (cif, Milyar ABD Dolari) | 219,5 | 271,4 | 360,0 | 345,0 |
| ihracat | -6,2 | 32,8 | 13,2 | 3,9 |
| ithalat | 4,4 | 23,6 | 32,6 | -4,2 |
| ihracat Fiyatlari | -0,8 | 9,5 | 8,0 | -0,3 |
| ithalat Fiyatlari | -4,9 | | 30,7 | -7,6 |
| Reel ihracat | -5,5 | | 4,9 | 4,2 |
| Reel ithalat | 9,6 | -1,3 | 1,5 | 3,7 |
| Mamul Fiyatlari | -3,2 | 6,8 | 10,2 | 3,9 |
| Yakit Disi Baglica Emtia Fiyatlari | 6,5 | 26,3 | 7,3 | -6,2 |
| Ham Petrol Brent Varil Fiyati (ABD Dolar) | 41,8 | 70,7 | 102,0 | 88,0 |
| GSYH Büyüme Hizi | 1,9 | 11,4 | 5,0 | 5,0 |
| Sanayi Büyümesi | 3,2 | E8ES | 5,4 | 5,4 |
| Yurtiçi Nihai Talep Büyümesi | 4,2 | | 8,3 | 3,9 |
| Dünya Büyüme Hizi | -3,0 | | 3,2 | 2,7 |
| Dünya Mal ve Hizmet Ticareti | -7,8 | | 4,3| | 2,5 |
| Avro Bölgesi Büyüme Hizi | | 5,2 | 3,1 | 0,5 |

(1) Gergeklesme Tahmini (2) Program

Kaynak: Strateji ve Bütge Baskanlgi, TÜiK, IMF Dünya Ekonomik Górünümü, Ekim 2022

Dis Ticaret Dengesi

Ödemeler dengesi tanimli dis ticaret açiji 2021 yilinda 29,3 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Dis ticaret açigi, 2022 yilinin Ocak-Agustos döneminde, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 146,3 artarak 73,4 milyar ABD dolari olmustur.

2022 yilinda agirlikli olarak enerji emtia fiyatlarindaki artisa bagli olarak ödemeler dengesi tanimli dis ticaret açiginin bir önceki ylla göre yükselerek 83,5 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir.

Ihracat

2021 yilinda 225,2 milyar ABD dolari olarak gerçeklesen ihracat, 2022 yilinin OcakAgustos döneminde, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 18,2 artarak 165,6 milyar ABD dolari seviyesine yükselmistir. Bu dönemdeki ihracat artisinda yilin ilk yarisinda dis talep kosullarindaki seyrin olumlu devam etmesi etkili olmustur. Ihracat birim deger fiyatlarindaki artisin sürmesi de ihracat artisina katki saglamistir. Bununla birlikte, küresel ekonomideki olumsuz gidisat nedeniyle dis talep kosullarindaki bozulma ylin kalan aylarinda ihracattaki artis egiliminin yavaslama riskini beraberinde getirmektedir.

TABLO I: 17- Ülke ve Fasillara Göre Ihracat

(1) Siralama 2021 yili verilerine göre yapilmistir.

Kaynak: TüiK

(2) Siralama 2022 yili Ocak-Agustos verilerine göre yapilmistir.

(Milyar ABD Dolari),

Türkiye'nin baglica ticaret ortagi AB'ye olan ihracati, 2022 yilinin Ocak-Agustos döneminde, geçen yilin ayni dönemine göre yüzde 17,2 oraninda artarak 68,7 milyar ABD dolari olarak gergeklesmistir. Ocak-Agustos arasi dönemde baslica ticaret ortaklarinin tamamina yönelik ihracat artisi sürmüstür. Ocak-Agustos döneminde, Rusya, Romanya ve Bulgaristan yüzde 30'un üzerindeki ihracat artis oranlaryla öne çikan ülkeler olmustur.

Bu dönemde AB'ye gerçeklestirilen ihracat artisinin genel ihracat artiginin altinda kalmasina ragmen Afrika ülkelerine gerçeklestirilen ihracatta yüzde 28,5 oraninda artis kaydedilmistir. Ayrica yine bu dönemde, Amerika kitasi ülkelerine gerçeklestirilen ihracatta ise yüzde 22,3 düzeyinde artis gergeklegmistir.

Ihracatta en yüksek paya sahip olan motorlu kara tasitlari ile bunlarin aksam ve parçalarina yönelik ihracat 2021 yilindaki artisin ardindan 2022 yilinin Ocak-Agustos döneminde artis hizi azalsa da yükselisini sürdürmüstür. Bu dönemde toplam ihracat yüzde 18,2 artarken, motorlu kara tagitlari ve bunlarin aksam ve parçalarinin ihracatindaki artis yüzde 4,9 oraninda gerçeklegmistir. Ayni dönemde kazanlar, makineler ve bunlarin aksam parçalari ihracati yüzde 5 artarken, demir-çelik ihracatinda yüzde 9,7 oraninda artis kaydedilmis, enerji ihracati ise yüzde 110 düzeyinde yükselmistir.

2022 yilinin ilk sekiz aylik döneminde tüm ana sektörlerin ihracatinda artis gerçeklegmistir. Bu dönemde, tarim ve ormancilik sektörü ihracati yüzde 13,6 oraninda artarken imalat sektörü ihracatindaki artis hizi yüzde 18,3 düzeyinde gerçeklegmistir. Sektörel düzeyde en kuvvetli artis ise yüzde 20,8 oraniyla maden ve tas ocakçiligi sektöründe kaydedilmistir.

2022 yilinin kalan döneminde ihracat artis ivmesinin azalarak yil genelinde yüzde 13,2 oraninda yükselisle 255 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. 2022 yilinda, ihracat fiyatlarinda yüzde 8, reel ihracatta ise yüzde 4,9 oraninda artis yasanacagi öngörülmektedir.

TABLO I: 18- Ïhracatin Sektörel Dagilimi

Kaynak: TÜÏK

ithalat

2021 yilinda ithalat yüzde 23,6 oraninda artis kaydederek 271,4 milyar ABD dolar olmustur. Bununla birlikte, ithalat seviyesindeki yükselise ragmen, ithalat miktar endeksi düsüs kaydetmistir. Ithalattaki artigin tümü ithalat birim degerindeki artiça bagli olarak gergeklesmistir.

2022 yilinda ithalattaki yükselis egilimi agirlikl olarak enerji emtia fiyatlarindaki artisin etkisiyle hizlanarak devam etmektedir. Buna ek olarak, 2022 yilinin ikinci çeyregi itibanyla altin ithalati yeniden artis egilimine girmistir. Bu kapsamda, 2022 yilinin Ocak-Agustos döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 40,7 oraninda artis gösteren ithalat, 239 milyar ABD dolari seviyesine yükselmistir. Bu dönemde, ara mali ithalati yüzde 50,1, tüketim mallari ithalati yüzde 12,0 ve sermaye mallari ithalati ise yüzde 9,3 oraninda artis kaydetmistir.

TABLO I: 19- ithalatin Ekonomik Gruplara Göre Dagilimi

Kaynak: TÜIK

ithalatin 2022 yilinda yüzde 32,6 oraninda artarak 360 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. 2022 ylinda ithalat fiyatlarinda yüzde 30,7, reel ithalatta ise yüzde 1,5 düzeyinde artis beklenmektedir.

Hizmetler Dengesi, Birincil ve Ïkincil Gelir Dengesi

2021 yilinda küresel salgin nedeniyle uygulanan seyahat kisitlamalarinin gevsetilmesiyle birlikte genel olarak uluslararasi turizm faaliyetlerinde artis egilimi baslamistir. Bu artis egilimi, 2022 yilinda da devam etmekte olup yilsonu itibariyla seyahat gelirlerinin salgin öncesi dönemin üzerinde gergeklesecegi tahmin edilmektedir. 2021 yilinda 20,8 milyar ABD dolari olarak gerçeklesen seyahat gelirleri, 2022 yilinin OcakAjustos döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 97,6 artarak 22 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmistir. Bu kapsamda, seyahat gelirlerinin 2022 yilinda 34 milyar ABD dolarina yükselecegi beklenmektedir.

Türkiye, 2021 yilinda 55,6 milyar ABD dolari hizmet geliri elde etmig ve 26 milyar ABD dolari hizmetler dengesi fazlasi vermistir. Hizmet gelirleri, 2022 yilinin Ocak-Agustos döneminde ise bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 65,9 oraninda artis göstererek 52,5 milyar ABD dolari seviyesinde, hizmetler dengesi fazlasi ise yüzde 95,3 oraninda artisla 27,2 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmistir. Hizmet gelirlerine yilliklandirilmis olarak bakildiginda, 2022 yili Agustos ayi itibariyla 76,4 milyar ABD dolari seviyesine ulagildigi görülmektedir. Bu artistaki belirleyici unsur tasimacilik ve seyahat gelirlerindeki yukari yönlü seyir olmustur. 2022 yilinda hizmet gelirlerinin 81,2 milyar ABD dolari, hizmetler dengesi fazlasinin ise 46 milyar ABD dolari olarak gergeklegmesi beklenmektedir.

TABLO I: 20- Cari islemler Dengesi

(1) Gerçeklegme Tahmini

Kaynak: TCMB

(2) Program

2021 yilinda, birincil gelir dengesindeki açik yatirim giderlerindeki artisin etkisiyle bir önceki yila göre yüzde 22,8 artarak 11,5 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmistir. 2022 yilinin Ocak-Agustos dönemi birincil gelir dengesi agigi ise bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 18,4 azalarak 6,5 milyar ABD dolari seviyesine yükselmistir. Birincil gelir dengesi açiginin 2022 yilinda 10,6 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmesi beklenirken, ikincil gelir dengesinin 0,8 milyar ABD dolari seviyesinde fazla verecegi tahmin edilmektedir.

Dis ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelismeler ve tahminlere göre, 2022 yilinda cari iglemler açiginin 47,3 milyar ABD dolari olmasi beklenmektedir.

b) Hedefler

Basta jeopolitik gerilimler ve parasal sikilastiric politikalar olmak üzere küresel gelismelerin dis talep üzerinde yaratacagi baskilayici etkinin, yilin kalan dönemi ve önümüzdeki yil ihracatinda ivme kaybina neden olabilecegi degerlendirilmektedir. Bununla birlikte, ihracatta yeni pazarlara erisim, uluslararasi düzeyde ticaret müzakerelerine aktif katilim gibi hususlarin yani sira pazar payi giderek artan hizmetler sektörü ihracati gibi alanlarda hayata geçirilen uygulamalar neticesinde cari islemler dengesinde önümüzdeki dönemde iyilesme yasanmasi öngörülmektedir. Turizm faaliyetlerinde nitelik ve nicelik bakimindan gelisimin sürdürülmesiyle birlikte seyahat gelirlerindeki artis egiliminin devam

(Milyar ABD Dolari)

etmesinin cari islemler dengesi bakimindan olumlu bir unsur olarak ön plana gikmasi beklenmektedir. Ayrica, hâlihazirda yüksek seyreden emtia fiyatlarinda olasi gerilemeler, petrol ve dogal gaz arama çalismalari ve yenilenebilir enerji kapasitesinin artirilmasi sonucunda dis ticaret agiginin önemli bir unsuru olan enerji ithalatindaki olasi azalis egiliminin de cari islemler dengesinde iyilestirici bir etki yaratacagi öngörülmektedir. Bunlara ilave olarak, yüksek teknoloji içeren ürünlerin Türkiye de daha fazla üretilerek ihraç edilmesini saglayacak yatirimlarin gerçeklestirilmesi için gerekli politikalar uygulanacak, dis ticarette yegil dönüsüm kavrami merkeze alinarak, Yegil Mutabakat Eylem Planinda yer alan hedeflere yönelik uygulamalar hayata geçirilmeye devam edilecektir.

2023 yilinda, dig talebin bir önceki yila göre daralmasi sonucunda ihracat artigindaki ivme kaybina ragmen, enerji ithalatinda kademeli düsüs ve seyahat gelirlerinde artis beklentisiyle birlikte, cari iglemler dengesinde iyilesme yaganmasi öngörülmektedir. Cari islemler dengesindeki iyilegme sonrasinda dis finansman gereksiniminde azalis yasanacagi tahmin edilmektedir. Ayrica, cari islemler agiginin finansmaninda uzun vadeli dogrudan yabanci yatirimlarin payinin artirilmasi hedeflenmektedir.

2023 yilinda ihracatin (fob) yüzde 3,9 artarak 265 milyar ABD dolarina, ithalatin (cif) ise yüzde 4,2 azalarak 345 milyar ABD dolarina ulagmasi ve böylece dis ticaret açiginin 80 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmesi öngörülmektedir.

Bu dönemde ihracat ve ithalat fiyatlarinin 2023 yilinda sirasiyla yüzde 0,3 ve yüzde 7,6 oranlarinda azalmasi beklenirken reel ihracatin ve ithalatin ise sirasiyla yüzde 4,2 ve yüzde 3,7 artacagi tahmin edilmektedir.

2023 yilinda seyahat hareketliliginin artmasiyla birlikte seyahat gelirlerinin 45 milyar ABD dolari seviyesine yükselmesi, hizmetler dengesinin ise 58 milyar ABD dolari fazla vermesi tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 12,5 milyar ABD dolari agik öngörülürken, ikincil gelir dengesinde 0,9 milyar ABD dolari fazla beklenmektedir.

Söz konusu varsayimlar altinda cari islemler açiginin 2023 yilinda 22 milyar ABD dolari seviyesine gerilemesi, böylece cari islemler açiginin GSYH'ye oraninin ise yüzde 2,5 seviyesinde gerçeklegmesi öngörülmektedir.

2.3.2. Sermaye ve Finans Hesaplari

a) Mevcut Durum

2021 yili genelinde Türkiye'ye dogrudan yabanci yatirimlari, portföy yatirimlari ve diger yatirim hareketlerine bajli olarak net sermaye girisi gergeklesmistir. 2021 yilinda net sermaye girisindeki artisin yani sira cari islemler agigindaki azalis sonrasinda rezerv seviyesinde artis gergeklegmistir. Finansman kalemlerinin alt detaylari incelendiginde 2021 yilinda, net dogrudan yabanc yatirim girislerinin 6,9 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklestigi görülmektedir. Dogrudan yabanci yatirimlar içerisinde gayrimenkul yatirimlari 5,6 milyar ABD dolari olarak gerçeklegmistir. Yurtdisi yerlesikler devlet iç borçlanma senetleri (DIBS) piyasasinda 1,1 milyar ABD dolari tutarinda net alis yaparken, Hazine tarafindan yurt disina ihrag edilen tahviller yoluyla 3,9 milyar ABD dolari tutarinda net borglanma gerçeklestirilmistir. 2021 yilinda, son yillarin aksine sinirli düzeyde de olsa portföy yatirimlari kaynakli net sermaye girisi yasanmis buna kargin 2022 yilinin OcakAgustos döneminde portföy yatirimlarinda 11,3 milyar ABD dolari büyüklügünde net sermaye gikisi gerçeklegmistir. Ayni dönemler itibariyla, Borsa Ïstanbul'dan (BIST) ise 2,8 milyar ABD dolari tutarinda sermaye gikigi gergeklegmis, yurtdisi yerlesikler ise DIBS piyasasinda 1,9 milyar ABD dolari tutarinda satis yapmistir. Hazine yurt disi tahvil ihracinda 1,5 milyar ABD dolari net kullanim, bankalar ise 3,9 milyar ABD dolari tutarinda net geri ödeme gerçeklestirmistir.

Dijer yatirimlar kaleminde 2021 ylinda sermaye girisi olmustur. 2021 ylinda, efektif ve mevduatlar ve özel çekme haklari (SDR) kaynakli sermaye girislerinin etkisiyle bu kalemde 21,7 milyar ABD dolari seviyesinde net sermaye girisi gerçeklesmistir.

TABLO I: 21- Sermaye ve Finans Hesabi

Kaynak: TCMB, Strateji ve Bütce Baskanligi

(1) Eksi isareti girisi göstermektedir.

(2) Dogrudan yatirimlar girisinde kamu özel ayrimi net olarak yapilamadigindan ve borç olusturan bir kalem olarak kabul edilmediginden kullaniciya göre sermaye hareketleri kisminda hesaplamaya dâhil edilmeyip ayri olarak verilmistir. Ayrica sermaye hesabi altinda yer alan gömen transferleri ve üretilmeyen ve finansal olmayan varliklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemistir.

2.4. ENFLASYON VE PARA-KUR POLITIKASI

a) Mevcut Durum

2021 yyli sonunda yüzde 36,1 olarak gergeklesen TÜFE yillik artis hizinin bir önceki yila göre 21,5 puan artmasinda; temel mal, gida ve enerji fiyatlarindaki artislar belirleyici olmustur. Diger taraftan, bu dönemde yönetilen-yönlendirilen ürün fiyatlarindaki görece olumlu seyir ve altin fiyatlarindaki düsüs TÜFE yllik artis hizini sinirlamistir.

(Milyar ABD Dolar),

2022 yilinda ise; gida, enerji ve yönetilen-yönlendirilen fiyatlardaki olumsuz seyir, yüksek enflasyonun hizmet fiyatlari üzerindeki artirici etkileri ve kur gelismeleri ile artan temel mal fiyatlari TÜFE yillik artisini hizlandirmistir. Söz konusu gelismeler neticesinde, Eylül 2022 itibariyla yllik enflasyon 2021 yili sonu seviyesine göre yaklasik 47 puan artarak yüzde 83,5 düzeyinde gerçeklesmistir.

Doviz kurlari ile emtia fiyatlarindaki artis ve küresel tedarik zincirindeki aksakliklar nedeniyle YI-UFE artis hizi 2021 yilinda 2020 yili sonuna göre belirgin sekilde artarak yüzde 79,9 oraninda gerçeklegmistir. 2022 yilinda ise basta emtia fiyatlari olmak üzere mevcut maliyet artirici gelismelerin görece kötülesmesiyle YI-UFE artis hizindaki ivme kuvvetlenmis ve Eylül 2022 itibariyla yüzde 151,5 seviyesine yükselmistir.

GRAFIK I: 4- Fiyat Gelismeleri

Kaynak: TÜIK

2022 yllinin ilk geyreginde TÜFE yillik artisi fiyatlama davranisindaki bozulma sonrasinda alt gruplarda kaydedilen artisla birlikte Mart ayi itibariyla yüzde 61,1 olarak gerçeklesmistir. Yilin ikinci geyreginde ise TÜFE yillik artis hizi, gida ve enerji fiyatlarindaki gelismelere bagli olarak yüzde 78,6 seviyesinde kaydedilmistir. Yilin üçüncü çeyreginde ise enerji ve gida fiyatlarindaki olumlu görünümle birlikte görece daha yavas artan TÜFE yillik artis hizi Eylül ayi itibariyla yüzde 83,5'e yükselmistir.

GRAFIK I: 5- Mal ve Hizmet Fiyatlar (TÜFE'ye Katki ve Yillik Yüzde Degisim)

Kaynak: TÜIK

2022 yilinin ilk yarisinda güçlü bir ivmeye sahip olan temel mal grubu fiyatlari artisi, yilin üçüncü geyreginde özellikle dayanikli mal fiyatlarindaki olumlu gelismelere paralel olarak görece yavaslamistir. Temel mal ve hizmet gruplarindaki gelismelere paralel olarak özel kapsamli TÜFE göstergelerinden ÖKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yllik artisi Eylül 2022 itibariyla sirasiyla yüzde 74,6 ve yüzde 68,1 olarak gerçeklesmistir.

2022 yili sonunda TÜFE yillik artisinin baz etkisinin yani sira kur gelismelerinin birikimli etkisindeki gerileme ve gida fiyatlarinda beklenen düzeltme etkisiyle yüzde 65 oraninda gerçeklesmesi beklenmektedir.

TCMB, fiyat istikrarini saglamak ve sürdürmek temel amaci dogrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikasi uygulamalarini sürdürmektedir.

GRAFIK I: 6- Yillik Enflasyon Orani ve Enflasyon Hedefi

Kaynak: TCMB, TÜIK

2021 yili Eylül ayindan itibaren TCMB tarafindan para politikasi durusunda güncellemeye ihtiyaç bulundugu degerlendirmesi yapilmis ve politika faizinde indirim karari alinmistir. TCMB, enflasyonun geçici arz yönlü unsurlardan kaynaklandigini belirterek çekirdek göstergelerdeki olumlu görúnüme isaret etmis, Eylül ve Aralik aylari arasi dönemde faiz oraninda toplamda 500 baz puanlik indirim yapmistir.

2022 yilinin ilk yarisinda arz ve talep soklarnin ayristirilmasina yönelik yapilan analizler isijinda politika faizini sabit tutan TCMB, yilin üçüncü çeyreginde ise küresel büyümeye yönelik belirsizliklerin ve jeopolitik risklerin arttigi bir dönemde ekonomik aktivitedeki ivmenin sürdürülmesi açisindan finansal kosullarin destekleyici olmasina karar vererek Agustos, Eylül ve Ekim aylarinda toplamda 350 baz puanlik faiz indirimine gitmistir.

GRAFÏK I: 7- TCMB Net Fonlamasi (Milyar TL) ve Faiz Oranlari (Yüzde)

TABLO I: 22- TCMB Net Döviz Alimlari

Kaynak: TCMB Istatistikleri, Piyasa Verileri, Aylik Döviz Alim Satim Tutarlari (1) 2022 yili verileri ilk 9 ay itibariyladir.

ihracat reeskont kredileri yoluyla TCMB döviz rezervlerine 2021 yilinda 21,1 milyar ABD dolari, 2022 yilinin ilk dokuz ayinda ise 15,3 milyar ABD dolari katki saglanmistir.

TCMB'nin altin harig brüt döviz rezervi 2021 yili sonunda bir önceki yilsonuna göre 21 milyar ABD dolari artisla 72,6 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Eylül 2022 itibariyla TCMB'nin altin hariç brüt döviz rezervi 2021 yili sonuna göre 4,5 milyar ABD dolari azalisla 68,1 milyar ABD dolari seviyesindedir.

2022 yili üçüncü geyrek sonu itibariyla para tabani 2021 yilsonuna göre yüzde 51,5 oraninda artmistir. Bununla birlikte, emisyon toplami 84,5 milyar TL artis göstermistir. Ayni dönemde TCMB dis varliklari 2,9 milyar ABD dolari azalirken, toplam yükümlülükleri ise 9,7 milyar ABD dolari azalmistir. Bu dogrultuda, TCMB'nin net dis varlik pozisyonunda 6,8 milyar ABD dolari artis gerçeklesmistir.

M1, M2 ve M3 para arzlari, Eylül 2022 itibaryla 2021 yili sonuna göre sirasiyla yüzde 36,3, yüzde 47,9 ve yüzde 47,4 oranlarinda artmistir. M1 para arzindaki artista, Türk Lirasi cinsinden vadesiz mevduatlardaki artis etkili olmustur. M2 para arzinda kaydedilen artista ise M1 para arzindaki ve Türk Lirasi cinsi vadeli mevduatlardaki degerlenme belirleyici olmustur.

(Milyon ABD Dolari)

TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmis Kalemleri

Kaynak: TCMB

Not: Alt kalemlerin tamami gösterilmedigi igin toplamlar tutmayabilecektir. Veriler ayin son Cuma günü itibariyladir. Bilanço büyüklüklerine ait rakamiar Stand By Bilançosundan alinmistir.

b) Hedefler

Liralasma Stratejisi adimlarinin hayata geçirilmesi basta olmak üzere uygulanacak etkin para ve maliye politikalarinin yani sira üretim ve verimlilik artislarinin destegiyle TÜFE artig hizinin 2023 yilsonunda yüzde 24,9'a indirilmesi hedeflenmektedir.

2.5. MALI PIYASALAR

a) Mevcut Durum

Finans sektörünün toplam aktif büyüklügü, Haziran 2022 itibariyla 13,6 trilyon TL olarak gerçeklegmis olup aktiflerin GSYH'ye orani yüzde 133,7 olmustur. 2021 yili sonuna göre finansal kuruluslarin sektörel paylarinda önemli bir degisiklik olmamistir. Araci kurumlar ve varlik yönetim sirketleri disindaki finansal kuruluglarin aktif büyüklüklerinin GSYH'ye oranlari ise milli gelirdeki yüksek artisin da etkisiyle gerilemistir.

TABLO I: 24- Finansal Sektör Kuruluslarina Dair Bazi Göstergeler

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlign, TCMB, TÜIK, SPK, BDDK, SEDDK (2) git d vin sim TreME Coviz als yian Kktlanlar ra de etirertedan hesaplanmnstr.

Finansal istikrar Kapsaminda Hanehalk ve Finans Disi Kesim Borçlulugu

Türkiye'nin hanehalkr ve finans disi kesim borglulugu hem gelismis ülkeler hem de gelismekte olan ülkelerle kiyaslandiginda düsük seyrini sürdürmektedir. Hanehalki finansal varliklari, mevduat ve mevduat disindaki finansal varliklardaki artis ile önemli bir yükselis kaydederken, hanehalk finansal yükümlükleri ise finansal varliklardaki artisin aksine duragan seyretmektedir. Finansal istikrarin sürdürülebilirligini olumlu yönde etkileyen bu seyirde, hanehalkinin yabanci para cinsinden borglanamamasi ve tüketici kredilerinde uygulanan makroihtiyati tedbirler öne gikmaktadir. Ayrica finans digi kesimin yabanci para cinsinden borglanmasina yönelik kisitlamalar destekleyici rol oynamaktadir.

TABLO I: 25- Hanehalks Finansal Varlik ve Yükümlülükleri

Kaynak: BDDK, TÜIK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emeklilik Gözetim Merkezi, SBB Hesaplamalari

(2) Varliga dayali menkul kiymetler, varlik teminatli menkui kiymetter ve kira sertifikalarin igermektedir.

(1) Katrlimclarin fon tutar ile devlet katkisi tutari toplamin ifade etmektedir. Otomatik katilim sistemi verileri de dâhil edilmistir.

(3) Finansal kiralama sirketierince kullandirlan konut kredilerini ihtiva etmektedir.

Haziran 2022 itibariyla hanehalki finansal borcu, önceki ylin ayni dönemine göre yüzde 36,5 oraninda artarak 1,2 milyar TL'ye yükselmistir. Bu artista miktarsal olarak en önemli etken hanehalk finansal yükümlülükleri arasinda yüzde 98,7 ile en büyük kalemi olusturan banka kredisi stoku olmustur. Haziran 2022 itibariyla bir önceki yilin ayni dönemine göre bankalarin kullandirdigi kredi stoku yüzde 37,3 artarken, finansman girketlerinin kullandirdigi kredi stoku yüzde 5,8 oraninda azalmistir.

Banka kredisi stokunun alt kalemlerine bakildiginda bireysel kredi karti borcu ve tagit kredilerindeki artis dikkat çekmektedir. Haziran 2022 itibariyla önceki yilin ayni donemine göre kredi karti stoku yüzde 69,1, tagit kredisi stoku yüzde 59,6, ihtiyaç kredisi stoku yüzde 31,8 ve konut kredisi stoku yüzde 25 oraninda artmistir. Banka kredisi stoku içinde Haziran 2022 itibariyla ihtiyaç kredileri yüzde 45,9, konut kredileri yüzde 28,4, kredi kartlari yüzde 23,8 ve tasit kredileri ise yüzde 2 agirliga sahiptir.

Hanehalki finansal varliklarindaki güçlü büyüme devam etmektedir. Haziran 2022 itibariyla hanehalk finansal varliklari yillik yüzde 69,8 oraninda artarak 4,7 trilyon TL'ye ulasmistir. Hanehalki varliklarinin en büyük kismini olusturan mevduat söz konusu dönemde yüzde 68,3, hanehalkinin tahvil ve bono stoku yüzde 55,4 oraninda artmistir. Borsa istanbul'da devam eden yerli yatirima ilgisi ve halka arzlardaki güçlü egilimin devam etmesiyle beraber hanehalkinin hisse senedi stoku yüzde 81,8 oraninda artmistir. Bu dönemde hanehalkinin sahip oldugu yatirim fonlari yüzde 77,5 oraninda yükselmistir. Hanehalki mevduati içinde tasarruf mevduati yüzde 52,7, döviz mevduatinin TL degeri yüzde 86,3 ve kiymetli maden depo hesaplarinin TL degeri yüzde 62,2 oraninda artmistir.

Hanehalki finansal varliklarindaki güçlü artisin finansal yükümlülüklerdeki artigin üzerinde olmasi nedeniyle Haziran 2022 itibariyla hanehalki finansal varliklarinin finansal yükümlülüklere orani bir önceki yila göre 74,7 puan artarak yüzde 380,6'ya yükselmistir. Diger taraftan, hanehalki finansal yükümlülüklerinin GSYH'ye orani 3,2 puan düserek yüzde 12,2'ye, finansal varliklarinin GSYH'ye orani 0,6 puan düserek yüzde 46,4'e gerilemistir.

Temmuz 2022 itibariyla finansal kesim disindaki firmalarin net döviz agigi, bir önceki yilin ayni dönemine göre varliklarindaki yüzde 13,7 oranindaki artis, yükümlülüklerindeki yüzde 5 oranindaki azalis sonucunda 34,6 milyar ABD dolari azalarak 91,3 milyar ABD dolarina gerilemistir. 111,6 milyar ABD dolariyla varliklardaki en büyük kalem olan mevduattaki yllik artis yüzde 13,4 olmustur. Ayni dönemde ihracat alacaklarindaki artis yüzde 15,8 olarak gerçeklesmistir. Temmuz 2022 itibariyla bir önceki yilin ayni dönemine göre yurt disindan saglanan krediler yatay seyrederek 103,1 milyar ABD dolari olurken yurt içinden saglanan krediler ise yüzde 16 oraninda düsügle 121,6 milyar ABD dolari olmustur. Böylece yükümlülükler kaleminde en önemli yere sahip olan nakdi krediler yüzde 9,3 azalisla 225 milyar ABD dolari olarak kaydedilmistir.

Finansal kesim disindaki firmalarin kisa vadeli net döviz pozisyonu fazla vermeyi sürdürmüstür. 2022 yili Temmuz ayinda kisa vadeli net döviz pozisyonu fazlasi 68,6 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Bu dönemde kisa vadeli net döviz pozisyonu fazlasinda bir önceki yilin ayni dönemine göre 8,6 milyar ABD dolari tutarindaki artista, firmalarin kisa vadeli varliklarinin kisa vadeli yükümlülüklerinden daha fazla artmasi etkili olmustur. Kisa vadeli varliklar yllik 18,7 milyar ABD dolari, kisa vadeli yükümlülükler ise 10,1 milyar ABD dolari artmistir.

TABLO I: 26- Finansal Kesim Disindaki Firmalarin Döviz Varlik ve Yükümlülükleri

(Milyar ABD Dolari)

(1) Kisa Vadeli Varliklar=Mevduat +Menkul Kiymetler+Ihracat Alacaklan

Kaynak: TCMB

(2) Kisa Vadeli Yükümlülükler=Yurt içi Bankalar, Faktoring Sirketleri ve Finansman Sirketlerinden Saglanan Kisa Vadeli Döviz Kredileri ile Dövize Endeksli Krediler +Yurt Disindan Saglanan Kisa Vadeli Krediler ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli Krediler +Kisa Vadeli Ithalat Borçlan ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli Ithalat Borçlar

Türkiye'nin hanehalki borçlulugu ve finansal kesim disindaki firma kredilerinin GSYH'ye orani diger ülke gruplariyla karsilastirildiginda her iki gösterge bakimindan da oldukça düsük bir risklilik seviyesine sahip oldugu görülmektedir. Uluslararasi Ödemeler Bankasi (Bank for International Settlements) veri tabanina göre, 2022 yili ilk çeyregi itibariyla Türkiye'nin hanehalki kredilerinin GSYH ye orani yüzde 13,3 ile hem gelismekte olan ülkelerin hem de raporlanan ülke ortalamalarinin oldukça altindadir. Ayni dönemde raporlanan tüm ülkelerin agirlikli ortalamasi yüzde 64,8 iken gelismekte olan ülke agirlikli ortalamasi yüzde 50,7'dir.

Diger ülke gruplariyla kargilastirildiginda, finansal kesim disindaki firma kredilerinin GSYH'ye oraninda da Türkiye 2022 yll ilk çeyregi itibaryla yüzde 72,6 oraniyla düsük risklilige sahiptir. Ayni dönemde raporlanan tüm ülkelerin agirlikli ortalamasi yüzde 100,8 iken gelismekte olan ülke agirlikli ortalamasi yüzde 112,6'dir.

GRAFIK I: 8- Hanehalks Kredilerinin ve Finansal Kesim Disindaki Firma Kredilerinin GSYH'ye Orani (1)

Kaynak: Bank for International Settlements

• (1) Raporlanan ülke sayisi 43'tür.
• (2) Hanehalkr kredileri kapsaminda hanehalkina hizmet eden kâr amaci gütmeyen kurulus kredileri de yer almaktadir.

Bankacilik

Agustos 2022'de bankacilik sektöründe 35'i mevduat, 16'si kalkinma ve yatirim, 6'si ise katilim bankasi olmak üzere toplam 57 banka faaliyet göstermektedir. Agustos 2022 itibariyla bankacilik sektörünün toplam aktif büyüklüjü TL bazinda yillik yüzde 86,8 artarak 12,7 trilyon TL; ABD dolari bazinda ise yüzde 17,2 azalarak 699 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir.

TABLO I: 27- Bankacilik Sektörü Temel Göstergeleri

(1) ilgili dönem sonu TCMB döviz alis kurlari kullanilarak SBB tarafindan hesaplanmistir.

Kaynak: BDDK

(2) Yil igindeki birikimli degerleri göstermektedir.

Ajustos 2022 itibariyla yerli özel bankalar sektör aktiflerinin yüzde 30,1'ini, yabanci bankalar yüzde 26,2'sini, kamu bankalar ise yüzde 43,7'sini temsil etmektedir. Fonksiyonel gruplar bazinda ise mevduat bankalar ile kalkinma ve yatirim bankalarinin payi azalirken katilim bankalarinin payinda artis görülmektedir. Buna göre, mevduat bankalari sektör aktiflerinin yüzde 85,6'sini, katilim bankalari yüzde 8,4'ünü, kalkinma ve yatirim bankalari ise yüzde 6,1'ini temsil etmektedir.

Bankacilik sektörünün toplam kredi hacmi Agustos ayinda önceki yilin ayni ayina göre yüzde 70,4 artarak 6,7 trilyon TL seviyesinde gerçeklesmistir. Kredilerin türlerine göre dagilimina bakildiginda toplam kredi hacminin yüzde 56,8'i kurumsal kredi ve kredi kartlarindan, yüzde 19,1'i bireysel kredi ve kredi kartlarindan, yüzde 24,1i КОВі kredilerinden olusmaktadir. 2022 yilinda kredilerin amacina uygun sekilde iktisadi faaliyetle bulusmasini temin etmek amaciyla ticari kredilere yönelik makroihtiyati kararlar alinmistir. Ayrica, finansal istikrari desteklemek amaciyla 2021 ve 2022 yillarinda tüketici kredilerine yönelik ilave makroihtiyati kararlar alinmistir. Böylece ticari krediler Agustos ayinda bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 78,8 artarken tüketici kredi artisi yüzde 30,2 olarak gerçeklesmistir.

BDDK'nin salgin sirasinda kredilerin siniflandirilmasinda sagladigr esnekligi Eylül 2021'de kaldirarak, kredilerin ilgili siniflara kademeli olarak alinmasini saglayacak karari sonrasi tahsili gecikmis alacak (TGA) bakiyesine gegisler bir miktar artis göstermistir. Ancak 2022 yilinda kredi büyümesindeki güglü seyre karsin TGA bakiyesine geçislerin thimli seyretmesi ve kurlarda yasanan artis, tahsili gecikmis alacaklarin toplam krediler igindeki payinin gerilemesine neden olmustur. Böylelikle, Agustos 2021'de yüzde 3,7 olan TGA orani Agustos 2022 itibariyla yüzde 2,4'e gerilemistir. Söz konusu oran ticari kredilerde yüzde 2,4 ve tüketici kredilerinde yüzde 2,3 seviyesinde bulunmaktadir.

Bankalarin temel fon kaynagi olan mevduatin toplam kaynaklar igindeki payi Agustos 2022'de önceki yilin ayni dönemine göre artarak yüzde 60,9'a yükselmistir. Ayni dönemde ihraç edilen menkul kiymetler ile sendikasyon-seküritizasyon kredilerinin payinda gerileme yasanmistir. Agustos 2022'de söz konusu kalemlerin toplam kaynaklara orani sirasiyla yüzde 2,7 ve yüzde 3,2 olarak gerçeklesmistir.

Bankacilik sektörünün uzun vadeli likidite pozisyonuna iliskin temel göstergelerden biri olan kredi/mevduat orani Agustos 2022'de tüm bankacilik sektörü için yüzde 86,1'e gerilemistir. Eylül 2021 itibariyla 100 seviyesinin altina inmis olan kredi/mevduat oranindaki gerileme egilimi kredilerden daha güçlü seyreden mevduatlarin etkisiyle devam etmektedir. Bu oran Türk lirasinda yüzde 119,9 ve yabanci parada yüzde 58,5 seviyesindedir. Söz konusu oran mevduat toplama yetkisi bulunmayan kalkinma ve yatirim bankalari harig tutuldugunda yüzde 80 olarak gergeklegmistir.

Sermaye yeterliligi rasyosu (SYR) Agustos 2022 itibariyla yüzde 18,7 ile hedef oran olan yüzde 12'nin oldukça üzerinde bulunmaktadir. 2022 yilinda kamu bankalarina yapilan sermaye destegi ile bankalarin karlligindaki artis SYR'yi olumlu yönde etkilemistir. Diger taraftan BDDK'nin Nisan ayinda kredi riskine esas tutar hesaplamasinda 2021 yilsonuna ait Merkez Bankasi döviz alis kurunun kullanilmasina yönelik almis oldugu karar sonrasi SYR'de bir miktar gerileme görülse de sektörün sermaye yeterliligi olasi risklere kargi güçlü görünümünü sürdürmektedir. Agustos 2022 itibariyla SYR; mevduat bankalari için yüzde 18,3, katilim bankalari için yüzde 21, kalkinma ve yatirim bankalari için yüzde 21,4 seviyesinde gerçeklesmistir. Bankalarin sahiplik durumuna göre ise SYR, yerli özel bankalar igin yüzde 20,7, kamu bankalari için yüzde 16,7 ve yabanci bankalar için de yüzde 19,4 düzeyindedir.

Sermaye Piyasasi

Borsa Istanbul'da islem gören sirketlerin piyasa kapitalizasyonu 2021 yili sonunda 2.182 milyar TL iken, 2022 yili Agustos ayinda 3.522 milyar TL olarak gerçeklesmistir. 2021 yili sonunda yüzde 30,1 seviyesinde bulunan piyasa kapitalizasyonunun GSYH'ye orani ise Haziran 2022 itibariyla yüzde 26,9'a gerilemistir. 2022 yili Agustos ayinda Borsa istanbul'daki yabanci yatirima payi yüzde 34,1 düzeyinde gergeklesmis olup bu dönem itibariyla 476 sirketin paylari Borsa istanbul'da islem görmektedir.

TABLO I: 28- Sermaye Piyasalarna iliskin Göstergeler

Kaynak: SPK, TÜIK, MKK, Takasbank, KAP

Kurumsal yatirimcilar sektöründe menkul kiymet yatirim fonlarinin toplam degeri 2021 yili sonuna göre yüzde 53,7 artisla Agustos 2022 itibariyla 410,8 milyar TL'ye ulagmistir. Portföy yönetim sirketlerinin yönettikleri portföy büyüklügü ise Agustos 2022 itibariyla 2021 yili sonuna göre yüzde 51,3 artarak 988,1 milyar TL olmustur. Gayrimenkul yatirim ortaklklarinin aktif toplami 2022 yili Haziran ayinda 2021 yili sonuna göre yüzde 17,1 oraninda artmis ve 175,3 milyar TL olarak gerçeklegmistir.

Hisse senedi harig özel sektör menkul kiymet stoku gectigimiz yillardaki yükselis egilimini sürdürmüs ve 2022 yilinin Agustos ayinda, 2021 yili sonuna göre yüzde 15,6 artarak 118,1 milyar TL seviyesine yükselmistir. Bu stokun yüzde 65,2'si finansman bonosu, yüzde 26,5'i özel sektör tahvili, kalan yüzde 8,3'ü ise varant ve varliga dayali menkul kiymetlerden olusmaktadir. Agustos 2022 itibariyla 2021 yili sonuna göre finansman bonosunun payi 0,9 puan artarken özel sektör tahvilinin payi 1,8 puan azalmistir.

TABLO I: 29- Sermaye Piyasasi Hacmi

Kaynak: Borsa istanbul

(1) Halka arz tarihi olarak borsada islem görme tarihi esas alinmaktadir.

Borglanma araçlari piyasasi toplam iglem hacminde 2022 yilinin ilk sekiz ayinda bir önceki yilin ayni dönemine göre düsüs görülmüstür. Kesin alim-satim pazari iglem hacmi yüzde 136,8 artarken, borçlanma araçlari piyasasi islem hacminin önemli bir bölümünü olusturan repo-ters repo pazari islem hacmi yüzde 18,4 oraninda daralmistir. Ayni dönemde pay piyasasi islem hacmi ise yüzde 48,2 oraninda artis kaydetmistir.

Sermaye piyasasinin derinligini artiran birincil halka arzlarda 2022 yilinin ilk sekiz ayinda 30 halka arz islemi olmus ve 12,7 milyar TLlik bir fon elde edilmistir. Birincil halka arz sayisi itibariyla 2021 yilinda tarihin en yüksek seviyesine ulagilmis olup, sirketlerin halka arzlara olan ilgisinin 2022 yilinda da devam ettigi görülmektedir.

Kiymetli Madenler ve Kiymetli Taslar Piyasasinda, 2021 ylinda görülen düsüs egiliminin aksine, 2022 yilinin ilk sekiz ayinda altin TL islem hacmi bir önceki ylin ayni dönemine göre yüzde 59,9 oraninda artmistir. Diger taraftan, altin dolar islem hacmi ise yüzde 22,8 oraninda azalmistir. Agustos 2022 itibariyla altin TL islem hacmi 30,2 milyar TL, altin dolar islem hacmi 11,4 milyar ABD dolari; ton bazinda altinin toplam islem hacmi ise 227 ton olarak gerçeklesmistir.

2021 yili Ajustos ayinda 2.321 milyar TL olan Borsa Istanbul Vadeli islem ve Opsiyon Piyasasi Vadeli islem Pazari islem hacmi Agustos 2022 itibariyla 3.997 milyar TLye ulasmistir.

Sigortacilik ve Özel Emeklilik

Türkiye'de sigortacilik ve bireysel emeklilik sektörlerinde Haziran 2022 itibariyla 70 girket bulunmakta ve bu sirketlerden 45'i hayat disi, 21'i hayat ve emeklilik ve 4'ü reasürans alaninda faaliyet göstermektedir.

Sigortacilik sektöründe 2021 yilinda toplam prim üretimi, 2020 yilina göre yüzde 28 oraninda artarak 105,4 milyar TL olmustur. Direkt prim üretimi, bir önceki yila göre yüzde 27,6 oraninda artarak 96,6 milyar TL seviyesinde gerçeklegmis, 8,7 milyar TL tutarinda da endirekt olarak üretim saglanmistir. Sigorta sirketleri tarafindan sigortalilara verilen teminat yükselerek GSYH'nin 32 kati olarak gerçeklesmistir.

Sigortacilik sektöründe uluslararasi sermayenin payi 2018 yili öncesinde yüzde 70 lerin üzerinde seyrederken, son yillarda uluslararasi sermayeli sirket sayilarindaki azalma sonucunda 2021 yilinda toplam ödenmis sermaye açisindan yabanci sermayenin payi yüzde 57,9 olarak gerçeklesmistir. Söz konusu dönemde uluslararasi sermayenin toplam prim üretimindeki payi ise yüzde 51,8 olmustur. Haziran 2022 itibariyla sektörde faaliyet gösteren 70 sirketin 36'sinda yabanc ortaklarin payi yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararasi sermayeye sahip sirket sayisi 42'dir.

TABLO I: 30- Sigortacilik Sektörüne Ait Bazi Büyüklükler

Kaynak: Sigortaclik ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu

(1) Bölügmeli Treteler esas alinarak hesaplanmistir.

Sigortacilik sektöründe 2020 yilinda kâr 10,5 milyar TL iken 2021 yilinda yüzde 22 oraninda artarak 12,9 milyar TL'ye yükselmistir. Söz konusu dönemde, hayat disi sigorta sirketleri 6,4 milyar TL ve hayat-emeklilik sirketleri 5,6 milyar TL kâr elde etmistir. 2021 yilinda reasürans sirketleri de 829 milyon TL kâr kaydetmistir. Hayat disi ve hayat-emeklilik sirketlerinin teknik ve toplam net kâri son bes yilda düzenli olarak artmakta iken 2022 Haziran ayi itibariyla bir önceki yilin ayni dönemine göre düsüs gergeklesmistir.

TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katilim Sistemi Göstergeleri

Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi

(1) Eylül sonu itibariyladir.

Bireysel emeklilik ve otomatik katilim sisteminde toplam fon büyüklügü, 2021 yili sonunda bir önceki yila göre yüzde 43,6 oraninda artisla 244,4 milyar TL'ye ulasmistir. Eylül 2022 itibariyla toplam fon büyüklügü 348 milyar TL olarak gerçeklesmistir.

Eylül 2022 itibariyla bireysel emeklilik sisteminde katilimailarin fon büyüklügü, devlet katkisi dâhil 322 milyar TL'ye ulagmis, katilima sayisi ise 7,6 milyon kisi olarak gerçeklesmistir. Otomatik katilim sisteminde ise çalisanlarin fon büyüklügü devlet katkisi dâhil 26 milyar TL'ye ulasmis olup sistemde 6,6 milyon tekil kisi çalisan yer almaktadir.

BDDK Gözetimindeki Banka Disi Finansal Kuruluslar!

Haziran 2022 itibariyla BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka disi finansal kurulus sayisi 113'tür. Bu kuruluslarn aktif toplami 292,8 milyar TL olarak gerçeklesmistir.

' Tasarruf finansman sirketleri Katilim Finans bölümünde yer almaktadir.

TABLO I: 32- Banka Disi Finansal Kuruluslarin Temel Göstergeleri

Kaynak: BDDK

(1) Yil içindeki birikimli degerleri göstermektedir.

Banka disi finansal kuruluslarin aktifleri, Haziran 2022'de bir önceki yilin ayni dönemine göre finansal kiralama, faktoring, finansman ve varlik yönetim sirketlerinde sirasiyla yüzde 69,1, yüzde 66,7, yüzde 49,2 ve yüzde 48,2 artmister. Haziran 2022 itibariyla yilliklandirilmis aktif kârliligi ise finansal kiralama, faktoring, finansman ve varlik yönetim sirketleri için sirasiyla yüzde 4,9, yüzde 4,7, yüzde 2,7 ve yüzde 21,3 olarak gerçeklesmistir.

Katilim Finans

Haziran 2022 itibanyla Türk bankaclik sektöründe üçü kamu, üçü özel sermayeli olmak üzere alti katilim bankasi faaliyet göstermektedir. Bu katilim bankalarinin yurt içinde 1.342 subesi, yurt diginda ise 4 subesi bulunmaktadir. Katilim bankaciligi sektöründe çalisan sayisi yaklasik 17 bin kisidir.

Salgin sonrasi ekonomik aktivitenin canlanmasiyla beraber katilim bankaciligi sektörü önemli bir büyüme kaydetmistir. Katilim bankalarinin aktif büyüklügü Haziran 2022 itibariyla bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 89,7 oraninda artarak 956,5 milyar TL'ye ulagmistir. Katilim bankaciligi aktiflerinin toplam bankaclik sektörü içerisindeki payi, bu dönemde yüzde 7,5'ten yüzde 8,2'ye yükselmistir. Katilim bankaciligr kredileri, Haziran 2022 itibariyla bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 88 oraninda artarak 248,9 milyar TL'den 467,8 milyar TL'ye yükselmistir.

Haziran 2022 itibariyla 287 milyar TL'si TP, 461,8 milyar TL'si YP olmak üzere katrlim fonlari toplam tutari 748,8 milyar TL'ye ulasmistir. Bu dönemde katilim fonlari toplami bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 100,5 oraninda büyümüstür. Söz konusu katilim fonlarinin krediye dönüsüm orani, Haziran 2022 itibariyla yüzde 62,5 olarak gerçeklegmistir.

Sektörün büyümesiyle beraber karlilk da ciddi sekilde artis göstermistir. 2021 yili Haziran ayinda 1,99 milyar TL tutarinda olan net kar, Haziran 2022 itibariyla 13,6 milyar TL'ye ulasmistir. Bu dönemde katilim bankalarnin yilbasindan itibaren birikimli özkaynak kârlligi yüzde 6,74'ten yüzde 30,41'e, aktif kârlilijr ise yüzde 0,42'den yüzde 1,62'ye yükselmistir.

TABLO I: 33- Katilim Finans Sektör Kuruluslarina Ait Bazi Temel Göstergeler

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligi, BDDK, TSB

(1) Yil igindeki birikimli degerler kullanilmistir.

(2) Farkli cinsten ihraç edilen kira sertifikalar dönem sonu kurlan ile TL cinsine gevrilmistir.

Hazine tarafindan 2012 yilindan bu yana yurt içinde ve yurt disinda kira sertifikasi ihraci yapilmaktadir. 2022 yilinin ilk alti ayinda yurt içinde çesitli vade ve kira oranlarinda TL cinsi toplam 44,6 milyar TL tutarinda ihraç gerçeklestirilmistir. Ayni dönemde döviz cinsi kira sertifikasi ihraci yapilmamistir. Ayrica, 2017 yilindan itibaren altina dayali kira sertifikasi ihraci yapilmakta olup 2022 yilinin ilk alti ayinda 34,9 milyar TL karsiliginda ihrag gerçeklestirilmistir.

Gelismekte olan katilim sigortaciliginda Haziran 2022 itibariyla pencere usulüyle faaliyet gösterenler de dâhil olmak üzere dördü hayat, besi hayat disi bransta islem yapan dokuz sigorta girketi bulunmaktadir. Haziran 2022 itibariyla toplam prim üretimi yaklagik 5 milyar TL'ye ulasmistir. Ayni dönemde katilim sigortaciligi kuruluslarinin aktif toplami ise 17,7 milyar TL olarak gerçeklesmistir.

7 Mart 2021 tarihinde Resmî Gazete'de yayimlanarak yürürlüge giren 7292 sayili Kanun'da yer alan hükümler uyarinca tasarruf finansman sirketleri BDDK'nin düzenleme ve denetim yetkisi altina alinmistir. BDDK tarafindan yapilan incelemeler sonucunda 2 Temmuz 2021 tarihinde intibak plani uygun görülmeyen 21 tasarruf finansman sirketi, tasfiye islemleri gerçeklestirilmek üzere Tasarruf Mevduati Sigorta Fonu'na devredilmistir. Bu çerçevede, 7 Haziran 2022 tarihli BDDK karari kapsaminda alti tasarruf finansman sirketi faaliyet göstermeye devam etmektedir.

Katilim finans alaninda ilk ulusal strateji belgesi olma özelligini tasiyan 2022-2025 yillarini kapsayan Katilim Finans Strateji Belgesi (KFSB) Türkiye'yi katilim finansin lider ülkesi hedefine tasima noktasinda yol haritasi özelligi tagimaktadir. KFSB, Istanbul Finans Merkezi projesinin de iki temel ayagindan bir tanesi olan katilim finansin, ilke ve prensiplerine uyumlu biçimde faaliyet göstermesi, çesitli yapisal sorunlarina uygulanabilir ve gerçekçi çözümler üretilmesi, finansal sistem içinde hak ettigi yere ulagmasini amaglamaktadir.

KFSB'nin hazirlik sürecinde yurt disinda basarili uygulamalar ve stratejik adimlar detayli olarak incelenerek Türkiyeye özgü bir model olusturulmasi amaglanmaktadir. Dünyada öncü rol oynayacak bir finansal model olusturma vizyonu ile hazirlanan KFSB'de, katilim finans esaslarina göre faaliyet gösteren, gaye odakl ilkeleri göz önünde bulunduran, kapsayici, sürdürülebilir ve yenilikçi bir katilim finans sistemini hayata geçirmek misyonu kapsaminda çalismalar yapilmasi hedeflenmektedir.

3. KAMU MALIYESINDE GELISMELER VE HEDEFLER

3.1, GENEL DEVLET

a) Mevcut Durum

2021 yili, salginin devam eden etkilerinin bertaraf edilmesine yönelik maliye politikasi araçlarinin kullanilmaya devam edildigi bir yil olmustur. Bu kapsamda, sosyal güvenlik prim ödemelerinde erteleme yapilmis, bazi sektörlerde vergi indirimleri uygulanmis, kredi imkânlarina erisimde kolayliklar saglanmis ve isletmelere yönelik çesitli hibe destekleri hayata geçirilmistir. Alinan tedbirlerin ve nominal milli gelirin öngörülerin üzerinde gerçeklegmesinin etkisiyle, genel devlet gelir ve giderlerinin GSYH'ye oraninda azalis gerçeklesmis, genel devlet açiji öngörülerin altinda kalmistir.

Genel devlet gelirleri, GSYH'ye oranla 2021 yilinda 2020 yilina göre 1,5 puan azalarak yüzde 30,9 olmustur. Vergi gelirlerinde bir önceki yila göre 0,5 puanlik azalis yasanirken, sosyal güvenlik ve issizlik sigortasi fonu prim gelirleri ile diger genel devlet gelirlerinde 1,0 puanlik düsüs gerçeklesmistir.

Genel devlet harcamalari, 2021 yilinda GSYH'ye oranla 2020 yilina göre 2,8 puan azalarak yüzde 33,5 olmustur. Bu dönemde, cari giderlerde 1,8 puan, cari transferlerde 2,0 puan azalis gerçeklegirken, sermaye transferlerinde 1,0 puanlik artis yaçanmistir.

Genel deviet gelir ve harcamalarindaki bu gelismelere paralel olarak, 2021 yilinda genel devlet açii GSYH'ye oranla bir önceki yila göre 1,3 puan azalis göstermis ve yüzde 2,6 olmustur.

Bir önceki yila göre 2022 yilinda genel devlet gelirlerinin GSYH'ye oranla 1,4 puan azalarak yüzde 29,5 olacagi öngörülmektedir. Bu kapsamda, vergi gelirlerinin 0,8 puan artmasi, diger gelirlerin ise 2,2 puan azalmasi beklenmektedir. Diger gelirlerde beklenen azalisin, 1,4 puani sosyal güvenlik ve issizlik Sigortasi Fonu (iSF) prim gelirlerinden, 0,6 puani faktör gelirlerinden, 0,2 puani ise vergi disi gelirlerden kaynaklanmaktadir.

GSYH'ye oranla genel deviet harcamalarinin 2022 yilinda bir önceki yila kiyasla 0,8 puan azalarak yüzde 32,8 olacagi tahmin edilmektedir. Bu dönemde, cari giderlerin 1,0 puan, cari transferlerin 0,8 puan azalacagi; sermaye transferlerinin 0,6 puan, yatirim harcamalarinin 0,4 puan artacagi öngörülmektedir.

Bu kapsamda, GSYH'ye oranla 2021 yilinda yüzde 2,6 olan genel devlet agiginin 2022 yilinda yüzde 3,2'ye gikacagi öngörülmektedir. Genel devlet faiz disi borçlanma gereginin ise yüzde 0,7 olmasi beklenmektedir.

Genel devlet kapsamina KiT'lerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2021 yilinda GSYH'ye oranla yüzde 2,5 agik verilmistir. Söz konusu agigin 2022 yilinda temelde enerji KiT'lerinin borglanma gereginin artmasinin etkisiyle 3,9 puan artarak yüzde 6,4 olmasi öngörülmektedir. Ayni gekilde, program tanimli kamu kesimi açiginin 3,9 puan artisla yüzde 5,3 olmasi beklenmektedir.

2021 yilinda GSYH'ye oranla yüzde 41,8 olarak gerçeklesen AB tanimli genel yönetim borç stokunun 2022 yilinda yüzde 36,7'ye düsmesi beklenmektedir.

Kamu maliyesinin uzun dönemli mali sürdürülebilirligini yansitan bir gösterge niteliginde olan ve ekonominin potansiyel seviyesinde olmasi varsayimi altinda gelir ve harcama seviyelerinin nasil sekillendigini gösteren yapisal genel devlet dengesi, konjonktürel gelismelerin etkilerinin ortadan kaldirilmasi suretiyle hesaplanmakta ve bir defalik gelir ve harcamalari içermemektedir. GSYH'ye oranla bir defalik gelir ve harcamalar 2021 yilinda genel devlet dengesini 0,7 puan düsürürken, 2022 yilinda 1,9 puan artirmaktadir. 2021 yilinda genel devlet agigini 0,4 puan artiran konjonktürel dalgalanmalarin 2022 yilinda söz konusu agigi 0,4 puan azaltmasi beklenmektedir. Bu gelismeler sonucunda, yapisal genel devlet açiginin potansiyel GSYH'ye oraninin, 2022 yilinda, bir önceki yila göre, 1,2 puan azalarak yüzde 1,7 seviyesinde olacagi, yapisal faiz disi dengenin ise 1,1 puan iyileserek yüzde 0,8 oraninda fazla verecegi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 34- Genel Devlet Yapisal Denge Analizi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlign

(1) Genel devlet dengesi

Not: Yapisal dengenin GSYH'ye oraninda potansiyel GSYH kullanlmigtr.

(2) Vergi yapilandirmasi, 2B gelirleri, özellestirme gelirleri ve bir defalik gider ve geliler hariç genel deviet dengesi

(4) Gerçeklesme Tahmini

(3) Genel devlet dengesinden bir defalik gelirlerin ve konjonktürel etkilerin arindirilmasi sonucu elde edilmis olan dengedir.

(5) Program

2021 yilinda 1.098,6 milyar TL olan kamu kesimi sosyal harcamalarinin yüzde 62,5 artisla 2022 yilinda 1.785,1 milyar TL seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. 2023 yilinda kamu kesimi sosyal harcamalarinin milli gelire oraninin bir önceki yila göre 1,2 puan artisla yüzde 14,5 oraninda gergeklegmesi hedeflenmektedir.

TABLO I: 35- Sosyal Harcamalarin Gelisimi

(1) Gerçeklesme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(2) Program

b) Hedefler

2023 ylinda genel devlet gelirlerinin GSYH'ye oraninin bir önceki yila göre 1,3 puan artarak yüzde 30,8 olmasi öngörülmektedir. Sosyal güvenlik ve issizlik sigortasi prim gelirlerinin 1,0 puan, vergilerin ve vergi disi gelirlerin 0,3'er puan artmasi, faktör gelirlerinin ise 0,3 puan azalmasi beklenmektedir.

Genel devlet harcamalarinin 2023 ylinda bir önceki yila kiyasla GSYH'ye oranla 1,5 puan artarak yüzde 34,3 olmasi beklenmektedir. Bu dönemde, cari transferlerin 1,7 puan, cari harcamalarin 0,4 puan artacagi; yatirim harcamalarinin 0,4 puan, sermaye transferlerinin 0,1 puan azalacagi öngörülmektedir.

Bu gelismeler dogrultusunda, GSYH'ye oranla genel devlet açiginin 2023 yilinda 0,3 puanlik artisla yüzde 3,5'e gikacaji öngörülmektedir. Genel devlet faiz disi agiginin ise 0,3 puanlik bir iyilesmeyle yüzde 0,4'e gerilemesi beklenmektedir.

2023 yilinda kamu kesimi borçlanma gereginin GSYH'ye oranla bir önceki yila göre 2,4 puan azalarak yüzde 4 seviyesinde gerçeklesecegi; program tanimli kamu kesimi agiginin ise 3,1 puanlik bir iyilesmeyle yüzde 2,2'ye gerileyecegi öngörülmektedir.

AB tanimli genel yönetim borg stokunun GSYH'ye oraninin 2023 yilinda yüzde 35,2 seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir.

TABLO I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamalari (1)

Vergiler

-Vasitasiz

-Vasitali

-Servet

Sosyal Fonlar

TOPLAM

TABLO I: 37- Kamu Kesimi Borçlanma Geregi (KKBG)

KiT

Döner Sermaye

Fonlar

TABLO I: 38- 2021 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi

1 Vergiler a Vasitasiz

b Vasitali

3 Faktör Gelirleri

4 Sosyal Fonlar

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 39- 2022 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

1 Vergiler

4 Sosyal Fonlar

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 40- 2023 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

1 Vergiler a Vasitasiz

b Vasitali

4 Sosyal Fonlar

3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi

a) Mevcut Durum

2022 yili Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla bütçe harcamalari için 1.751 milyar TL ödenek verilmis, bütçe gelirlerinin 1.472,6 milyar TL ve bütçe agiginin 278,4 milyar TL olacagi ongörülmüstür.

2021 yili sonundaki döviz kuru ve emtia fiyatlarinda gözlemlenen artis ile izleyen aylarda enerji fiyatlarinin öngörülerin üzerinde artmasi, genel fiyat düzeyinde artisa sebep olmustur. Bu gelisme, bütçe gelir ve gider büyüklüklerinde revizyon yapilmasi ihtiyaci dogurmustur. Bu kapsamda bütçe gelir ve harcamalarina ek bütçeyle 1.080,5 milyar TL ilave edilmistir.

Yil sonunda, harcamalarin ek bütçeyle belirlenen 2.831,5 milyar TL'lik ödenegin 302,2 milyar TL, gelirlerin ise 2.553,1 milyar TL'lik ek bütçe tahmininin 119,4 milyar TL üzerinde, sirasiyla 3.133,7 milyar TL ve 2.672,5 milyar TL olarak gergeklegecegi tahmin edilmektedir. Bu çerçevede, 2022 yilinda bütçe agiginin 461,2 milyar TL, faiz disi açigin ise 131,4 milyar TL olmasi beklenmektedir.

2022 yili bütçesinde GSYH'ye oranla yüzde 3,5 olmasi öngörülen bütçe agiginin yil sonunda yüzde 3,4 olarak gerçeklesecegi, yüzde 1,2 olarak öngörülen program tanimli açigin ise yüzde 2,2 düzeyine yükselecegi öngörülmektedir.

2022 yilinda, merkezi yönetim bütçesi faiz disi harcamalarinin bütçe baslangiç ödeneginin 1.293,3 milyar TL, ek bütçe ile belirlenen ödenegin ise 302,2 milyar TL üzerine gikarak 2.803,9 milyar TL olacagi ve GSYH'ye oraninin yüzde 20,9 düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

2022 yilinda personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluslarina devlet primi giderleri ile personele iliskin yedek ödenegin toplamindan olusan personel harcamalarinin, baglangig ödeneginin 215,6 milyar TL üzerinde, ek bütçe ödeneginin ise 1,2 milyar TL altinda 715,5 milyar TL olmasi beklenmektedir. Genel maas artis orani, toplu sözlegmede Ocak ayinda yüzde 5 ve Temmuz ayinda yüzde 7 olarak belirlenmistir. 22 Ocak 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan 7351 sayili Kanunla Ocak ayi artis orani yüzde 7,5 olarak uygulanmistir. Enflasyon farklariyla beraber Ocak ayinda yüzde 30,95, Temmuz ayinda ise yüzde 41,69 oraninda artis yapilmistir. Ayrica, kurumlarin ilave istihdam ihtiyaçlarinin karsilanmasi personel giderlerinde yasanan artista etkili olmustur.

2022 yili bütçesinde 128,2 milyar TL olarak öngörülen, ek bütçeyle 214,8 milyar TL'ye gikarilan mal ve hizmet alim giderlerinin yil sonunda 258,3 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu gelismede, maliyetlerin artmasi ve kurumlarin ilave ihtiyaçlarinin karsilanmasi etkili olmustur.

2022 yili bütçesinde 657,3 milyar TL olarak programlanan, ek bütçeyle 1.078,3 milyar TL'ye yükseltilen cari transferlerin yil sonunda 1.224,4 milyar TL olmasi beklenmektedir. Saglik, emeklilik ve sosyal yardim giderleri ile vergi gelirlerinde yasanan güçlü performansa bagli olarak mahalli idareler ve fonlara ayrilan paylarda yasanan artislar, cari transferlerde ortaya çikan yükselisin temel belirleyicileri olmustur. Bunun yani sira, döviz kurlarinda istikrari saglamaya yönelik olarak kur korumali mevduat uygulamasi, KIT görevlendirme giderleri, tarimsal amagli transferler ve mesleki teknik egitime yapilan katkilar cari transferlerde ortaya çikan yükselisin diger belirleyicileri olmustur.

Sermaye giderlerinin 2022 yili sonunda baslangiç ödeneginin 145,3 milyar TL, ek bütçeyle belirlenen ödenegin ise 71,2 milyar TL üzerine çikarak 277,6 milyar TL olmasi beklenmektedir. Söz konusu artista, basta ulastirma ve sulama altyapisinin güçlendirilmesine yonelik yatirimlar olmak üzere ilave taleplerin karsilanmasi etkili olmustur.

2022 yili bütçesinde 10 milyar TL olarak programlanan, ek bütçeyle 23,6 milyar TL'ye çikarilan sermaye transferlerinin, yll sonunda 35,9 milyar TL olarak gerçeklesecegi öngörülmektedir. Sermaye transferlerinde ortaya gikan artista, AFAD ve TÜBITAK projeleri için ilave ödenek öngörülmesi temel belirleyici olmustur.

Borç verme kaleminin, yil sonunda, 2022 yili baglangiç ödeneginin 230,6 milyar TL, ek bütçeyle belirlenen ödenegin ise 90,6 milyar TL üzerine gikarak 292,2 milyar TL olmasi beklenmektedir. Söz konusu artista, enerji ve demiryolu ulastirmasi alaninda hizmet gösteren kamu sermayeli sirketlere yapilan sermaye katkilari etkili olmustur.

Faiz giderlerinin bütçe baslangiç ödeneginin 89,4 milyar TL üzerinde, ek bütçeyle ayni seviyede 329,8 milyar TL olmasi beklenmektedir.

Butçe gelirlerinde yil sonu itibariyla, genel bütge vergi gelirlerinin bütge baslangiç tahmininin 1.011,3 milyar TL, ek bütçe tahmininin ise 83,6 milyar TL üzerinde 2.269,6 milyar TL olarak; vergi digi gelirlerin ise bütge baglangig tahmininin 188,6 milyar TL, ek bütçe tahmininin 35,7 milyar TL üzerinde 402,9 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. GSYH'ye oran olarak ise, vergi gelirlerinin yüzde 16,9, vergi disi gelirlerin ise yüzde 3 seviyesinde olacagi tahmin edilmektedir.

Ekonomik aktivitedeki toparlanma, nominal büyüme tahmininin yukari yonlü revize edilmesi kurumlar vergisi ve gelir vergisi tahsilatinda yasanan artista temel belirleyici olmustur. Bu kapsamda, gelir vergisi tahsilatinin 332,5 milyar TL ve GSYH'ye oranla yüzde 2,5 seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir. Ücret gelirlerine yönelik olarak Asgari Geçim indirimi (AGi) uygulamasinin kaldirilarak yerine asgari ücrete isabet eden kadar vergi indirimi uygulamasina geçilmesi, mevduatlara uygulanan stopaj indirimi uygulamasinin 2022 yilinda da devam ettirilmesi ile kur korumali mevduat hesaplarina saglanan stopaj desteklerinin gelir vergisi tahsilatini olumsuz yönde etkilemesine ragmen nominal büyüme tahmininin yukari yönlü revize edilmesi ile asgari ücret ile diger ücretlilere (özel sektör ve kamu görevlileri) bütçe baslangiç tahminlerinin üzerinde zam yapilmasi yasanan artista temel belirleyici olmustur.

2022 yili kurumlar vergisi tahsilatinin 502 milyar TL olmasi, GSYH'ye oranla ise yüzde 3,7 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Yaçanan bu gelismede, nominal büyüme tahmininin yukari yönlü revize edilmesi, fiyat artislari kaynakli kurum gelirlerinde görülen performans artisi etkili olmustur.

Dähilde alinan KDV tahsilatinin 154,1 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 1,1 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Söz konusu geligmede; gida, yeme-içme ve temizlik ürünleri ile mesken ve tarimsal sulama amaçli elektrik teslimlerinde KDV oranlarinin düsürülmesinin KDV tahsilati üzerindeki olumsuz etkisine ragmen, iç talepteki güçlü seyir ile makroekonomik göstergelerde yaganan gelismeler belirleyici olmustur.

Toplam özel tüketim vergisi (ÖTV) tahsilatinin 383,5 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 2,9 seviyesinde gergeklegmesi beklenmektedir. Bu kapsamda, petrol ve dogalgaz ürünlerinden alinan OTV tahsilatinin 78 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 0,6 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. 2022 yilina iliskin bütçe hazirlik çalismalarinda bazi petrol ürünlerine yönelik uygulanan esel-mobil sisteminin yil boyunca devrede olacagi varsayilmasina ragmen kisitli bir süre uygulanmasi bu gelismede etkili olmustur.

Motorlu tasitlardan elde edilen ÖTV tahsilatinin 139,8 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 1,0 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Bütçe baglangiç tahminine göre artis yasanmasinda araç satislarindaki gerçeklegmeler ile kur ve fiyat gelismelerine bagli olarak araç basina düsen ÖTV tutarlarindaki artislar etkili olmustur.

2022 yilinda tütün mamullerinden elde edilen ÖTV tahsilatinin, 95,9 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 0,7 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Alkollü ickilerden elde edilen ÖTV tahsilatinin ise 40,2 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 0,3 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Söz konusu vergi gelirlerinde bütçe baslangiç tahminine göre artis yasanmasinda bu ürünler üzerindeki maktu ÖTV tutarlarnda yapilan Ocak ayi YI-ÜFE güncellemelerinin 2022 yili Programindaki makroekonomik tahminlerin üzerinde yapilmasi etkili olmustur. Mayis ayinda ÖTV tutarlarinda enflasyon seyrinin altinda sinirli bir artis yapilmistir. Mevzuat geregince Temmuz ayinda yapilmasi gereken YI-ÜFE güncellemeleri ise enflasyonla mücadele kapsaminda yapilmamistir.

2022 yilinda, ithalde alinan KDV tahsilatinin 594,3 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 4,4 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Enerji ve emtia fiyatlarinin yukari yönlü seyri ile döviz kurlarindaki geligmeler söz konusu gelismede belirleyici olmustur.

Harçlardan elde edilen gelirlerin, 73,9 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 0,6 seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir. Harg tahsilatlarinda bütçe baglangig hedefine göre artis yaçanmasinda, yeniden degerleme orani ve nominal büyüme oranlarinin yukari yönlü revizesinin yaninda konut satislari ile fiyatlarinda yasanan artislar etkili olmustur. Ayrica, motorlu tagitlar vergisi, banka ve sigorta muameleleri vergisi, sans oyunlari vergisi, özel iletisim vergisi, veraset ve intikal vergisi ve dijital hizmet vergisi kalemlerinde de özellikle makroekonomik gelismeler kaynakli artislar yaganmistir.

2022 yilinda vergi disi gelirlerin 402,9 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 3,0 seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir. Söz konusu gelismede temel olarak KIT ve kamu bankalarindan elde edilen gelirler ile faizler, paylar ve cezalarda yasanan yüksek tahsilatin etkili olacagi degerlendirilmektedir.

Kamu alacaklarinin yapilandirilmasina iliskin tek seferlik düzenlemeler kapsaminda 2016 yilinda yürürlüge giren 6736 sayili Kanunun uygulanmasindan; 518,3 milyon TL'si 2022 yilinin ilk dokuz ayinda olmak üzere toplamda 44,7 milyar TL gelir elde edilmistir. 2017 yilinda yürürlüge giren 7020 sayili Kanun kapsaminda 2017-2021 yillarinda toplam 5,8 milyar TL ve 2022 yilt ilk dokuz ayinda 165 milyon TL tahsilat yapilmistir. 2018 yilinda yürürlüge giren 7143 sayili Kanun kapsaminda ise 360,6 milyon TL'si 2022 yilinin ilk dokuz ayinda olmak üzere toplamda 27,8 milyar TL tahsilat elde edilmistir. Ayrica, 2020 yllinda yürürlüge giren 7256 sayili Kanun kapsaminda, 2022 yll ilk dokuz aylik dönemde 6 milyar TL olmak üzere toplamda 29,3 milyar TL; 2021 yilinda uygulamaya konulan 7326 sayili Kanun kapsaminda ise 23,1 milyar TL'si 2022 yili Ocak-Eylül döneminde olmak üzere toplam 77,7 milyar TL tahsilat yapilmistir. Soz konusu dùzenlemeler kapsaminda, 2022 yili OcakEylül döneminde toplamda 30,1 milyar TL yapilandirma geliri elde edilmistir.

2022 yili Ocak-Eylül döneminde, iç borçlanma agirlikli olarak sabit getirili enstrumanlarla yapilmistir.

2022 yili Eylül ayi itibariyla ig piyasalarda 74,6 milyar TL tutarinda TL cinsi kira sertifikasi ihraci gerçeklestirilmistir. 2022 yilinin ilk dokuz aylik bölümünde, Subat ayinda 3 milyar dolar kira sertifikasi, Mart ayinda 2 milyar ABD dolari tahvil olmak üzere toplam 5 milyar ABD dolari kargiligi dis finansman saglanmistir. 2022 yili ig borç çevirme orani Eylül ayi sonu itibariyla toplam yüzde 129,2 düzeyinde gerçeklesmistir. Bununla birlikte 2022 yili Hazine Finansman Programi duyurusunda 103 olarak yer alan söz konusu oranin yil sonunda yüzde 122 seviyesine yaklasmasi beklenmektedir.

2022 yili Ocak-Eylül döneminde, nakit bazli 473,1 milyar TL iç borçlanma gerçeklestirilmistir. Iç borglanmanin yüzde 40,5'i sabit kuponlu, yüzde 19,3'ü TUFE'ye endeksli, yüzde 4,8'i kuponsuz, yüzde 2,3'ü TLREF'e ve gelire endeksli, yüzde 10,1'i degisken faizli tahvil ve yüzde 9,5'i kira sertifikasi ihraglariyla gerçeklestirilmistir. Ayrica, ig finansmanin yüzde 5,4'ü yabanci para cinsi senet ihraçlaryla saglanmistir. Ihracina ilk olarak 2017 yilinda baslanan altin cinsi Devlet tahvili ve kira sertifikasi ihraçlarina 2022 yilinda da devam edilmis olup iç borglanmanin yüzde 8i söz konusu senetlerle gerçeklestirilmistir. 2021 yili sonunda 53,5 ay olan nakit borglanmanin ortalama vadesi, 2022 yili Eylül ayl sonunda 66,8 ay olmustur. Ayni dönemde, TL cinsi sabit faizli ig borçlanmanin ortalama maliyeti yüzde 17,53'ten yüzde 18,83 düzeyine gikmistir.

TABLO I: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borg Stokundaki Gelismeler

(1) Eylül ayi sonu itibariyladir.

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlig

b) Hedefler

2023 yilinda merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 3.810,1 milyar TL olmasi hedeflenmis, bütçe harcamalari ise 4.469,6 milyar TL olarak programlanmistir. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklügü sonucunda bütçe açiginin 659,4 milyar TL ile GSYH'ye oranla yüzde 3,5 olacagi öngörülmektedir.

Toplam personel giderleri belirlenirken; genel maas ve ücret artis oraninin toplu sözlesmede tespit edildigi gibi Ocak ayinda yüzde 8, Temmuz ayinda yüzde 6 olarak uygulanacagi dikkate alinmis, ayrica makroekonomik projeksiyonlar ve yapilan düzenlemelerin etkileri göz önünde bulundurulmustur. Bu çerçevede, personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluglarina deviet primi giderleri ile personele iliskin yedek ödenegin toplamindan olusan toplam personel harcamalarinin 1.112,7 milyar TL, GSYH'ye oraninin ise yüzde 6,0 olacagi öngörülmüstür.

Mal ve hizmet alim giderleri 318,7 milyar TL olarak belirlenmistir. Söz konusu tutar, GSYH'ye oranla, bir önceki yil gerçeklegme tahminine göre 0,2 puan düsük bir harcama düzeyine tekabül etmektedir.

Cari transferlerin 1.682 milyar TL ile GSYH'ye oran olarak yüzde 9 olmasi öngörülmektedir. Cari transfer harcamalarinin yaklagik üçte ikisi saglik ve sosyal güvenlik sistemine yapilan transferler ile genel bütçe vergi gelirlerinden mahalli idareler ve fonlara aktarilan paylardan olusmaktadir. Ayrica, 2023 yilinda da uygulamasi devam edecek kur korumali mevduat sistemi igin 25 milyar TL, basta enerji ve tarim alaninda faaliyet gösteren KiT'lere olmak üzere görevlendirme giderleri için 223,4 milyar TL, tarimsal amaçli transferler için 54 milyar TL kaynak ayrilmistir. Toplumun farkli kesimlerine sosyal içerme politikalari gerçevesinde aktarilan kaynaklarin reel seviyesini koruyacak bir programlama yapilmistir.

Sermaye giderlerinin 315,8 milyar TL ile GSYH içindeki payinin yüzde 1,7 seviyesinde olmasi programlanmistir.

2023 yilinda KÖi modeli çerçevesinde tamamlanan sehir hastanelerinin cari giderlerini kargilamak üzere mal ve hizmet alim giderlerinde 18,9 milyar TL, bina kullanim ve zorunlu hizmetler için sermaye giderlerinde 27,7 milyar TL harcama programlanmistir. Yine Köi modeli çerçevesinde tamamlanan ulastirma projeleri kapsaminda verilen talep garantilerinin finansmani igin cari transferlere 55,4 milyar TL ilave edilmistir.

Sermaye transferlerinin 37,3 milyar TL ile GSYH'ye oranla yüzde 0,2 olacagi öngörülmektedir. Bu kapsamda TOKi'ye afet ve sosyal konut yapimlari için 11,3 milyar TL, KÖYDES için 3,8 milyar TL, SUKAP için 1,5 milyar TL, Uzay Ajansina 1,5 milyar TL, SOGEP için 300 milyon TL, kalkinma ajanslarina 775 milyon TL ödenek öngörülmüstür. Ayrica, TÜBITAK Ar-Ge projeleri için 5,8 milyar TL kaynak ayrilmistir.

Borç verme kaleminin 359,2 milyar TL ile GSYH'ye oran olarak yüzde 1,9 olacagi öngörülmektedir. Ödenegin 314,9 milyar TL'sini KiT'lere yapilacak sermaye transferleri, 25,5 milyar TL'sini ögrenim ve harç kredileri, 2 milyar TL'sini KKTC'ye krediler olusturmaktadir. Kredi Garanti Fonuna ise 7 milyar TL kaynak tahsis edilmistir.

2023 yili faiz giderlerinin 565,6 milyar TL ile GSYH'ye oranla yüzde 3,0 düzeyinde olmasi beklenmektedir.

2023 yili merkezi yönetim bütçe gelirleri hedefi, makroekonomik tahminler ile gelir politikalarinin bütçe gelirlerine etkileri, ulusal ve uluslararasi piyasalardaki gelismeler ve gelirlerin geçmis yillarda gösterdigi egilimler dikkate alinarak belirlenmistir.

Covid-19 pandemisi kaynakli ekonomik etkilerin büyük oranda devre disi kalmasi beklenen 2023 yilinda; merkezi yönetim bütçesi toplam gelirlerinin GSYH ye oraninin, 2022 yili gerçeklegme tahmininin 0,5 puan üzerine gikarak, yüzde 20,4 seviyesinde gerçeklesecegi öngörülmektedir. Bu kapsamda, hem vergi gelirlerinin hem de vergi disi gelirlerin 0,3 puan artmasi beklenmektedir. Vergi gelirlerindeki artisin temel olarak gelir vergisi ve uluslararasi ticaret ve muamelelerden alinan vergilerden kaynaklanacagi tahmin edilmektedir.

2023 yilinda gelir, kâr ve sermaye kazançlarindan alinan vergilerin tahsilat toplaminin GSYH'ye oranla 2022 yili gerçeklegme tahminine göre 0,2 puan azalmasi ve yüzde 6,0 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. Gelir vergisi tahsilatinda artis beklenmesine kargin, kurumlar vergisi tahsilatinda oran indirimi nedeniyle GSYH'ye oranla azalma beklenmektedir.

Son yillarda basta Covid-19 pandemisinin olumsuz etkilerinin azaltilmasi ve enflasyonla mücadele politikalarinin desteklenmesi amaciyla belli mal ve hizmet gruplarinda indirim, erteleme gibi uygulamalara konu olan KDV tahsilatinin 2023 yilinda GSYH'ye oranla yüzde 1,1 ile bir önceki yil seviyesini korumasi beklenmektedir.

2023 yilinda, ÖTV tahsilatinin GSYH'ye oraninin, bir önceki yil gerçeklesme tahmininin 0,1 puan altinda ve yüzde 2,7 olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Petrol ve dogal gaz ürünlerinden alinan ÖTV tahsilatinin GSYH'ye oraninin 2022 gerçeklesme tahminine göre 0,1 puan azalacagi tahmin edilirken; motorlu tasitlardan, alkollü ickilerden, tütün mamullerinden, dayanikli tüketim mallarindan ve kolali gazozlardan elde edilecek ÖTV tahsilatinin ise GSYH'ye oran olarak bir önceki yil gerçeklegme tahminiyle ayni seviyede kalmasi beklenmektedir.

2023 yilinda, ithalde alinan KDV tahsilatinin GSYH'ye oraninin yüzde 5,0 seviyesinde olmasi beklenmektedir.

2023 yilinda banka ve sigorta muameleleri vergisi, sans oyunlari vergisi, dijital hizmet vergisi, özel iletisim vergisi kalemlerinden elde edilecek tahsilat toplaminin GSYH'ye oranla 2022 yili gerçeklegme tahminiyle ayni seviyede ve yüzde 0,6 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2023 yilinda merkezi yönetim bütçesi vergi disi gelirlerinin, GSYH'ye oran olarak, 2022 yili gerçeklesme tahmini olan yüzde 3,0 seviyesinden yüzde 3,3 seviyesine ulasacagi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 42- Merkezi Yönetim Bütgesi Büyüklükleri

HARCAMALAR

01 - Personel Giderleri

04 - Faiz Giderleri

05 - Cari Transferler

3.1.2. Mahalli Idareler

a) Mevcut Durum

Mahalli idareler dengesi; il özel idareleri, belediyeler, büyüksehir belediyelerine bagli idareler, belediyelerin olusturdugu birlikler ve Iller Bankasi hesaplarini kapsamaktadir.

2021 yilinda, genel bütçe vergi gelirlerinden alinan paylarin katkisiyla, mahalli idare öz gelirlerinde reel gerilemenin toplam gelirler üzerindeki etkisi sinirli bir düzeyde kalmis ve mahalli idare gelirleri yüzde 38,5 oraninda artarak 195,9 milyar TL olarak gerçeklesmistir. Mahalli idare harcamalari ise, gelirlerdeki reel düzeyde azalis ve finansman ihtiyaciyla uyumlu bir sekilde reel olarak gerileyerek GSYH'nin yüzde 2,63'ü seviyesinde gerçeklesmistir. 2020 yilinda harcamalar kanaliyla gerçeklesen mali dengelenmeyi takiben, 2021 yilinda da uyumlu bir bütçe yönetiminin izlenmesi sonucu, mahalli idareler bütçe dengesi 2021 yilinda da GSYH'nin yüzde 0,07'si oraninda fazla vermistir.

2022 yilinda, genel bütçe vergi gelirlerinden alinan payin reel olarak güçlü bir sekilde artmasina ragmen, fiyatlandinilabilir hizmetlerde degisen fiyat-maliyet iliskisine bagli olarak faktör gelirleri basta olmak üzere öz gelirlerde reel azalma sonucu, mahalli idare gelirlerinin GSYH'ye oranla yüzde 2,62 seviyesine gerileyecegi öngörülmektedir. Mahalli idare harcamalarinin ise GSYH'nin yüzde 2,63'ü seviyesinde gerçeklegecegi tahmin edilmektedir. Böylece, 2022 yilinda mahalli idareler dengesinin gok sinirli bir düzeyde, GSYH'nin yüzde 0,01'i seviyesinde agik vermesi beklenmektedir.

TABLO I: 43-Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli idarelere Ayrilan Paylar

(2) Program

(1) Gergeklesme Tahmini

b) Amaç ve Hedefler

2023 yllinda, mahalli idare gelirlerinin 502,5 milyar TL, harcamalarinin ise 516,5 milyar TL olarak gergeklesmesi ve mahalli idare dengesinin GSYH'nin yüzde 0,08'i düzeyinde 14,1 milyar TL açik vermesi öngörülmektedir.

TABLO I: 44- Mahalli idareler Gelir ve Harcamalari (1)

(1) Il özel idareleri, belediyeler, iller Bankasi, belediyelerin olusturdugu birlikler ve büyüksehir belediyelerine bagli idareleri kapsamaktadr.

(2) Gerçeklegme Tahmini

(3) Program

3.1.3. Döner Sermayeli Isletmeler

a) Mevcut Durum

Döner sermayeli isletmeler tanimi iginde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadir. Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idarelere bagli olarak faaliyet gösteren isletmeler yer almaktadir. Ikinci grupta ise bu isletmelerin disinda kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango idaresi ve Atatürk Orman Çiftligi Müdürlügü bulunmaktadir.

2021 yilinda 6,5 milyar TL fazla veren döner sermayeli isletmelerin 2022 yilinda da 0,8 milyar TL fazla vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler

2023 ylinda döner sermayeli isletmelerin 1,4 milyar TL fazia vermesi hedeflenmektedir.

TABLO I: 45- Döner Sermayeli isletmeler Finansman Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(2) Program

(1) Gergeklesme Tahmini

3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluslari

a) Mevcut Durum

Sosyal güvenlik kuruluslari kapsaminda Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve issizlik Sigortasi Fonu (ÏSF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayri tablolarda gösterilmektedir.

2021 ylinda aktif sigortali artisinda yasanan güçlü toparlanmanin 2022 yilinda da devam etmesiyle prim gelirlerinde önemli bir artis saglanmistir. Buna karsin nominal milli gelir düzeyinde ortaya gikan yüksek artis sonucunda bir önceki yila göre SGK'nin toplam gelirlerinin GSYH'ye oraninin 1,7 puan azalarak yüzde 6,9 olmasi beklenmektedir. Sigorta ödemeleri ve saglik giderlerinin GSYH'ye oraninda ortaya gikan 1,1 puanlik azalmayla birlikte SGK'nin toplam giderlerinin GSYH'ye oranla yüzde 7,5'e gerilemesi beklenmektedir. Böylece gelir-gider açiginin GSYH'ye oranla yüzde 0,7 düzeyinde olmasi beklenmektedir. SGK'ya yapilan bütçe transferlerinin GSYH'ye oraninin ise bir önceki yila göre 0,4 puan azalarak yüzde 3,1 düzeyinde gergeklesecegi tahmin edilmektedir.

2022 yilinda SGK'ya faturali ödemeler, ek kargiliklar, devlet katkisi, emeklilere yapilan ek ödeme, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler, agik finansmani ile prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primleri dähil olmak üzere merkezi yönetim bütgesinden 420,5 milyar TL transfer yapilacagi tahmin edilmektedir.

isgi, esnaf ve giftçi emekli ayliklari, 2022 yili Ocak ayinda yüzde 25,47; Temmuz ayinda ise yüzde 42,35 oraninda artrilmistir. Memur maas ve emekli ayliklarinda ise 2022 ylll Ocak ayinda yüzde 30,95; Temmuz ayinda yüzde 41,69 oraninda artis saglanmistir.

Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, Ocak ayinda gelir ve damga vergisi üzerinden saglanan avantaj hariç yüzde 39,9 artrilmis, Temmuz ayinda ise yüzde 29,3 oraninda ilave bir artisla brüt 6.471 TL'ye yükseltilmistir.

TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütge Baskanligi

(1) Gerçeklegme Tahmini

(2) Program

(4) Fatural ödemeler, ek kargiliklar, devlet katkisi, emeklilere yapilan ek ödeme, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ve prim ödeme gücü olmayanlarn GSS primleri dâhil edilmistir.

(3) Diger gelirler, devlet katkisi ve faturali ödemeler gibi bütgeden alinan transferler ile diger gelirlerden olusmaktadir. Diger giderler; faturali ödemeler, yönetim giderleri ve diger giderlerden olugmaktadir.

Prim tesvikleri kapsaminda merkezi yönetim bütgesinden SGK'ya 2021 yilinda 30,7 milyar TL transfer yapilmis olup 2022 yilinda prim tesviklerinin 46,6 milyar TL olmasi beklenmektedir.

2021 yilinda SGK ilaç ve tedavi harcamalari sirasiyla 60,4 milyar TL ve 114,6 milyar TL ye ulasmistir. 2022 yilinda ise soz konusu harcamalarin sirasiyla 93,6 milyar TL ve 177,3 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2022 yilinda GSYH'ye oran olarak Issizlik Sigortasi Fonu (ISF) prim gelirlerinin yüzde 0,3; faiz gelirlerinin yüzde 0,2; devlet katkisinin ise yüzde 0,1 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam gelirlerin GSYH'nin yüzde 0,6'si seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

ISF'nin 2022 yili toplam giderlerinin ise GSYH'ye oran olarak yüzde 0,4 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu gerçevede, 2022 yilinda issizlik ödenegi giderlerinin 11 milyar TL, ÏSF'den karsilanan istihdam tesviklerinin 29,2 milyar TL, aktif isgücü programlari giderlerinin 7,4 milyar TL düzeyinde olacagi tahmin edilmektedir.

2022 yili sonunda toplam Fon varliginin 118,3 milyar TL'lik tutarla GSYH'nin yüzde 0,9'u seviyesinde gergeklesecegi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 47- Ïgsizlik Sigortasi Fonu Gelir-Gider Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(1) Gerçeklegme Tahmini

(2) Program

(3) Issizlik ödenegi, kisa çalisma ödenegi ve ücret garanti fonu giderleri dâhil edilmistir.

b) Hedefler

Ücretlilerin ve kendi hesabina çalisanlarin emekli ayliklarinin 2023 yili Ocak ve Temmuz aylarinda önceki alti aylik enflasyon tahmini dikkate alinarak artirilmasi öngörülmüstür.

Kamu görevlileriyle yapilan toplu sözlesme hükümlerine göre memur maaslari ve memur emekli ayliklarinin 2023 ylinin Ocak ayinda yüzde 8, Temmuz ayinda yüzde 6 oraninda artirilmasi, enflasyon farklarinin da ayrica ilave edilmesi öngörülmüstür.

2023 yilinda SGK nin toplam gelirlerinin 1.479 milyar TL, toplam giderlerinin 1.538 milyar TL ve gelir-gider açiginin 59,2 milyar TL olmasi öngörülmüstür. GSYH'ye oran olarak gelirlerin yüzde 7,9; giderlerin yüzde 8,2 ve açigin yüzde 0,3 olmasi hedeflenmistir.

2023 yilinda SGK'ya faturali ödemeler, ek karsiliklar, emeklilere yapilan ek ödeme, devlet katkisi, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 582,9 milyar TL tutarinda ve GSYH'nin yüzde 3,1'i oraninda bütçe transferi yapilmasi öngörülmektedir.

2023 yilinda GSYH'ye oran olarak Issizlik Sigortasi Fonunun prim gelirinin yüzde 0,3, faiz gelirinin yüzde 0,1 ve deviet katkisinin yüzde 0,1 oraninda gerçeklegmesi hedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin GSYH'nin yüzde 0,6'si oranina ulasmasi beklenmektedir. Böylece, 2023 yilinda toplam Fon varliginin 135 milyar TL ile GSYH'nin yüzde 0,7'si seviyesinde gerçeklegmesi hedeflenmektedir.

3.1.5. Fonlar

a) Mevcut Durum

Fon dengesi kapsami, bütçe içi Destekleme ve Fiyat Istikrar Fonu ile bütçe disi Sosyal Yardimlasma ve Dayanismayi Tesvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Özellestirme Fonundan meydana gelmektedir.

2022 yilinda toplam fon gelirlerinin 82,7 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 80,5 milyar TL'ye ulagmasi beklenmektedir. Böylece, fonlarin gelir-gider fazlasinin 2,2 milyar TL olmasi öngörülmektedir.

2022 yilinda özellestirme uygulamalari sonucunda Özellestirme Fonuna 6 milyar TL nakit girisi olmasi beklenmektedir.

b) Hedefler

2023 yilinda Özellestirme Fonunun 10 milyar TL tutarinda özellestirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2022 yilinda fon gelirlerinin 118,9 milyar TL, fon giderlerinin 114,4 milyar TL, fon sistemi gelir-gider fazlasinin ise 4,4 milyar TL olmasi hedeflenmektedir.

TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri (1)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(1) issizlik Sigortasi Fonu hariçtir.

(2) Gerçeklegme Tahmini

(3) Program

3.2. KAMU IKTISADI TESEBBÜSLERI VE ÖZELLESTIRME

a) Mevcut Durum

2000 yilinda KiT'lerin ürettigi katma degerin GSYH'ye orani yüzde 3,5 seviyesindeyken 2022 yili sonunda bu oranin yüzde -3,2 olacagi tahmin edilmektedir. Buna paralel olarak, KIT yatirimlarinin toplam kamu ve özel sektör yatirimlari içerisindeki payinin da 2000 yilindaki yüzde 5,8 seviyesinden 2022 yilinda yüzde 1,7'ye gerilemesi öngörülmektedir. Ayni dönemde 435 bin olan KIT'lerin yillik ortalama personel sayisinin 101 bine düsmesi beklenmektedir.

2022 yili Ekim ayi itibariyla 233 sayili KHK kapsaminda faaliyet gösteren KIT sayisi 19'dur. Bu kuruluslara ilaveten özellestirme programinda bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payi olan Türkiye Denizcilik Isletmeleri (TDi) A.S. ve Sümer Holding A.S. KiT dengesi kapsaminda izlenmektedir.

KiT'ler ve özellestirme portföyünde izlenen kuruluslar, 2021 yilinda GSYH'nin yüzde 0,09'u oraninda finansman fazlasi verirken 2022 yilinda bu kuruluslarin GSYH'nin yüzde 3,2'si oraninda finansman açigi vermesi beklenmektedir. Finansman açigindaki artista küresel düzeyde artan enerji maliyetlerinin basta hanehalkr olmak üzere tüm kesimlere en az seviyede yansitilmasi ve un ile yem sanayiine ucuz hammadde tedariki etkili olmustur.

2022 yilinda KIT'lere toplam 262,7 milyar TL sermaye transferi, 18,9 milyar TL görevlendirme bedeli ve 1,7 milyar TL kamu hizmeti yükümlülügü ödemesi yapilmasi öngörülmektedir. Kuruluslardan Hazineye 2022 yilinda 3,6 milyar TL temettü ve 1,6 milyar TL hasilat payi ödemesi yapilmasi beklenmektedir. Ayni dönemde yatirim harcamalarinin 75,5 milyar TL olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

2022 yilinda küresel enerji fiyatlarinda ve döviz kurundaki gelismeler BOTAS'in ve EÜAS'in maliyetlerini olumsuz etkilemistir. Yükselen maliyete bagli olarak toptan dogal gaz ve elektrik satis fiyatlari sene içerisinde artirilmistir. Ote yandan basta hanehalk olmak üzere tüm tüketicilere sübvansiyonlu dogal gaz ve elektrik satis uygulamasina devam edilmesi nedeniyle BOTAS ve EUAS'a finansman ihtiyaglarinin karsilanmasi igin sermaye transferi yapilmistir.

Hidrokarbon arama faaliyetleri sebebiyle TPAO'ya kaynak yaratilmasi amaciyla 20/04/2022 tarihli ve 5450 sayili Cumhurbaskani Karariyla Zonguldak Ili ve Sakarya Gaz Sahasina proje bazli deviet yardimi verilmesine karar verilmistir. Kararla TPAO ya gümrük vergisi muafiyeti, KDV istinasi, KDV iadesi ve vergi indirimi destekleri verilmistir.

Milli Egitim Bakanligina bagli okul ve kurumlarin isinma amaçli kömür ihtiyaglarinin kargilanmasi amaciyla TKI tarafindan yilsonuna kadar 600 bin ton kömür dagitilmasi beklenmektedir.

Enerji ve madencilik KIT'lerinin yatirimlarinin 2022 yili sonunda bir önceki yila göre 25,9 milyar TL artmasi beklenmektedir. Söz konusu artista TPAO nun hidrokarbon arama yatirimlari, TEÏAS'in iletim sistemi yatirimlari ile BOTAS'in dogal gaz depolama projeleri yatirimlari önemli rol oynamistir.

Stok artisi ve dönem gelir-giderlerine bagli olarak ÇAYKUR ve TÜRKSEKER A.S.'nin 2022 yilinda finansman ihtiyaci devam etmistir.

2021 ylinda 132 milyon TL kâr eden TiGEM'in, artan tarimsal emtia fiyatlari sonucunda 2022 yilinda da kâr etmesi beklenmektedir.

2022 yilinda TMO'nun müdahale alimlarinin yani sira un ve yem sanayiisine yönelik satislari kapsaminda görevlendirme bedeli tutarlari bir önceki yila göre yükselmistir.

Türk Bogazlarindan ugraksiz geçen ticaret gemilerinden alinacak geçis ücretlerine esas Altin Frank degeri 1983 yilindan beri ilk kez güncellenmistir. Söz konusu güncellemenin yani sira özellikle yil içerisinde yapilan tarife degisiklikleri ve dolar kurundaki artis sonucunda KEGM'nin 2022 yilinda 3,7 milyar TL dönem kâri elde etmesi, temettü ve hasilat payi ödemeleri ile Hazineye 1,4 milyar TL katki yapmasi beklenmektedir.

Covid-19 salgininin etkisinin azalmasi ve kisitlamalarin kaldirilmasi sonrasinda havayolu sektöründe yasanan toparlanma ve Antalya Havalimani Projesi KÖi Ihalesinin kira pesinatinin tahsilati neticesinde 2022 yilinda DHMI'nin dis kaynak ihtiyaci olusmamistir. Buna ilaveten DHMI'nin 2022 ylinda Hazineye 962 milyon TL hasilat payi ödemesinde bulunacagi öngörülmektedir.

Yil igerisinde gerçeklestirilen fiyat ayarlamalarinin maliyet artislarinin gerisinde kalmasi nedeniyle YHT ve konvansiyonel yolcu tasimaciligina iliskin TCDD Tasimacilik A.S'ye merkezi büteden yapilan kamu hizmeti yükümlülügü ödemeleri artmistir. Kuruluça 2022 yilinda 1,7 milyar TL kamu hizmeti yükümlülügü ödemesi yapilmasi beklenmektedir.

On Birinci Kalkinma Plani hedefleri dogrultusunda yatirimlarina agirlik veren TCDD'nin 2022 yilinda toplam KIT yatirimlarinin yüzde 22,4'ünü gerçeklestirmesi beklenmektedir.

Yatirimlarinin ve igletme bütçesi agiklarinin finansmanini bütçeden yapilan sermaye transferleriyle karsilayan TCDD ye 2022 yilinda 31,4 milyar TL sermaye transferi yapilmasi öngörülmektedir.

2022 ylli içerisinde bir stratejik plan, 19 performans programi ve 18 performans degerlendirme raporu onaylanmistir.

Ozellestirme Idaresi Baskanligr tarafindan satis ve devir islemi tamamlanan özellestirme uygulamalarinin toplam tutari 2021 yilinda 4,2 milyar TL iken, 2022 yilinin ilk 9 ayinda 6,4 milyar TL olarak gerçeklegmistir. Ayrica 2022 yili Eylül ayi sonu itibariyla özellestirme ihalesi tamamlanmis olup Cumhurbaskani onayina sunulan ve sözlesme imza asamasinda bulunan özellestirme uygulamalarinin toplam tutari 2,5 milyar TL'dir.

2021 yili içerisinde Çamlica HES, Tortum HES, Topçam HES, Karakuz Demir Maden Sahasi ve Gebze Dilovasi Dogalgaz Santralinin özellestirme ihaleleri yapilmis ve isletme hakki devir sözlesmeleri imzalanmistir. 2021 yilinda ihaleleri yapilan Çal HES, Girlevik HES ve Tasucu Limaninin isletme hakki devri sozlegmeleri 2022 yili içerisinde imzalanmistir.

2022 yili Eylül ayi itibariyla; özellestirme portföyünde bulunan toplam 369 taginmazin satis yoluyla özellestirilmesi için ihaleye çikilmis olup 294 taginmazin satis sözlesmeleri imzalanmis, 11 tasinmazin da kamu kurumlarina bedelli devri yapilmistir. Onay asamasinda ve ihale sürecinde olan tasinmazlarin yilsonuna kadar ihale süreçlerinin tamamlanmasi öngörülmektedir.

TABLO I: 49 - 233 Sayili KHK'ya Tabi isletmeci KIT Finansman Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(1) Gerçeklesme Tahmini (2) Program

TABLO I: 50- Özellestirme Kapsamindaki KIT Finansman Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(1) Gerçeklesme Tahmini (2) Program

TABLO I: 51- KiT'ler Hakkinda Özet Bilgiler

• isçi

• isçi

b) Hedefler

KIT'lerin ve özellestirme portföyünde izlenen kuruluslarin 2023 yilinda 97,2 milyar TL finansman açigi vermesi programlanmistir. OVP makroekonomik büyüklükleri ile enerji ve gida fiyatlarinin öngörülen seviyede seyretmesi söz konusu hedefe ulagmada önem arz etmektedir.

KIT'lerin 2023 yilinda 163,4 milyar TL tutarinda sabit sermaye yatirimi yapmasi hedeflenmektedir. Toplam KIT yatirimlari içerisinde önemli paya sahip olan TPAO Karadeniz'de kesfettigi dogal gaz rezervine yönelik Sakarya Dogal Gaz Sahasi Gelistirme Projesine devam edecek olup ilk gazin 2023 yili içerisinde kullanima sunulmasi hedeflenmektedir.

BOTAS ve TEÏAS yatirimlarinin finansmaninin bir kismini dis proje kredilerinden karsilayacaktir.

Akkuyu Nükleer Güg Santralinden ilk elektrigin 2023 yili içerisinde üretilmesi hedeflenmektedir.

TMO'nun 4 milyon ton bugday ve 500 bin ton misir, TÜRKSEKER A.S.'nin 7 milyon ton seker pancari alimi yapmasi öngörülmektedir.

Etkin bir piyasa mekanizmasi olusturma hedefi dogrultusunda Özellestirme uygulamalarina devam edilecektir.

ÏKINCI BÖLÜM

1, 2023 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMIK AMACI

2023 Yili Cumhurbaskanligi Yillik Programinin temel amaci; OVP ile uyumlu olarak, yatirim, istihdam, üretim ve ihracati önceleyen büyümenin sürdürülmesi, verimli ve rekabetçi yerli üretim yapisinin güglendirilmesi, ithalat bagimlilginin azaltilmasi, kalici fiyat istikrarina ulagilmasi, begeri sermaye ve isgücü kalitesinin artirilmasi, is ve yatirim ortaminin iyilestirilmesi, sürdürülebilir, kapsayic büyüme ile adil paylagima yönelik ekonomik dönüsümün gerçeklestirilmesidir. Program döneminde büyüme potansiyelini ve istihdami artiran, yüksek katma degerli üretimi öncelikli kilan ve ihracat temelli sürdürülebilir büyüme stratejisi kararli bir biçimde uygulanacaktir. Cumhurbaskanligi Yillik Programinda 2023 yili içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbirlere iliskin faaliyet ve projeler ilgili basliklar altinda verilmistir. 2023 Yili Cumhurbaskanligi Yllik Programinda yer alan tedbir ve faaliyetler izlenip degerlendirilecek ve rapor haline getirilecektir.

2. 2023 YILI PROGRAMININ HEDEFLERI VE POLITIKALARI

2.1. ÏSTIKRARLI VE GÜÇLÜ EKONOMi

Salgin etkilerinin güçlü bir biçimde hissedildigi 2020 yili sonrasinda yakalanan büyüme ivmesinin korunarak, para ve maliye politikalarinda esgüdümün sürdürülmesi, rekabet ve verimliligi artiracak yapisal politikalarla enflasyon ve cari açigin düsürülmesi, isgücü piyasasinda etkinligi ve beceri uyumunu gelistirmeye yönelik adimlarla istihdam oraninin artirilmasi, böylece yenilikçi, yüksek katma deger üreten, verimli ve ihracata dayali bir ekonomik yapinin olusturulmasi amaçlanmaktadir.

OVp'de öngörülen cerçeveyle ekonomik faaliyetin 2023 ylinda güglü görünümünü korumasi ve yüzde 5 oraninda bir büyümenin gergeklegmesi hedeflenmektedir. Etkin para ve maliye politikalari ile üretim ve verimlilik artisi kanaliyla enflasyonun yüzde 24,9'a gerilemesi beklenmektedir. Mal ihracatindaki artisin devam etmesi, ithalatta disa bagimliligi azaltacak politikalarin uygulanmasi ve hizmet gelirlerinin yükselmesiyle cari islemler agiginin GSYH'ye oraninin yüzde 2,5 olarak gerçeklegmesi öngörülmektedir. Bu çerçevede, teknoloji transferi saglayan uluslararasi yatirimlar basta olmak üzere uzun vadeli sermaye girislerinin öne çikarilmasi amaçlanmaktadir.

2.1.1. Büyüme ve istihdam

a) Amaç

Büyümenin ihracat ve istihdam odakli, istikrarli, çevreye duyarli ve kapsayici bir yapida sürdürülmesi temel amactir. Bu cerçevede; para, maliye ve gelirler politikalari koordinasyon içerisinde yürütülecek, yapisal reformlar ile fiziki, beseri ve teknolojik altyapinin güçlendirilmesine yönelik çalismalar sürdürülecektir.

2.1.2. Yurt içi Tasarruflar

a) Mevcut Durum

Türkiye ekonomisinin hedeflenen güçlü ve istikrarli büyümeyi saglamasi için gerekli yatirimlarin finansmaninin salgin ve jeopolitik gerilimler gibi dis soklara karsi daha az kirilgan ve sürdürülebilir kaynaklardan saglanmasi bakimindan yurt içi tasarruflar önem arz etmektedir.

Toplam yurt içi tasarruf orani, 2009-2021 yillari arasinda ortalama yüzde 25,1 olarak gerçeklegmistir. 2020 yilinda yüzde 26,7 olarak gerçeklegen yurt içi tasarruf orani kamu tasarruflarindaki 1,8 puanlik artigin katkisiyla 2021 yilinda yüzde 30,3 seviyesine yükselmistir. 2015 yili sonrasinda mali olmayan girket tasarruflarinin artis egilimine girdigi ve 2018 yilinda hanehalki tasarruflarinin üzerine giktigi görülmektedir. 2020 yilinda yurt içi tasarruf oraninin OECD, Avrupa Birligi ve Yüksek Gelirli Ülkeler ortalamasinin üzerinde ancak Orta-Gelirli ve Üst-Orta Gelirli Ülkeler ortalamasinin altinda seyrettigi görülmektedir. 2021 yilinda ise AB ortalamasina göre toplam yurt içi tasarruf orani bir miktar daha yüksek gerçeklesmistir.

Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) 2003 yilinda faaliyete baslamis ve 2013 yili baginda getirilen devlet katkisi ile hizli bir büyüme trendi yakalamistir. 2017 yilinda yürürlüge giren Otomatik Katilim Sistemi (OKS) ile katilimci sayisi daha da artmistir. 2021 ve 2022 yillarinda BES'in cazibesini artirmak için ilave bir dizi tesvik ve iyilestirme uygulamasi hayata geçirilmistir.

22 Ocak 2022 tarihinde Resmi Gazete'de yayimlanan "Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatirim Sistemi Kanunu ile Bazi Kanunlarda ve 375 Sayili Kanun Hükmünde Kararnamede Degisiklik Yapilmasina Dair Kanun" dogrultusunda BES'te yeni düzenlemeler uygulamaya konulmustur. Söz konusu degisikliklerin temel amaci, BES'te yer alan mevcut katilimcilarin sistemde kalmasinin tesvik edilmesi ve BES'in yeni katilimcilar için cazip hale getirilmesidir. Düzenleme çerçevesinde; devlet katkisi orani yüzde 25'ten yüzde 30'a yükseltilmis, katilimalarin ödeyecekleri katki paylarinin yillik brüt asgari ücreti asan kismi için de takip eden yillarda devlet katkisi alabilmeleri saglanmis, 45 yagini açan çalisanlarin da talep etmeleri halinde OKS'ye katilmalarina imkân taninmistir. Ayrica katilimcilara sistemde kazanmis olduklari süre ve diger haklarini kaybetmeksizin kismi gekis hakki taninmis ve BES sözlesmelerinden kaynakli alacagin temlik edilmesi suretiyle bankalara teminat olarak gösterilebilmesine imkân taninmistir.

30 Eylül 2022 itibariyla BES katilimc sayisi yaklagik 7,6 milyon kisiye, fon büyüklügü 322,3 milyar TL'ye, sistemin verdigi emekli sayisi da 191.074 kisiye ulagmistir. Ayni tarih itibariyla OKS kapsamindaki çaligan sayisi yaklagik 6,6 milyon kisiye, fon büyüklügü ise 25,8 milyar TL'ye ulasmistir. BES katilimci sayisinda son dönemdeki artista, 18 yas altina sisteme katilim imkâninin getirilmesinin ve devlet katkisinin yüzde 30'a yükseltilmesinin etkili oldugu degerlendirilmektedir. BES ve OKS toplam fon tutarinda son aylarda artis kaydedilmis, 30 Eylül 2022 itibariyla (devlet katkisi dâhil) toplam fon büyüklügü 348,1 milyar TL olmustur.

b) Amaç

Türkiye ekonomisinde yüksek oranli ve istikrarli büyümenin saglanmasinda finansmanin sürdürülebilir ve saglikli kaynaklardan temin edilmesi, dis kaynaklara olan bagimliligin azaltilmasi ve kaynaklarin gelir artirici, istihdam saglayici ve verimlilik potansiyeli yüksek alanlara yönlendirilmesi temel amaçtir.

Tasarruf yapma farkindaligi ve tasarruflarin yönlendirilecegi finansal araçlara yönelik bilgi düzeyi artirilacaktir. Bu gerçevede KOBÜlerde finansal okuryazarligin artirlmasi hedeflenmektedir.

BES'teki fon tutari ve katilimci sayisi artiginin istikrarli bir gekilde devam ettirilmesi için katilimcilarin finansman ihtiyaglari sebebi ile sözlegmelerini sonlandirmak yerine sistemden ayrilmadan avantajli kosullarla kredi çekebilmelerine yönelik düzenlemeler yapilacaktir.

c) Politika ve Tedbirler

d) Hedefler

(2) 2018 fiyatlaryla

(1) Yilsonu itibariyla gönüllü ve otomatik katilima dayali sistemlerin toplamidir.

(3) Gerçeklesme Tahmini

(4) Program

(6) Bu gösterge ayni zamanda merkezi yönetim bütçesinde yer Alan Finansal Sistemin Gelistirilmesi ve Sigortacilik Programinin performans göstergelerinden biridir.

(5) Bu gösterge ayni zamanda merkezi yönetim bütçesinde yer alan Stratejik Yönetim ve Kaynak Tahsisi Programinin performans göstergelerinden biridir.

2.1.3. Ödemeler Dengesi

a) Amaç

Ödemeler dengesinde uzun dönemli ve istikrarli iyilesme hedefi için ihracatta ürün ve ülke çesitlendirilmesi saglanacak, salgin sonrasi dönemde küresel ticaretteki degisimler ile dijitallesme ve hizmet ihracatindaki yeni egilimler göz önünde bulundurularak, yesil dönüsüm yaklasimi çerçevesinde ihracat potansiyeli artinilacaktir. Ayrica, rekabet gücünün artinilarak yüksek teknolojili ürün ihracatinin daha üst seviyelere gikartilmasi igin tesvik uygulamalarina devam edilecek ve bu alanlarda daha fazla yatirim çekilmesi için gerekli düzenlemeler güncel gelismeler dikkate alinarak hayata gegirilecektir. Cari islemler dengesinin finansmaninda uzun dönemli ve üretim kapasitesini artiracak yabanci sermaye akimlarindan daha fazla pay alinmasi amaglanmaktadir.

b) Politika ve Tedbirler

c) Hedefler

(2) Program

(1) Gerçeklegme Tahmini

(3) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sanayinin Gelistirilmesi, Üretim ve Yatrimlarin Desteklenmesi Programinin performans göstergelerinden biridir.

2.1.4. Enflasyon ve Para Politikasi

a) Amaç

2023 yilinda para politikasinin temel amaci Liralasma Stratejisi adimlarinin hayata geçirilmesi basta olmak üzere para ve maliye politikasi araçlarinin koordineli bir bigimde uygulamaya konularak finansal istikrari gözetmek ve fiyat istikrarini saglamaktir.

b) Politikalar ve Tedbirler

Para politikasi araçlari güçlü bir sekilde kullanilmaya devam edilecektir. Para, maliye ve gelirler politikalari koordineli olarak yürütülecektir.

Enflasyon hedeflemesi dogrultusunda, hükümet ve TCMB enflasyon hedefini birlikte belirlemeyi ve bu hedefi kamuoyuna agiklamayi sürdürecektir.

Enflasyonu kademeli olarak hedeflenen seviyelere düsürmeyi amaglayan ihtiyatli para politikasi önlemleri maliye ve gelirler politikalari tarafindan da desteklenecektir.

Gelirler politikasi gelir dagilimi adaletini güglendirecek ve fiyat istikrarini gözetecek sekilde belirlenecektir.

Mal ve hizmet piyasalarinda rekabeti temin edecek, gelistirecek ve yeni dogrudan yatirimlar için daha elverisli bir ortamin tesisine katki saglayacak çalismalar sürdürülecektir.

Para politikasi kararlari; enflasyon beklentileri, fiyatlama davranislari ve enflasyonu etkileyen diger unsurlardaki gelismeler dikkate alinarak olusturulacaktir.

Dalgali kur rejimi uygulamasina devam edilecek, kurlarda sagliksiz fiyat olusumlarinin gözlenmesi veya agiri oynaklk durumunda piyasalarda istikrarin saglanmasi amaciyla gerekli adimlar atilacaktir.

c) Hedefler

(2) Program

(1) Gerçeklegme Tahmini

2.1.5. Mali Piyasalar

a) Amaç

Reel sektörün finansman ihtiyacina düsük maliyetle cevap verebilen, farkli nitelikteki finansal araçlari güvenilir kurumlar araciligiyla genis bir yatirima tabanina sunabilen ve istanbul'un cazip bir küresel finans merkezi olma hedefini destekleyen, kurumsal yapisi güçlü bir finansal sektörün olusturulmasi temel amaçtir.

b) Politika ve Tedbirler

c) Hedefler

(1) Gergeklesme Tahmini

(3) Bu gösterge ayni zamanda merkezi yönetim bütgesinde yer alan Finansal Sistemin Gelistirilmesi Programinin performans

2.1.6. Maliye Politikasi

a) Amas

Maliye politikasi; para politikasi hedefleriyle uyumu da gözetecek sekilde ülkemizin büyüme potansiyelinin artrilmasina, ekonomik refahin kapsayici ve sürdürülebilir bigimde bölüsümüne, cari agigin sürdürülebilir seviyede tutulmasina, yurt içi tasarruflarin ve yatirimlarin tesvikine katki verecek sekilde uygulanacaktir.

Artan enerji maliyetlerinin toplum refahini olumsuz etkilemesini ve ekonomik aktivitenin rekabetçi yapisini bozmasini engellemek üzere kamu maliyesi alaninda tedbirler alinmaya devam edilecektir. Ayrica, gerek duyuldugunda fiyat istikrarini saglamaya yönelik olarak alinmis mevcut tedbirlere ilaveten yeni tedbirler uygulamaya konulacaktir.

Program döneminde yatirim projeleri ile harcama programlarinin etkinligi artirilacak, kamu gelir kalitesi iyilestirilecek ve kamu borcunun milli gelire orani sürdürülebilir düzeylerde tutulacaktir.

Program bütçe yapisinin güçlendirilmesi çalismalarina devam edilecektir. Kaynak tahsisinde etkinligi artirmak ve mali alan yaratmak amaciyla harcama gözden geçirme faaliyetleri sürdürülecektir.

Vergilemede adalet, öngörülebilirlik ve seffaflik ilkeleri gözetilecek, verginin tabana yayilmasi, gönüllü uyumun artirilmasi, kayit disilikla mücadele edilmesi ve mükellef hizmetlerinin gelistirilmesine yönelik çalismalar sürdürülecektir.

b) Politika ve Tedbirler

c) Hedefler

(1) Gerçeklesme Tahmini

(2) Program

2.1.7. Sosyal Güvenlik Sistemi ve Finansmani

a) Mevcut Durum

Sosyal sigorta kapsamindaki nüfus orani, kayit disi istihdamla mücadele ve prim tegviklerinin etkisiyle 2021 yilinda yüzde 87 düzeyine ulagmistir. Bu çerçevede, fiili denetimlerin yani sira veri tabanlarinin iyilestirilmesi, bilgi teknolojilerinden yararlanilmasi ve kayit disi istihdamin azaltilmasina yönelik faaliyetlere devam edilmektedir.

27/10/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Yönetmelikle, 01/04/2021 tarihinden geçerli olmak üzere ve dört ay süreyle, üniversitelerin tip fakülteleri ve saglik uygulama ve arastirma merkezlerinde Covid-19 pandemisine yönelik arastirma, teghis ve tedavi faaliyetleri kapsaminda görev yapan personel ile yöneticilerine ek ödeme yapilabilecegi düzenlenmistir.

17/12/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Asgari Ücret Tespit Komisyonu Kararina iliskin Tebligle aylik brüt asgari ücret 5.004 TL olarak kararlastirlmistir. Bununla birlikte, 01/07/2022 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayimlanan Asgari Ücret Tespit Komisyonu Kararina iliskin Tebligle 01/07/2022 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere aylik brüt asgari ücretin 6.471 TL olarak uygulanmasi düzenlenmistir.

25/12/2021 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan 7346 sayili Kanunla isletmelerde mesleki egitim gören, staj veya tamamlayici egitime devam edenler için yapilan ödemelerin; kalfalik yeterligini kazanan mesleki egitim merkezi ögrencisi olmasi durumunda asgari ücretin en az yüzde 50'si, mesleki egitim merkezi programina devam eden diger ögrencilerde ise asgari ücretin en az yüzde 30'u kadar olmasi düzenlenmistir. Ayrica, issizlik Sigortasi Fonundan karsilanan söz konusu tutarlarin belirli oranlarnin devlet katkisi olarak Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligl bütgesinden Issizlik Sigortasi Fonuna aktarilmasi suretiyle ödenmesi düzenlenmistir. 05/01/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 5063

sayili Cumhurbagkani Karariyla ise söz konusu uygulamanin 2021-2022 egitim ve ögretim yili basi itibariyla yürürlüge girmesi düzenlenmistir.

25/12/2021 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan 7349 sayili Kanunla kamu üniversite hastanelerinin 31/12/2021 tarihine kadar verdikleri tedavi hizmetlerine iliskin toplam tahakkuk tutarinin, 2021 yili için SGK ile yapilan götürü bedel sözlesmelerinde belirlenen tutardan düsük olmasi durumunda, aradaki farkin Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligindan tahsil edilmek üzere terkin edilmesi düzenlenmistir.

11/01/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 5089 sayili Cumhurbaskani Karariyla prim borcu olanlar ile bunlarin bakmakla yükümlü oldugu kisilerin Saglik Bakanligi ve bagli kuruluglarinin saglik tesisleri ile devlete ait üniversite hastanelerinden 2022 yili sonuna kadar yararlanmasina imkan taninmistir.

22/01/2022 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan 7351 sayili Kanunla malullük ve yashilik sigortasindan ödenen ayliklar ve ayliklar ile birlikte her ay itibariyla yapilan ödemeler toplaminin dosya bazinda ek ödeme dahil asgari tutari 1.500 TL'den 2.500 TL'ye gikartilmistir. 05/07/2022 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan 7417 sayili Kanunla ise bu tutar 3.500 TL olarak düzenlenmistir.

08/02/2022 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayimlanan Sosyal Güvenlik Kurumu Saglik Uygulama Tebliginde Degisiklik Yapilmasina Dair Tebligle SUT listelerindeki islem ve malzemelerden; muayene islemlerine yüzde 35, paket islemlere yüzde 45, diyaliz iglemlerine yüzde 50 ve diger islemlere yüzde 40 oraninda, tibbi malzemeler için ise yüzde 75 oraninda artis yapilmistir.

14/02/2022 tarihli Fiyat Degerlendirme Komisyonu Karariyla Dönemsel Avro Degeri yüzde 37,43 artirilarak 6,2925 TL'ye gikarlmistir. Ayrica, 08/07/2022 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan 5800 sayili Beseri Tibbi Ürünlerin Fiyatlandirilmasina Dair Kararda Degisiklik Yapilmasi Hakkinda Kararla Dönemsel Avro Degeri yüzde 25 artirilarak 7,8656 TL'ye gikarlmis ve belli fiyatlarin altindaki ilaç gruplarina ilave olarak yüzde 10 ve yüzde 20 oranlarinda artislar yapilmistir. Ayni Kararla, eczaci kâr oranlar ilk üç baremde üg puan, dördüncü baremde iki puan ve son baremde bir puan artinlmistir. 12/10/2022 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan 6207 sayili Beseri Tibbi Ürünlerin Fiyatlandirilmasina Dair Kararda Degisiklik Yapilmasi Hakkinda Kararla eczaci kâr oranlarina iliskin baremler yeniden belirlenmistir.

23/06/2022 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan 7411 sayili Kanunla tabip veya dis tabibi olarak emekli olan hekimlerin makam tazminati gösterge rakaminda ve saglik çalisanlarinin ek ödeme tavan oranlarinda artis yapilmistir. Ayni zamanda, saglik çalisanlarina yapilan sabit ek ödemenin merkezi yönetim bütgesinden karsilanacagi hükme baglanmistir. Ayni Kanunla aile sagligi merkezlerinde görev yapan personel ve Adli Tip Kurumunda görev yapan emsal personelin de sabit ek ödeme tavanlarinin artinlmasi ve bu giderlerin merkezi yönetim bütgesinden kargilanmasi düzenlenmistir.

05/07/2022 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan 7417 sayili Kanunla 2023 yilindan itibaren geçerli olmak üzere kamu çalisanlar ve emeklilerinin ek göstergelerinde 600 puanlik bir artis yapilmis, tazminat yansitma oranlari yeniden düzenlenmis ve güvenlik ve emniyet hizmet sinifina tabi emeklilerden lise ve dengi okul mezunu olanlarin emekli ayliklarina 1.200 TL artis yapilmistir. Ayrica, asgari ücret desteginin 2022 yili Temmuz ayindan itibaren yilsonuna kadar aylik 100 TL olarak isverenlerin SGK'ya ödeyecekleri sigorta primlerinden mahsup edilmek üzere issizlik Sigortasi Fonundan karsilanmasi düzenlenmistir.

12/08/2022 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan Saglik Bakanlig Ek Ödeme Yönetmeligiyle bir önceki Yönetmelik yürürlükten kaldinilarak saglik çalisanlarina döner sermayeden yapilacak ek ödemeler, temel ek ödeme ve tesvik ek ödemesi olarak belirlenmistir.

25/08/2022 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Aile Hekimligi Sözlesme ve Odeme Yönetmeliginde Degisiklik Yapilmasina Dair Yönetmelikle aile hekimlerine ve aile sagligi çalisanlarina günlük muayene sayisina göre tesvik ödemesi yapilmasi düzenlenmistir.

25/08/2022 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayimlanan Saglik Uygulama Tebliginde Degisiklik Yapilmasina Dair Tebligle diyaliz tedavilerinin de bulundugu tüm paket islem puanlarinda ve dis islem puanlarinda yüzde 40 oraninda artis yapilmistir. Yogun bakim tedavileri için resmi üçüncü basamak saglik hizmeti sunucularina ödenen ilave oranlar ise yüzde 60'tan yüzde 100'e çikarilmistir. Ayni zamanda genel saglik sigortalilarin yatarak tedavileri kapsaminda saglik hizmeti sunuculari tarafindan kullanilan tibbi malzeme geri ödeme bedellerinde yüzde 10 ila 100 arasinda degisen oranlarda artis yapilmistir.

15/09/2022 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan Yüksekögretim Kurumlarinda Döner Sermaye Gelirlerinden Yapilacak Ek Ödemenin Dagitilmasinda Uygulanacak Usul ve Esaslara Iliskin Yönetmelikte Degisiklik Yapilmasina Dair Yönetmelikle yüksekögretim kurumlarina bagli hastanelerde görev yapan saglik personeline yapilacak ek ödemelere iliskin düzenleme yapilmistir.

Sosyal sigorta sisteminde finansal sürdürülebilirlik agisindan önemli bir gösterge olan aktif/pasif orani 2020 yilinda 1,87 iken 2021 yilinda bu oran 1,94 olarak gerçeklesmistir. Girak, stajyer ve kursiyerler hariç tutuldugunda ise bu oran 1,72 seviyesinden 1,79'a yükselmistir.

TABLO II: 1- Sosyal Sigorta Programlarinin Kapsadigr Nüfus