ORTA VADELİ PROGRAM (2022-2024)'IN ONAYLANMASI HAKKINDA KARAR (KARAR SAYISI: 4474)

CUMHURBASKANI KARARI

Karar Sayisi: 4474

Hazine ve Maliye Bakanligi ile Strateji ve Bütçe Baskanliginca hazirlanan ekli "Orta Vadeli Program (2022-2024)"in onaylanmasina, 5018 sayil Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununun 16 nci maddesi geregince karar verilmistir.

5 Eylül 2021

Sayi : 31589 (Mükerrer)

Recep Tayyip ERDOGAN CUMHURBASKANI

ORTA VADELI PROGRAM (2022-2024)

iiNDEKiLER

GiRiS

Merkezi yönetim bütçesinin hazirlanma sürecini baslatan Orta Vadeli Program' (OVP), makro politikalari, ilkeleri, hedef ve gösterge niteligindeki temel ekonomik büyüklükleri, gelecek üç yila iliskin toplam gelir ve gider tahminlerini, bütçe dengesi ve borçlanma durumu ile kamu idarelerinin ödenek teklif tavanlarini içeren temel politika dokümanidir.

Hazine ve Maliye Bakanligi ile Strateji ve Bütçe Baskanliginca her sene, üs yillik bir perspektifle hazirlanan ve Cumhurbaskani Karariyla resmilesen OVP, merkezi yönetim bütçesi ve Cumhurbagkanligi Yillik Programinda detaylandirilan bir politika gerçevesi çizmektedir.

OVp'de, son dönemde ülkemizde ve dünyada yasanan gelismelere iliskin degerlendirmelere yer verilmekte, bu çerçevede yapilan analizierle belirlenen makroekonomik hedefler ile ekonomik ve sosyal alanlarda izlenecek politikalar kamuoyuyla paylasilmaktadir. Bu yönüyle OVP, özel kesim için ongorülebilirligi artiran bir yol haritasi niteligi tasimaktadir.

Program dönemi süresince, kamu kurumlarinin bütçelerinin hazirlanmasinda, yasal ve idari düzenlemelerin gerçeklestirilmesinde, karar alma ve uygulama süreçlerinde OVP'de yer verilen amaç ve önceliklerle tam uyum saglanmasi esastir.

Programin ilk yilinda uygulanacak politikalara ve bu politikalar hayata geçirecek somut tedbirlere 2022 Yili Cumhurbaskanligi Yillik Programinda yer verilecektir.

1. DÜNYA VE TÜRKIYE EKONOMISINDE GELISMELER

A. DÜNYA EKONOMISi

2019 yilinin sonlarinda ortaya çikan Kovid-19 salgini halen küresel düzeyde etkisini sürdürmektedir. Kovid-19 salginina ve alinan önlemlere bagli olarak iktisadi faaliyet 2020 yili ikinci çeyreginde önemli ölçüde daraldiktan sonra üçuncü geyrekten itibaren toparlanma egilimine girmistir. Bununla birlikte, uzun zamandir tecrübe edilmeyen yayginliktaki bir salginla kargilagilmasinin ardindan geçen sürede; milyonlarca insan saglik problemi yasamis, hayatini kaybetmis, issiz kalmis, sosyal ve ekonomik zorluklar daha da keskinlesmistir. Salginin ortaya çikmasiyla yasanan saglik krizini sinirlandirmak amaciyla kisitlama tedbirleri alinmis, ekonomik aktivite ve ticaret hacmi tarihi düzeyde gerilemis, buna paralel olarak issizlik oranlari artmistir. Kismi veya tam kapanma uygulamalari ve sosyal mesafe önlemleri özellikle hizmet sektörü üzerinde etkili olmus, dünya genelinde imalat ve hizmet sektörlerinin büyüme oranlari da söz konusu dönemde önemli ölçüde farklilasmistir. Hizmet sektörünün küresel anlamda önemli bir istihdam kaynagi olmasi isgücü piyasasindaki toparlanmanin da üretimdeki toparlanma egiliminin gerisinde kalmasina neden olmustur. Bu süreçte, salginin ekonomiler üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak amaciyla dünya genelinde büyük çapli genisletici para ve maliye politikalari devreye alinmistir.

Kisitlayici tedbirlerin hafifletilmesiyle 2020 yilinda küresel ekonomi bir miktar toparlanma kaydetmisse de Kovid-19 varyantlarinin ortaya çikmasi ile yeniden gündeme gelen önlemlerin basta Avrupa ülkeleri olmak üzere birçok ülkede tekrar uygulamaya konulmasiyla, ekonomik aktivitedeki toparlanma ivme kaybetmistir. Zorlu geçen 2020 yilinin ardindan, küresel ekonomi salginin en kötü evrelerinden çikmaya

• Orta Vadeli Program ve Orta Vadeli Mali Plan 20.05.2021 tarihli ve 7319 sayili Kanunla 5018 sayili Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununda yapilan degisiklikle Orta Vadeli Program adi altinda birlestirilmistir.

ORTA VADELI PROGRAM (2022-2024)

baslamistir. Salgin sonrasi olusan ekonomi ve saglik krizine karsi dünya genelinde ortaya konulan hizli politika tepkileri muhtemel daha kötü sonuçlari önlemistir. Nitekim, uluslararasi kuruluslarin güncel küresel büyüme tahminlerinde salginin ilk dönemlerine kiyasla daha iyimser bir tablo öngörülmektedir. Ancak, iktisadi görünüm bölgeler ve ülkeler arasinda belirgin bir sekilde farklilasmaktadir. Uzaktan çalisma, e-ticaret gibi yeni çalisma ve ticaret yontemlerine hizla uyum saglayan ve bu yöntemlerin kullanilmasina uygun bilgi ve iletisim teknoloji altyapisina sahip olan, ekonomik tedbirlerle hanehalki ve is alemini destekleyen, salginla iyi mücadele edip asiya yaygin erisimi saglayabilen ülkeler bu süreçte daha güçlü bir ekonomik performans sergilemistir.

Salginin ilk sokunun ardindan, asi çalismalarinda saglanan ilerleme ve salgin yönetimine yönelik alinan acil tedbirler, küresel ekonominin 2021 yilinda göreli bir toparlanma egilimine girmesinde belirleyici olmustur. Yil ortasindan itibaren salgindan en fazla etkilenen hizmetler sektörünün de güçlü toparlanmaya basladigi görülmektedir. 2020 yilinda yüzde 3,2 oraninda daralan küresel ekonominin, düsük bazin da etkisiyle 2021 yilinda yüzde 6 oraniyla çok kuvvetli bir büyüme gerçeklestirecegi ve pek çok ülkenin milli gelirinin 2021 yilinda veya 2022 yili ortalarinda salgin öncesi seviyesine ulaçacagi tahmin edilmektedir. Bununla birlikte, asiya erisimin ve agilama hizlarinin ülkeler arasinda farklilasmasi, büyüme görünümündeki iyilesmenin farkli hizlarda gergeklesmesine neden olurken, bu durum ayni zamanda virüsün varyantlarinin yeni salgin dalgalarina yol açma riskini sürdürmektedir.

Gelismis ekonomilerin asiya erken eriserek yaygin asilama programlari yürütmeleri, salgin desteklerini hizli, sürekli ve kapsamli olarak uygulamalari ve düsük bazin etkisiyle IMF tahminlerine göre 2021 yilinda yüzde 5,6 oraninda büyümeleri beklenmektedir.

2021 yilinda yüzde 6,3 oraninda büyümesi beklenen gelismekte olan ekonomiler için ise görünümün daha dengesiz seyretmesi öngörülmektedir. Bu dönemde yükselen piyasa ekonomileri içinde Çin kaynakli olarak Asya bölgesinin en güçlü performansi gösterecegi, Afrika'nin ise en zayif performansa sahip bölge olacagi tahmin edilmektedir. Bu ayrismanin nedeninin ise salginla mücadele kabiliyetlerinin yani sira ekonomik destek politikalarindaki farklilagmalardan kaynaklanacagi degerlendirilmektedir.

Tablo 1: Küresel Ekonomik Görünüm (Yüzde Degisme)

Kaynak: IMF Küresel Ekonomik Görünüm (Temmuz 2021), T: Tahmin

Küresel ekonomik aktivitedeki toparlanmanin ardindaki en önemli etkenlerden biri dünya ticaret hacmindeki görece güçlü artis olmustur. 2021 yilinda küresel ticareti sinirlayan, tedarik zinciri ve uluslararasi lojistik sorunlarina karsin, dünya ticaret hacminin yüzde 9,7 oraninda genislemesi beklenmektedir.

Grafik 1: Küresel Büyüme ve Küresel Ticaret Hacmi Genislemesi (Yüzde)

Kaynak: IMF Küresel Ekonomik Görünüm (Temmuz 2021), T: Tahmin

Kisa dönemli küresel ekonomik göstergeler incelendiginde, imalat sanayiindeki toparlanmanin daha istikrarl oldugu görülmektedir. Temas, sosyal mesafe ve hareketlilik gibi faktörlerden dogrudan etkilenen hizmetler sektöründe ise salginin gelisimiyle uyumlu, dalgali bir seyir izlenmektedir. Bu kapsamda, 2021 yilinin ikinci yarisindan itibaren virüsün varyantlarinin küresel baskinliginin artmasiyla hizmetler sektöründe göreli bir yavaslama gözlenmektedir. Bu durum özellikle turizm gelirine bagimli ekonomileri olumsuz etkilemektedir.

Grafik 2: Küresel PMI ve Seçilmis Emtia Fiyatlari (2017 Aralik=100)

Kaynak: Markit Economics, FAO, Bloomberg

sekilde cevap veremedigi görülmüstür. Bu nedenle, ham petrol basta olmak üzere emtia fiyatlarinda talebin hizli bir gekilde arttigi ancak tedarik zincirindeki aksaklklarin da etkisiyle arzin bu artisa ayni Küresel iktisadi faaliyetteki toparlanma ve salgin kosullarinin normallesmeye baglamasiyla toplam

keskin bir artis gözlenmis, fiyatlar salgin öncesi düzeyin oldukça üzerine çikmistir. Emtia fiyat artislari, ertelenen tüketim talebi ve arz kisitlari nedeniyle salgin döneminde gerileyen küresel enflasyon da yükselise geçmistir. Bununla birlikte, son dönemde, Çin ekonomisindeki yavaglama ve yeni virüs varyantlariyla birlikte artan vaka sayilarinin talebi azaltabilecegi endisesiyle emtia fiyatlarinda bir miktar düsüs gerçeklesmisse de söz konusu fiyatlar hala yüksek seviyelerini korumaktadir. Küresel enflasyonda gerçeklesen yükselisin geçici olacagi ve 2022 yilinda büyük ölçüde normal seviyelere gerileyecegi yönünde genel beklenti olmakla birlikte belirsizlik sürmektedir.

Salginin neden oldugu yüksek belirsizlik küresel risk istahinin azalmasina ve gelismekte olan ülke piyasalarindan 2008 Küresel Finansal Kriz dönemini dahi geride birakan portföy çikislarina neden olmustur. Salgin kosullarinin nispeten normallesmesiyle çikan fonlarin bir kismi geri dönmüs olsa da salgina bagli belirsizliklerin sürmesi ve gelismis ülke para politikalarinda normallesme takviminin belirginlesmemesi portföy hareketlerinin dalgali bir seyir izlemesine neden olmaktadir. Bu durum gelismekte olan ülke finansal piyasalari ve kurlarinda oynakligi artirmaktadir.

Diger taraftan, salginla birlikte hanehalki ve finansal olmayan sirketlerin borglanmasi artarken, salginla mücadele ve salginin farkli kesimler üzerindeki etkisini azaltmaya yönelik tedbirler kamu kesimi üzerindeki mali yükleri artirmistir. Uluslararasi Finans Enstitüsünün verilerine göre 2021 yilinin ilk seyregi itibariyla küresel borg stoku 289 trilyon dolar olurken, borç stokunun küresel hasilaya orani yüzde 360 düzeyinde gerçeklesmistir.

B. TÜRKIYE EKONOMISi

1. Büyüme

Türkiye ekonomisi 2020 yilinin ikinci geyreginde etkileri belirginlesen Kovid-19 salgini nedeniyle yüzde 10,4 oraninda daralmistir. Bununla birlikte, Haziran ayinda salginin yayilmasini önlemeye yönelik kisitlamalarin hafifletilmesi ve saglanan tesviklerin etkisiyle ekonomik faaliyette hizla iyilesme kaydedilmis ve ekonomi üçüncü geyrekten itibaren iyi bir performans sergilemistir. Bu gelismede yilin ikinci yarisinda sanayi sektöründe yasanan güçlü toparlanma belirleyici olmustur.

Bu gelismelerin sonucunda, 2020 yilinin ikinci yarisinda ekonomi yillik yüzde 6,2 oraninda büyümüstür. Söz konusu dönemde, sanayi sektörü bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 10,2, tarim sektörü yüzde 6,3 ve ingaat dâhil hizmetler sektörü ise yüzde 3,2 büyüme kaydetmistir. Harcamalar yönüyle bakildiginda salgin döneminde ertelenen talebin büyümeye olumlu yansidigi görülmüstür. Nitekim, 2020 yilinin ikinci yarisinda toplam tüketim yüzde 7,1 oraninda yükselmistir. Ayni dönemde toplam sabit sermaye yatirim harcamalari ise makine teçhizat yatirimlarinin etkisiyle yüzde 16,8 oraninda artmistir.

2020 yilinin tamaminda ise Türkiye ekonomisi tüm dünyayi sarsan Kovid-19 salgininin saglik sistemi ve genel ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerine ragmen, yüzde 1,8 oraninda büyüyerek 2008 Küresel Finansal Kriz sonrasindaki kesintisiz büyüme sürecini sürdürmüstür. Böylece, alinan kapsamli ve etkili önlemler sayesinde yil genelinde hem OECD hem de G-20 ülkeleri arasinda büyümeyi basarabilen birkaç ülkeden biri olmustur. Bu gelismede, saglik krizinin ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerini hafifletmek amaciyla uygulanan kisa çalisma ödenegi, gelir kaybi yasayan hanehalki ve firmalara verilen mali destekler, vergi indirim ve ertelemeleri ile büyümeyi destekleyici politikalar önemli rol oynamistir. Bu süreçte üretimin aksamamasi ve iktisadi faaliyetin en az etkilenecek gekilde devam etmesine yönelik olarak kismi kapanma gibi hibrit politikalarin hayata geçirilmesi de ekonominin diger ülkelerden pozitif yönde ayrismasinda etkili olmustur.

2021 yilinin ilk çeyreginde baslayan ve ikinci çeyreginde hizlanan asilama sürecinin salginin seyrine yönelik beklentileri olumlu etkilemesinin yani sira sanayide üretimin ve ihracatin zorlu sartlara ragmen aksamamasi, ekonomik büyümede kuvvetli görünümün korunmasini saglamistir. Yilin ilk çeyreginde yüzde 11,7 oraninda büyüyen sanayi sektörü, ikinci çeyrekte yüzde 40,5 oraninda büyüyerek GSYH

büyümesine önemli katkr vermeye devam etmistir. Vaka sayilarindaki azalmaya bagli olarak Mart ayi baginda kapanma önlemlerinin kaldirilmasi, hizmetler sektörünün 2021 yil ilk çeyreginde yüzde 5,4, ikinci çeyreginde ise yüzde 20,5 orani ile salgin dönemindeki en yüksek yillik büyüme seviyesine ulasmasinda etkili olmustur. Tarim sektörü katma degeri 2021 yil ilk çeyreginde yüzde 8,7, ikinci çeyreginde ise yüzde 2,3 oraninda artis kaydetmistir. Bu gelismelere bagli olarak, yilin ilk çeyreginde yüzde 7,2 oraninda büyüyen Türkiye ekonomisi, düsük bazin da etkisiyle yilin ikinci geyreginde yüzde 21,7 ile yüksek bir büyüme orani kaydetmistir.

Grafik 3: Üretim Yoluyla GSYH Büyümesi ve Sektörel Katkrlar (Yüzde)

Kaynak: TÜIK

Harcamalar yönünden ekonomik büyümeye bakildiginda, 2021 ylinin ilk çeyreginde özel tüketim harcamalari yüzde 7, yilin ikinci çeyreginde ise yüzde 22,9 artarken, kamu tüketim harcamalari 2021 yili ilk geyreginde yüzde 0,7, yilin ikinci geyreginde ise yüzde 4,2 oraninda artmistir. 2021 ylli ilk çeyreginde toplam sabit sermaye yatirimlari yüzde 12,4, yilin ikinci çeyreginde ise yüzde 20,3 oraninda yükselmistir. Net mal ve hizmet ihracatinin büyüme katkisi ise ilk geyrekte 1,1 puan olurken ikinci çeyrekte 6,9 puan olmustur.

Grafik 4: Harcamalar Yoluyla GSYH Büyümesi ve Büyümeye Katkilar (Yüzde)

Kaynak: TÜIK

2021 yilinin ikinci çeyreginde vaka sayilarindaki artisin sonucunda kapanma önlemleri bir süre isin tekrar uygulanmistir. Onlemlerin etkisini göstermesiyle vaka sayilari azalmis, Haziran ayi itibariyla kisitlamalar hafifletilmistir. Diger yandan, agilamanin bu dönemde hiz kazanmasi ekonomiye iliskin beklentilerin iyilesmesine katkida bulunmustur. Öncü göstergeler göz önüne alindiginda, yilin üçüncü seyreginde ekonomik faaliyetlerdeki güçlü görünümün korundugu gözlenmektedir.

Yilin kalaninda ise yurtiçi talepte bir miktar yavaslama beklenmesine ragmen dis talebin de katkisiyla ekonomik faaliyetteki olumlu görünümün korunmasi, turizm sektörünün büyümeye önemli katki sunmasi ve agilamanin devam etmesinin olusturdugu olumlu etkiyle Türkiye ekonomisinin 2021 yilinin tamaminda yüzde 5,8 olan 2021-2023 dönemi Yeni Ekonomi Programi (YEP) tahmininin üzerinde yüzde 9,0 oraninda ve dengeli bir iç ve dis talep kompozisyonuyla büyümesi beklenmektedir.

2. Istihdam

2020 yilinin ikinci yarisinda iktisadi faaliyetteki hizli toparlanmayla birlikte kaydedilen yüksek büyüme oranlari istihdama olumlu yansimistir. Ancak, Kovid-19 salgininin özellikle yilin ilk yarisindaki etkisiyle toplam istihdam, 2020 yili genelinde, 812 bini hizmetler sektöründen olmak üzere 1 milyon 268 bin kisi azalmistir. issizlik orant, salgin kaynakli azalan isgücüne katilimin etkisiyle 0,5 puan azalarak yüzde 13,2 seviyesinde gerçeklegmis ve yüzde 13,8 olan YEP (2021-2023) tahmininin altinda kalmistir.

Salginin iggücü piyasasi üzerindeki etkilerinin azaltilmasi amaciyla pek çok tedbir uygulamaya konulmustur. Kisa çalisma ödeneginden yararlanma sartlarinin esneklestirilmesi, fesih yasagi ve normallesme desteji bu kapsamda öne fikan tedbirler olmustur. Bu tedbirlerin de etkisiyle, salginin basta hizmetler sektörü olmak üzere istihdamda ve isgücüne katilimda meydana getirdigi kayiplarin büyük bir kismi telafi edilmistir. 2021 yih ikinci çeyreginde tarim, sanayi ve insaat sektörü istihdami salgin öncesindeki seviyelerinin üzerine sikmis, hizmetler sektörü istihdami ise son dönemde toparlanmakla birlikte salgin öncesindeki düzeyini henüz yakalayamamistir. 2021 yili ikinci çeyreginde istihdam orani yüzde 44,4 seviyesinde gerçeklesirken, issizlik orani yüzde 12,4 olmustur. Yilin kalan döneminde ekonomik faaliyetteki olumlu görünümün katkisiyla istihdamin ve isgücüne katilimin artmasi sonucunda, yil genelinde issizlik oraninin yüzde 12,6 düzeyinde gerçeklesmesi tahmin edilmektedir.

Önümüzdeki dönemde normallesmenin ekonomik aktivite üzerindeki olumlu etkisinin yani sira isgücü piyasasina yönelik yapisal dönüsüm adimlarinin hayata geçirilmesi, istihdam ve isgücüne katilimda iyilesme saglayacaktir.

3. Fiyat istikrari

2020 yili genelinde öngörülen seviyelerde seyreden yllik TÜFE, yulin son geyreginde küresel düzeyde emtia fiyatlarinda görülen önemli artislarin yani sira gida ve dayanikli mal fiyat artislari kaynakli olarak ivme kazanmistir. Bu dogrultuda, 2020 yili sonunda TUFE yillik artis orani YEP (2021-2023) tahmini olan yüzde 10,5 seviyesinin üzerinde yüzde 14,6 olarak gerçeklesmistir.

2021 yili Ocak-Agustos döneminde TÜFE birikimli artisi yüzde 11,6 olarak gerçeklesmistir. Bu gelismede; iklim kosullarinda ve küresel gida fiyatlarinda görülen olumsuz seyir nedeniyle gida fiyatlarinda görülen artislarin yani sira petrol ve metaller agirlikli olmak üzere emtia fiyat artislari, küresel tedarik zincirinde yasanan aksakliklar, artan tasimacilik ücretleri ile basta enerji ve dayaniksiz mal fiyatlari olmak üzere kur geçiskenliginden etkilenen pek çok üründe görülen maliyet artislari belirleyici olmustur. Ayrica, hizmetler sektöründe kademeli normallesme sürecinin de yansimalariyla lokanta, otel ve ulastirma hizmetlerindeki fiyat gelismeleri de TUFE artisinda etkili olmustur. Diger taraftan, altin fiyatlarindaki baz etkisi, siki kredi kosullari nedeniyle yavaslayan dayanikli mal fiyatlari ile esel mobil sisteminin etkin kullanimi, bazi ürünlerde vergi uyarlamalarinin yapilmamasi ve salginin seyrine bagli olarak hanehalklarinin ihtiyaglarina yönelik bazi vergi oranlarinda yapilan indirimler basta olmak üzere alinan kamu maliyesi tedbirleri TÜFE yillik artis hizini sinirlamistir. Bu gelismeler neticesinde, TUFE yillik artis orani 2021 yili Agustos ayi itibariyla yüzde 19,25'e yükselmistir.

Grafik 5: TÜFE Villik Artisi (Yüzde)

Kaynak: TÜIK

2021 yilinin geri kalaninda baz etkisinin yani sira kur gelismelerinin birikimli etkisindeki gerileme ve gida fiyatlarinda beklenen düzeltme etkisiyle birlikte TÜFE yllik artis oraninin azalarak yil sonunda yüzde 16,2 seviyesinde gerçeklesmesi öngörülmektedir.

4. Odemeler Dengesi

2020 yilinda salgin etkisiyle keskin bir daralma kaydeden dis talep, ihracatimizin azalmasina neden olmustur. Yilin ikinci yarisinda salginin küresel mal ticareti üzerindeki etkisi göreli olarak hafiflerken, mal ihracati YEP (2021-2023) tahmininin 3,7 milyar dolar üzerinde 169,6 milyar dolar olarak gerçeklesmistir. Salginla birlikte keskin düsüs kaydeden petrol fiyatlari enerji ithalatinda gerilemeye neden olurken salginin olumsuz etkilerini azaltmak amaciyla kredi genislemesi basta olmak üzere uygulanan politikalar nedeniyle artan iç talep ile para ikamesi egiliminin güç kazanmasinin da etkisiyle altin ithalatindaki yükselise bagli olarak ithalat bir önceki yila göre yükselerek 219,5 milyar dolar ile YEP (2021-2023) tahmininin 15,5 milyar dolar üzerinde gerçeklesmistir.

Grafik 6: Cari Islemler Dengesi / GSYH (Yüzde)

Kaynak: TCMB, TUIK

Salginla birlikte dünya genelinde uygulamaya konulan kisitlayici önlemler uluslararasi turizmi durma noktasina getirmis, tüm dünyada oldugu gibi Türkiye'de de seyahat gelirlerinde ciddi bir kayba neden olmustur. Böylece, 2020 yilinda seyahat gelirleri bir önceki yila göre yüzde 65,7 oraninda azalarak 10,2 milyar dolara gerilemistir.

Bu gelismelerin sonucunda, 2020 yilinda 37,3 milyar dolar seviyesinde kaydedilen cari islemler açigi, GSYH ya oran olarak yüzde 5,2 ile YEP (2021-2023) tahmininin 1,7 puan üzerinde gerçeklesmistir.

2020 yilinda salgin nedeniyle gelismekte olan ülkelere yönelen sermaye akimlarinin azalmasinin da etkisiyle portföy yatirimlari kaynakli net sermaye çikisi yasanmis, dogrudan yabanci yatirimlar ile diger yatirimlar kaynakli net sermaye girigleri gerçeklesmistir.

2021 yilinin ilk yedi ayinda ihracat, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 34,9 oraninda artis kaydederek 121,4 milyar dolar seviyesine yükselmistir. Bu gelismede, özellikle ana ihracat pazarlarimizdaki dis talebin hizli bir sekilde yükselmesinin yani sira reel sektörün artan rekabet gücü ve bunu destekleyici politikalar belirleyici olmustur. Ihracattaki artisin yilin kalan aylarinda sürmesi ve 2021 yilinda ihracatin yüzde 24,4 oraninda artarak 211 milyar dolar seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

Yilin ilk yedi ayinda ithalat yüzde 25,8 oraninda artmis ve 146,8 milyar dolar seviyesinde gerçeklegmistir. Bu gelismede küresel emtia fiyatlari ile yurtiçi talepteki artis etkili olmustur. Bu dönemde enerji ithalatinda artis yasanirken, alinan piyasa düzenleyici önlemlerin de katkisiyla altin ithalatinda düsüs kaydedilmistir. 2021 yilinda ithalatin yüzde 17,5 oraninda artarak 258 milyar dolar seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

Kovid-19 salgininin uluslararasi turizm üzerindeki etkisinin azalmasi sonucunda seyahat gelirlerinin toparlanarak 2021 yilinda 17 milyar dolar seviyesine yükselecegi öngörülmektedir. Salginin halen devam ediyor olmasi nedeniyle hizmet ticaretindeki toparlanmanin mal ticaretine göre daha zayif kalmasi beklenmektedir.

Emtia fiyatlarindaki artisin olumsuz etkisine ragmen, seyahat gelirlerindeki toparlanmanin ve güçlü ihracat performansinin yani sira altin ithalatinin tarihsel ortalamasinin altina inmesi, siki para politikasi durusunun kredi hacmini ve iç talebi sinirlamasina bagli olarak cari islemler dengesinde belirgin bir iyilesme öngörülmektedir. Böylece, 2021 yilinda cari islemler açiginin GSYH'ya oraninin yüzde 2,6 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir.

5. Finansal istikrar

Türk bankacilk sektörünün güçlü sermaye yapisi, sektörün risklere karsi dayanikhligini artirmaktadir. Bankalarin beklenmeyen kayiplara karsi dayaniklligini gösteren sermaye yeterlilik rasyosu, salginin olumsuz etkilerine ragmen düzenleyici tedbirlerin ve bankacilk sektörünün ihtiyathi durusunun katkisiyla 2021 yili Temmuz ayi itibariyla yüzde 17,4 seviyesinde gerçeklesmistir. Söz konusu oran Basel Ill kriterlerine göre yüzde 8 olarak uygulanan yasal asgari oranin ve BDDK tarafindan yüzde 12 olarak belirlenen hedef oranin oldukça üzerindedir. Sermayenin kalitesinin bir ölçütü olarak kabul edilen gekirdek sermaye yeterliligi rasyosu yüzde 13,4 ile yasal oran olan yüzde 4,5'in çok üzerindedir.

Bankacilik sektörünün kisa vadeli likidite pozisyonu güçlü görünümünü korumaktadir. Salgin döneminde BDDK tarafindan likidite kargilama oranlarinin yasal alt limitleri konusunda saglanan muafiyet, 2020 yilsonunda sonlandirilmis ve bankalar bu duruma zorluk çekmeden uyum saglamistir. Ayrica, bankalarin finansal soklara kars kullanabilecekleri güçlü yabanci para likidite tamponlari, bir yil içinde vadesi dolacak yurtdisi kaynakli borglarini kargilayabilecek yeterliliktedir.

Salgin nedeniyle hanehalkinin ve nakit akisi bozulan firmalarin desteklenmesi amaciyla alinan tedbirlerle kredilerde artis saglanmistir. 2020 yili son geyreginden itibaren baslayan parasal sikilagmanin ve likidite tedbirlerinin sonlandirilmasinin etkisiyle hem ticari hem de bireysel kredi artisinin yavagladigi gözlenmektedir. Bununla birlikte, BDDK tarafindan 2021 yilinin ilk yarisinda halen yüksek seyreden bireysel kredi artisini sinirlandirmaya yönelik basta tasit kredilerini içeren ilave makroihtiyati tedbirler yürürlüge konulmustur. Bunun neticesinde, Temmuz ayindan itibaren yillik bireysel kredi artisinin daha ilimli bir patikaya geriledigi görülmektedir.

Salgin döneminde, artan kredi hacmi, kredilerin siniflandirilmasina yönelik saglanan esneklikler ile yapilandirma ve taksit erteleme uygulamalari sektörün aktif kalitesini desteklemistir. Bu önlemler ve ekonomik aktivitedeki canlilik, Tahsili Gecikmis Alacaklar (TGA) bakiyesine geçisleri yavaglatmaktadir. Yüzde 3,7 ye kadar gerileyen toplam TGA oranindaki mevcut düzeylerin esnekliklerin uzatildigi Eylül ayi sonuna kadar devam etmesi ve sonrasinda bir miktar artmasi beklenmektedir. Ancak, bankacilik sektörü güçlü sermaye yapisi ve yüksek karsilik oranlariyla bu riskleri yönetebilecek konumdadir. Ayrica, Ekonomi Reformlari Eylem Planindaki aktif kalitesini artirmaya vönelik tedbirler bankacilik sektörünü destekleyecektir.

Program döneminde, makroekonomik gelismeler disinda bankacilik sektörüne etkide bulunmasi beklenen en önemli konularin finansal sektörlerdeki dijitallesme ve sürdürülebilirlik alanindaki uluslararasi düzenlemeler olmasi beklenmektedir. Ozellikle Avrupa Yesil Mutabakati kapsaminda reel ekonominin sifir karbon ekonomisine dönüsüm sürecinde finans sektörünün ve bankaciligin önemli bir rolü olacagi öngörülmektedir. Bu süreçte gerçeklestirilecek yasal altyapi çalismalarinin da uluslararasi sürdürülebilir para ve sermaye piyasalarindan uygun maliyetli kaynak saglamak için bir ön kosul olacagi anlagilmaktadir. Benzer sekilde, önümüzdeki dönemde Basel Komitesinin yeni sermaye yeterliligi düzenlemeleri de bankacilik sektörünü ilgilendiren diger bir dönüsüm süreci olacaktir.

Sermaye piyasalarinin gelisimi ve ekonomiye katkisi sürmektedir. Küresel likidite artisi basta olmak üzere halka arz piyasasini dunya genelinde canlandiran gelismelere paralel olarak Türkiye' de sirketlerin özkaynak finansmani tercihi bu dönemde artarak devam etmistir. 2021 yilinin ilk sekiz ayr itibariyla otuz bes adet birincil halka arz gerçeklesmis ve halka arzdan elde edilen toplam hasilat 15,2 milyar TL'yi bulmustur. Birincil halka arz sayisi itibariyla tarihi en yüksek seviyesine ulagilirken bu dönemde yatirimc sayisi da önemli derecede artmistir. Sirketlerin artan özkaynak finansmani tercihinde, 2020 yili Kasim ayinda yapilan kanuni düzenlemeyle paylari, Borsa istanbul Pay Piyasasinda ilk defa islem görmek üzere en az yüzde 20 oraninda halka arz edilen sirketlere kurumlar vergisi oraninin iki puan indirimli uygulanmasi hususu önemli etki yaratmistir. Ayrica bu dönemde, sermaye piyasalarinin uzun vadeli projelerin yatirimlarinda etkin bir sekilde kullanilmasi amaciyla gerekli yasal düzenlemeler tamamlanmis, proje gelirlerine dayali olarak ihraç edilecek projeye dayali menkul kiymetler ürününün alt yapisi hazirlanmistir.

Uzun vadeli tasarruflarin artirilmasi bakimindan önemli olan bireysel emeklilik ve otomatik katilim sisteminde toplam fon büyüklügü, 27 Agustos 2021 itibariyla 188,6 milyar TL olarak gerçeklesmistir. Söz konusu tarih itibariyla Bireysel Emeklilik Sistemi (BES)inde katilimc sayisi yaklagik 7 milyona, fon büyüklügü ise 174,4 milyar TL'ye ulagmistir. Ayrica gönüllülük esasina dayali BES'in yani sira, 2017 yilinda yürürlüge giren otomatik katilim sisteminde yaklasik 6 milyon çalisan yer almakta olup toplam fon büyüklügü 14,3 milyar TL'ye ulasmistir. 18 yasindan küçüklerin BES kapsamina alinmasi ve emeklilik yatirim fonlarinin merkezi platformda alinip satilabilmesi basta olmak üzere 2021 yili içerisinde yapilan düzenlemelerle birlikte sistemdeki katilimci sayisi ve fon miktarinin önümüzdeki süreçte daha da artmasi beklenmektedir.

Hanehalk borçlulugunda Türkiye gelismekte olan ülke ortalamalarina göre oldukça düsük bir risklilige sahiptir. Uluslararasi Ödemeler Bankasi (BIS) veri tabanina göre 2020 yilinda Türkiye'de hanehalki borcunun GSYH'ya orani bir önceki yila göre 2,9 puan artarak yüzde 17,5'e yükselmistir. Ayni dönemde gelismekte olan ülkelerin agirlikli ortalamasi 8,5 puan artisla yüzde 53,9'a ulagmistir. Ayrica döviz cinsinden veya dövize endeksli kredi kullanma imkâninin olmamasi nedeniyle hanehalkinin kur riski bulunmamaktadir.

Salginla birlikte firmalarin artan finansman ihtiyacinin bankacilik sektörü tarafindan kargilanmasi sonucunda reel kesimin borçlulugu dünya genelinde oldugu gibi ülkemizde de artis göstermistir. 2020 sonunda BIS'e göre Türkiye'nin reel sektör borcunun GSYH'ya orani bir önceki yila göre 7 puan artarak yüzde 72,1 olmustur. Çin harig gelismekte olan ülke ortalamasi ise ayni dönemde 13,4 puan artarak yüzde 74,1 olmustur. Diger taraftan, ülkemiz reel sektör firmalarinin kisa vadeli döviz pozisyonu fazlasi 2021 yili Haziran ayi itibariyla 58,4 milyar dolar olup bir yillik vadede kur riski bulunmamaktadir.

6. Kamu Maliyesi

2020 yilinda, salginin ekonomik ve sosyal hayat üzerindeki olumsuz etkilerini sinirlandirmak amaciyla maliye politikasi etkin biçimde kullanilmis; hanehalkini, istihdami ve reel sektörü korumaya yönelik gelir ve gider yönlü çesitli tedbirler hayata geçirilmis, vergi indirimleri ve ertelemeleri uygulamaya alinmistir. Bu önlemlerin yani sira enflasyonla mücadelede para politikasini desteklemek amaciyla alinan tedbirlerin gelir azaltici etkilerine karsin, ekonomik aktivitedeki iyilesme sayesinde bütçe gelir performansi olumlu seyretmis, giderlerde ise artis gerçeklesmistir.

GSYH'ya oranla, 2020 yilinda merkezi yönetim bütçe gelirlerinde 0,1 puan, harcamalarinda 0,7 puan artis yasanmis, bütçe açigi ise 0,6 puan artarak yüzde 3,5 olarak gerçeklesmistir.

2020 yilinda, bir önceki yila göre, genel devlet toplam gelirleri GSYH'ya oran olarak 0,7 puan azalirken, genel devlet toplam harcamalarinda 0,2 puan artis yasanmistir. Ayni dönemde, genel devlet cari giderlerinde 0,3 ve yatirim giderlerinde 0,1 puan azalis gerçeklesmis, transfer harcamalarinda ise 0,6 puan artis olmustur. Bu çerçevede, GSYH'ya oran olarak genel devlet açiji yüzde 3,9, genel devlet faiz disi açigi ise yüzde 1,1 olarak gerçeklesmistir.

2020 yili kamu kesimi borçlanma geregi bir önceki yila göre GSYH'ya oran olarak 0,7 puan artisla yüzde 3,9 düzeyinde gerçeklesmis, AB tanimli genel yönetim borç stokunun GSYH'ya orani bir önceki yila göre 7,1 puan artarak yüzde 39,8 seviyesine yükselmistir.

Salgin etkisinin devam ettigi ve salgina iliskin tedbirlerin sürdürüldügü 2021 yilinda merkezi yönetim bütçe gelir ve harcamalarinin GSYH'ya oran olarak 2020 yilina kryasla 1,2'ser puan azalmasi ve bu çerçevede YEP (2021-2023)'te yüzde 4,3 olarak hedeflenen bütçe açiginin bir önceki yilla ayni seviyede kalarak yüzde 3,5, yüzde 1,2 olarak hedeflenen faiz disi açigin ise yüzde 0,8 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2021 yilinda, bir önceki yila göre, genel devlet toplam gelirlerinin GSYH'ya oraninin 1,8 puan, genel devlet toplam harcamalarinin ise 2,1 puan azalmasi beklenmektedir. Ayni dönemde, genel devlet cari giderlerinin 1,2 puan ve transfer harcamalarinin 1 puan azalmasi, yatirim harcamalarinin ise 0,1 puan artmasi beklenmektedir. 2021 yili genel devlet gelirlerinde beklenen azalmanin 0,6 puaninin vergi gelirlerinden, kalan krsminin ise vergi disi gelirler, sosyal güvenlik prim tahsilatlari ve issizlik sigortasi fonundan gerçeklegmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, GSYH'ya oran olarak genel devlet açiginin bir önceki yila göre 0,3 puan iyilegerek yüzde 3,6, genel devlet faiz disi açiginin ise yüzde 0,7 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2021 yili kamu kesimi borçlanma gereginin GSYH'ya oraninin yüzde 3,9 ile bir önceki yil seviyesini koruyacagi, AB tanimli genel yönetim borg stokunun GSYH'ya oraninin ise bir önceki yila göre 3,2 puan azalarak 36,6 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

Salginin ekonomik ve sosyal hayat üzerindeki olumsuz etkilerini sinirlandirmak amaciyla 2020 ve 2021 yillarinda merkezi yönetim bütçesi imkânlarindan saglanan desteklerin 133,6 milyar TL'ye, issizlik Sigortasi Fonu ve Sosyal Yardimlasma ve Dayanismayi Tesvik Fonundan yapilan ödemelerin 72,2 milyar TL'ye ulasacagi tahmin edilmektedir. Ayrica, vergi, sosyal güvenlik primleri ve kredilerde erteleme yapilmis, uygun kosullu kredi imkânlari saglanmis olup, bu kapsamdaki faaliyetlerin büyüklügünün 2021 yili sonunda 528,5 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, salginin olumsuz etkilerini sinirlandirmak amaciyla alinan tedbirlerin ekonomik büyüklügünün toplamda 734,2 milyar TL olacagi tahmin edilmektedir.

II. TEMEL AMAÇLAR

Salgin sonrasi toparlanma sürecinde büyüme potansiyelini artirmayi ve yüksek katma degerli üretimi önceleyen Türkiye ekonomisi için; nitelikli istihdam olusturan, enflasyon ve cari açik yaratmayan, agirlikli olarak yurtiçi tasarruflar ve dogrudan yabanci yatirimlarla finanse edilen, verimli alanlara yönlendirilmis yatirimlara ve ihracata dayali, yesil dönüsümü dikkate alan istikrarli, dengeli ve gelir dagilimi adaletini gözeten bir büyüme yapisinin tesis edilmesi temel amaçtir. Bu çerçevede makroekonomik istikrarin korunarak, özel sektöre de yön verecek sekilde ekonomide seffafligin ve öngörülebilirligin artirilmasi esastir.

Bu dönemde, küresel tedarik zincirlerindeki degisimler, dijital ve yesil dönüsüm gibi egilimler dikkate alinarak; uluslararasi arenada rekabet gücü yüksek, üretim ve istihdam potansiyeli barindiran sektörler desteklenerek, küresel ticaretten alinan payin artirilmasi ve bu kapsamda cari iglemler dengesinde kalici ve sürdürülebilir iyilesmenin saglanmasi hedeflenmektedir.

isgücü piyasasinda etkinligi ve beceri uyumunu gelistirmeye, insan kaynagini güglendirerek istihdam edilebilirligi artirmaya yönelik gerçeklestirilecek yapisal reformlar ve nitelikli bir büyüme kompozisyonuyla istihdam oraninin artirilmasi hedeflenmektedir.

Program döneminde, para ve maliye politikalarinin güçlü esgüdümünün sürdürülmesi ile mal ve hizmet piyasalarinda rekabet ve verimliligi artiracak yapisal politikalar hayata gecirilerek enflasyonun kalici olarak tek haneli seviyelere indirilmesi hedeflenmektedir.

Salginin etkisiyle yükselen kamu açiklarinin tedrici olarak azaltilmasi ve mali disiplinin sürdürülmesi program döneminde izlenecek maliye politikasinin temel amaci olacaktir.

Program döneminde, reel sektörün finansmaninda sermaye piyasalarinin payinin yükselmesi ve bu piyasalardan saglanan uzun vadeli fonlar araciligiyla kalkinma sürecine katkinin artarak sürmesi hedeflenmektedir.

III. MAKROEKONOMIK HEDEFLER VE POLITIKALAR?

1. Büyüme

Program döneminde iç ve dis talep arasinda dengeli görünümün korunmasinin yani sira, büyüme potansiyelinin istikrarli ve saglikli bir biçimde artirilarak sürdürülebilir ve kapsayic büyümenin saglanmasi amaciyla para, maliye ve gelirler politikalari tam koordinasyon içerisinde yürütülecektir. Bu dönemde, Türkiye ekonomisinin yillik ortalama yüzde 5,3 oraninda büyümesi öngörülmektedir. Salgina yönelik önlemlerin sosyal hayat üzerindeki etkilerinin azalmasiyla hizmetler sektöründeki toparlanmanin hiz kazanmasi ve sanayideki mevcut ivmeye eslik etmesi beklenmektedir.

2 Makroekonomi ve kamu maliyesine iliskin temel gösterge ve hedefler Ek 1'de yer almaktadir.

GT: Gerçeklesme Tahmini

Fiziki, beseri ve teknolojik altyapi güçlendirilerek On Birinci Kalkinma Planinda belirlenen öncelikli sektörler basta olmak üzere sanayide teknolojik dönüsüm saglanacak ve daha verimli, rekabetçi bir ekonomik yapi tesis edilecektir.

Büyümenin kaliteli, kapsayici ve sürdürülebilir olmasi için makroekonomik dengeleri gözeten ve yapisal reformlarla desteklenen kalkinma modeli uygulamasina devam edilecektir.

Tasarruflarin büyümenin finansmani amaciyla kullanilmasinda etkinlik, denge ve rekabetçilik ilkeleri gözetilerek nitelikli büyüme kompozisyonunun sürdürülmesi ve makrofinansal risklerin en aza indirilmesi saglanacaktir.

Politika ve Tedbirler

1. Makroekonomik istikrar, düzenleyici gerçeve ve is ortami güglendirilerek sanayi sektöründe teknoloji seviyesi yüksek sabit sermaye yatirimlari ve dogrudan yabanci yatirimlar özendirilecektir.
2. Yatirim tesvik sisteminde sadelesme sürecine devam edilecek; yenilikçi ve katma degerli üretime yönelen, özsermaye agirlikli gerçeklestirilen, küresel deger zincirinin bir parçasi olan ve bölgesel kümelenme öncelikleriyle uyumlu yatirimlara münhasiran destek saglanacaktir.
3. KOBl'ler basta olmak üzere firmalarin modern teknolojiler ve is modelleriyle çalisma kapasiteleri gelistirilecek, verimlilikleri artirilacak, bölgesinde veya sektöründe rekabetçi olan ve hizli büyüyen KOBi'lerin kurumsal gelisim projeleri önceliklendirilecek, salgin sonrasi dönemdeki yeni düzene uyumlarini hizlandirmak için KOBl'lerin dijital dönüsüm projeleri desteklenecektir.
4. Hazine taginmazlarinin tahsis süreçlerine iliskin gerekli yasal ve idari prosedürler tamamlanarak yatirimcilarin kullanimina sunulacak, bölgesel kosullar göz önünde bulundurularak belirlenecek sektörlerde yatirim tesvik uygulamalarinin degerlendirilmesine ve ekonomiye kazandirilmasina yonelik politikalar hayata geçirilecektir.
5. Sanayilesme Icra Komitesi tarafindan yenilik, yerlilesme ve teknoloji transferi içeren kamu alimlari ve politikalari yoluyla Ar-Ge'den ticarilesmeye kadar ustan uca tüm süreci kapsayacak özel modeller gelistirilerek, öncelikli sektörlerde kritik bilesenler basta olmak üzere üretimdeki yerli katki orani artirilacaktir.
6. Fikri mülkiyet varliklarinin degerlemesine dönük çalismalar hizlandirilacak, degerlenmis ve patent gibi gayri maddi varliklarin sirket bilançolarina ve ülke ekonomisine katkisi artirilacak, üniversitelerde, arastirma kurumlarinda ve Teknoloji Gelistirme Bölgelerinde gelistirilen patentli teknolojilerin sanayiye etkin bir sekilde aktarilmasi saglanacaktir.
7. Basta yükselen ve yikici teknolojiler olmak üzere yeni açilacak çagrilar ile Teknoloji Odakli Sanayi Hamlesi Programinin uygulanmasina etkin sekilde devam edilecek, desteklenmekte olan projeler için yenilikçi finansman modelleri gelistirilecektir.
8. Çigir açici teknolojilere yönelik yeni Ar-Ge projeleri baglatilacak, kuantum, yapay zekâ, biyoteknoloji, genetik, yeni nesil nükleer enerji gibi alanlarda öncül arastirmalar desteklenecektir.
9. Teknoloji Gelistirme Bölgelerinin niteligi artirilarak Ar-Ge ve yenilik kapasitesi güçlendirilecek, teknolojik standartlarin belirlendigi yurtdisi komitelerde özel sektörün daha fazla temsil edilmesi tesvik edilecektir.
10. 10.Yüksek teknoloji ürünlerinin üretilecegi, büyük ölçekli yerli ve yabanci yatirimlarin yer alacagi, etkin yönetisim modeline sahip yeni nesil endüstri ve teknoloji bölgeleri kurulacaktir.
11. 11.Yüksek katma degerli üretimin canlandirilmasi ve ihracati destekleme amaciyla yeni pazarlara erisimi kolaylastiracak ana ulastirma ve lojistik koridorlari gelistirilecek ve iyilestirilecektir.
12. 12.Türkiye'deki mevcut yatirimclar ile düzenli araliklarla «yatirim ortami degerlendirme anketleri» gerçeklestirilerek yatirim ortamina iliskin sorunlar ilk elden tespit edilecek ve yatirimcilarin önerileri alinacaktir.
13. 13.Düsük teknolojili ürünlerin yogun olduju sektörlerde kalite, tasarim ve markalasmayi saglayacak politikalar izlenerek ihracatin katma degeri artirilacaktir.

2. Yesil Dönüsüm

iklim degisikliginin etkisini tüm dünyada daha siddetli bir sekilde göstermesi, sürdürülebilirlik kavrami çerçevesinde yesil ekonomiye geçis sürecinin önemini artirmistir. Avrupa Birligi (AB) tarafindan 2019 yil sonunda açiklanan Avrupa Yesil Mutabakati gibi yaklasimlarla gelismis ülkelerin öncülügünde küresel düzeyde ekonomi politikalarinda iklim degisikliginin agirligi artmaktadir. Bu durum, basta ana ihracat pazarimiz olan AB olmak üzere ülkelerin uygulayacagi yeni politikalara göre sanayide ve ekonomi genelinde yesil dönüsümün gerekliligini beraberinde getirmektedir. Program döneminde küresel deger zincirleriyle bütünlesme ve daha fazla uluslararasi yatirim çekme süreci, bu yeni anlayis çerçevesinde Yesil Mutabakat Eylem Planinda yer alan hedef ve eylemler de dikkate alinarak sekillenecektir.

Politika ve Tedbirler

1. Sanayi, ticaret, ulastirma, çevre ve enerji alanlarinda yesil dönüsüm ve döngüsel ekonomiye geçisi destekleyici yeni yaklagimlar, dis finansman imkânlari da dikkate alinarak destek ve kredi tesvik mekanizmalari çerçevesinde hayata geçirilecek; basta geri dönüsüm teknolojileri olmak üzere verimlilik artiran ve sera gazi emisyon artigini sinirlamayi hedefleyen yatirimlar desteklenerek uluslararasi ticaret alaninda iklim degisikligi politikalariyla uyumlu sekilde ihracatin rekabet gücü artinilacaktir.
2. Yesil dönüsümü hizlandirmak amaciyla Ar-Ge çalismalari desteklenerek yesil üretim için gerekli teknolojiler gelistirilecek ve yayginlastirilacaktir.
3. Yesil OSB ile yesil endüstri bölgesi sertifikasyon sistemi tamamlanarak, sevreye duyarli, sürdürülebilir sanayi ve döngüsel ekonomi alanlari olusturulmasina hiz verilecektir.
4. Finansal sektörün düzenleyici cerçevesi sanayinin yesil dönüsümünü kolaylastiracak gekilde gelistirilecektir.
5. Cevreye duyarli yatirimlarin finansmani amaciyla uluslararasi standartlarla uyumlu rehber hazirlanarak yesil tahvil ve sukuk ihraçlari tesvik edilecektir.
6. Küresel iklim degisikliginin olumsuz etkilerini en aza indirmek amaciyla enerji ve üretim kaynaklarini verimli bir sekilde kullanan, çevre dostu üretime yönelik yatirimlar desteklenecektir.
7. Sifir atik uygulamalari hanehalkini da kapsayacak sekilde yayginlastirilacak ve üretimin kritik alanlarindaki ihtiyacin disinda kalan atik ithalatinin azaltilmasina yönelik tedbirler alinacaktir.

3. Istihdam

Salginin isgücü piyasasi üzerindeki etkilerini azaltmaya yönelik kapsamli politika tedbirleri sonucunda istihdam salgin öncesi seviyesinin üzerine fikmistir. Önümüzdeki dönemde devam eden toparlanmayla iggücüne katilim ve istihdam oranlarinda artis öngörülmektedir.

Grafik 8: issizlik (Yüzde)

GT: Gerçeklesme Tahmini

Program dönemi boyunca istihdamin yillik ortalama 1 milyon 170 bin kisi artmasi ve iggücüne katilim oranlarindaki artisa ragmen issizlik oraninin kademeli olarak gerileyerek 2024 yilinda yüzde 10,9 seviyesinde gerçeklesmesi öngörülmektedir.

Politika ve Tedbirler

1. Istihdam tesviklerine iliskin etki degerlendirmesi yapilarak tesviklerin sade ve etkin bir yapiya kavusturulmasi, makroekonomik hedefler ve bütçe ile uyumu saglanacaktir.
2. Dijitallesme ve yesil dönüsüm alanlari basta olmak üzere gelecegin islerine yönelik farkindalik gelistirilecek, bu alanlarin bölgesel ve sektörel dönüsümünde mevcut istihdam durumu, yeni istihdam olanaklari ve becerilere yönelik çalismalar yapilacaktir.
3. Egitim-istihdam-üretim iliskisini güglendirmek için yenilikçi egitim sektör isbirlikleri artinilarak mesleki egitim programlarinin ayni zamanda dijital ekonominin degisen gereklerine cevap verecek sekilde uyumlastirilmasi saglanacaktir.
4. Ogrencilere yönelik staj ve diger yetenek yönetimi faaliyetleri yayginlastirilacak; mesleki rehberlik desteklenecek, ögrencilerin is hayatina geçis öncesi kariyer farkindaliklari kariyer merkezleri ile güglendirilerek reel sektörün talep ettigi temel becerileri ve yetkinlikleri artirilacaktir.
5. Hayat boyu ögrenme programlarinin çesitliligi artirilacak, Mesleki Yeterlilik Kurumu ile koordineli olarak meslek standartlari belirlenerek kazanimlarin ulusal ve uluslararasi alanda geçerli olacak sekilde belgelendirilmesi ile bireylerin niteliklerinin artirilmasi saglanacaktir.
6. Reel sektörün ihtiyas duydugu kalfa ve usta talebini karsilamak üzere "Mesleki Egitim Merkezleri" güçlendirilecek, yayginlastirilacak ve örgün egitim, yaygin egitim, tamamlama egitimi ve serbest ögrenme yoluyla edinilen kazanimlarin belgelendirilmesi saglanacaktir.
7. Ülkenin beserî sermayesinin güçlendirilmesi amaciyla okullar arasi basari farklari azaltilarak ve okul öncesi egitim yayginlastirilarak egitimde firsat egitligi artirilacak, temel egitim güçlendirilecek, tüm kademe ve sinif seviyelerinde ögretmenlerin mesleki gelisimlerini iyilestirecek egitimler çesitlendirilerek yayginlastirilacaktir.
8. Sosyal yardim alan çalisabilir durumdaki bireylerin üretken duruma getirilmesi ve sürdürülebilir gelir elde edebilmelerine yönelik çalismalar yapilacak ve bu amaçla aktif isgücü programlari etkin bir biçimde kullanilacaktir.
9. Reel sektöre yönelik beceri temelli bir is analiz yöntemi gelistirilerek mesleklerin beceri envanterleri çikarilacak ve eslestirme sistemi beceriler özelinde gelistirilecektir.
10. Girisimcilik egitimlerinin aktif isgücü programlari içindeki payi artirilacak, girisimcilere yönelik danismanlik hizmetleri dijital imkânlardan da faydalanilarak gelistirilecektir.
11. 11.Genç Istihdam Ulusal Strateji Belgesi hayata geçirilecektir.
12. Kadinlar, gengler ve engelliler gibi özel politika gerektiren gruplarin isgücü piyasasina girislerini ve kalici olmalarini hedefleyen is Kulübü Programlar yayginlastirilacaktir.
13. Kadinlarin, ekonomik hayata etkin katilimini teminen, is kurma ve gelistirme süreçlerinin kolaylastirilmasi, e-ticaret platformlarinda daha fazla yer almalarinin tesvik edilmesi ve kadin kooperatifçiligi güglendirilerek destekleyici hizmetlerin sunulmasi ile kadinlarda finansal okuryazarligin gelistirilmesi için gerekli çalismalar sürdürülecektir.
14. 14.Is ve aile yasamini uyumlastirmak ve isgücüne katilimi tesvik etmek amaciyla kaliteli, ekonomik ve kolay erisilebilir çocuk, engelli ve yasli bakim imkânlari yayginlastirilacaktir.
15. 15.is sagligi ve güvenligi mevzuati, çalisma hayatinda ortaya çikan ihtiyaçlar karsilayacak düzeyde güncellenerek rehberler ve yeni teknolojiler araciligi ile her büyüklükteki isyerine uygulanabilirligi saglanacaktir.

4. Fiyat Istikran

TÜFE yillik artis oraninin uygulanacak etkin para ve maliye politikalar ile üretim ve verimlilik artisi kanalyla tek haneli seviyelere düsürülerek 2024 yili sonunda yüzde 7,6 olarak gerçeklesecegi öngörülmektedir. Söz konusu hedef çerçevesinde; toplam talep kosullarinin llimli seyredecegi, Türk Lirasinin istikrarli bir görünüm sergileyecegi, gida enflasyonunun program dönemi içinde tek haneli seviyelere düsürülecegi ve yönetilen ve yönlendirilen fiyat artislarinin ilgili yilin enflasyon tahminiyle uyumlu oranda gerçeklesecegi öngörülmektedir.

Grafik 9: Yil Sonu TÜFE Artig Orani (Yüzde)

Politika ve Tedbirler

1. Fiyat istikrarinin kalici olarak tesis edilmesi amaciyla enflasyon hedeflemesi uygulamasina devam edilecektir. Bu dogrultuda, Merkez Bankasi tarafindan para politikasi araçlari enflasyon görünümüne göre fiyat istikrari hedefi gözetilerek kullanilacaktir.
2. Fiyat istikrari Komitesi, arz yönlü ve yapisal sorun alanlarina odaklanacak ve uygulanacak politikalarin koordinasyonunu saglayarak etkinligini artiracaktir.
3. Yönetilen ve yönlendirilen fiyatlar, ilgili yilin enflasyon tahminiyle uyumlu olarak belirlenerek enflasyon ataleti azaltilacaktir.
4. Enerji piyasalari basta olmak üzere seffaflik ve rekabet odakli uygulamalar yayginlastirilacaktir.
5. Piyasada saglikli fiyat olusumuna katki saglamak amaciyla basta gida fiyatlarina yönelik Erken Uyari Sistemi olmak üzere büyük veri ve veri analiz sistemleri olusturularak etkin bir sekilde kullanilacaktir.
6. Gida arz güvenligini saglayarak fiyat istikrarini korumak amaciyla, tarim arazilerinin korunmasi ve etkin kullanimi çalismalarina devam edilecek, ekilebilir ve sulanabilir alanlarin artirilmasi için yatirimlar artirilarak sürdürülecek, tohum, gübre, yem, ilaç ve mazot gibi girdi maliyetierinin yani sira finansman yükünü hafifletici, teknoloji odakli dönüsümü saglayici programlar uygulamaya konulacaktir.
7. Gida ürünlerinin tarladan sofraya soguk zincir sistemiyle güvenli bir biçimde, en az fireyle ve makul fiyatlarla ulasmasini saglamak amaciyla bütüncül bir yaklagimla hal ve kooperatifçilikte
8. iyilestirmeler yapilarak dagitimin kayitli ve en az lojistik maliyetli olmasina yönelik düzenlemeler yapilacaktir.
9. Tarimsal üretim planlamasina katki saglanmasi, üretimde öngörülebilirligin artirilmasi, fiyat dalgalanmalarinin önüne geçilmesi, siftginin ürettigi ürünü deger fiyattan satabilmesi, sanayinin ihtiyaç duydugu kalitede ürünü tedarik edebilmesi için tarim-sanayi entegrasyonunu saglamaya yönelik çiftçi ve sanayicinin yazili akite olan güvenini artiracak sözlesmeli tarim mekanizmalari gelistirilecektir.

5. Ödemeler Dengesi

2022 yilinda küresel ekonominin büyüme ivmesini sürdürmesi, küresel ticaret hacminin de bu egilime eslik etmesi öngörülmektedir. Mal ticareti ile birlikte turizmin yani sira yazilim gibi hizli gelisen sektörlerin öncülügünde hizmet ticaretinin de toparlanma saglayacagi, emtia fiyatlarinda hâlihazirda gözlenen kuvvetli seyrin ise önümüzdeki yil zayiflamasi beklenmektedir.

Mal ihracatindaki artisin önümüzdeki dönemlerde devam etmesi, ithalatta disa bagimliligi azaltacak politika ve tedbirlerin uygulanmasi ile hizmet gelirlerinin önümüzdeki dönemde yükselmesiyle birlikte cari islemler açiginin GSYH'ya oraninin kademeli bir sekilde azalarak 2024 yilinda yüzde 1 seviyesine gerilemesi öngörülmektedir. Cari islemler dengesindeki iyilesmeye paralel olarak dis finansman ihtiyacinin azalmasi, dis finansman kaynaklarindan ise teknoloji transferi saglayan uluslararasi dogrudan yatirimlar basta olmak üzere uzun vadeli sermaye girislerinin öne çikarilmasi amaçlanmaktadir.

Grafik 10: Cari Islemler Dengesi/GSYH (Yüzde)

Politika ve Tedbirler

1. Basta Gümrük Birligi olmak üzere mevcut Tercihli Ticaret Anlasmalarinin ve Serbest Ticaret Anlasmalarinin hizmet ticareti ve dijital ticareti de kapsayacak sekilde güncellenmesi ve kapsamlarinin genisletilmesi suretiyle ticaret ortaklarimizla ekonomik ve ticari iliskiler derinlestirilecektir.
2. Oncelikli sektörlere yönelik ticari ve ekonomik iliskilerimiz, "Girisimci ve insani Dis Politikamiz" çerçevesinde derinlestirilip çesitlendirilecek; Afrika ve Latin Amerika'ya yönelik ortaklik ve açilim politikalarimiz ile "Yeniden Asya" girisimimiz somut hedefler dogrultusunda hayata geçirilmeye devam edilecektir.
3. Mal ve hizmet ihracatimizin menzilini arttirma, ülkemize cografi olarak uzak ihracat potansiyeli yüksek ülkelerle ticaretimizi gelistirme hedefine yönelik olarak "Uzak Ulkeler Stratejisi" hayata geçirilecektir.
4. Yurtdisinda yasayan vatandaglarimiz, is dünyasi ve finansman unsurlarini temel alan bütüncül yaklasimimiz sürdürülecek, bölgesel ve çok tarafli isbirligi platformlarindan en etkin sekilde istifade edilerek ticari baglarimiz çesitlendirilecektir.
5. KOBllerin, kadin ve genç girisimcilerin ihracatini artirmaya yönelik özel programlar uygulanacaktir.
6. Ihracat yükünün daha hizli ve kaliteli lojistik sunumuyla hedef pazarlara ulastirilmasini teminen ihracat odakli izinli gonderici sistemi yayginlastirilacaktir.
7. Basta e-ihracat olmak üzere hizmet ihracatina yönelik destekler etkinlestirilecek ve yeni destek mekanizmalari gelistirilecektir.
8. Yurt Disi Lojistik Merkezler üzerinden ihracatçilarin potansiyel pazarlara ve dagitim kanallarina erisimi hizlandirilacaktir.
9. Aralikli olarak ihracat yapan firmalarin ihracatta sürekliligini saglamaya yönelik makine ögrenmesi ve davranis bilimlerini temel alan çalismalar yürütülecektir.
10. 10.Ülkemizin hizmet ihracati potansiyelinden azami seviyede faydalanilmasi amaciyla çok tarafli ve ikili anlasmalar yoluyla uluslararasi isbirligi imkânlari artirilacaktir.
11. 11.Serbest bölgelere yüksek teknoloji içeren yatirimlar çekilerek ülkemizin rekabet gücü artirilacaktir.
12. 12.Türk Eximbank fonlama imkânlari, dis ticaret dengemizin gelistirilmesini saglayacak yatirim projelerinin finansmaninda ve basta KOBl'ler olmak üzere firmalarin ihracat finansmani ihtiyaçlarini karsilamakta kullanilacaktir. Bu amaca uygun olarak Türk Eximbank, uluslararasi en iyi uygulamalar dikkate alinarak yeniden yapilandirilacaktir.
13. 13.Ulkemizde faaliyet gösteren uluslararasi firmalarin Ar-Ge ve Tasarim Merkezi yatirimlari özendirilecektir.
14. Petrol ve dogal gaz kaynagi aramalari hizlandirilarak sürdürülecektir.
15. 15.Ülkemizdeki endüstriyel ve metalik maden cevherlerinin katma degeri yüksek ara ve ug ürünlere dönüstürülerek ekonomiye kazandirilmasi saglanacaktir.
16. Yenilenebilir enerji kaynaklarindan elektrik üretimi artirilacak, endüstriyel isletmelerin enerji verimliliklerinin artirilmasi desteklenecektir.
17. 17.Hedef Pazar ülkelerin seçilmis sehirlerinden konaklama kapasitesinin yüksek oldugu turistik bölgelerimize dogrudan tarifeli uçus seferlerinin artirilmasi ve sürdürülmesine yönelik uluslararasi havayolu sirketleri ve tur operatörleri ile birlikte tanitim ve pazarlama faaliyetinde bulunulacaktir.
18. Turizmin 12 aya ve tüm ülkeye yayginlastirilmasi amaciyla farkli turizm ürünlerini ayni anda sunan ve bütüncül olarak planlanmis turizm alanlari olusturularak nitelikli yatak kapasitesi artirilacaktir.
19. 19.Degisen tüketici egilimleriyle teknolojik gelismeler dogrultusunda turizmin çesitlendirilmesi amaciyla saglik, gastronomi, festival, kültür, eko-turizm, inanç, egitim, spor ve bisiklet turizmi gibi alternatif turizm ürünleri belirlenecek, talebin yüksek oldugu pazar ülkeler tespit edilerek tanitim faaliyetleri yürütülecektir.
20. Türkiye nin uluslararasi görünürlugünün artirilmasi ve imajinin güçlendirilmesi için kamu ve kültür diplomasisi faaliyetleri yogunlastirilacak, ülkemizin üçüncü ülkelerle ticari iliskilerinin gelistirilmesi ve ülkemiz hak ve menfaatlerinin azami ölçüde gözetilmesini teminen ticaret diplomasisi araçlari ile bölgesel ve çok tarafli isbirligi platformlari etkin bir sekilde kullanilacaktir.

6. Finansal Istikrar

Finansal sistemde tasarruflarin artirilmasi, kaynak dagiliminda etkinligin saglanmasi, sermaye piyasalari gelistirilerek finansmana erisimin kolaylastirilmasi ve finansal okuryazarligin yayginlastirilmasi suretiyle finansal istikrarin desteklenmesi amaçlanmaktadir.

Program döneminde ekonominin dissal ve geçici oynakliklara karsi direncinin artirilmasina yönelik olarak düzenleyici tedbirlerle finansal istikrarin güçlendirilmesi, finansal sektorün aracilik faaliyetinin yüksek katma degerli ve ihracata katki sunan sektörleri desteklemesi saglanarak dis finansmana bagimlliktan kaynaklanan kirilganliklarin en aza indirilmesi hedeflenmektedir.

Politika ve Tedbirler

1. Teknolojik imkân ve araçlar, nitelikli insan kaynagiyla birlestirilerek finansal sektörün boyutuna, karmasikligina ve gelisimine uygun "denetleyici teknolojiler" odakli yeni denetim uygulama ve metodolojileri hayata geçirilecektir.
2. Basel Komitesinin 2023 yili basinda uygulamaya koymayi planladigi "Basel III Final" düzenlemesi basta olmak üzere, ilgili kurum ve kuruluslarla gerekli mutabakatlar saglanarak, banka ve banka disi mali sektörün uluslararasi düzenlemelere uyum saglamasi ve bu kapsamda ülke tercihlerine uygun hazirlik yapilabilmesi için gerekli mevzuat degisiklikleri gerçeklestirilecektir.
3. Katilim finans düzenlemelerinin hayata geçirilmesi ve banka disi mali kuruluslarin faaliyetlerine yönelik yasal altyapi gelistirilerek, bu sektörlerdeki kuruluslarin finansal sistemdeki paylarinin artirilmasi igin gereken çalismalar yapilacaktir.
4. Avrupa Yesil Mutabakatina uyum kapsaminda, yesil bankacilik uygulamalarinin gelistirilmesi için strateji olusturma, kurumsal yapilanma, risk yönetimi, raporlama ve kamuoyuna açiklama alanlarinda rehberler hazirlanacaktir.
5. Katilim finans sektöründeki sürdürülebilirlik ve sosyal finans faaliyetlerinin stratejik planlamasi ve uygulamasi saglanacaktir.
6. Ülke içinde finansal alanda kullanilan teknoloji ekosisteminin gelistirilmesini ve finans sektöründe dünyada dijitallesmede öncü ülkeler arasinda olmasini destekleyecek sekilde bilgi sistemlerine iliskin mevzuatin güncellenmesine devam edilecektir.
7. Türkiye deki finans ekosistemine destek hizmeti veren kritik finansal teknoloji firmalarinin denetim kapsamina alinarak üçüncü taraflardan kaynaklanan risklerin en aza indirilmesi ve yerli ve milli ürün ve hizmetlerin kullaniminin yayginlastirilmasi saglanacaktir.
8. Yatirim taahhütlü avans kredileri yerli üretime ve yesil yatirimlara dönük yeni bir çerçeveye oturtulacaktir.
9. Finansal Erisim, Finansal Egitim, Finansal Tüketicinin Korunmasi Stratejisi ve Eylem Planlari ilgili paydaslarla finansal teknoloji ve dijital kanallar da dâhil edilerek güncellenecektir.
10. 10.lç borçlanmada sabit getirili ve TL cinsi enstrümanlara agirlik verilerek döviz cinsi borçlanmanin payi azaltilacaktir.
11. Yakin izleme ve donuk alacak grubunda yer alan kredilerin menkul kiymetlestirilebilmesine yönelik mevzuat degisikligi tamamlanarak bilanço disina aktarma imkâni saglanacaktir.
12. Dijital paranin teknolojik, ekonomik ve hukuki yapilari çalismalarinin sonuçlari da degerlendirilerek Dijital Lira Arastirma Gelistirme Projesi birinci faz pilot bulgulari dogrultusunda, daha yaygin ve genis katrlimli ileri asama pilot testlere devam edilecektir.
13. 13.Tahvil Garanti Fonu olusturulacak ve bu suretle reel sektör sirketlerinin tahvil ihraçlari kolaylastirilacaktir.
14. 14.Odemeler alaninda faaliyet gösteren Fintek kuruluslarinin Merkez Bankasinca isletilen ödeme sistemlerine ve kamusal nitelikteki veri tabanlarina erigimi saglanacaktir.
15. 15.Istanbul Finans Merkezinin Fintek alaninda küresel merkez olmasini güclendirecek sekilde ödemeler alaninda düzenleyici deney alani kurulacaktir.
16. 16.Fintek girisimlerinin desteklenmesi için istanbul Finans Merkezinde Finans ve Teknoloji Üssü kurulacaktir.

7. Kamu Maliyesi

Kamu kesimi genel dengesinin 2022 yilinda GSYH'ya oran olarak yüzde 3,7 açik vermesi ve söz konusu açigin program dönemi sonunda yüzde 2,5 seviyesine gerilemesi öngörülmektedir. Program tanimli kamu kesimi dengesinin ise 2022 yili sonunda yüzde 1,4 açik vermesi ve program dönemi sonunda yüzde 0,4 fazlaya dönmesi beklenmektedir.

Genel devlet toplam harcama ve gelirlerinin GSYH ya oranlarinin, 2022 yllindaki sirasiyla yüzde 33,3 ve yüzde 29,8 olan seviyelerinden program dönemi sonunda kademeli bir azalisla yüzde 31,7 ve yüzde 29,2 seviyelerine gerilemesi beklenmektedir. Bu çerçevede, 2022 yili sonunda yüzde 3,5 olmasi

öngörülen genel devlet açiginin program dönemi sonunda yüzde 2,6 seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

2022 yilinda, GSYH'ya oran olarak bir önceki yila göre 0,2 puan artisla yüzde 22,8'e yükselmesi beklenen toplam vergi yükünün program döneminde yatay bir seyir izlemesi ve 2024 yilinda yüzde 22,9 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir.

GSYH'ya oran olarak merkezi yönetim bütçe açiginin 2022 yilinda yüzde 3,5, program dönemi sonunda yüzde 2,9 olarak gerçeklegecegi; faiz disi dengenin 2022 yilinda yüzde 0,5 açik verecegi, program dönemi sonunda ise yüzde 0,3 fazlaya dönecegi öngörülmektedir.

2022 yilinda GSYH'ya oranla merkezi yönetim bütçe giderlerinin yüzde 22,2, faiz hariç giderlerin yüzde 19,2, merkezi yönetim bütçe gelirlerinin yüzde 18,7, vergi gelirlerinin ise yüzde 16,0 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

GSYH'ya oranla, 2022 yilinda yüzde 35,8 olarak gerçeklesmesi beklenen AB tanimli genel yönetim borç stokunun program dönemi sonunda yüzde 34,7'ye düsürülmesi hedeflenmektedir.

Stratejik ölçütler çerçevesinde yürütülen borglanma politikasi kapsaminda borçlanma agirlikli olarak TL cinsinden yapilacaktir. Yurt içi döviz ve altin cinsi borçlanmalarin ise piyasa kosullari çerçevesinde kademeli olarak azaltilmasi borglanma politikasinin temel stratejik hedeflerinden birisi olacaktir.

Politika ve Tedbirler

1. Program döneminde, mali disipline kararliikla devam edilerek kaynaklarin verimli kullanilmasi saglanacak ve belirlenen alanlarda tasarrufu saglayacak yapisal degisiklikler hayata geçirilecek, kamu kesimi borçlanma geregi ve kamu borg stokunun GSYH'ya orani düsürülecek ve maliye politikasinin sürdürülebilirligi güçlendirilecektir.
2. Kamu harcama politikasinin çok yilli bütçeleme yaklagimi çerçevesinde, belirlenen politika öncelikleri ve kamu idarelerine tahsis edilen ödenek tavanlari dogrultusunda yürütülmesi esas olacaktir.
3. Harcama gözden geçirmelerine devam edilecek, harcama programlarinin etkinligi artirilacak ve harcamalar kontrol altinda tutulacaktir. Kamu hizmetleri, bütçe imkânlari içinde kalinarak ayrilan kaynaklarin üzerinde harcama yapilmasina yol açilmadan azami tasarruf anlayisi içinde yerine getirilecektir.
4. Harcama önceligi gelistirme konusunda toplumun beklentilerine daha fazla odaklanan, kamu kaynaklari ile kamu hizmetleri arasindaki bagi güçlendiren, seffafligi ve hesap verebilirligi artiran ve 2021 yili bütçesiyle birlikte hayata geçirilen performans esasli program bütçe sistemi, paydaslardan alinan geri dönügler dogrultusunda gelistirilecek, çikti ve sonuç odakli bütçeleme yaklasimlarinin yayginlasmasi saglanacaktir.
5. Özel hesap uygulamalarinin hizmetin niteligi geregi acil ve zorunlu olanlarla sinirlandirilmasi, bu kriterleri karsilamayan uygulamalarin kademeli olarak kaldirilmasi, döner sermaye isletmelerinin açamali sekilde merkezi yönetim bütgesine dähil edilerek bütçe hakkinin genisletilmesi saglanacaktir.
6. Kamu gelir politikalari kamu harcamalari için ihtiyaç duyulan finansmanin saglanmasi, ekonomik kalkinma ve sosyal adaletin desteklenmesi, ekonominin uluslararasi düzeyde rekabet gücünün artinilmasi, is ve yatirim ortaminin iyilestirilmesi, yurtiçi tasarruflara katki saglanmasi ve fiyat istikrarinin kalici olarak tesis edilmesi hedefleri dogrultusunda yürütülecektir.
7. Kamu mali yönetiminde sürdürülebilir ve saglikli gelir kaynaklarinin artirilmasi için vergilemede adalet, esitlik, öngörülebilirlik ve seffaflik ilkeleri temelinde verginin tabana yayilmasi ve gönüllü uyumun artinilmasina yönelik çalismalar sürdürülecektir.
8. Vergisel tesvikler ile istisna ve muafiyetlerin etkinlik prensibi gözetilerek gözden geçirilmesi çalismalari sürdürülecektir.
9. Vergi mevzuatinin güncel gereksinimleri karsilayan, anlagilir, kolay uygulanabilir ve sade bir yapiya kavusturulmasi hedefi çerçevesinde temel vergi kanunlarinin gözden geçirilmesi çalismalarina devam edilecektir.
10. 10.Dijital ekonominin saglikli ve tam olarak kavranmasi ve vergilendirilmesine yönelik çalismalara devam edilecektir.
11. 11.Kamu gelirlerine yönelik tahsilat performansi artirilacak, vergi denetiminde risk odakli ve uzaktan denetim sistemleri uygulamaya alinacaktir.
12. Kayit disi ekonomiyle mücadelede kapsamli bir program uygulamaya konulacaktir.
13. 13.Kamu maliyesine yönelik uygulama sonuglarinin geffaf ve ayrintili bir sekilde paylagilmasina yönelik çalismalar kapsaminda daha detayli ve açiklayici vergi istatistikleri düzenli olarak kamuoyuyla paylagilacaktir.
14. 14.KIT'ler; makroekonomik, sektörel ve sosyal politikalarin yani sira içinde bulunduklari piyasa sartlarini dikkate alarak kamu maliyesine en az yük getirecek sekilde faaliyetlerini sürdürecektir.
15. 15.Sosyal yardimlarda mükerrerliklerin engellenmesi, kamu kaynaklarinda etkinligin saglanmasi amaciyla sosyal yardim verilerinin tamami Bütünlegik Sosyal Yardim Bilgi Sistemine entegre edilecek, sosyal yardimlarda bütüncül yapi güçlendirilecektir.
16. 16.Sosyal güvenlik sisteminde aktüeryal dengeyi bozucu uygulamalardan kaginilacak, sistemin mali sürdürülebilirligi güçlendirilecektir.
17. 17.Saglik hizmetlerinin kalitesinden ödün verilmeksizin, gereksiz kullanimi önlemek üzere, ilag, tibbi cihaz ve tedavi harcamalari daha akilci hale getirilecektir.
18. 18.Saglik hizmet sunucularinin davranislarini dikkate alan denetim modelleri gelistirilecek, risk analizi ve veri madenciligi alanlarinda yazilim, donanim ve egitim altyapisi güglendirilecektir.
19. 19.Saglik hizmetlerinin geri ödemelerinde "Risk Paylasim Modeli"ni destekleyen proje çalismalarina baslanacak ve kaynak kullaniminda klinik kalitenin de degerlendirilmesi saglanacaktir.
20. 20.Devlet Malzeme Ofisi ile birlikte Saglik Market Uygulamasinin kapsami genisletilerek ilaç ve medikal malzeme tedarik zinciri daha da güçlendirilecektir.
21. Kayit disi istihdam ve kayit disi ücretle mücadele edilerek prim tabani genisletilecektir.
22. 22.Tasit bazli masraf yönetim modeli basta olmak üzere Kamu Filo Yönetim Sisteminin uygulama modelleri kamu idarelerine yayginlastirimaya devam edilecektir.
23. 23.Mükellef hizmetlerinin gelistirilmesi ve mükellef hizmetleri yönetiminin etkin, güncel ve hizli bir sekilde merkezi olarak yönetilebilmesi için yeni nesil iletisim kanallari kullanilarak mükelleflere sürekli hizmet sunumu yapilmasi saglanacaktir.
24. Merkezi Yönetim Bütçesi Ödenek Teklif Tavanlar: ve Bütçe Sürecine iligkin Hususlar

5018 sayili Kanunun 16 nci maddesi geregince, söz konusu Kanuna ekli (1) ve (II) sayili cetvellerde yer alan genel bütçe kapsamindaki kamu idareleri ve özel bütçeli idarelerin 2022, 2023 ve 2024 yillarina iliskin ödenek teklif tavanlari Ek 2'de yer almaktadir.

2022, 2023 ve 2024 yillari bütçe teklifleri, kamu kurum ve kuruluslari tarafindan 5018 sayili Kanunun 15, 16, 17 ve 18 inci maddelerine uygun olarak çok yilli bütçeleme anlayisi ile uyumlu bir sekilde hazirlanacaktir. Çok yilli bütçelemenin bagarili bir gekilde sürdürülmesi, bütçe uygulamalarinda kamu idareleri arasinda gerekli isbirligi ve esgüdümün saglikli bir gekilde yürütülmesine bagli bulunmaktadir. Ayrica, idarelerin bütçe tekliflerini hazirlarken 2021/14 sayil Tasarruf Tedbirleri ile ilgili Cumhurbaskanligi Genelgesinde yer alan düzenlemelere uymalari gerekmektedir.

Genel bütçe kapsamindaki kamu idareleri ile özel bütçeli idareler, Bütçe Çagrisi ve eki Bütçe Hazirlama Rehberi ile Yatirim Genelgesi ve eki Yatirim Programi Hazirlama Rehberindeki esas ve usuller çerçevesinde 2022-2024 yillarini kapsayan bütçe tekliflerini hazirlayarak 30 Eylül 2021 tarihine kadar Strateji ve Bütçe Bagkanligina teslim edeceklerdir.

EK 1:

Makroekonomi ve Kamu Maliyesine iligkin Temel Göstergeler ve Hedefler

Tablo 1.1: Temel Ekonomik Büyüklükler

Not: GT: Gerçeklegme Tahmini P: Program (1) Zincirlenmis hacim endeksi yüzde degisim (2) Kamu ve özel ayriminda tüketim ve yatirm verileri Strateji ve Bütçe Baskanligt hesaplamalandir. (3) Toplam tasarruf-yatinm fark ile cari açik arasindaki fark, milli gelir hesaplamalarinda ihracat ve ithalat agirhikl döviz kuru kullanilmasindan kaynaklanmaktadir. (4) TUIK tarafindan yayimlanan Genel Ticaret Sistemi (GTS) ile uyumlu dis ticaret istatistiklerini göstermektedir.

Tablo 1.2: Kamu Kesimi Genel Dengesi (")

(1) Kamu kesimi; merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki kurum ve kuruluslar, mahalli idareler, sosyal güvenlik kuruluslan ile GSS, fonlar, döner sermayeler, Issizlik Sigortasi Fonu ve KiT'lerden olusmaktadir.

GT: Gerçeklegme tahmini

P: Program

Tablo 1.3: Program Tanumlt Kamu Kesimi Genel Dengesi *)

(1) Faiz gelirleri ve giderleri, özellestirme gelirleri, kamu bankalar kâr paylar ve bazi özellikli gelirler ile giderler hariç tutularak hesaplanmaktadir.

GT: Gerçeklesme tahmini

P: Program

Tablo 1.4: Kamu Kesimine iliskin Diger Göstergeler

(1) Red ve iadeler hariçtir.

GT: Gerçeklesme tahmini

P: Program

Tablo 1.5: Genel Devlet Dengesi ")

(1) Genel devlet; merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki kurum ve kuruluslar, mahalli idareler, sosyal güvenlik kuruluslari, genel saglik sigortasi, fonlar, döner sermayeler ve issizlik Sigortasi Fonundan olusmaktadir.

GT: Gerçeklesme tahmini

Tablo 1.6: Merkezi Yönetim Bütçesi

GT: Gerçeklesme tahmini

Merkezi Yönetim Bütçesi (2022-2024)

EK 2: Ödenek Teklif Tavanlari

NOT: Genel bütçe kapsamindaki kamu idarelerinin ödenek tekif tavanlarina, özel bütgeli idarelere yapilacak hazine yardimi dahil edimemistir.

GENEL BÜTÇE KAPSAMINDAKI KAMU IDARELERI (I SAYILI CETVEL) 2022 YILI BÜTÇESI ÖDENEK TEKLIF TAVANLARI

(TL)

ÖZEL BÜTÇELI iDARELER (II SAYILI CETVEL) 2022 YILI BÜTÇESI ÖDENEK TEKLIF TAVANLARI

(TL)

NOT: Genel bütge kapsamindaki kamu idarelerinin ödenek teklif tavanlanna, özel bütgeli idarelere yapilacak hazine yardimi dahil edilmemistir.

GENEL BÜTÇE KAPSAMINDAKI KAMU IDARELERI (1 SAYILI CETVEL) 2023 YILI BÜTÇESI ÖDENEK TEKLIF TAVANLARI

ÖZEL BÜTÇELI IDARELER (II SAYILI CETVEL) 2023 YILI BÜTÇESI ÖDENEK TEKLIF TAVANLARI

(TL)

GENEL BÜTÇE KAPSAMINDAKI KAMU IDARELERI (I SAYILI CETVEL) 2024 YILI BÜTÇESI ÖDENEK TEKLIF TAVANLARI

NOT: Genel bütge kapsamindaki kamu idarelerinin ödenek teklif tavanlarina, özei bütçeli idarelere yapilacak hazine yardimi dahil edilmemigtir.

(TL)

ÖZEL BÜTÇELÌ IDARELER (II SAYILI CETVEL) 2024 YILI BÜTÇESI ÖDENEK TEKLIF TAVANLARI