2020 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI YILLIK PROGRAMININ ONAYLANMASI HAKKINDA KARAR (KARAR SAYISI: 1733)

ACLAI

NayIole

CUMHURBAŞKANI KARARI

Karar Sayısı: 1733

3 Kasım 2019

Sayı : 30938 (Mükerrer)

Recep Tayyip ERDOĞAN CUMHURBAŞKANI

2020 YILI CUMHURBASKANLIGI YILLIK PROGRAMI

BiRiNCi BÖLÜM

1. DÜNYA EKONOMISINDEKI GELISMELER

2018 yili ikinci geyreginden itibaren sert bir sekilde baslayan küresel iktisadi faaliyetteki yavaglama egilimi, ABD ile Çin arasindaki ticaret savagina iliskin geligmeler, Brexit e iliskin politik belirsizlikler, güç kaybeden küresel ticaret hacmi ve küresel büyümeye dair endiselerin gölgesinde 2019 yili ilk geyreginde de devam etmistir. Özellikle küresel imalat sanayii faaliyetleri küresel finansal krizden bu yana görülmeyen seviyelerde zayiflamistir. Artan ticari ve jeopolitik gerginlikler, küresel ticaret sisteminin ve uluslararasi isbirliginin gelecegi konusundaki belirsizligi daha da artirmis is güvenini, yatirim kararlarini ve küresel ticareti etkilemistir.

Bu dönemde, geligmis ülke ekonomileri büyümeye yonelik daha olumlu bir görünüm sergilerken, gelismekte olan ekonomilerde beklenenden daha zayif bir aktivite görülmüstür. 2019 yil ikinci çeyreginde, gelismis ekonomilerde para politikasi görünümünde kaydedilen gevseme ile birlikte ekonomiyi destekleyici yönde politikalar izlenmeye baglanmistir. Bunun yaninda 2019 yili ikinci çeyreginde, küresel ticarete iliskin kaygilarin yeniden tirmanmasi, Orta Dogu kaynakli jeopolitik risklerin belirginlegmesi ve küresel boyutta özellikle imalat sanayii sektörünün ekonomik aktiviteyi olumsuz etkileyecek gekilde yavaslamasi yilin geri kalaninda büyüme görünümüne dair asagi yönlü riskleri artirmistir. Bu gelismeler sonucu, küresel ekonomik büyümenin 2008-2009 döneminden bu yana en düsük seviyeye gelecegi ve 2019 yilinda yüzde 3 olarak gergeklegecegi öngörülmektedir.

2019 yili ilk yarisinda gelismis ekonomiler, özellikle ABD ve Japonya öncülügünde görece olumlu bir büyüme performansi sergilemistir. Avrupa ekonomilerinin genelinde ise büyümeye katkilar beklenenden zayif kalmistir. Korumacilik egilimindeki artis ve hiz kesen küresel ticaret hacmi ile birlikte 2019 yilinda gelismis ekonomilerdeki büyüme orani yüzde 1,7 olarak beklenmektedir. Bu nispeten düsük büyüme beklentisi, ayni zamanda zayif dis talebin neden oldugu endüstriyel üretimdeki yavaglamayi önemli ölçüde yansitmaktadir. Özellikle Almanya için önemli olan otomobil üretiminde kayda deger bir yavaslama söz konusudur.

ABD ekonomisinde güçlü seyreden istihdam gelismelerine ragmen ticaret anlasmazliklari buyüme üzerinde baski yaratmaktadir. ABD ile Çin arasinda suregelen ticaret savasi, tarim, hammadde, teknoloji, fikri mülkiyet haklari, enerji ve otomotiv gibi birçok sektöre yayilmistir. ABD ve Çin'in kargilikli aldigi yeni kararlar ile birlikte olumlu ve olumsuz gelismelerle ilerleyen süreg iktisadi politikalarin öngörülebilirligini zayiflatmistir. Ayrica mali gevsemenin sagladigi destegin azalmasiyla büyüme beklentileri zayiflamaktadir. Bu dogrultuda 2018 yilinda yüzde 2,9 olan ABD büyümesinin 2019 yilinda yüzde 2,4 olmasi beklenmektedir.

Avro Bölgesinde 2018 yili ortasindan bu yana ivme kaybeden iktisadi faaliyet, 2019 yilinin ilk yarisinda da zayifligini sürdürmüstür. Küresel ticaretteki yavaslamadan olumsuz etkilenen Avro Bölgesinde, sanayi üretimindeki azalis da buyüme oranlarinda önemli olçude düsüse neden olmaktadir. Bunun yaninda dis talepteki zayif gorünüm, Almanya otomotiv sektöründe hem dis talep hem de yeni emisyon standartlari nedeniyle yasanan yavaglama, italya'da kamu borçlanma maliyetlerinin artmasi nedeniyle yatirimlarin gerilemesi ve Brexit'le iliskili riskler gibi faktörler Avro Bölgesi büyümesi üzerinde önemli rol oynamaktadir. Avro Bölgesinde büyümenin 2019 yilinda yüzde 1,2 olarak gerçeklesmesi öngörülmektedir.

TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler

Kaynak: IMF Dunya Ekonomik Gorunüm Raporu, Ekim 2019

(1) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Temmuz 2019 Güncellemesinden Farklar

Yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerde 2018 yilinda baslayan ekonomik aktivitedeki yavasiama, korumacilik egilimlerinin tirmanmasi, zayiflayan güven ve yatirim ortamiyla özellikle gelismekte olan ülkeler büyümesine en büyük katkiyi veren Çin ekonomisindeki yavaslama nedeniyle 2019 yilinda da devam etmektedir. 2018 yilinda Türkiye dähil gelismekte olan ülkelerde, yerel para birimlerinde dolara kargi ciddi deger kayiplari ve önemli ölçüde sermaye çrkislari yaganmistir. Onümüzdeki dönemde, gelismis ülkelerde para politikasindaki gevseme egiliminin belirginlesmesi gelismekte olan ekonomilere yönelik sermaye akimlarini destekleyecek bir unsur olarak degerlendirilmektedir. 2018 yilinda yuzde 4,5 oraninda buyuyen yukselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerin, 2019 yilinda yuzde 3,9 oraninda buyumesi ongorulmektedir.

(Yüzde Degisim)

Çin'de 2018 yilinda baslayan ekonomik faaliyetteki ivme kaybi zayiflayan dis talep ve artan tarifelerin etkisiyle 2019 yilinda da devam etmektedir. 2019 yili baginda hafifleyen ticaret gerginlikleri yilin devaminda artarak yerini karsilikli tarife artiglarina birakmistir. ABD ve Çin devlet baskanlarinin G-20 zirvesinde gergeklestirdikleri görüsmede uzlasmaya varilmasi ticaret savasi endigelerini bir miktar azaltsa da Çin ekonomisindeki yavaslama egilimi yilin ikinci çeyreginde daha belirgin hale gelmistir. 2019 yili ikinci çeyreginde 1992 yilindan bu yana en düsük büyüme rakamini kaydeden Çin'de hükümet ekonomiyi desteklemek adina yeni adimlar atmaya devam etmektedir. Tüm bu gelismelerle birlikte 2018 yilinda yüzde 6,6 oraninda büyüyen Çin ekonomisinin 2019 yilinda yuzde 6,1 oraninda büyümesi beklenmektedir.

Destekleyici politikalar ve ekonomik durgunluk yasayan bazi ülkelerde beklenen canlanmayla birlikte küresel ekonomik büyümenin 2020 yilinda 2019'a göre bir miktar daha yükselerek yüzde 3,4 olmasi beklenmektedir. Bu beklenti, temelde yükselen piyasalar ve gelismekte olan ülkelerde ayni dönemde yüzde 3,9'dan yüzde 4,6'ya gikmasi öngörülen büyüme orani kaynaklidir. Gelismis ekonomiler genelinde, büyüme oraninin 2020 yilinda degismeyerek yüzde 1,7 seviyesinde gerçeklegmesi öngörülmektedir.

Korumaci politikalardaki artig küresel büyüme oranlarini baskilayan en önemli etkenlerden biridir. Ozellikle ABD-Çin arasinda artan ticaret tansiyonunun olumsuz etkileri küresel ticaret hacmindeki artisi sinirlandirmaktadir. 2018 yilinda yüzde 3,6 oraninda artan küresel ticaret hacminin 2019 yrlinda yüzde 1,1, 2020 yilinda ise yüzde 3,2 oraninda artmasi beklenmektedir.

ABD merkez bankasi (Fed), Temmuz 2019 toplantisinda 2008 yili sonrasinda ilk kez faiz indirimine gitmistir. Eylül ve Ekim aylarinda da faiz indirimlerine giden Fed genisletici para politikasi adimlarina devam etmistir. Finansal kirilganliklarin yükseldigi mevcut küresel ortamda gelismis ekonomilerin merkez bankalari mevcut gelismelerle uyumlu para politikalari uygulamaktadir. Bu para politikasi durusunun önümüzdeki dönemde de devam edecegi beklenmektedir. Fed'in politika faiz indirimlerini sürdürmesi; Avro Bölgesi ve Japonya'da ise politika faizlerinin sifir veya sifirin altinda kalmaya devam etmesi öngörülmektedir.

Uluslararasi Çaligma Orgütü (ILO) verilerine göre küresel issizlik orani 2009 küresel finansal krizinden bu yana en düsük seviyesine gerileyerek 2018 yilinda yüzde 5 olarak gerçeklesmistir. 2018 ylinda yüzde 3,9 olan ABD igsizlik oraninin 2019 yilinda yüzde 3,7'ye, 2020 yilinda ise yüzde 3,5'e gerilemesi beklenmektedir. Avro Bölgesinde ise 2018 yilinda yüzde 8,2 olan issizlik oraninin 2019 yulinda yüzde 7,7 ye, 2020 yilinda ise yüzde 7,5 e gerileyecegi tahmin edilmektedir. Geng igsizlik oraninin görece yüksek olmasi ile beceri uyumsuzluk ve eksiklikleri küresel istihdam piyasasinin yapisal sorunlari olmaya devam etmektedir.

Küresel büyümenin zayiflamasiyla birlikte gekirdek enflasyon oranlari; gelismis ekonomilerde hedefin, gelismekte olan birçok ekonomide ise tarihsel ortalamalarin altina düsmüstür. Küresel talepteki daralma ve dolayisiyla düsük seyreden petrol fiyatlar ile limli seyreden küresel büyüme ve emtia fiyatlarina bagli olarak küresel enflasyon oraninin yatay seyir izlemesi beklenmektedir. 2018 yilinda geligmis ekonomilerde yüzde 2 olarak gerçeklesen yillik ortalama enflasyonun 2019 yilinda yüzde 1,5 olmasi öngörülmektedir. 2018 yilinda yüzde 4,8 olan yükselen ve gelismekte olan ekonomilerin enflasyon oraninin ise 2019 yilinda yüzde 4,7 olarak gergeklegmesi beklenmektedir.

2019 yil ilk çeyreginde ABD'nin Iran ve Venezuela'ya uyguladigi yaptirimlarin yaninda Libya da artan çatigmalardan kaynaklanan arz aksakliklarinin etkisi ve OPEC ile Rusya basta olmak üzere OPEC disi bazi ülkelerin (OPEC+) üretim kisintisi kararini yürürlüge koymasiyla Brent petrolün varil fiyati 70 ABD dolari seviyesini agmistir. Mayis ayl ile birlikte ABD ile Çin arasindaki ticaret savasi geriliminin yeniden tirmanmasi talep yönlü endiseleri tetikleyerek petrol fiyatlarini asagi yönlü baskilamistir. ABD kaya petrolü üretim artiginin hiz kesmesi, Temmuz ayinda gergeklesen OPEC+ toplantisinda petrol üretimi kisma kararinin 9 ay daha uzattildiginin agiklanmasi ve Eylül ayi ortasinda Suudi Arabistan'in petrol tesislerine yapilan saldiri petrol fiyatlarindaki düsüsü sinirlandiran faktörler olmustur. Onümüzdeki dönemde, küresel büyümede gözlenen yavaglamanin devam etmesi, azalan talep ve küresel ticarette artan belirsizlik petrol fiyatlari üzerinde asagi yönlü riskler olustururken üretimin yogunlastigi bölgelerde jeopolitik risklerin artmasi ve ABD kaya petrolü üretiminde gözlenen yavaglamanin sürmesi petrol fiyatlari üzerinde arz tarafindan yukari yonlü riskler olarak öne gikmaktadir. Ortalama petrol fiyatlarinin 2019 yilinda 61,8 ABD dolari, 2020 yilinda ise 60 ABD dolarinin altinda olmasi beklenmektedir.

Ulusiararasi ekonomik isbirligini artirmayi amaglayan ve küresel ekonomik kararlarin alindigi önemli bir platform olan G20 zirvesi 28-29 Haziran 2019 tarihlerinde Japonya'nin Osaka sehrinde küresel ticaret savaslari ve politik bir takim anlasmazliklarda adimlar atilmasi anlaminda olumlu bir havada gergeklegmistir. Toplantida sekiz ana baslik altinda küresel ekonomi, ticaret, yatirim, yenilik, istihdam, kadinin güçlendirilmesi, çevre ve enerji konulari ele alinmistir. Toplantinin ardindan yayimlanan bildiride, serbest ve adil bir küresel ticaret politikasi ihtiyaci vurgulanmistir. Ticaret ve yatirim igin risklerin degerlendirilmesine devam edilecegine ve bu risklerin giderilmesi için gerekli adimlarin atilacagina igaret edilmistir.

Küresel görünümde asagr yönlü riskler artmistir. Ticaret engelleri ve Brexit'e bagli riskler dähil olmak üzere artan jeopolitik gerilimler tedarik zincirlerinin daha da bozulmasina, güven kaybina, yatirim istahi ve büyümenin baskilanmasina neden olabilecek unsurlardir. Söz konusu gerilimlerin ve diger ig politika belirsizliklerinin, gelismekte olan piyasa ekonomilerinde ve Avro Bölgesinde öngörülen büyüme artigini olumsuz etkilemesi beklenmektedir. Gelismis ekonomilerdeki düsük enflasyonun süreklilik kazanmasi ve gelecekte para politikasi alanini daha da kisitlayarak etkinligini sinirlandirmasi söz konusudur. Ayrica çözümüne yönelik adimlar atilmadigi takdirde, küresel ekonominin gelecegini yakindan ilgilendiren iklim degisikliginden kaynaklanan sorunlarin gelecekte daha büyük problemlere dönügmesi önemli riskler arasinda yer almaktadir.

Belirginlesen söz konusu risklere karsin, küresel düzeyde büyüme ve ticarette ilimli bir toparlanmanin yaganacagi beklentisinin yani sira gelismis ülkelerde para ve maliye politikalarinin destekleyici nitelikte olmasinin gelismekte olan ülkelerde finansman ve dis talep kisitiarini azaltarak ekonomik büyüme üzerinde olumlu etkileri olacaktir.

Bu baglamda büyüme ve ticarete dayali dis talepteki tlimli toparlanma beklentisinin yani sira genisleyici para politikalarinin sermaye akimlarinin yönünü yeniden gelismekte olan ülkelere çevirmesi ihtimali Türkiye ekonomisi için firsat niteligindedir. Bununla birlikte, küresel finans piyasalarinda meydana gelebilecek oynakliklar ve petrol fiyatlarinda olasi yukari yönlü hareketler, Türkiye ekonomisinde cari iglemler dengesi ve enflasyon üzerinde risk olusturabilecektir.

2. TÜRKIYE EKONOMISINDEKI GELISMELER VE HEDEFLER

Agustos 2018'de baslayan spekülatif kur saldirilari, alinan tedbirlerle etkisiz hale getirilmis ve Türkiye 2018 yilinda yüzde 2,8 oraninda büyüme kaydetmistir. Yilin ilk yarisinda yurtiçi talep kaynakli hizli bir büyüme gerçeklegirken, döviz kurunun dalgali ve artan bir seyir izlemesi ile enflasyon ve faiz oranlarinda gözlenen hizli artis neticesinde ekonomik faaliyetlerde özellikle yilin ikinci yarisindan itibaren belirgin bir yavaglama yasanmistir. Bununla birlikte küresel piyasalardaki belirsizlikler ve finansal kosullardaki sikllagmaya ragmen, döviz kurunda istikrari saglamaya ve enflasyonu kontrol altina almaya yönelik uygulanan aktif ve koordineli para ve maliye politikalarinin katkisiyla ekonomide güglü bir yeniden dengelenme sürecine girilmistir.

Türkiye ekonomisi 2018 yilinin ilk yarisinda yurt içi talep agirlikli olmak üzere yüzde 6,5 büyümüstür. Yilin üçüncü geyreginde ivme kaybetmeye baslayarak yüzde 2,3 büyüyen Türkiye ekonomisi, yilin son çeyreginde daralma sürecine girerek yillik bazda yüzde 2,8 küçülmüstür. Net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye yaptigi önemli pozitif katkiya ragmen, kur goklarinin etkisiyle yilin son geyreginde özel tüketim ve yatirimlarda meydana gelen düsüsler sonucunda yilin ikinci yarisinda ekonomi yüzde 0,3 daralmistir.

2018 yilinin tamaminda kamu tüketim harcamalari agirlikli olmak üzere toplam tüketim harcamalari yüzde 1,2 artmistir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirimlari yüzde 0,6 azalirken net mal ve hizmet ihracati buyümeye 3,6 puan ile 2001 yilindan itibaren gözlenen en yüksek oranda katkiyi vermistir. Net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye yaptigi katkinin 1,7 puani mal ve hizmet ihracat artisindan, 1,9 puani mal ve hizmet ithalat düsüsünden kaynaklanmistir.

2018 yilinda baslayan yeniden dengelenme sürecinde ekonomik faaliyetlerin yavaglamasi sonucunda sanayi sektörü yüzde 1,3, hizmetler sektörü yüzde 3,9, tarm sektörü ise yüzde 1,9 büyümüstür. Böylece ekonomik büyüme ivme kaybetmis olsa da 2018 yilinda tüm ana sektörler büyüme kaydetmeye devam etmistir. Bu dönemde büyümenin temel sürükleyicisi büyük oranda sermaye stoku ve istihdam artigi olmustur. Yüzde 2,8 oranindaki büyümeye tarim sektörü 0,1, sanayi sektörü 0,3, hizmetier sektörü ise 2,4 puan katkr vermistir.

2018 yilinda ekonomik büyümede yasanan ivme kaybi 2019 yilinin ilk yarisinda görece etkisini kaybetse de ekonomi yüzde 1,9 daralmistir. Bu dönemde sanayi sektörü yüzde 3,3, hizmetler sektörü ise yüzde 1,1 daralarak büyümeye 0,7ger puan negatif etkide bulunmuslardir. Tarim sektörü katma degeri yilin ilk yarisinda yüzde 2,6 artis kaydedip 0,1 puan pozitif katki vererek diger sektörlerden olumlu yönde ayrismistir.

2019 yilinin ilk yarisindaki ekonomik büyüme harcamalar yönünden incelendiginde mal ve hizmet ithalatindaki ve özellikle insaat olmak üzere yatirim harcamalarindaki keskin düsügler öne gikmaktadir. Bu dönemde, özel tüketim harcamalari yüzde 2,9 daralirken, kamu tüketim harcamalari yüzde 4,9 artmistir. Boylece yilin ilk yarisinda toplam tüketim harcamalari yüzde 1,4 gerilemistir. Ekonomideki yüzde 1,9 daralmanin 1 puani toplam tüketim harcamalarindan kaynaklanmistir. Bu daralma agirlikli olarak dayanikli ve yari dayanikli tüketim mallarina yapilan harcamalardan meydana gelmistir. Toplam sabit sermaye yatirimlari yilin ilk yarisinda yüzde 18 gerilerken büyümeye negatif 5,5 puan etki etmistir. Bu etkinin 4,1 puani ingaat sektöründeki küçülmeden kaynaklanmistir. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi ise 5,5 puani mal ve hizmet ithalatindaki azalma kaynakli olmak üzere 7,5 puan olmustur.

2019 yilinin ikinci yarisinda ekonomideki toparlanmanin ivme kazanmasi beklenmektedir. Yilin üçüncü geyregine iliskin öncü göstergeler iktisadi faaliyette göreli bir toparlanmanin gergeklestigini göstermektedir. Merkez Bankasinin (TCMB) baslamis oldugu faiz indirimleri, gerileyen enflasyon oranlari, döviz kurlarindaki dalgalanmalarin nispeten azalmis olmasi, kamu bankalari öncülügünde kredi hacmini artirmaya yönelik politikalar ve 2018 yilinin ikinci yarisindan gelen olumlu baz etkisi gibi teknik nedenlerin toparlanmadaki belirleyici unsurlar olacagi düsünülmektedir.

Bu dönemde finansal kogullardaki iyilegmeyle birlikte özel tüketim harcamalarinin büyümeye pozitif katki vermesi, net mal ve hizmet ihracatinin AB deki durgunluk ve artan yurt içi taleple beraber büyümeye katkisinin azalarak da olsa devam etmesi, risk primindeki düsüs ve belirsizliklerdeki azalma sayesinde toparlanma sürecinin hiz kazanmasi beklenmektedir. Böylece yilin son çeyreginde güglü bir büyüme orani kaydedilecegi öngörüsüyle 2019 yll genelinde GSYH büyümesinin yüzde 0,5 oraninda gerçeklegecegi tahmin edilmektedir.

TUIK Hanehalki Isgücü Anketine göre 2018 yilinda bir önceki yila göre, toplam istihdam 549 bin kisi, tarim disi istihdam ise 716 bin kisi artmistir. Ancak isgücüne katilma oraninin bir önceki ylla göre 0,4 puan yukselmesinin ve ekonomideki dengelenme surecinin de etkisiyle, 2018 yilinda issizlik orani yillk bazda 0,1 puan artarak yüzde 1l'e yükselmistir. Ayni yilda tarim disi igsizlik orani yüzde 12,9, genç nüfusta issizlik orani ise yüzde 20,3 olarak gerçeklegmistir.

Temmuz 2019 döneminde geçen yilin ayni dönemine göre istihdam edilenlerin sayisi 748 bin kigi azalarak 28,5 milyon kigi, istihdam orani ise 1,8 puanlik düsüsle yüzde 46,4 olmustur. Bu dönemde issizlik orani 3,1 puanlik artis ile yüzde 13,9 seviyesinde gerçeklegmistir. 2019 yilinda issizlik orani ortalamasinin yüzde 12,9 olmasi beklenmektedir.

Ekonomik aktivitenin yavaslamasi ve yurt içi talebin düsmesine bagli olarak ithalatta yasanan düsüs ile ihracattaki artig sonucunda Genel Ticaret Sistemi (GTS) tanimli dis ticaret açigi 2018 yilinda 54,3 milyar ABD dolarina gerilemistir. Dis ticaret açiginin azalmasina bagli olarak 27 milyar ABD dolarina inen cari islemler açiginin GSYH'ya orani ise yüzde 3,4 seviyesinde gerçeklesmistir.

Ana ihracat pazarlarimizdaki ekonomik aktivitenin zayiflamasina ragmen, 2019 yilinin Ocak-Agustos döneminde GTS tanimli ihracat, üretim ve ihracata yönelik desteklerin devam etmesinin de etkisiyle yüzde 2,9 artarak 117,3 milyar ABD dolari olarak gerçeklegmistir. Büyük ölçüde yurt içi talep daralmasina bagli olarak yüzde 16,9 azalan ithalat ise 137 milyar ABD dolarina gerilemistir. Bu dönemde sektöre yönelik desteklerin olumlu etkisi ve fiyat avantaji sayesinde net seyahat gelirleri yüzde 23,2 artis kaydetmistir.

Yilin kalan aylarinda ihracat artiginin Ocak-Agustos dönemine benzer bir egilimle devam etmesi ve ithalatta yasanan daralmanin yavaslamasiyla 2019 yili GTS tanimli dis ticaret açiginin 26,4 milyar ABD dolari seviyesine gerileyecegi tahmin edilmektedir. Dis ticaret açigindaki öngörüler ile seyahat gelirlerindeki artisin devami neticesinde yil sonunda cari islemler dengesinin fazla vermesi ve GSYH'ya oraninin yüzde 0,1 olmasi beklenmektedir.

Yurt içi tasarruflarin GSYH ya orani, 2018 yilinda bir önceki yila göre, özel tasarruflarda kaydedilen artisin etkisiyle 1,6 puan artarak yüzde 27 olarak gergeklegmistir. Bu dönemde özel kesim tasarruf orani 2,2 puan artarak yüzde 25,3'e ulagmis, kamu tasarruflarinin GSYH ya orani ise 0,6 puan azalarak yüzde 1,7 olmustur.

2019 yilinda bir önceki yila göre, kamu tasarrufunun 2,1 puan azalmasi, özel tasarruflarin ise 2 puan artmasi beklenmektedir. Bunun sonucunda 2019 yilinda toplam yurt içi tasarruf oraninin, bir önceki ylla göre degisim göstermeyerek yüzde 27 olacagi tahmin edilmektedir.

2018 yilinda temelde Türk Lirasindaki (TL) deger kaybi ve ithalat fiyatlarindaki artisin yarattigi maliyet baskilari ile fiyatlama davranislarindaki bozulma nedeniyle TUFE yillik artis hizi ivme kazanmis ve yil sonunda yüzde 20,3 seviyesinde gerçeklegmistir. Mal fiyatlarinda genele yayllan güçlü bir ivmelenme gözienirken, hizmet fiyatiarindaki ivme görece sinirli kalmistir. Ôte yandan para ve maliye politikalarindaki siki durus ve Enflasyonla Topyekûn Mücadele Programi uygulamalari TUFE yillik artis hizini sinirlayici etkide bulunmustur.

2019 yilinda ise TL'nin görece istikrar kazanmasi, yil genelinde gida fiyatiarinin olumlu seyretmesi, para politikasindaki ihtiyatli durus gibi etkenler neticesinde TÜFE ylllik artig hizi azalma egilimi sergilemis ve olumlu baz etkisiyle birlikte 2019 yili Eylül ayinda tek haneli seviyelere gerileyerek yüzde 9,3 oraninda gerçeklegmistir.

Yilin geri kalaninda, TÜFE yillik artis hizinin olumsuz baz etkisi nedeniyle sinirli sekilde artarak yil sonunda yuzde 12 oraninda gerçeklegmesi beklenmektedir. Para ve maliye politikalarindaki koordinasyonun sürdürülmesi, finansal piyasalarda istikrarin güçlendirilmesi ve beklentilerdeki olumlu seyirle birlikte TÜFE'nin 2020 yilinda kalici sekilde tek haneli seviyelere inecegi tahmin edilmektedir.

2.1. BÜYÜME VE iSTiHDAM

2.1.1. GSYH ve Sektorel Büyüme Hizlari

a) Mevcut Durum

2018 yilinda yasanan kur soklarina bagli olarak ekonomik faaliyette yilin ikinci yarisindaki ivme kaybinin etkisiyle GSYH büyümesi yüzde 2,8 oraninda gerçeklesmistir. Bu dönemde katma deger, sanayi sektöründe yüzde 1,3 ve hizmetler sektöründe (insaat dâhil) yüzde 3,9 artmistir. Imalat sanayiinin katma degeri yüzde 1,1 artarken, hizmetler sektöründe kaydedilen artista; ticaret, ulastirma ve konaklama faaliyetleri ile kamu yönetimi, egitim, saglik ve sosyal hizmetler faaliyetlerinin katma degerlerindeki yüksek oranli artislar etkili olmustur. Tarim sektörü ise yüzde 1,9 büyümüstür.

TABLO I: 2- Katma Deger Artis Hizlari ve Sektörlerin GSYH Içindeki Paylari

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi (SBB), TUIK

(1) Gerçeklesme Tahmini (2) Program (3) SBB hesaplamasi olup insaat sektörü dähildir. (4) Vergi-sübvansiyon hariçtir.

2019 yilinin ilk yarisinda GSYH'da yüzde 1,9 daralma kaydedilmistir. Bu dönemde katma deger tarim sektöründe yüzde 2,6 artarken, sanayi ve hizmetler (insaat dâhil) sektörlerinde sirasiyla yüzde 3,3 ve yüzde 1,1 azalmistir.

2019 yilinin ikinci yarisina iliskin reel sektörde bazi öncü göstergeler ekonomik aktivitede toparlanma egilimine girildigine isaret etmektedir. Yilin ilk yarisinda sanayi üretimi yüzde 4,4 azalirken, Temmuz ve Agustos aylarinda sanayi üretim endeksi bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 0,9 azalmistir. Kapasite kullanim oranlari ve Satin Alma Yöneticileri Endeksi (PMI) yilin ilk yarisina göre daha güçlü bir görünüm sergilemektedir. Gelen turist sayisi ile turizm gelirlerindeki artis da sektördeki süregelen canlilijin devam etmekte oldugunu göstermektedir. Bu nedenle, yilin üçüncü çeyreginde GSYH artisinin yilin ilk yarisina kiyasla daha yüksek seviyede gerçeklesmesi beklenmektedir. Ekonomideki toparlanma sürecinin dördüncü çeyrekte hizlanacagi öngörüsü ile GSYH artisinin 2019 yilinin tamaminda yüzde 0,5 oraninda gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Uretim sektörleri itibariyla katma deger artig hizlarinin tarim sektöründe yüzde 2,2, sanayi sektöründe yüzde -0,1 ve hizmetler sektöründe (ingaat dâhil) yüzde 0,9 olmasi beklenmektedir.

b) Hedefler

2020 ylinda, Yeni Ekonomi Programi (YEP) kapsaminda agiklanan makroekonomik dengeleri gozeten, yenllkçi, uretim ve verimillik odakli Kapsayici bir buyume anlayisiyla hazirlanan 2020-2022 Orta Vadeli Programda (OVP) ongorulen politika ve tedbirlerin hizli ve etkin bir sekilde hayata gegirilmesi hedeflenmektedir. Bu dönemde ertelenmis tüketim ve yatirimlarin yeniden devreye girmesi, finansal kogullardaki iyilegmenin sürmesi, finansal oynaklik ve belirsizliklerin azalmasi, enflasyondaki kazanimlarin devami ile tüketici ve yatirima güvenindeki iyilegmenin büyümede güçlü bir toparlanmaya neden olacagi tahmin edilmektedir.

2020 yilinda sektorel açidan da genele yayilan bir toparlanma öngörülmektedir. Bu dönemde turizm gelirlerindeki artis egiliminin sürecegi, ihracatin gücünü koruyacagi, son dönemde uygulanan verimlilik odakli politikalarla sanayi sektörü katma degerindeki artisin yeniden ivme kazanacagi, tarim sektörü katma degerinin ise uygulamaya konulacak tedbirlerle uzun dönem ortalamalarindan daha iyi performans gösterecegi tahmin edilmektedir. Böylece sanayi sektörü katma degerinin yüzde 6, hizmetler sektörü katma degerinin yüzde 5, tarim sektörü katma degerinin ise yüzde 4 artacagi öngörülmektedir. Sonuç olarak 2020 yilinda GSYH'nin yüzde 5 oraninda büyüyecegi tahmin edilmektedir. Büyümeye agirlikli olarak sermaye stoku ve istihdamin katki vermesi, toplam faktör verimliliginin katkisinin ise pozitif seyretmesi beklenmektedir.

GRAFIK I: 1- Sektörel Büyüme Hizlar

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligy, TÜIK (1) Gerçeklesme Tahmini (2) Program

TABLO I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler

TABLO I: 4- Fert Basina GSYH

2.1.2. istihdam

a) Mevcut Durum

2018 yilinda istihdam, 2017 yilina göre 549 bin kisi artarak 28 milyon 738 bin kisi olurken, isgücüne katilma orani 0,4 puan artarak yüzde 53,2'ye yükselmistir. Bu çerçevede issizlik orani 0,1 puan artarak yüzde 11 olarak gerçeklesmistir.

TABLO I: 5- Yillar Itibariyla Yurt içi isgücü Piyasasinda Gelismeler

Kaynak: TUIK, Hanehalki Isgücü Anketi Sonuçlari

(1) Insaat sektörü dâhildir.

2018 yilinda bir önceki yila göre tarim sektörü istihdaminda yüzde 3,1 azalma kaydedilirken sanayi ve hizmetler sektörlerinde istihdam sirasiyla yüzde 5,4 ve yüzde 2,4 artmistir. 2018 yilinda toplam istihdam içerisinde tarim, sanayi ve hizmetler sektörlerinin paylari sirasiyla yüzde 18,4, yüzde 19,7 ve yüzde 61,9 olmustur.

TABLO I: 6- Ïstihdam Edilenlerin isteki Çalisma Durumuna Göre Dagilimi

Kaynak: TÜÏK, Hanehalki isgücü Anketi Sonuçlar

2018 yilinda bir önceki yila göre toplam istihdam içerisinde ücretli ve yevmiyeli olarak çalisanlarin payi artarken igverenler ile ücretsiz aile isçilerinin paylarinin azaldigi gözlenmektedir.

(15+ Yas, Bin Kisi)

TABLO I: 7- Yurt içi isgücü Piyasasindaki Gelismeler

Kaynak: TUIK, Hanehalki Isgücü Anketi Sonuçlari

(1) Temmuz dönemi itibariyladir.

Temmuz 2019 döneminde (Haziran-Temmuz-Agustos) 2018 yilinin ayni dönemine göre istihdam 748 bin kisi azalmistir. Issizlik orani bir önceki yilin ayni dönemine göre 3,1 puan artarak yüzde 13,9 olarak gerçeklesmistir.

Tarim digi issizlik orani bir önceki yilin ayni dönemine göre 3,6 puan artarak yüzde 16,5 seviyesinde gergeklegirken, geng nüfusta issizlik orani 7,2 puan artigia yüzde 27,1'e yukselmistir. Söz konusu dönemde istihdam, 2018 yilinin ayni donemine göre; tarimda 130 bin kisi, tarim digi sektörlerde ise 618 bin kisi azalmistir. Ayni dönemde, sanayi sektörü istihdami 103 bin kisi, hizmetler sektörü (ingaat dâhil) istihdami ise 515 bin kisi azalmistir.

Temmuz 2019 döneminde mevsim etkilerinden arindirilmis istihdam bir önceki döneme göre 2 bin kisi artarak yaklagik 28 milyon olurken istihdam orani 0,1 puan azalarak yüzde 45,5 olmustur. Mevsim etkilerinden arindirilmis issizlik orani yüzde 14,3, isgücüne katilma orani ise yüzde 53,1 olarak gerçeklesmistir.

TABLO I: 8- Temel isgücü Piyasasi Göstergeleri

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(1) Gergeklesme Tahmini

(2) Program

2019 yilinda, istihdamin bir önceki yila göre 463 bin kisi azalacagi, isgücüne katilma oraninin ise yüzde 52,8 olacagi tahmin edilmektedir. Bu gergevede issizlik oraninin yüzde 12,9 olarak gerçeklesecegi öngörülmektedir.

b) Hedefler

2020 yilinda, ekonomideki toparlanma süreci ve bu sürecin ima ettigi yüksek büyüme oranlari gerçevesinde istihdam artisinin ivme kazanmasiyla istihdamin bir önceki yila göre 1,052 milyon artacagi, issizlik oraninin ise yüzde 11,8'e gerileyecegi öngörülmektedir. Isgücüne katilma oraninin yükselisini sürdürerek 0,6 puan artisia yüzde 53,4e ulasmasi beklenmektedir.

2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi

a) Mevcut Durum

2018 yilinda ekonomide net mal ve hizmet ihracat artisinin yani sira toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketimin olumlu katkisiyla GSYH artis hizi yüzde 2,8 olmustur. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi 3,6 puan olarak gergeklegirken toplam tüketimin ve sabit sermaye yatirimlarinin büyümeye katkilari sirasiyla 0,9 puan ve -0,2 puan olarak gerçeklegmistir. 2018 yilinda özel kesim tüketim harcamalarinda kaydedilen reel artis, özel harcanabilir gelir artisinin altinda kalirken kamu kesimi tüketim harcamalarindaki reel artis kamu kesimi harcanabilir gelir artisinin üzerinde gergeklesmistir.

Zincirlenmis hacim degerlerine göre, 2018 yilinda özel tüketim harcamalari yüzde 0,6, kamu tüketim harcamalari ise yüzde 5,4 oraninda artmistir. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payi bir önceki yila göre 2,3 puan azalarak yüzde 60,8, kamu kesimi tüketim harcamalarinin payi da 0,3 puan artarak yüzde 10,7 olmustur.

2018 yilinda, toplam sabit sermaye yatirimlarindaki reel azalig hizi yüzde 0,6 olmustur. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin GSYH içerisindeki payi bir önceki yila göre 0,2 puan artarak yüzde 4,5 olurken özel kesim sabit sermaye yatirim harcamalarinin payi bir önceki yila göre 0,4 puan azalarak yüzde 25,4'e gerilemistir. Kamu ve özel sabit sermaye yatirimlarinin GSYH içerisindeki payi son bes yil ortalamasinin üzerinde gerçeklegmistir. 2018 yilinda reel mal ve hizmet ihracati yüzde 7,8 artarken, reel mal ve hizmet ithalati ise yüzde 7,8 azalmistir.

2018 yilinda toplam tuketimin GSYHya orani 2 puan azalarak yüzde 71,5 olurken, toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ya orani 2017 yilina göre 1,6 puan artarak yüzde 27'ye yükselmistir. Bu gelismede cari fiyatlarla özel tasarruflarda kaydedilen artis önemli rol oynamistir. 2018 yilinda kamu tasarruflarinin GSYH'ya orani yüzde 1,7 olarak gerçeklesmistir. Bu dönemde özel tüketim artisinin özel harcanabilir gelir artisinin gerisinde kalmasinin neticesinde özel kesim tasarruf orani bir önceki yila göre 2,2 puan artarak yüzde 25,3'e ulagmistir.

2019 yilinin ilk yarisinda yüzde 1,9 gerçeklesen daralmaya en önemli negatif katki sabit sermaye yatirim harcamalarindan gelmistir. Yilin ilk yarisinda, toplam tüketim harcamalari da bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 1,4 azalarak daralmaya 1 puanlik katki yapmistir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirim harcamalari yüzde 18 azalmis ve bunun ekonomik daralmaya katkisi 5,5 puan olmustur. Bu geligmeler sonucunda toplam nihai yurt igi talep yüzde 6,3 reel azalis kaydetmis ve yüzde 1,9 daralmaya 6,5 puan negatif katki yapmistir.

2019 yilinin ilk yarisinda ihracat ve turizm gelirlerindeki artis kaynakli mal ve hizmet ihracati reel olarak yüzde 8,6 artis gösterirken mal ve hizmet ithalati yüzde 23 azalmistir. Sonug olarak net mal ve hizmet ihracatinin pozitif katkisi 7,5 puan olmustur.

2019 yilinda zincirlenmis hacim endeksine gore ozel tuketim harcamalarinin yüzde 0,3, kamu tüketim harcamalarinin yüzde 4,3 ve böylece toplam tüketim harcamalarinin yilin tamaminda yüzde 0,9 artmasi öngörülmektedir.

Ayni dönemde, kamu sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 28,7, özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin ise yüzde 7 ve böylece toplam sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 10 azalmasi beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebinin -1,5 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise -0,7 puan katki yapmasi beklenmektedir. Dis ticarette olusacak dengelenme ve turizm gelirlerindeki artisin etkisiyle 2019 yilinin tamaminda net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye 2,8 puan katki yapmasi öngörülmektedir. Bu beklentiler dogrultusunda, GSYH'nin 2019 yilinda reel olarak yüzde 0,5 artis gösterecegi tahmin edilmektedir.

GRAFIK I: 2- GSYH Büyümesine Katkilar

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi hesaplamalari

(1) Gerçeklegme Tahmini

(2) Program

Ozel harcanabilir gelirin GSYH'ya oraninin 2019 yilinda bir önceki yila göre 1,6 puan artarak yüzde 87,8 e yükselmesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH ya oraninin ise 1,8 puan azalarak yüzde 10,6 oraninda gerçeklesmesi öngörülmektedir. 2019 yilinda toplam yurt içi tasarruf oraninin ise, bir önceki yila göre degigmeyerek yüzde 27 olacagi tahmin edilmektedir. Bu gelismede, 2018 ylina göre GSYH'ya oran olarak özel tasarruflarin 2,1 puan artmasinin belirleyici olmasi beklenmektedir.

b) Hedefler

2020 yilinda yüzde 5 olmasi hedeflenen GSYH büyümesinin ertelenmis tüketim ve yatirimlarin devreye girmesiyle özellikle yurt içi talep kaynakli olmasi öngörülmektedir.

2020 yilinda bir önceki yila göre özel kesim tüketim harcamalarinda yüzde 4,9, kamu kesimi tüketim harcamalarinda ise yüzde 3 artis olacagi öngörülmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 12,1 artacagi, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin ise yüzde 14 azalacagi tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatirim harcamalarinin yüzde 9,3 artmasi öngörülmektedir.

2020 yili GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarinin 3,1 puan, özel kesim sabit sermaye yatirim harcamalarinin ise 2,8 puan katki yapmasi beklenmektedir. Bu dönemde, kamu tüketim harcamalarinin büyümeye 0,3 puan katki yapmasi beklenirken, kamu kesimi sabit sermaye yatirim harcamalarinin büyümeye katkisinin -0,4 puan olmasi beklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatinin katkisinin ise artan ig talebin yaratacagi ithalat artisi kaynakli olarak -0,6 puan olacagi tahmin edilmektedir.

Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oraninin 2020 yilinda yüzde 9,7 oraninda gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. GSYH'ya oranla 2020 yilinda kamu tasarruflarinin yüzde -1, kamu yatirimlarinin ise yüzde 2,7 olmasi beklenmektedir. Buna göre kamu tasarruf-yatirim farkinin GSYH'ya oraninin negatif yüzde 3,7 olarak gergeklesecegi tahmin edilmektedir.

Ozel tasarruflarin GSYH'ya oraninin 2020 yilinda bir önceki yila göre 0,6 puan artarak yüzde 28, özel yatirim harcamalarinin yüzde 25,3 olmasi beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatirim farkinin GSYH'ya oraninin yüzde 2,6 gerçeklegecegi öngörülmektedir. 2020 yilinda toplam tasarruflarin GSYH'ya oraninin bu geligmeler neticesinde yüzde 27 toplam tasarruf-yatirim açiginin GSYH'ya oraninin ise negatif yüzde 1,1 olmasi beklenmektedir.

TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi

TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi

2.2. YATIRIMLAR

2.2.1. Yatirimlarin Sektörel Dagilimi

a) Mevcut Durum

Kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin alinan harcama kisici tedbirler neticesinde 2019 yilinda reel olarak yüzde 28,7 azalmasi beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 53,8 inin merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idareler, yüzde 29,4'ünün yerel yönetimler, yüzde 16,2'sinin igletmeci KIT'ler, yüzde 0,1'inin özellestirme kapsamindaki kuruluslar, yüzde 0,6'sinin döner sermayeli kuruluslar ve sosyal güvenlik kuruluslari tarafindan gergeklestirilecegi tahmin edilmektedir.

Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatirimlari içinde tarim, madencilik, imalat, turizm ile saglik alt sektörlerinin göreli agirhiklarinin artmasi, ulastirma, konut ve diger hizmetler alt sektörlerinin agirliklarinin ise azalmasi beklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlari iginde madencilik, imalat, enerji, konut, egitim ile saglik alt sektörlerinin göreli agirlklarinin artmasi, tarim, ulastirma, turizm ve diger hizmetler alt sektörlerinin agirliklarnin ise azalmasi öngörülmektedir.

TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatirimlarinin Sektörel Dagilimi (1)

(1) Merkezi yönetim bütgesinde yatrim issiligi dâhildir.

Kaynak: Strateji ve Bütge Baskanlign

(2) Gergeklesme Tahmini

(3) Program

(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dagilim)

TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlar (2018)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlari (2019) (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlari (2020) (1)

TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatirimlarinin Sektörel Dagilimi (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

b) Hedefler

2020 yilinda, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 40,3 unün merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idareler, yüzde 39,7'sinin yerel yönetimler, yüzde 19'unun igletmeci KITler, yüzde 0,1'inin özellestirme kapsamindaki kuruluglar, yüzde 0,9'unun döner sermayeli kuruluglar ve sosyal güvenlik kuruluslari tarafindan gerçeklestirilecegi öngörülmektedir. 2020 yilinda kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin tarim, enerji, ulastirma, egitim ve diger hizmetler alt sektörlerinde yogunlagmasi beklenmektedir.

Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin reel olarak yuzde 12,1 artis gösterecegi tahmin edilmektedir. Ozel kesim sabit sermaye yatirimlarinin imalat sanayii, ulastirma ve konut alt sektörlerinde yogunlasmasi beklenmektedir. Bunun yani sira turizm sektorünün payinin yüzde 3,9 seviyelerine kadar artmasi beklenmektedir.

2.3. ÖDEMELER DENGESI

2.3.1 Cari Islemler Hesabi

a) Mevcut Durum

2018 yilinda GTS tanimli ihracat, özellikle yilin ikinci yarisinda TL'nin rekabetçiliginin yükselmesi, ihracat tesvikleri, ihracat pazarlarinin gesitienmesi gibi unsurlarin etkisiyle, ticaret ortaklarmizdaki ekonomik aktivitenin yavaslamasina ragmen yüzde 7,5 artmis ve 176,9 milyar ABD dolari olarak gerçeklegmistir. Ayni donemde yasanan dengeleme sureciyle yurt içi talebin zayiflamasi ile birlikte enerji fiyatlarindaki yükselmeye ragmen GTS tanimli ithalat yüzde 3,2 oraninda azalarak 231,2 milyar ABD dolarina gerilemistir. Dis ticaret açiginin azalmasiyla cari islemler açigi gerilemis ve 27 milyar ABD dolari olmustur. Bunun sonucunda 2018 yrlinda cari iglemler agiginin GSYH'ya orani yüzde 3,4 seviyesine inmistir.

TABLO I: 16- Türkiye'nin Dis Ticareti ve Dis Ticareti Etkileyen Faktörler

(1) Gerçeklesme Tahmini (2) Program

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, TÜIK, IMF Dünya Ekonomik Görünümü, Ekim 2019.

Dis Ticaret Dengesi

Ödemeler dengesinde gösterildigi sekliyle dis ticaret açigi 2018 yilinda 41,9 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Dis ticaret açigi, 2019 ylinin Ocak-Agustos döneminde, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 69,6 azalarak 12,2 milyar ABD dolari seviyesine düsmüstür. 2019 yilinda, ödemeler dengesinde gösterildigi sekliyle dis ticaret açiginin ihracatta artis egiliminin devam etmesine ve dengeleme süreci kapsaminda iç talebin dusmesi sonucunda ithalattaki dusüse bagli olarak 15,7 milyar ABD dolari seviyesine gerilemesi beklenmektedir.

Ihracat

2018 yilinda 176,9 milyar ABD dolari olarak gergeklegen GTS tanimli ihracat, 2019 yilinin Ocak-Agustos döneminde, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 2,9 artmis ve 117,3 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklegmistir. Bu dönemde TL'deki deger kaybinin devam etmesi sonucunda olusan rekabet avantajinin yani sira ihracat ve üretime yönelik tesvikler ihracattaki artisi desteklemistir.

TABLO I: 17- Ülke ve Fasillara Göre Ïhracat (1)

(1) Tabloda yer alan ülke ve fasillara göre ihracat degerleri için sadece Özel Ticaret Sistemi (ÖTS) verileri bulundugundan bu veriler kullanilmistir.

Kaynak: TÜIK

(2) Siralama 2018 yih verilerine göre yapilmistir.

Baslica ticaret ortagimiz olan AB'nin toplam ihracattaki payi 2019 yilinin Ocak-Agustos döneminde, geçen ylin ayni dönemine göre 1,1 puan azalarak yüzde 49,2 olarak gerçeklesmistir. Bu gelismede Almanya ve Italya'nin paylarindaki sirasiyla 0,7 ve 0,4 puanlik

(Milyar ABD Dolari), gerilemeler etkili olmustur. Bu dönemde Yakin ve Orta Dogu ülkelerine yapilan ihracatin payi ise 0,8 puan artarak yüzde 18,3'e, Kuzey ve Diger Afrika ülkelerine yapilan ihracatin payi ise 0,8 puan artarak yüzde 9,2'ye yükselmistir.

2019 yilinin ilk sekiz aylik döneminde ihracatta en yüksek paya sahip fasil olan motorlu kara tasitlari ve bunlarin aksam ve parçalari ihracati, geçen yilin ayni dönemine göre yüzde 2,4 azalirken, ayni dönemde kazanlar, makineler ve bunlarin aksam parçalari sektöründeki ihracat ise yüzde 4,4 artmistir.

2019 yilinin ilk sekiz aylik döneminde imalat sanayii ile balikgilik alt sektörlerinde ihracat artigi kaydedilirken, diger alt sektörlerde ihracat gerilemistir. Bu dönemde, imalat sanayiindeki yüzde 3,2'lik ihracat artisinda kok kömürü, rafine edilmis petrol ürünleri, kimyasal madde ve ürünler, metalik olmayan diger mineral ürünler, bagka yerde siniflandirilmamis makine ve teçhizat, mobilya ve bagka yerde siniflandirilmamis diger ürünler ile diger ulasim araçlari sektörlerinde kaydedilen ihracat artislari önemli rol oynamistir.

2019 yilinda GTS tanimli ihracatin (fob) yüzde 2,9 artarak 181,4 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Söz konusu yilda, ihracat fiyatlarnda yüzde 3 düsüs beklenirken reel ihracat artisinin yüzde 5,7 olacagi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 18- Ïhracatin Sektörel Dagilimi (1)

(1) Tabloda yer alan ihracatin sektörel dagilim degerleri igin sadece Özel Ticaret Sistemi (ÖTS) verileri bulundugundan bu veriler kullanilmistir. ISIC Rev.3'e göredir.

Kaynak: TÜIK

ithalat

2018 yilinda GTS taniml ithalat, yilin ikinci yarisi itibariyla yaganan dengelenme süreci kapsaminda yurt içi talebin zayiflamasiyla birlikte enerji fiyatlarindaki yükselmeye ragmen 231,2 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmistir. 2019 yilinin Ocak-Agustos döneminde ise ig talepteki zayif görünümün devamina bagli olarak ithalat 137 milyar ABD dolari seviyesine gerilemistir. Bu dönemde, neredeyse túm alt ekonomik gruplarda ithalat gerilerken, tüketim mallari ithalatindaki gerileme yüzde 31,3 orani ile ciddi boyutlara ulasmistir.

GTS tanimli ithalatin (cif) 2019 yilinda yüzde 10,1 azalarak 207,8 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. 2019 yilinda ithalat fiyatiarinin yüzde 3, reel ithalatin ise yüzde 6,4 azalmasi beklenmektedir.

TABLO I: 19- ithalatin Ekonomik Gruplara Göre Dagihmi (1)

(1) Tabloda yer alan ithalatin ekonomik gruplara göre dagilim degerleri için sadece Özel Ticaret Sistemi (ÖTS) verileri bulundugundan bu veriler kullanilmistir. BEC'e göredir.

Kaynak: TÜIK

Hizmetler Dengesi, Birincil ve Ïkincil Gelir Dengesi

2018 yilinda 25,2 milyar ABD dolari olarak gerçeklesen seyahat gelirleri, 2019 yilinin Ocak-Agustos döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 15,7 artarak 19 milyar ABD dolari olmustur. Seyahat gelirierinin, 2019 yilinda artan turist sayisi ve doviz kuru avantajina bagli olarak 29 milyar ABD dolarina ulasacagi tahmin edilmektedir.

Türkiye, 2018 yilinda 48,6 milyar ABD dolari hizmet geliri elde etmis ve 25,8 milyar ABD dolari hizmetler dengesi fazlasi vermistir. 2019 yilinin Ocak-Agustos döneminde ise bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 10,9 artis göstererek 35,4 milyar ABD dolari hizmet ihracati gerçeklegirken yüzde 25,6 artigla 20,6 milyar ABD dolari hizmetler dengesi fazlasina ulagilmistir. Diger taraftan, yilliklandirilmis olarak bakildiginda Agustos 2019 itibariyla ülkemiz 52,1 milyar ABD dolari hizmet geliri elde etmis bulunmaktadir. Hizmetler gelirlerindeki artista turizm sektöründeki canlanmanin sürmesi ve sektöre verilen desteklerin yansimasi etkili olmustur. 2019 yilinda hizmetler dengesi fazlasinin 28,5 milyar ABD dolari olmasi beklenmektedir.

2018 yilinda, birincil gelir dengesindeki agik yatirim giderlerindeki artigin etkisiyle bir önceki yila göre yüzde 6,8 artarak 11,8 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmistir. 2019 yilinin Ocak-Agustos dönemi birincil gelir dengesi açigi ise bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 3,8 artmis ve 7,8 milyar ABD dolari seviyesine yükselmistir. Birincil gelir dengesi açiginin 2019 yilinda 12,8 milyar ABD dolari olarak gerçeklegmesi beklenirken, ikincil gelir dengesinin 1 milyar ABD dolari seviyesinde fazla vermesi tahmin edilmektedir.

Dis ticaret, hizmetier, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelismeler ve tahminiere göre, 2019 yilinda cari iglemler dengesinin 1 milyar ABD dolari fazla vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler

OVP de cari islemler dengesinde kalici iyilegme saglanmasi, dis finansman ihtiyacinin azaltilmasi, dengeli ve sürdürülebilir büyüme egiliminin korunmasi öngörülürken, yüksek katma degerli ürün ihracatinin artirilmasi, yerlilestirme yoluyla ithalata olan bagimliligin azaltilmasi ve seyahat gelirlerinin önemli derecede arturilmasi hedeflenmistir. 2020 yilinda, ekonomideki toparlanmanin sonucu olarak talep kompozisyonundaki degisimle birlikte cari islemler dengesinin dis finansman ihtiyacini makul düzeylerde tutacak bir açik vermesi beklenmektedir. Bu dönemde enflasyondaki düsüsle birlikte ülke risk primlerindeki gerileme, kaliteli sermaye girisleri için elverisli bir ortam olusturarak dis finansmanin temel belirleyicisi olacaktir.

2020 yilinda GTS tanimli ihracatin (fob) yüzde 4,7 artarak 190 milyar ABD dolarina, GTS tanimli ithalatin (cif) ise yüzde 11,4 azalarak 231,5 milyar ABD dolarina ulasmasi ve böylece GTS tanimli dis ticaret agiginin 41,5 milyar ABD dolarina gerilemesi öngörülmektedir.

TABLO I: 20- Cari Islemler Dengesi

iKINCIL GELIR DENGESi Kaynak: Strateji ve Bütçe Bagkanldi, Hazine ve Malye Bakanid, TCMS

(1) Gerçeklesme Tahmini

(2) Program

Ihracat ve ithalat fiyatlarinin 2019 yilinda sirasiyla yüzde 1,3 ve 0,7 artmasi beklenmektedir. 2019 yilinda reel ihracatin ve ithalatin ise sirasiyla yüzde 4,2 ve 11 artacagi tahmin edilmektedir.

2020 ylinda seyahat gelirlerinin 34,3 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmesi, hizmetler dengesinin ise 31,4 milyar ABD dolari fazla vermesi tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 13,4 milyar ABD dolari agik öngörülürken, ikincil gelir dengesinde 1,2 milyar ABD dolari fazla beklenmektedir.

Söz konusu varsayimlar altinda cari islemler açiginin 2020 yilinda 9,6 milyar ABD dolari seviyesine yükselmesi, böylece cari islemler agiginin GSYH'ya oraninin ise yüzde 1,2 seviyesinde gerçeklesmesi öngörülmektedir.

2.3.2. Sermaye ve Finans Hesaplari

a) Mevcut Durum

2018 yilinda dogrudan yabanci yatirimlar ve net hata noksan hareketlerine bagli olarak Türkiye ye net sermaye girigi olmustur. Gayrimenkul yatirimlarindaki dogrudan yabanci yatirim girigleri 5,9 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Bununla birlikte portföy yatirimlari ve diger yatirimlar kaynakli sermaye gikisi yasanmistir. Devlet iç Borçlanma Senetlerinde (DIBS) 0,9 milyar ABD dolari tutarinda net gikis olurken, Hazine tarafindan yurt disina ihraç edilen tahviller yoluyla 3,9 milyar ABD dolari tutarinda net borçlanma gerçeklestirilmistir. 2019 yilinin Ocak-Agustos döneminde ise küresel ve bölgesel ölçekli ekonomik ve siyasi belirsizliklerin sürmesi ve bu belirsizliklerin ülkemize yansimasi nedeniyle portföy yatirimlarindaki net giris 338 milyon ABD dolari seviyesinde kalmistir. Ayni dönemler itibariyla, DiBS'ten 2,2 milyar ABD dolari sermaye gikisi ve Borsa istanbul'dan (BIST) 434 milyon ABD dolari tutarinda sermaye girisi gerçeklesmistir. Hazinenin yurt disi tahvil ihracinda 5,8 milyar ABD dolari ve bankalarin yurt disi tahvil ihraglarinda ise 557 milyon ABD dolari tutarinda sermaye girigi gerçeklesmistir.

Diger yatirimlar kaleminde, 2018 yilinda, yurtdisindan saglanan kredi kullanimlarindaki keskin düsüsün etkisiyle, 8,7 milyar ABD dolari tutarinda net sermaye gikigi gerçeklegirken 2019 yilinin ilk sekiz aylik döneminde diger yatirimlardan 4,3 milyar ABD dolari seviyesinde gikis kaydedilmistir.

TABLO I: 21- Sermaye ve Finans Hesabi

(1) Eksi isareti girisi göstermektedir.

Kaynak: TCMB

(2) Dogrudan yatrimlar girisinde kamu özel ayrimi net olarak yapilamadigindan ve borg olusturan bir kalem olarak abul edilmediginden kullaniciya göre sermaye hareketleri kisminda hesaplamaya dâhil edilmeyip ayri olaral verilmistir. Avrica sermaye hesabi altinda ver alan göcmen transferleri ve üretilmeyen ve finansal olmayan varlikla kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemistir.

2.4. ENFLASYON VE PARA-KUR POLITIKASI

2.4.1. Enflasyon

a) Mevcut Durum

2018 yili sonunda bir önceki yila göre 8,4 puan artarak yüzde 20,3 olarak gerçeklesen TÜFE yillik artis hizinda; döviz kurundaki gegiskenlik, gida fiyatlarindaki gelismeler, enflasyon beklentileri ve fiyatlama davranislarinda görülen bozulma etkili olmustur. Ozellikle, döviz kuru gelismelerinin yarattigi maliyet yönlü baski TUFE yillik artis hizindaki ivmenin ana belirleyicisidir. 2019 yilinda ise tlimli talep kosullari, olumlu baz etkisi, enflasyon beklentilerinde iyilesme ve maliyet baskilarinin ortadan kalkmasiyla TÜFE yillik artis hiz ivme kaybederek Eylül 2019'da yüzde 9,3 seviyesine gerilemistir.

Döviz kurunun olusturdugu maliyet baskisinin yurt içi üretici enflasyonu üzerinde belirginlesmesine bagli olarak YI-UFE 2018 yilinda yüzde 33,6 artmistir. TL'nin görece istikrar kazanmasi sonrasinda ortadan kalkan maliyet baskisi ve ilimli yurt içi talep kosullarinin etkisiyle belirgin sekilde ivme kaybeden yurt içi üretici enflasyonu Eylül 2019 itibariyla yüzde 2,4 seviyesine gerilemistir.

GRAFIK I: 3- Fiyat Gelismeleri

Kaynak: TUIK

2019 yilinin ilk çeyreginde TUFE llik artis hizi gida fiyatlarindaki olumsuz görünüme ragmen temel mal ve enerji fiyatlarindaki düsüslerle birlikte gerileyerek Mart ayi itibariyla yüzde 19,7 olarak gergeklegmistir. Ylin ikinci çeyreginde ise TÜFE yilik artig hizi, limli talep kosullariyla mal grubu fiyatlarinin genelinde gözlenen düsüsle 4 puan gerileyerek yüzde 15,7 seviyesinde gerçeklesmistir. Maliyet baskilarinin ortadan kalkmasi ve baz etkisinin yani sira destekleyici talep kosullarina bagli olarak dezenflasyonist süreç belirginlesmis ve TÜFE

yillk artig hizi Eylül ayi itibariyla yllik yüzde 9,3 olarak gerçeklesmistir. Mal grubu fiyatlarindaki olumlu görünüme ragmen, hizmet fiyatlarindaki görece katilk TUFE yllik artis hizindaki gerilemeyi sinirlamistir.

GRAFIK I: 4- Mal ve Hizmet Fiyatlar (TÜFE'ye Katks ve Yillik Yüzde Degisim)

Kaynak: TUIK

Temel mal grubu fiyatlarinin 2019 yilindaki seyrinde doviz kuru gelismeleri belirleyici olmustur. 2019 yilinda TL'nin görece istikrar kazanmasi sonucunda grup fiyat artis hizi düzenli bir sekilde gerilemistir. Hizmet grubu fiyatlarinda ise enflasyon beklentilerindeki yüksek seyir ve fiyatlama davranisindaki bozulma sonucu bir katilik gözlenmistir. TÜFE yllik artis hizinin 2018 yili sonuna göre 11 puan azaldigi bu dönemde hizmet fiyatlarinin enflasyona katkisindaki azalma sadece 0,6 puan düzeyinde kalmistir. Temel mal ve hizmet gruplarindaki gelismelere paralel olarak özel kapsamli TÜFE göstergelerinden ÖKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yillik artis hizi Eylül 2019 itibariyla sirasiyla yüzde 8,9 ve yüzde 7,5 olarak gerçeklegmistir.

TÜFE yillik artis hizinin; talep kosullarinda beklenen iyilesme, yönetilen fiyat ayarlamalarinin etkileri ve olumsuz baz etkisi neticesinde 2019 yilinin son çeyreginde bir miktar ivme kazanarak yil sonunda yüzde 12 olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

2.4.2. Para ve Kur Politikasi

a) Mevcut Durum

TCMB fiyat istikrarini saglamak ve sürdürmek temel amaci dogrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikasi uygulamalarini sürdürmektedir.

GRAFIK I: 5- Yillik Enflasyon Orani ve Enflasyon Hedefi

Kaynak: TCMB, TÜIK

2018 yilinin ikinci yarisinda yasanan kur ataklari sonrasinda maliyet baskisi kaynakli TÜFE yyllik artis hizinda ivmelenme gözlenmistir. Bu dogrultuda, 2018 yili Eylül ayinda TCMB faiz oranlarini artirarak parasal sikilastirmaya gitmistir.

GRAFIK I: 6- TCMB Net Fonlamasi (Milyar TL) ve Faiz Oranlar (Yüzde)

Kaynak: TCMB

2019 yilinin ikinci yarisinda TÜFE yllik artis hizindaki görece olumlu seyre paralel olarak enflasyonist beklentilerdeki iyilegme neticesinde TCMB, parasal sikilastirmasini sinirlamaya baslamistir. Bu dogrultuda faiz oranlari ihtiyatli sekilde azaltilmaya baslanarak 25 Ekim 2019 tarihinde bir hafta vadeli repo borg verme faiz orani yüzde 14 seviyesine indirilmistir.

ihracat reeskont kredileri yoluyla; TCMB döviz rezervlerine 2018 yilinda 14,9 milyar ABD dolari, 2019 yilinin ilk dokuz ayinda ise 16,5 milyar ABD dolari katki saglanmistir.

TABLO I: 22- TCMB Net Döviz Alimlari

Kaynak: TCMB Istatistikleri, Piyasa Verileri, Aylik Döviz Alim Satim Tutarlari (1) 2019 yli verileri ilk dokuz ay itibariyladir.

TCMB'nin altin hariç brüt döviz rezervi 2018 yili sonunda bir önceki yil sonuna göre 12,1 milyar ABD dolari azalisla 72 milyar ABD dolari olarak gerçeklegmistir. Rezervlerdeki soz konusu azalls, zorunlu karsilik politikasindaki degisiklikle baglantili olarak bankacilik sektörünün TCMB nezdinde tuttugu yabanci para zorunlu kargiliklarindaki azalistan kaynaklanmistir. Diger taraftan toplam net döviz alislari rezervdeki azalisi sinirlamistir. Eylül 2019 itibariyla TCMB nin altin hariç brüt döviz rezervi 75,6 milyar ABD dolari seviyesindedir.

2019 yili üçüncü geyrek sonu itibariyla para tabani 2018 yil sonuna göre yüzde 4,7 artmistir. Bununla birlikte emisyon toplami 18,3 milyar TL artis göstermistir. Ayni dönemde TCMB dis varliklari 7,5 milyar ABD dolari, toplam yükümlülükleri ise 3,8 milyar ABD dolari artmistir. Bu dogrultuda, TCMB'nin net dis varlik pozisyonunda 3,7 milyar ABD dolari artis gerçeklegmistir.

M1, M2 ve M3 para arzlari, Agustos 2019 itibariyla 2018 yili sonuna göre sirasiyla yüzde 26,1, yüzde 16,3 ve yüzde 17,7 oranlarinda artmistir. M1 para arzindaki artista, TL cinsinden vadesiz mevduatlardaki artis etkili olmustur. M2 para arzinda kaydedilen artista ise M1 para arzindaki ve döviz cinsi vadeli mevduatlardaki degerlenme belirleyici olmustur.

(Milyon ABD Dolari),

TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmis Kalemleri

Not: Alt kalemlerin tamami gösterilmedigi için toplamlar tutmayabilir. Veriler ayin son Cuma günü itibariyladir.

Kaynak: TCMB

Bilanço büyüklüklerine ait rakamlar Stand By Bilançosundan alinmistir.

(1) Para arzlari 3. geyrek verileri Agustos 2019 itibariyla verilmistir.

b) Hedefler

Para politikasinin finansal istikrari da gözetecek sekilde enflasyon hedeflemesi gerçevesinde yürütülmesi, maliye politikasiyla esgüdümün güçlendirilmesi ve alinacak tedbirlerle tüketici enflasyonunun 2020 yili sonunda yüzde 8,5'e indirilmesi hedeflenmektedir.

2.5. MALI PIYASALAR

a) Mevcut Durum

Finans sektörünün toplam aktif büyüklügü, Haziran 2019'da 4,9 trilyon TL olarak gerçeklegmis olup aktiflerin GSYH'ya orani da yüzde 122,9 olmustur. 2019 ylinin ilk alti aylik döneminde mevduat bankalarinin ve banka disi kredi kuruluslarinin payinda kayda deger bir düsüs görülürken katilim bankalari ve portföy yönetim sirketlerinin paylarinda önemli oranda artis görülmektedir.

TABLO I: 24- Finansal Sektör Kuruluslarina Dair Bazi Göstergeler

Finansal Istikrar Kapsaminda Hanehalki ve Finans Disi Kesim Borçlulugu

Finansal istikrarin sürdürülebilirliginde hanehalki ve finans disi kesim borçlulugunun halen düsük seyretmesi olumlu bir etkendir. Ayrica, 2009 yilindan bu yana hanehalkinin yabanci para cinsinden borçlanamamasi ve 2018 yilindan bu yana uygulanan firmalarin yabanci para cinsinden borglanmasina iliskin sinirlandirma bu bakimdan ilave bir katki saglamaktadir. 2019 yilinda hem hanehalkinda hem de finans disi kesim borglulugunda düsüs egilimi görülmektedir.

TABLO I: 25- Hanehalki Finansal Varlik ve Yükümlülükleri

Kaynak: BDDK, TUIK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emeklilik Gözetim Merkezi

(2) Varliga dayali menkul kiymetler, varlik teminathi menkul kymetler ve kira sertiikalarin içermektedir.

(1) Katilimalarin fon tutar ile devlet katkisi tutari toplamini ifade etmektedir. Otomatik katilim sistemi verileri de dâhil edilmistir.

(3) Finansal kiralama girketlerince kullandirilan konut kredilerini ihtiva etmektedir.

Haziran 2019 itibariyla hanehalki borcu, önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 1 azalarak 545,7 milyar TL'ye gerilemistir. Bu gerilemede en önemli etken yüzde 33 azalan finansman girketi kredileri olurken ayni donemde finansal kiralama sirketi kredileri de yüzde 10,9 gerilemistir. Söz konusu dönemde finansman sirketlerinin kullandirdigi tagit kredilerinde yüzde 37,4 düsüs görülmüstür.

Hanehalki yükümlülükleri arasinda en büyük kalemi olusturan banka kredi stoku Haziran 2019'da önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 0,2 artmistir. Banka kredilerinde en büyük tutari olusturan ihtiyaç kredisi stoku bu dönemde yillk yüzde 2,4 artarken konut ve tagit satislarindaki yavaslamanin etkisiyle konut kredisi stoku yüzde 9,6, tagit kredisi stoku yüzde 15 azalmistir. Ayni dönemde kredi karti stok tutari yüzde 15,8 artmistir.

Haziran 2019 itibariyla hanehalki varliklari yillik yüzde 24,8 artarak 1,6 trilyon TL'ye ulasmistir. Hanehalki varliklarinin en büyük kismini olusturan mevduat söz konusu dönemde yüzde 24,6 artarken tahvil ve bonolar yüzde 53,1, yatirim fonlari yüzde 31,9 artmistir. Mevduattaki yükselisin temel kaynagi, yüzde 51,6 artan döviz tevdiat hesabidir.

Hanehalki yükümlülüklerindeki azalis ve varliklarindaki artisla birlikte Haziran 2019 itibariyla hanehalki varliklarinin yükümlülüklere orani bir önceki yila göre 59,4 puan artarak yüzde 287,3 e yükselmistir. Benzer gekilde, hanehalki yukümlülüklerin GSYH ya orani yüzde 13,7 ye gerilerken varliklarinin GSYH ya orani yüzde 39,3 e yukselmistir.

Temmuz 2019 itibariyla finansal kesim disindaki firmalarin net döviz agigi, bir önceki yilin ayni dönemine göre varliklarindaki yüzde 6,6 artis ve yükümlülüklerindeki yüzde 7,8 düsüs sonucunda 33,3 milyar ABD dolari azalarak Kasim 2015 ten sonraki en düsük seviye olan 184 milyar ABD dolarina gerilemistir. Varliklarin en büyük unsuru olan mevduattaki yillik yüzde 8,1 artig varliklardaki yükselisin temel kaynagi olmustur. Söz konusu dönemde yükümlülüklerde bütün kalemlerde azalis görülürken nakdi krediler yüzde 8,6, ithalat borglari yüzde 3,1 gerilemistir. 2018 yilinda kullanimi kaldirilan dövize endeksli krediler ise Temmuz 2019'da bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 66,5 gerilemistir. Ayni dönemde yurt disindan saglanan krediler yüzde 2,6 düsüsle diger yükümlülükler kalemlerine kiyasla yatay seyretmistir.

Finansal kesim disindaki firmalarin kisa vadeli net döviz pozisyonu, fazla vermeyi sürdürmektedir. Temmuz 2019 da bir önceki yilin ayni donemine gore soz konusu firmalarin kisa vadeli net pozisyon fazlasi 5,1 milyar ABD dolari kadar artarak 9,7 milyar ABD dolarina yükselmistir. Bu dönemde firmalarin kisa vadeli varliklari yüzde 7,9, kisa vadeli yükümlülükleri yüzde 2,6 artmistir.

Hanehalki borçlulugu ve finansal kesim disindaki firma kredilerinin GSYH'ya orani diger ülke gruplariyla karsilastirildiginda Türkiye'nin her iki gösterge bakimindan da oldukça düsük bir risklilige sahip oldugu görülmektedir. Bank for International Settlements veri tabanina göre 2019 yili ilk çeyregi itibariyla Türkiye nin hanehalki kredilerinin GSYH'ya orani yüzde 14,3 ile hem gelismekte olan ülkelerin hem de raporlanan ülke ortalamalarinin oldukça altindadir. Ayrica bu gerçeklesme 2009 sonunda görülen yüzde 14'ten beri en düsük seviyeye isaret etmektedir. Tüketici kredilerinde 2014 yili basindan bu yana kapsamll olarak uygulanan makroihtiyati tedbirler de bu düsuste etkili olmustur.

Tablo I: 26- Finansal Kesim Disindaki Firmalarin Döviz Varlik ve Yükümlülükleri

Kaynak: TCMB

(1) Kisa Vadeli Varliklar=Mevduat+Menkul Kiymetler +Ihracat Alacaklar

(2) Kisa Vadeli Yükümlülükler=Yurt Içi Bankalar, Faktoring Sirketleri ve Finansman Sirketlerinden Saglanan Kisa Vadeli Döviz Kredileri ile Dövize Endeksli Krediler+Yurt Disindan Saglanan Kisa Vadeli Krediler ile Vadeye Kalan Suresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli Krediler+Kisa Vadeli Ithalat Borçlan ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli Ithalat Borglari

Diger ülke gruplariyla karsilastinidiginda finansal kesim disindaki firma kredilerinin GSYH'ya oraninda da Türkiye, 2019 yil ilk çeyregi itibariyla yüzde 70,7 ile düsük risklilige sahiptir. Raporlanan tüm ülkelerin agirlikli ortalamasina bakildiginda bu oran ayni dönemde yüzde 93,7 iken gelismekte olan ülke agirlikli ortalamasi yüzde 100,6'dir.

GRAFIK I: 7- Hanehalks Kredilerinin ve Finansal Kesim Disindaki Firma Kredilerinin GSYH'ya Orani (1)

Kaynak: Bank for International Settlements

yer almaktadir. (1) Raporlanan ülke sayrsi 43'tür. (2) Hanehalki kredileri kapsaminda hanehalkina hizmet eden kâr amaci gütmeyen kurulus kredileri de

(Milyar Dolar)

Bankacilik

Haziran 2019'da bankacilik sektöründe 34'ü mevduat, 13'ü kalkinma ve yatirim, 6'si ise katilim bankasi olmak üzere toplam 53 banka faaliyet göstermektedir. Haziran 2019 itibariyla bankacilik sektörünün toplam aktif büyüklügü TL bazinda yillik yüzde 15,3 artarak 4,2 trilyon TL, ABD dolari bazinda ise yüzde 8,6 azalarak 736 milyar ABD dolari olarak gerçeklegmistir.

Haziran 2019 itibariyla yerli özel bankalar sektör aktiflerinin yüzde 32,9 unu, yabanci bankalar yüzde 26,8 ini, kamu bankalari ise yüzde 40,3 ünü temsil etmektedir. Bir önceki yilin ayni ayina göre yerli özel bankalar ile yabanci bankalarin sektör aktifleri igindeki payi azalirken kamu bankalarinin payi artmistir. Fonksiyonel gruplar bazinda ise mevduat bankalarinin payl azalirken katilim bankalari ile kalkinma ve yatirim bankalarinin payinda artis görülmektedir. Buna göre mevduat bankalari sektör aktiflerinin yüzde 87,5 ini, katilim bankalari yüzde 5,7 sini, kalkinma ve yatirim bankalari ise yüzde 6,8 ini temsil etmektedir.

2018 yilinin ilk geyreginden itibaren arz ve talep kaynakli dinamiklerin etkisiyle kredi büyümesi yavaslama sürecine girmistir. Kur etkisinden arindirilmis toplam kredi hacmi, bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 0,5 artis göstermistir. Ayni dönemde kur etkisinden arindirilmis ticari krediler yüzde 0,6 artarken tüketici kredileri yüzde 14,1 azalmis ve kredi kartlari yüzde 15,8 artmistir. Kredilerdeki yavaglama ve takibe giren alacak (TGA) bakiyesindeki yüksek miktarli artiglar sonucu TGA orani yükselerek Haziran 2019'da yüzde 4,4 seviyesine gelmistir.

TABLO I: 27- Bankacilik Sektörü Temel Göstergeleri

Kaynak: BDDK

(1) Yil igindeki birikimli degerleri göstermektedir.

Bankalarin temel fon kaynagi olan mevduatin toplam kaynaklar igindeki payi Haziran 2018-Haziran 2019 doneminde bir miktar artarken, bankalarin net odeyici konuma geçmesiyle birlikte çogunlugu yurt disindan saglanan kredilerin payi azalmis, ihraç edilen menkul kiymetlerin payi ise degismemistir. Haziran 2019'da soz konusu kalemlerin toplam kaynaklara orani sirasiyla yüzde 53,7, yüzde 13,3 ve yüzde 4,8 olarak gerçeklesmistir.

Haziran 2019'da kredilerin mevduata orani tüm bankacilik sektörü için yüzde 111,8'e gerilemistir. Bu oran TL'de yüzde 144,8 ve yabanci parada yüzde 83,8 seviyesindedir. Söz konusu oranda TL ile yabanci para arasindaki fark, mevduatta döviz talebinin, kredilerde ise TL talebinin baskin olmasi nedeniyle açilmistir.

Sermaye yeterliligi rasyosu (SYR), 2019 yilinda bankalarin sermayelerini güçlendirmeleri sonucu Haziran 2019 itibariyla yüzde 17,7 oraniyla uluslararasi standartlarin öngördügü asgari düzeyin (yüzde 8) oldukça üzerinde seyretmektedir. Bu dönemde SYR; mevduat bankalari için yüzde 17,3, katilim bankalari için yüzde 17,4, kalkinma ve yatirim bankalari için yüzde 24,5 seviyesinde gerçeklesmistir. Bankalarin sahiplik durumuna göre ise SYR, yerli özel bankalar için yüzde 17,3, kamu bankalari için yüzde 17,6 ve yabanci bankalar için de yüzde 18,5 düzeyindedir.

Sermaye Piyasasi

Borsa Istanbul'da islem gören sirketlerin piyasa kapitalizasyonu 2018 yili sonunda 794,8 milyar TL iken Haziran 2019da 855,7 milyar TL olarak gergeklegmistir. Bunun sonucunda da piyasa kapitalizasyonunun GSYHya orani ayni dönemde yüzde 21,3 ten yüzde 21,5'e ulasmistir. Bu dönemde Borsa Istanbul'daki yabanci yatirimc payi yüzde 65,1 düzeyinde gerçeklesmistir. Haziran 2019 itibariyla 401 sirketin paylari Borsa Istanbul'da islem görmektedir.

Kurumsal yatirimcilar sektöründe ise menkul kiymet yatirim fonlarinin toplam degeri 2018 yili sonuna göre yüzde 58,7 artisla Haziran 2019 itibariyla 76,6 milyar TL'ye ulagmistir. Portföy yönetim sirketlerinin yönettikleri portföy büyüklügü ise ayni dönemde yüzde 27,7 artarak 221 milyar TL olmustur. Gayrimenkul yatirim ortakliklarinin aktif toplami Haziran 2019'da 2018 yili sonuna göre yüzde 1,2 oraninda artmis ve 80,3 milyar TL olarak gerçeklegmistir.

TABLO I: 28- Sermaye Piyasalarina Iliskin Göstergeler

Kaynak: SPK, TUIK

Hisse senedi hariç özel sektör menkul kiymet stoku geçtigimiz yillardaki yükselis egilimini sürdürmüs ve 2018 yili sonuna göre yüzde 30,7 artarak 80 milyar TL seviyesine yükselmistir. Bu stokun yüzde 72,7'si banka bonosu, yüzde 19,8'i özel sektör tahvili, kalan yüzde 7,5i ise varant ve varliga dayali menkul kiymetlerden olusmaktadir. Bu dönemde 2018 yili sonuna göre banka bonosunun payi 9 puan artarken özel sektör tahvilinin payi 7,7 puan azalmistir.

TABLO I: 29- Sermaye Piyasasi Hacmi

Kaynak: Borsa Istanbul, Takasbank

(1) Piyasa ve tescil islemlerinin toplamini igermektedir.

(2) Gelisen Isletmeler Piyasasi ve Serbest Islem Platformu islem hacimlerini de icermektedir.

(3) Halka arz tarihi olarak borsada islem görme tarihi esas alinmaktadir.

Borglanma araçlari piyasasi toplam iglem hacmi 2019 yilinin ilk dokuz ayinda bir önceki yilin ayni dönemine göre önemli ölçüde büyüme göstermistir. Kesin alim-satim pazari islem hacmi yüzde 4,2 artarken borglanma araglari piyasasi iglem hacminin önemli bir bölümünü olusturan repo-ters repo pazari, repo faizlerinin mevduat faizinin üzerinde seyretmesi nedeniyle yüzde 190 büyümüstür. Ayni dönemde pay piyasasi islem hacmi ise yüzde 7,1 oraninda düsüs kaydetmistir.

Sermaye piyasasinin derinligini artiran birincil halka arzlarda 2019'un ilk dokuz ayinda dört halka açilma islemi olmus ve 162 milyon TL'lik bir fon elde edilmistir.

Kiymetli Madenler ve Kiymetli Taslar Piyasasinda, 2019 yilinin ilk dokuz ayinda altin TL islem hacmi bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 33,1, altin dolar islem hacmi yüzde 11,5 daralmistir. Eylül 2019 itibariyla altin TL islem hacmi 4,6 milyar TL, altin dolar islem hacmi 6,7 milyar ABD dolari, ton bazinda altinin toplam islem hacmi ise 197 ton olarak gerçeklegmistir.

Eylül 2018'de 985,1 milyar TL olan Borsa Istanbul Vadeli islem ve Opsiyon Piyasasi Vadeli Iglem Pazari islem hacmi Eylül 2019 itibariyla 1 trilyon TLyi geçmistir.

Sigortacilik ve Özel Emeklilik

Türkiye'de sigortacilik ve bireysel emeklilik sektörlerinde 2017 yili sonunda 62 olan faal sirket sayisi, iki hayat disi sirketin birlegmesi ve hayat disi branglarda bir sigorta girketinin faaliyete baslamasi üzerine 2018 yili sonu itibariyla degismemistir. Söz konusu sirketlerden 38'i hayat disi, 17'si hayat ve emeklilik, 5'i hayat ve 2'si de reasürans alaninda faaliyet göstermektedir.

Sigortacilik sektöründe 2018 yilinda toplam prim üretimi, 2017 yilina göre yüzde 17,3 artarak 54,6 milyar TL olmustur. Direkt prim üretimi, bir önceki ylla göre yüzde 14,5 artarak 50,4 milyar TL seviyesinde gerçeklegmis, 4,2 milyar TL tutarinda da reasürans yoluyla prim

üretilmistir. Sigorta sirketleri tarafindan sigortalilara verilen teminat tutari, 2018 yilinda yüzde 18,4 artisla 126,9 trilyon TL'ye yükselerek GSYH'nin 34 kati olarak gerçeklegmistir.

Sigortacilik sektöründe uluslararasi sermayenin payi son dört yilda yüzde 70 ve üzerinde gerçeklesmistir. Ancak 2018 yilinda iki uluslararasi sermayeli girketin çekilmesi sonucunda, uluslararasi sermayenin payi toplam ödenmis sermaye agisindan yüzde 68'e düsmüs; uluslararasi sermayenin toplam prim üretimindeki payi ise yüzde 58 olmustur. Sektörde yer alan 62 sirketin 38inde yabanci ortaklarin payr yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararasi sermayeye sahip sirket sayisi 42'dir.

TABLO I: 30- Sigortacilik Sektörüne Ait Bazi Büyüklükler

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligi

(1) Bölügmeli Treteler esas alinarak hesaplanmistir.

Sigortacilik sektörü kâri 2017 yilinda kâr 3,7 milyar TL iken, 2018 ylinda yüzde 52,7 artarak 5,7 milyar TL'ye yükselmistir. Söz konusu dönemde, hayat disi sigorta sirketleri 2,7 milyar TL ve hayat-emeklilik girketleri 2,8 milyar TL kâr elde etmistir. Sektörde son bes yilda, hayat-emeklilik sirketlerinde teknik ve toplam net kârda düzenli bir artig kaydedilirken hayat dist sirketlerde son üg yilda düzenli bir artis söz konusudur. 2018 ylinda reasürans sirketleri 301 milyon TL kâr kaydetmistir.

TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katrlim Sistemi Göstergeleri

Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi

(1) Eylül ayr sonu itibariyladir.

Bireysel emeklilik ve otomatik katilim sisteminde toplam fon büyüklügü, 2018 yili sonunda bir önceki yila göre yüzde 17,2 artisla 93,3 milyar TL'ye ulagmistir. Eylül 2019 itibariyla toplam fon büyüklügü 115,3 milyar TL olarak gerçeklesmistir.

Eylül 2019 itibariyla bireysel emeklilik sisteminde katrlimcilarin fon büyüklügü, devlet katkisi dâhil 108 milyar TL'ye ulasmis, katilimc sayisi ise 6,8 milyon kisi olarak gerçeklesmistir. Otomatik katilim sisteminde ise çalisanlarin fon büyüklügü 7,3 milyar TL'ye ulagmis olup sistemde 5,8 milyon çaligan yer almaktadir.

Türkiye'de reasürans kapasitesini artirmak ve teminat verilemeyen veya teminat verilmesinde güçlükler bulunan gesitli riskler sonucu meydana gelebilecek maddi ve bedeni zararlarin kargilanabilmesini teminen sigorta ve reasürans teminati saglamak amaciyla Türk Reasürans Anonim Sirketinin kurulus islemleri Eylül 2019'da tamamlanmistir.

Sigortacilik ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumunun kurulusuna iliskin 47 sayili Cumhurbaskanligi Kararnamesi 18/10/2019 tarihli ve 30922 sayili Resmi Gazete de yayimlanmistir. Bu kurumun amaci; sigortacilik ve özel emeklilik sektörlerinin düzenlenmesi ve denetienmesine dair görevleri yürütmek olarak duzenlenmistir.

BDDK Gözetimindeki Banka Disi Finansal Kuruluglar

Haziran 2019 itibariyla BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka disi finansal kurulus sayisi 115 tir. Bu kuruluslarin aktif toplami 158,4 milyar TL olarak gerçeklesmistir.

Banka disi finansal kuruluslarin aktifleri, Haziran 2018'de bir önceki yilin ayni dönemine göre finansal kiralama, faktoring, finansman ve varlik yönetim sirketlerinde sirasiyla yüzde 26, yüzde 29, yüzde 29,6 ve yüzde 25,5 artmistir. Haziran 2018 itibariyla, yilbagindan bu yana birikimli aktif kârliligi söz konusu girketler için sirasiyla yüzde 1, yüzde 1,7, yüzde 1,3 ve yüzde 2,7 olarak gerçeklesmistir.

TABLO I: 32- Banka Disi Finansal Kuruluslarin Temel Göstergeleri

Kaynak: BDDK, FKB

(1) Yil içindeki birikimli degerleri göstermektedir.

Katilim Finans

Haziran 2019 itibariyla Türk bankacilk sektöründe üçü kamu, üçü özel sermayeli olmak üzere alti katilim bankasi faaliyet göstermektedir. Katilim bankalarnin aktif büyüklügü Haziran 2019 itibariyla bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 28,7 artarak 239,2 milyar TL'ye ulasmistir. Katilim bankaciligr aktiflerinin toplam bankaclik sektörü içerisindeki payi bu dönemde yüzde 5,1'den yüzde 5,7'ye yükselmistir.

Katilim bankaciligi aktiflerinin en büyük kismini olusturan krediler Haziran 2019 itibariyla bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 11,8 artarak 111,1 milyar TL'den 124,2 milyar TL'ye yukselmistir.

Haziran 2019 itibariyla 64 milyar TL'si TP, 108,7 milyar TL'si YP olmak üzere katilim fonlari toplam tutari 172,7 milyar TL'ye ulasmistir. Bu dönemde katilim fonlari toplami bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 39,6 büyümüstür. Söz konusu katilim fonlarinin krediye dönüsum orani Haziran 2019 itibariyla yüzde 71,9 olarak gerçeklesmistir.

Banka kârliligi açisindan degerlendirildiginde katilim bankalarinin dönem net kâri Haziran 2018 de 1,15 milyar TL tutarinda iken Haziran 2019 itibariyla bu tutar 1,25 milyar TL olarak gerçeklesmistir. Bu dönemde katilim bankalarinin yilbagindan itibaren birikimli özkaynak kârliign yüzde 8,43'ten yüzde 7,04'e, aktif kârliligi ise yüzde 0,68'den yüzde 0,55'e gerilemistir.

TABLO I: 33- Katilim Finans Alaninda Bazi Temel Göstergeler

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligi, BDDK, TSB

(1) Ara dönemler yilliklandirlmamistir.

(2) 2017 yili Neova Sigorta A.S. ve Katilim Emeklilik ve Hayat A.S. verileridir. Diger yillar, Neova Sigorta A.S., Katlim Emeklilik ve Hayat A.S., Bereket Sigorta A.S. ve Bereket Emeklilik ve Hayat A.$. verileridir.

Hazine ve Maliye Bakanligi tarafindan yurt iginde ve yurt disinda katilim finans sektörü igin önemli bir likidite kaynagi olan kira sertifikasi ihraçlari 2012 yilindan bu yana gerçeklestirilmeye devam etmektedir. 2019 yilinin ilk alti ayinda yurt içinde çesitli vade ve kira oranlarinda TL cinsi toplam 3,1 milyar TL tutarinda ihraç gerçeklestirilmistir. Ayni donemde yurt içinde doviz cinsi toplam 1,8 milyar avro tutarinda kira sertifikasi ihraç edilmistir. Ayrica altina dayali kira sertifikasi ihraçlari kapsaminda bu dönemde 32,7 ton altin karsiliginda ihras gerçeklestirilmistir.

Katilim finans sektörü içerisinde yeni gelismekte olan katilim sigortaciliginda Haziran 2019 itibariyla pencere usulüyle faaliyet gösterenler de dâhil olmak üzere 5'i hayat, 9'u hayat disi islem yapan sigorta sirketi faaliyet göstermektedir. Ayni donem itibariyla Türkiye'de faaliyet gösteren katilim reasürans girketi bulunmamaktadir.

3. KAMU MALIYESÍNDE GELISMELER VE HEDEFLER

3.1. GENEL DEVLET

a) Mevcut Durum

Genel deviet gelirleri, GSYH'ya oranla 2018 yilinda 2017 yilina göre 0,2 puan artarak yüzde 33,3 olmustur. Bu geligmede, yilin ikinci yarisinda iktisadi faaliyette yaçanan yavaslama ve ekonomiyi canlandirmak amaciyla yapilan geçici vergi indirimlerinin etkisiyle vergi gelirlerinde meydana gelen dügüse karsilik imar barisi ve bedelli askerlik gibi uygulamalardan elde edilen vergi disi gelir tahsilatlari etkili olmustur.

Genel devlet harcamalari 2018 yilinda GSYH'ya oranla bir önceki yila göre 0,7 puan artarak yüzde 35,6 olmustur. Bu dönemde igsizlik Sigortasi Fonu ve bütçe disi fonlarin cari harcamalarindaki artiça paralel olarak cari giderlerin GSYH payi 0,5 puan artmistir. Yatirim harcamalarinin payi merkezi yönetim bütçesi kaynakli olarak 0,1 puan artis gostermistir. Merkezi yönetim bütgesinden yapilan transferler 0,4 puan artarken, diger genel deviet unsurlarindan yapilan transferlerin 0,3 puan azalmasi sonucunda toplam genel devlet transfer harcamalarinin GSYH payi 0,1 puan artmistir.

Genel devlet gelir ve harcamalarindaki bu geligmelere paralel olarak, 2018 yilinda genel deviet açigi GSYH'ya oranla bir önceki yila göre 0,5 puan artis göstermis ve yüzde 2,4 olmustur.

2019 yilinda genel deviet gelirlerinin bir onceki ylla göre GSYH ya oranla 0,1 puan artarak yüzde 33,3 olacagi öngörülmektedir. Ekonomik aktivitedeki yavas seyrin devam etmesi nedeniyle vergi gelirlerinin 1 puan ve 2018 yilinda oldukça yüksek gerçeklesen vergi disi normal gelirlerin 0,5 puan azalmasi; diger taraftan, Merkez Bankasinin birikmis ihtiyat akçesinin ve temettü gelirlerinin Hazineye aktarilmasi sonucunda faktör gelirlerinin 1,5 puan, sosyal fonlarin ise 0,2 puan artmasi beklenmektedir.

GSYH'ya oranla genel devlet harcamalarinin 2019 yilinda bir önceki yila kiyasla 0,7 puan artacaji ve yüzde 36,4 olacagi tahmin edilmektedir. Bu dönemde personel giderlerindeki artis nedeniyle cari giderlerin payinin 0,7 puan, faiz giderlerinin yani sira sosyal güvenlik ve Issizlik Sigortasi Fonu transferlerindeki artislar nedeniyle transfer harcamalarinin payinin 1,2 puan artacagi, yatirim harcamalarinin payinin ise 1,1 puan azalacagi öngörülmektedir.

Bu kapsamda, GSYH ya oranla 2018 yilinda yüzde 2,4 olan genel devlet açiginin 2019 yilinda 0,6 puan artarak yüzde 3 olacagi öngörülmektedir.

2018 yilinda GSYH'ya oran olarak yüzde 0,3 olan genel devlet faiz disi borçlanma gereginin 2019 yilinda yüzde 0,4 olmasi, ayni dönemde yüzde 2,3 olan program tanimli genel devlet açiginin ise yüzde 3,4'e yükselmesi beklenmektedir.

Genel devlet kapsamina KIT'lerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2018 yilinda GSYH'ya oranla yüzde 2,5 açik verilmistir. Söz konusu agigin 2019 yilinda yüzde 3,2'ye yükselecegi öngörülmektedir. Ayni dönemde yüzde 2,4 olan program tanimli kamu kesimi faiz disi agiginin ise yüzde 3,5'e yükselmesi beklenmektedir.

2018 yilinda GSYH'ya oranla yüzde 30,1 olarak gerçeklegen AB tanimli genel yönetim borg stokunun 2019 yilinda yüzde 32,8 e yukselmesi beklenmektedir.

2018 ve 2019 yillarinda bir defalik gelirlerin GSYH içindeki payinin trendin üzerinde gerçekleserek sirasiyla yüzde 2,6 ve yüzde 2,9 gibi önemli bir seviyeye ulastigi görülmektedir. 2018 yilinda genel devlet agigini 0,2 puan düsüren konjonktürel dalgalanmalarin 2019 yilinda söz konusu agigi 1 puan artirmasi beklenmektedir. Bu gelismeler sonucunda, ekonominin potansiyel seviyesinde olmasi varsayimi altinda gelir ve harcama seviyelerinin nasil sekillendigini gösteren yapisal genel devlet agiginin potansiyel GSYH'ya oraninin, 2019 yilinda, bir önceki yila göre, 0,3 puan azalarak yüzde 4,9 seviyesinde olmasi, yapisal faiz disi dengenin ise 0,7 puan iyilegerek yüzde 2,4 oraninda açik verecegi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 34- Genel Devlet Yapisal Denge Analizi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Bagkanligi

Not: Yapisal dengenin GSYH'ya oraninda potansiyel GSYH kullanilmistir.

(1) Genel deviet dengesi

(3) Genel deviet dengesinden bir defalik gelir ve giderler ile devresel etkilerin çikarilmasiyla elde edilen denge

(2) Vergi ve prim yapilandirmasi, 2B ve özellestirme gelileri gibi bir defalik gelir ve giderler harig genel devlet dengesi

2018 yilinda yüzde 16,5 seviyesinde olan sosyal harcamalarin GSYH'ya oraninin 2019 yilinda yüzde 17,3 seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir. Söz konusu gelismede, saglik harcamalarinin yani sira emekli ayliklari ve diger harcamalar nedeniyle sosyal koruma harcamalarinin GSYH'ya oranindaki artis etkili olmustur.

TABLO I: 35- Sosyal Harcamalarin Gelisimi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(1) Gerçeklesme Tahmini (2) Program

b) Hedefler

2020 yilinda genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oraninin bir önceki yila göre 1 puan azalarak yüzde 32,4 olmasi beklenmektedir. Ekonomik aktivitede gözlenen toparlanmaya bagli olarak özellikle dolayli vergilerin etkisiyle genel devlet vergi gelirlerinde beklenen 0,5 puan artisa karsin, 2019 yilinda yüksek gerçeklesmesi beklenen faktör gelirlerinin geçmis yillar seviyesine dönecegi öngörüsü bu gelisme üzerinde belirleyici olmaktadir.

Genel devlet harcamalarinin 2020 yilinda bir önceki yila kiyasla GSYH ya oranla 1,1 puan azalarak yüzde 35,2 olmasi beklenmektedir. Bu dönemde transfer harcamalarinin ayni düzeyde kalacagi; diger yandan tasarruf tedbirlerinin de etkisiyle yatirim harcamalarinin 0,5 puan, cari harcamalarin ise 0,7 puan azalacagi öngörülmektedir.

Bu gelismeler dogrultusunda, GSYH'ya oranla genel devlet agiginin 2020 yilinda 0,1 puanlik bir düsüsle yüzde 2,9'a gerileyecegi öngörülmektedir. Genel devlet faiz disi dengesinin 0,6 puanlik bir iyilegmeyle yüzde 0,1 fazla vermesi; program tanimli genel devlet açiginin ise yüzde 1,6 olmasi beklenmektedir.

2020 yilinda kamu kesimi borglanma gereginin GSYH'ya oranla bir önceki yila göre 0,2 puan azalarak yüzde 3,0 seviyesinde gerçeklesecegi; program tanimli kamu kesimi açiginin ise 1,9 puanlik bir iyilegmeyle yüzde 1,7'ye gerileyecegi öngörülmektedir.

AB tanimli genel yönetim borg stokunun GSYH'ya oraninin 2020 yilinda yüzde 33,2 seviyesinde gergeklegmesi beklenmektedir.

TABLO I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamalari (1)

TABLO I: 37- Kamu Kesimi Borglanma Geregi (KKBG)

TABLO I: 38- 2018 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 39- 2019 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 40- 2020 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi

a) Mevcut Durum

2019 Yil Merkezi Yönetim Butçe Kanunuyla bütge harcamalari igin 961 milyar TL ödenek verilmis, bütçe gelirlerinin 880,4 milyar TL ve bütçe açiginin 80,6 milyar TL olacagi tahmin edilmistir. Bununla birlikte, yil sonunda harcamalarin baslangiç ödeneginin 31,4 milyar TL üzerinde, gelirlerin ise bütçe tahmininin 13 milyar TL altinda kalarak sirasiyla 992,4 milyar TL ve 867,4 milyar TL olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Bunun sonucunda 2019 yilinda bütçe agiginin 125 milyar TL, faiz digi agigin ise 21,9 milyar TL olmasi beklenmektedir.

GSYH'ya oranla yüzde 1,8 olmasi öngörülen bütge açiginin yil sonunda yüzde 2,9 olarak gerçeklegecegi, denk olmasi öngörülen program tanimli dengenin ise yüzde 3 düzeyinde agik vermesi beklenmektedir.

2019 yilinda, bütçe hedefinin 13 milyar TL altinda kalmasi beklenen bütçe gelirlerinin GSYH'ya oranla hedefin 0,5 puan üzerine gikarak yil sonunda yüzde 20,3 olarak gergeklegmesi beklenmektedir. Bütçe hedeflerine göre; genel bütçe vergi gelirlerinin 1,4 puan azalarak yüzde 15,6; vergi disi gelirlerin ise 1,9 puan artarak yüzde 4,7 düzeyinde gerçeklesmesi beklenmektedir.

2019 yili bütçe hedeflerine kiyasla, gelir vergisi tahsilatinin 8 milyar TL altinda, kurumlar vergisi tahsilatinin ise 3,2 milyar TL yukarida; sirasiyla 163,9 milyar TL ile 77,4 milyar TL olmasi beklenmektedir. GSYH'ya oranla gelir vergisinin yüzde 3,8, kurumlar vergisinin yüzde 1,8 olacagi tahmin edilmektedir.

Dâhilde alinan KDV tahsilatinin 2019 yili bütçe tahmininin 18,6 milyar TL altinda kalarak 52,1 milyar TL seviyesinde, GSYH'ya oranla yüzde 1,2 düzeyinde gerçeklegecegi tahmin edilmektedir. Söz konusu azalis temel olarak KDV iadelerindeki artis, talepte gözlenen daralma ve uygulanan vergi indirimlerinden kaynaklanmaktadir.

2018 yilinda uygulamaya konulan çegitli vergi indirimlerinin süresi uzatilmistir. Konut ve bazi isyerlerinde yüzde 18 olarak uygulanan KDV orani yil boyu geçerli olacak gekilde yüzde 8'e indirilmis, ticari araçlarda Ocak-Haziran dönemi için alti ay geçerli olmak üzere KDV orani yüzde 18'den yüzde l'e düsürülmüs, mobilya ürünlerinde yine Ocak-Haziran döneminde geçerli olmak üzere KDV orani 18 den yüzde 8 e indirilmistir.

2019 yilinda petrol ve dogal gaz ürünlerinden elde edilen ÖTV tahsilatinin, bütçe tahmininin 7,4 milyar TL altinda kalarak 60,1 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 1,4 olarak gerçeklesecegi öngörülmektedir. Söz konusu azalista tüketimde gözlenen daralma ve 2018 yilinin Mayis ayinda devreye giren egel mobil sistemi belirleyici olmustur. Kur ve petrol piyasasindaki gelismelere bagli olarak OTV tutarinda indirim yapilarak pompa satis fiyatini belli bir seviyede tutan egel mobil sistemi kaynakli 2018 yilinda 9,2 milyar TL tutarinda OTV gelirinden vazgeçilmistir. Kur ve petrol fiyatlarinda yasanan gelismelere bagli olarak 2019 yilinda sistem kismen devreye girmis ve yilin ilk on ayi itibariyla yaklagik 1,7 milyar TL tutarinda bir gelir kaybi söz konusu olmustur.

2018 yilinin ikinci yarisindan itibaren motorlu tasit satislarinda görülen azalma trendi, 2018 yilinin son iki ayinda otomobillere yönelik uygulanan ÔTV indiriminin 2019 yili Haziran ayi sonuna kadar uzatilmasina ragmen, 2019 yilinda da devam etmistir. Bu çerçevede, motorlu tasitlardan elde edilen OTV tahsilatinin bütçe tahmininin 11,2 milyar TL altinda ve 12,7 milyar TL olarak gerçeklegmesi beklenmektedir. 2019 yili motorlu tasitlar vergisi tahsilatinin da bütçe hedefinin 1,8 milyar TL altinda kalacagi ve 14,2 milyar TL olarak gerçeklesecegi öngörülmektedir. Tasit satislarindaki azalma ve vergi tutarlarinin belirlenmesinde yüzde 23,7 olan yeniden degerleme orani yerine yüzde 15,9 oraninin kullanilmasi motorlu tagitlar vergisi tahsilatini olumsuz etkilemistir.

2019 yilinda tütün mamullerinden elde edilen OTV tahsilatinin, bütçe tahmininin 5,4 milyar TL üzerine çikarak 51 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 1,2 olmasi beklenmektedir. Söz konusu artis, sigarada nispi vergi oraninin yüzde 63'ten yüzde 67'ye çikarlmasindan ve yil iginde yapilan fiyat artiglarindan kaynaklanmaktadir.

2019 yilinda, alkollü içkiler ve kolali gazozlardan elde edilen ÖTV tahsilatinin bütçe hedefi ile ayni seviyede kalmasi ve 15,2 milyar TL olarak gerçeklegmesi beklenmektedir.

2019 yilinda banka ve sigorta muameleleri vergisi tahsilatinin bütçe hedefinin 4,5 milyar TL üzerine çikarak 23,5 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. Ozel iletisim vergisi tahsilatinin ise 3,8 milyar TL olarak bütçe hedefiyle ayni seviyede gerçeklegmesi beklenmektedir.

Ithalattaki düsüs uluslararasi ticaret ve muamelelerden alinan vergilerin tahsilatini olumsuz etkilemistir. 2019 yilinda, ithalde alinan KDV tahsilatinin bütçe tahmininin 39,4 milyar TL altinda kalarak 126,4 milyar TL ve GSYHya oranla yüzde 3 seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Benzer sekilde, gümrük vergisi tahsilatinin, bütçe hedefinin 3,3 milyar TL altinda kalarak 17,4 milyar TL olmasi beklenmektedir.

Harç gelirlerinin, tapu harcinda yapilan indirim ve talep daralmasi nedeniyle bütçe hedefinin 5,8 milyar TL altinda ve 21,9 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. Ayni sekilde, damga vergisi tahsilatinin bütçe hedefinin 2,2 milyar TL altinda kalarak 18,7 milyar TL olmasi öngörülmektedir.

2019 yilinda vergi disi gelirlerin, bütçe hedefinin 75,9 milyar TL üzerine gikarak 199,8 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 4,7 olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Söz konusu artista; Merkez Bankasi ihtiyat akçesinin bütçeye aktarilmasi, Merkez Bankasindan elde edilen temettu gelirindeki artis ile imar barisi olarak bilinen yapi kayit belgesi verilmesine iliskin tahsilat etkili olmustur.

Kamu alacaklarinin yapilandirilmasina iliskin duzenlemeler kapsaminda 2016 yilinda yürürlüge giren 6736 sayili Kanun'dan 2016 yilinda 13,7 milyar TL, 2017 yilinda 12,4 milyar TL, 2018 yilinda ise 9,5 milyar TL gelir elde edilmistir. 2017 yilinda yürürlüge giren 7020 sayili Kanun kapsaminda ise 2017 yilinda 2 milyar TL, 2018 yilinda 1,9 milyar TL tahsilat yapilmistir. Ayrica 2018 yilinda yürürlüge giren 7143 sayili Kanun kapsaminda 2018 yilinda 13,8 milyar TL gelir elde edilmistir. 2019 yilinin ilk dokuz ayinda ise 6736 sayili Kanun kapsaminda 4,8 milyar TL, 7020 sayili Kanun kapsaminda 0,9 milyar TL ve 7143 sayili Kanun kapsaminda 9 milyar TL gelir elde edilmistir.

2019 yilinda, merkezi yönetim bütçesi faiz disi harcamalarinin bütçe ödeneginin 45,6 milyar TL üzerine çikarak 889,3 milyar TL olacagi ve GSYH'ya oraninin yüzde 20,8 düzeyinde gerçeklegecegi tahmin edilmektedir.

2019 yilinda personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluglarina devlet primi giderleri ile personele iliskin yedek ödenegin toplamindan olusan personel harcamalarinin, baglangiç ödenegini 0,7 milyar TL agarak 294,4 milyar TL olmasi beklenmektedir. Genel maas artis orani, toplu sözlesmede tespit edildigi üzere, Ocak ve Temmuz aylarinda yüzde 4 ve yüzde 5 olarak uygulanmis; ayrica Ocak ayinda 6,73 ve Temmuz ayinda 1,02 puan enflasyon farki artigi yapilmistir. Enflasyonun program beklentilerinin altinda gerçeklegmesi toplam personel giderlerinin sinirli düzeydeki artisinda etkili olmustur.

2019 yili bütçesinde 67,6 milyar TL olarak öngörülen mal ve hizmet alim giderlerinin, 10,8 milyar TL artis göstererek 78,4 milyar TL seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu gelismede artan hizmet maliyetleri ile kurumlarin ilave ödenek ihtiyaçlarinin karsilanmasinin etkili olacagi tahmin edilmektedir.

2019 yili bütçesinde 391,3 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yil sonunda bu tutarin 5,8 milyar TL üzerine gikarak 397,1 milyar TL olmasi beklenmektedir. Söz konusu artista saglik, emeklilik ve sosyal yardim giderlerinde yapilan ilave 6,9 milyar TL etkili olmustur. Issizlik sigortasi devlet katkisinin yüzde 1 olarak uygulanmaya devam edilmesi nedeniyle ilave 2,8 milyar TL harcama olmasi beklenmektedir. Vergi geliri tahsilatindaki göreli zayif performansin etkisiyle gelirden ayrilan paylarda da bütçe tahmininin 12,1 milyar TL altinda bir gerçeklesme beklenmektedir. Çevre ve Sehircilik Bakanligi ile Gençlik ve Spor Bakanligina özel gelirler nedeniyle ödenek ekleme imkâniyla sirasiyla 2 milyar TL ve 3,5 miyar TL ilave harcama imkâni saglanmistir. Bunlara ilave olarak, cari transferlerde bütçe ödeneklerine göre; 0,5 milyar TL Milli Egitim Bakanligina, 0,4 milyar TL AFAD'a, 0,9 milyar TL tarimsal destekler için Tarim ve Orman Bakanligina, 0,6 miyar TL tesvik ödemeleri için, 0,4 milyar TL KOSGEB'e, 0,6 milyar TL AB Baskanligina ilave bütçe artisi saglanmistir.

2019 yili sermaye giderlerinin yil sonunda baglangiç ödeneginin 20,9 milyar TL üzerine çikarak 75,3 milyar TL olmasi beklenmektedir. Bu gelismede, basta Karayollari Genel Müdürlügü olmak üzere kuruluglarin ilave yatirim taleplerinin kargilanmasi etkili olmustur.

2019 yilinda sermaye transferlerinin, baglangiç ödeneginin 5,2 milyar TL üzerinde 15,3 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu gelismede; TUBITAK kaleminde TARAL ve kurum disina verilen hizmetierden elde edilen gelirler karsiligi harcamalar için 1,6 milyal TL, Il Ozel Idarelerine ve YIKOB'lara aktarlmak üzere Içisleri Bakanligina 1,5 milyar TL, Çevre ve Sehircilik Bakanligina terörden zarar gören yerlerin imari için 0,9 milyar TL, Gençlik ve Spor Bakanligina 0,4 milyar TL, AFAD'a 0,4 milyar TL ve belediyelere aktarilmak üzere Strateji ve Bütçe Bagkanligina 0,4 milyar TL ilave ödenek aktarilmasi belirleyici olmustur.

Borç verme kaleminin 2019 yili bütgesinde belirlenen tutarin 7,1 milyar TL üzerinde, 28,8 milyar TL olarak gergeklegmesi beklenmektedir. Bu gelismede, enerji ve demiryolu ulastirmasi alanlarinda hizmet gören kamu sermayeli sirketlere yapilan sermaye katkilari etkili olmustur. Bu çerçevede, enerji KIT'lerine 3,7 milyar TL ve TCDD ye 3,5 milyar TL ilave ödenek aktarilmistir.

Faiz giderlerinin 2019 yili bütçesinde belirlenen tutarin 14,2 milyar TL altinda, 103,1 milyar TL olarak gerçeklegmesi beklenmektedir. Bu gelismede, 2018 yili son çeyreginden itibaren kurlarda ve faiz oranlarinda görülen gerileme etkili olmustur.

2019 yili Ocak-Eylül döneminde, ig borglanma agirlikli olarak sabit getirili enstrümanlarla yapilmistir.

2019 yili Ekim ayi itibariyla ig piyasalarda 3,7 milyar TL, uluslararasi piyasalarda 2 milyar dolar tutarinda kira sertifikasi ihraci gerçeklegtirilmistir. 2019 yilinin ilk on aylik bölümünde, 2 milyar dolar tutarindaki bir kira sertifikasi ihracinin yani sira toplam 6,7 milyar dolar tutarinda dört ayri Eurobond ihraci gerçeklestirilerek uluslararasi sermaye piyasalarindan toplam olarak 8,7 milyar dolar finansman saglanmistir.

2019 yilinda bütçe finansmani ve nakit yonetiminde ortaya çikan ilave ihtiyaca bagli olarak Eylül ay sonu itibariyla toplam ig borg gevirme orani yüzde 125,4 düzeyinde gerçeklegmistir.

2019 yili Ocak-Eylül döneminde, nakit bazli 148,7 milyar TL ig borglanma gerçeklestirilmistir. iç borçlanmanin yüzde 20,4'ü sabit kuponlu, yüzde 14,6's TÜFE'ye endeksli, yüzde 27,3'ü kuponsuz, yüzde 9,6'si degisken faizli tahvil ve yüzde 2,6'si kira sertifikasi ihraglariyia gerçeklestirilmistir. Ayrica ig piyasalardan yüzde 16,1'i avro ve yüzde 0,3'ü ABD dolari olmak üzere yabanci para cinsi senet ihraglari ile finansman saglanmistir. Ilk ihracina 2017 yilinda baglanan altin cinsi Devlet tahvili ve kira sertifikasi ihraçlarina 2019 yilinda da devam edilmis olup ig borglanmanin yüzde 9,2'si söz konusu senetler ile gerçeklestirilmistir. 2018 yili sonunda 59,3 ay olan nakit borgianmanin ortalama vadesi, 2019 ylll Eylul ayl sonunda 29,2 ay olmustur. Ayni donemde, TL cinsi sabit faizli iç borçlanmanin ortalama maliyeti yüzde 17,5'den yüzde 20,8 düzeyine yükselmistir.

TABLO I: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borç Stokundaki Gelismeler

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligr

(1) Eylül ayi sonu itibariyladir.

b) Hedefler

2020 ylinda merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 956,6 milyar TL olmasi hedeflenmis, bütçe harcamalari ise 1.095,5 milyar TL olarak programlanmistir. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklügü sonucunda bütge açiginin 138,9 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 2,9 olacagi öngörülmektedir. Bu büyüklükler, 2020-2022 dönemini kapsayan OVP'de maliye politikasinda öngörülen mali disiplinin korunmasi, kaynak kullaniminda etkinligin saglanmasi ile kamu gelirlerinin kalitesinin artirilmasi olarak ifade edilen kamu maliyesi stratejisiyle uyumlu olarak belirlenmistir.

2020 yilinda merkezi yönetim bütçe gelirlerinin GSYH'ya oraninin, bir önceki yil gerçeklesme tahmininin 0,7 puan altinda ve yüzde 19,6 seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Bu kapsamda, vergi disi gelirlerin 1,1 puan düsecegi, vergi gelirlerinin ise 0,5 puan artacagi tahmin edilmektedir. 2018 yili Agustos ayinda baslayan kur soku sonrasi 2019 yilinda ekonominin dengelenme sürecine girmesiyle 2020 yilinda iktisadi faaliyetin daha da canlanacagi ve bunun vergi tahsilatini olumlu etkileyecegi degerlendirilmektedir.

2020 yilinda gelir ve kurumlar vergisi tahsilati toplaminin GSYH'ya oranla yüzde 5,6 olmasi beklenmektedir.

2020 yilinda dâhilde alinan KDV tahsilatinin GSYH'ya oraninin 2019 yili seviyesinde yüzde 1,2 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. iktisadi faaliyetteki canlanma ile ihracat performansi ve buna bagli KDV iadelerindeki gelismelerin dâhilde KDV tahsilati üzerinde temel belirleyiciler olmasi beklenmektedir.

ÖTV tahsilatinin GSYH'ya oraninin, 2020 yilinda 2019 yili gerçeklesme tahmininin 0,2 puan üzerinde yüzde 3,6 olarak gerçeklegmesi beklenmektedir. Tahminlerde, OTV mevzuatina göre öngörülen tutar güncellemeleri ve makroekonomik hedef ve beklentilerle uyumlu tuketim beklentileri dikkate alinmistir. Ayrica, özellikle tutun mamullerine 2019 ylli içinde yapilan fiyat artislarinin olusturdugu baz etkisinin söz konusu mallardan 2020 yilinda elde edilecek ÖTV gelirini olumlu etkilemesi beklenmektedir.

2020 yilinda ithalde alinan KDV tahsilatinin GSYH'ya oraninin, kur ve ithalata yönelik gelisme ve beklentilerin etkisiyle, 2019 yilina göre 0,3 puan artarak yüzde 3,2 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2020 yilinda merkezi yonetim butçesi vergi disi gelirlerinin GSYH ya oran olarak 2019 yill gerçeklesme tahmininin 1,1 puan altinda ve yüzde 3,5 olmasi beklenmektedir. Bu gelismede, 2019 yilinda Merkez Bankasi temettü ödemesinde görülen artis, yedek akçenin bütçeye aktarilmasi ve imar barisindan elde edilen gelirlerin neden oldugu baz etkisinin rol oynayacagi degerlendirilmektedir.

2019 yilinda toplam personel giderleri, genel maas ve ücret artis oraninin toplu sözlesmede tespit edildigi üzere Ocak ve Temmuz aylarinda yüzde 4 olarak uygulanacagi dikkate alinarak belirlenmistir. Bununla birlikte, 2019 yilinin ikinci yarisi ve 2019 yil ilk yarisindaki enflasyonun bu dönemlerdeki maas artisinin üzerinde olmasi durumunda yapilacak enflasyon farki artislari da dikkate alinmistir. 2020 yilinda kamuya personel girisinin 60 bin ile sinirlandinlmasi öngörülmüg, Askerlik Kanunu kapsaminda istihdam edilecek personelin olasi mali yükü göz önünde bulundurulmustur. Bu çerçevede, personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluslarina devlet primi giderleri ile personele iligkin yedek ödenegin toplamindan olusan personel harcamalarinin 333,9 milyar TL, GSYH'ya oraninin ise yüzde 6,9 olacagi öngörülmüstür.

2020 yilinda mal ve hizmet alim giderleri için 75,5 milyar TL ödenek öngörülmüstür. Söz konusu tutar GSYH ya oranla bir önceki yil gerçeklesme tahminine göre 0,3 puanlik bir düsüse tekabül etmektedir. Bu düsüste OVP hedefleriyle uyumlu olarak kurumlarin cari harcamalarina yönelik tasarruf politikasi etkili olmustur.

Cari transferlerin 2020 yilinda 451,1 milyar TL ile GSYH ya oran olarak bir önceki yil seviyesinde ve yüzde 9,3 olmasi öngörülmektedir. Bu çerçevede, sosyal güvenlik sistemine yapilan transferlerin 225,6 milyar TL olmasi, diger hazine yardimlarinin ise 2019 yili seviyesinde olmasi öngörülmektedir. Tarimsal amaçli transferin ve gelirden ayrilan paylarin 2019 yilina göre GSYH ya oranla 0,1 puan fazla, diger cari transfer kalemlerinin ise 2019 yili seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Thracatin, küçük ve orta ölçekli igletmelerin ve diger üretken sektörlerin tesvik edilmesine devam edilmesinin yani sira sosyal amaçli transferler için ayrilan ödeneklerin yüzde 14,1 oraninda artinilmasi öngörülmüstür.

2019 yili sermaye giderlerinin 56,6 milyar TL ile GSYH içindeki payinin 2019 yilina göre 0,6 puan azalarak yüzde 1,2 seviyesinde olmasi programlanmistir. Söz konusu düsüste, OVP çerçevesinde belirlenen hedefler dogrultusunda yatirim ödeneklerinin daha düsük düzeyde tutulmasi ve yatirimlarda onceliklendirmeye gidilmesi etkili olmustur. Kamu özel isbirligi (KOI) çerçevesinde tamamlanip hizmete alinan sehir hastanelerinin cari giderlerini karsilamak üzere 4,8 milyar TL, bina kullanim ve zorunlu hizmetler igin ise 5,7 milyar TL harcama yapilmasi programlanmistir. Yine KÖi çerçevesinde tamamlanan ulastirma projeleri kapsamindaki garanti ödemeleri için 8,3 milyar TL kaynak ayrilmistir.

Sermaye transferlerinin GSYH'ya oraninin, 2020 yilinda, bir önceki yila göre 0,2 puan azalarak yüzde 0,1 olarak gerçeklesecegi öngörülmektedir. Bu geligmede transfer ödeneklerinin önceki yil bütçesinde öngörülen tutarlarda belirlenmesi ile TCDD hizli tren yatirimlarinin finansmani igin yapllacak sermaye aktariminin borg verme kaleminde yer almasi etkili olmustur. Bu kapsamda; KÖYDES için 1,5 milyar TL, SUKAP igin 0,8 milyar TL, Sosyal Gelismeyi Destekleme Programi (SOGEP) igin 166 milyon TL, kalkinma ajanslari için 332 milyon TL ödenek öngörülmüstür. Ayrica, TUBITAK Ar-Ge projeleri için 1,1 milyar TL kaynak ayrilmistir.

2020 yilinda borç verme kaleminin 27,1 milyar TL ile GSYH'ya oranla önceki yila göre 0,1 puan azalarak yüzde 0,6 seviyesinde olmasi öngörülmektedir. Odenegin 12,4 milyar TL'sini KIT'lere yapilacak sermaye transferleri, 7,3 milyar TL'sini ögrenim ve harç kredileri, 0,6 milyar TL'sini KKTC'ye verilecek krediler olusturmaktadir. Kredi Garanti Fonuna ise 5 milyar TL kaynak tahsis edilmistir.

2018 yilinin ikinci yarisindan itibaren borglanma faizlerinde ve döviz kurlarinda ortaya gikan artis ile 2019 yilinda borç çevirme oranlarinin artmasi sonucunda 2020 yilinda faiz giderlerinin GSYH'ya oran olarak önceki yila göre 0,5 puan artmasi ve yüzde 2,9 düzeyinde olmasi beklenmektedir.

TABLO I: 42- Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri

3.1.2. Mahalli Idareler

a) Mevcut Durum

Mahalli idareler dengesi; il özel idareleri, belediyeler, büyükgehir belediyelerine bagli idareler, belediyelerin olusturdugu birlikler ve iller Bankasi hesaplarini kapsamaktadr.

2018 yilinda, mahalli idare gelirleri, vergi gelirleri ve faktör gelinerindeki reel düzeyde gerilemeye ragmen nominal olarak yüzde 12,8 oraninda artmis ve 115,7 milyar TL olarak gerçeklesmistir. Mahalli idare harcamalari ise, yatirim harcamalarinin 2017 yilinda yakaladigi tarihsel yüksek seviyeleri sürdürmesine kargilik, cari giderlerde reel düzeyde sinirli gerilemeyle bir miktar dengelenmis ve yüzde 16 oraninda artarak 137,5 milyar TL olmustur. Böylece, 2017 yilinda GSYH'nin yüzde 0,51'i düzeyinde olan mahalli idareler bütçe açigi, artis egilimini sürdürerek 2018 yilinda GSYH'nin yüzde 0,59 u seviyesine yükselmistir.

2019 yilinda, mahalli idare gelirlerinin, vergi gelirleri ve faktör gelirlerindeki reel azalma sonucu GSYH'ya oranla yüzde 2,85 seviyesinde gerçeklesecegi, mahalli idare harcamalarinin ise yerel seçimler öncesi dönemde hizla artan borçlanma geregi sonrasi ortaya gikan yüksek finansman ihtiyaci ve gelirlerdeki reel azalmaya bagli olarak GSYH'nin yüzde 2,91'i seviyesine gerileyecegi tahmin edilmektedir. Böylece, 2019 yilinda mahalli idareler dengesinin GSYH'nin yüzde 0,06'si seviyesinde agik vermesi beklenmektedir.

TABLO I: 43-Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli Idarelere Ayrilan Paylar

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(1) Gerçeklegme Tahmini (2) Program

b) Hedefler

2020 yilinda, mahalli idare gelirlerinin 144,4 milyar TL, harcamalarinin ise 150,5 milyar TL olarak gerçeklesmesi ve mahalli idare dengesinin GSYH'nin yüzde 0,13'ü düzeyinde ve 6,1 milyar TL açik vermesi öngörülmektedir.

Yerel segimler öncesi dönemde hizla artan borglanma gereji sonrasi takip eden yillarda ortaya cikan yüksek finansman ihtiyacina karsin gelirlerde beklenen sinirli düzeyde artigin, idarelerde tasarruf ihtiyacini artirmasi ve bu durumun mahalli idareler dengesinde iyilestirici yönde etki yapmasi beklenmektedir.

TABLO I: 44- Mahalli idareler Gelir ve Harcamalari (1)

(1) il özel idareleri, belediyeler, iller Bankasi, belediyelerin olusturdugu birlikler ve büyüksehir belediyelerine bagli

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

idareleri kapsamaktadir.

(2) Gerçeklesme Tahmini

(3) Program

3.1.3. Döner Sermayeli Isletmeler

a) Mevcut Durum

Döner sermayeli isletmeler tanimi içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadir. Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idarelere bagli olarak faaliyet gösteren isletmeler yer almaktadir. ikinci grupta ise bu isletmelerin disinda kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango Idaresi ve Atatürk Orman Çiftligi Müdürlügü bulunmaktadir.

2018 yilinda 1,6 milyar TL açik veren döner sermayeli isletmelerin 2019 yilinda da 1,1 milyar TL agik vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler

2020 yllinda döner sermayeli isletmelerin 1,4 milyar TL açik vermesi beklenmektedir.

TABLO I: 45- Döner Sermayeli isletmeler Finansman Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(2) Program

(1) Gerçeklesme Tahmini

3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluglari

a) Mevcut Durum

Sosyal güvenlik kuruluslari kapsaminda Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve Issizlik Sigortasi Fonu (ISF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayri tablolarda gösterilmektedir.

2019 ylinda bir önceki yila göre GSYH'ya oran olarak prim gelirlerindeki artisin sinirli kalmasi ve SGK'nin toplam gelirlerinin GSYH'ya oraninin benzer düzeyde seyretmesi beklenmektedir. Bununla birlikte, sigorta ödemeleri ve saglik giderlerindeki artis nedeniyle GSYH'ya oran olarak SGK'nin toplam giderlerinin artis göstermesi öngörülmektedir. Sosyal güvenlik kuruluslarina yönelik bütçe transferlerinin GSYH'ya oraninin bir önceki yila göre 0,5 puan artarak yuzde 4,5 seviyesine yukselmesi beklenmektedir.

2019 yilinda bütçeden SGK'ya faturali ödemeler, ek karsiliklar, devlet katkisi, emeklilere yapilan ek ödeme, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primleri dâhil olmak üzere 192 milyar TL transfer yapilacagi tahmin edilmektedir.

Isçi, esnaf ve giftçi emekli ayliklari, 2019 yili Ocak ayinda yüzde 10,2; Temmuz ayinda ise yüzde 5 oraninda artirilmistir. Memur maaglari ve memur emekli ayliklari ise, 2019 yill Ocak ayinda yüzde 10,7; Temmuz ayinda yüzde 6 oraninda artirilmistir.

Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, yilin tamaminda geçerli olmak üzere 2019 yili Ocak ayinda yüzde 26,1 oraninda artigia brüt 2.558,4 TL'ye yukse tilmistir.

TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi

(1) Gerçeklegme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(2) Program

(3) Faturali ödemeler, ek kargilklar, devlet katkisi, emeklilere yapilan ek ödeme, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ve prim ödeme gücü olmayanlarn GSS primleri dâhil edilmistir.

Prim tesvikleri kapsaminda merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya 2018 yilinda 20,3 milyar TL transfer yapilmis olup, 2019 yilinda 22,7 milyar TL transfer yapilmasi beklenmektedir.

2018 yilinda SGK ilaç ve tedavi harcamalari, sirasiyla 31 milyar TL ve 59,1 milyar TL'ye ulagmistir. 2019 yilinda ise, SGK ilaç ve tedavi harcamalarinin sirasiyla 39,8 milyar TL ve 68,6 milyar TL olarak gerçeklegmesi beklenmektedir.

2019 yilinda GSYH'ya oran olarak ISF prim gelirlerinin yüzde 0,4, faiz gelirlerinin yüzde 0,4, deviet katkisinin ise yüzde 0,1 seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam gelirierin GSYH'nin yüzde 0,9u seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

2019 yili ISF toplam giderlerinin GSYH'nin yüzde 0,9'u seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. 2019 yilinda aylik ortalama 657 bin kisi issizlik ödenegi almis olup 2019 yili issizlik ödenegi giderlerinin 8 milyar TL düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

2019 yilinda toplam Fon varliginin 129,6 milyar TL'lik tutarla GSYH'nin yüzde 3 üne ulasacagi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 47- issizlik Sigortasi Fonu Gelir-Gider Dengesi (1)

(1) Esnaf Ahilik Sandigi dâhildir.

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(2) Gergeklesme Tahmini

(4) issizlik ödenegi, kisa çalisma ödenegi ve ücret garanti fonu giderleri dâhil edilmistir.

(3) Program

b) Hedefler

Ücretlilerin ve kendi hesabina çalisanlarin emekli ayliklarinin 2019 yili Ocak ve Temmuz aylarinda önceki alti aylik enflasyon tahmini dikkate alinarak artirilmasi öngörülmüstür.

Kamu görevlileriyle yapilan toplu sözlesme hükümlerine göre memur maaslari ve memur emekli ayliklarinin 2020 ylinin Ocak ayinda yüzde 4, Temmuz ayinda yüzde 4 oraninda artirilmasi, ayrica 2020 yilinin Ocak ve Temmuz aylarinda geçmis alti aylik dönemlerde olusacak enflasyon farklarinin ilave edilmesi öngörülmüstür.

2020 yilinda sosyal güvenlik kuruluslarinin toplam gelirlerinin 460 milyar TL, toplam giderlerinin 510,1 milyar TL ve gelir-gider açiginin 50,1 milyar TL olmasi öngörülmüstür. GSYH'ya oran olarak, gelirlerin yüzde 9,4; giderlerin yüzde 10,5 ve açigin yüzde 1 olmasi hedeflenmistir.

2020 yilinda SGK'ya faturali ödemeler, ek karsiliklar, emeklilere yapilan ek ödeme, devlet katkisi, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 218,8 milyar TL tutarinda ve GSYH'nin yüzde 4,5'i oraninda bütçe transferi yapilmasi öngörülmektedir.

2020 yilinda Issizlik Sigortasi Fonunun prim gelirinin GSYH'nin yüzde 0,4ü, faiz gelirinin GSYH'nin yüzde 0,3'ü, devlet katkisinin ise GSYH'nin yüzde 0,1'i oraninda gerçeklesmesi hedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin GSYH'nin yüzde 0,7'si oranina ulagmasi beklenmektedir. Böylece, 2020 yilinda toplam Fon varliginin 138,1 milyar TL ile GSYH'nin yüzde 2,8'ine ulagmasi hedeflenmektedir.

3.1.5. Fonlar

a) Mevcut Durum

Fon dengesi kapsami, bütçe içi Destekleme ve Fiyat istikrar Fonu ile bütçe disi Sosyal Yardimlagma ve Dayanismayl Tesvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Ozellestirme Fonundan meydana gelmektedir.

2019 yilinda toplam fon gelirlerinin 27,5 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 30,1 milyar TL'ye ulasmasi beklenmektedir. Böylece, fonlarin finansman açiginin 2,5 milyar TL olmasi öngörülmektedir.

2019 yilinda özellestirme uygulamalari sonucunda Özellestirme Fonuna 6 milyar TL nakit girisi beklenmektedir.

b) Hedefler

2020 yilinda Özellestirme Fonunun 10 milyar TL tutarinda özellestirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2020 yilinda fon gelirlerinin 31,4 milyar TL, fon giderlerinin 34,3 milyar TL, fon sistemi finansman agiginin 2,9 milyar TL olmasi hedeflenmektedir.

TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri (1)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi (1) issiziik Sigortast Fonu haritir. (2) Gergeklesme Tahmini (3) Program

3.2. KAMU iKTiSADI TESEBBÜSLERÍ VE ÖZELLESTiRME

a) Mevcut Durum

Kamunun mal ve hizmet üretimindeki payinin azaltilmasi yonünde izlenen politikalar neticesinde yillar itibariyla KIT'lerin ülke ekonomisi içerisindeki payi azalmaktadir. 2000 yilinda KIT'lerin ürettigi katma degerin GSYH'ya orani yüzde 3,5 seviyesindeyken 2019 yili sonunda bu oranin yüzde 0,6 olacagi tahmin edilmektedir. Buna paralel olarak 2000 yilinda 435 bin olan KIT'lerin yillik ortalama personel sayisinin, 2019 yilinda 106 bine düsmesi beklenmektedir. 2019 yili Ekim ayi itibariyla 233 sayili KHK kapsaminda faaliyet gösteren KIT sayisi 18'dir. Bu kuruluslara ilaveten özellestirme programinda bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payi olan Türkiye Denizcilik Igletmeleri (TDI) A.S., TURKSEKER A.S. ve Sümer Holding A.S. KIT dengesi kapsaminda izlenmektedir.

KIT'ler ve özellestirme portföyünde izlenen kuruluslar, 2018 yilinda GSYH'nin binde 0,9'u oraninda finansman agigi vermistir. 2019 yilinda ise bu kuruluslarin GSYH'nin binde 2,2 oraninda finansman açigi vermesi beklenmektedir. Söz konusu kuruluslarin 2019 yilinda 1,4 milyar TL dönem zarari ve 7,9 milyar TL faiz disi agik olusturacagi tahmin edilmektedir. Bu kuruluglara 2019 yilinda 17,8 milyar TL sermaye transferi, 1,6 milyar TL görevlendirme bedeli ve 1,3 milyar TL kamu hizmeti yükümlülügü ödemesi yapilmasi öngörülmektedir. Ayni dönemde yatirim harcamalarinin 21,9 milyar TL olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

Yil içerisinde ham petrol fiyatlarinin görece yatay seyretmesi BOTAS'in dogal gaz alim maliyetlerine bir miktar olumlu etki yapmis olsa da dolar kurunda yasanan yüksek oranli artislar BOTAS ve EUAS'in maliyetlerini önemli ölçüde artirmis bunun neticesinde toptan dogal gaz ve elektrik satis fiyatlarinda sene içerisinde fiyat ayarlamalar! yapilmistir. Diger aynail elekik eretin encen ensins ya oa aei derua e cee eetik maliyetlerini olumlu yönde etkilemistir.

Enerji ve madencilik KiT'lerinin yatirimlarinin 2019 yil sonunda 2018 ylli gerçeklegmelerine göre 3,2 milyar TL artmasi beklenmektedir. Söz konu artista TPAO'nun petrol arama ve sondaj kaynakli yatirimlari ile BOTAS'in dojal gaz depolama projeleri yatirimlarinin etkisi bulunmaktadir.

Yil içerisinde yasanan döviz kuru artislarinin da etkisiyle, DHMi dönem kârnin bir önceki yila göre yüzde 32 artarak 2019 yilinda 3,8 milyar TL olarak gerçeklegmesi beklenmektedir. Kurulusun yil sonu itibariyla Hazineye 2,1 milyar TL temettü ve hasilat payi ödemesi yapmasi öngörülmektedir.

2019 yilinda toplam KIT yatirimlarinin yüzde 33,8ini gerçeklestirmesi beklenen TCDD nin yatirimlarinin ve isletme bütgesinin açiklarinin finansmani, bütgeden Kurulusa yapilan sermaye transferleriyle karsilanmaktadir. Bu kapsamda 2019 yilinda TCDD'ye 11,2 milyar TL sermaye transferi yapilmasi öngörülmektedir.

2019 yilinda KIT'lerin yeni stratejik plan dönemleri baslamis olup stratejik planlarin onay süregleri devam etmektedir.

Ozellestirme Idaresi Baskanligr tarafindan satis ve devir islemi tamamlanan özellestirme uygulamalarinin toplam tutari 2018 yilinda 6 milyar TL iken, 2019 yilinin ilk 9 ayinda 327,4 milyon TL olarak gerçeklesmistir. 2019 yili Eylül sonu itibariyla özellestirme ihalesi tamamlanmis olup onay ve sözlesme imza asamasinda bulunan özellestirme uygulamalarinin toplam tutari ise yaklagik 673 milyon TL'dir.

2018 ve 2019 yill içerisinde özellestirme ihaleleri gerçeklestirilen 27 adet taginmazin satis ve devir onayi alinmis olup sözlegme imza agamasinda, 39 adet taginmazin özellestirmeleri de onay agamasindadir.

Özellestirme ihaleleri 2018 yli içerisinde gerçeklestirilen EÜAS'a ait Tohma, Dinar 2 ve Çine hidroelektrik santrallerinin igletme hakki devri tamamlanmistir.

TABLO I: 49- 233 Sayili KHK'ya Tabi isletmeci KiT Finansman Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(2) Program

(1) Gerçeklesme Tahmini

TABLO I: 50- Özellestirme Kapsamindaki KIT Finansman Dengesi

(3) er Suatene Te gun 8a rogiam

TABLO I: 51- KiT'ler Hakkinda Özet Bilgiler

b) Hedefler

2020 ylinda özellestirme portföyünde izlenen kuruluslar ile KiT'lerin 6,9 milyar TL finansman açijr vermesi programlanmistir. Bu hedefin tutturulmasi; OVP'de öngörülen makroekonomik büyüklükler ile politikalarin gerçeklesmesi, KIT'lerde öngörülen miktarda alimlarin yapilmasi, yatirim harcamalarinin belirlenen seviyede kalmasi ve bütçeden yapilmasi programlanan transferlerin gerçeklestirilmesiyle mümkün olabilecektir.

Kamu isletmelerinin, düsük maliyetie daha verimli üretim yapmasi ve ürün optimizasyonunu gerçeklestirmesi saglanacaktir.

TCDD, BOTAS ve TEIAS'in gerçeklestirecekleri yatirimlarin finansmaninda dis proje kredilerinden faydalanilacaktir.

TMO nun 2 milyon ton bugday ve 0,25 milyon ton misir, TÜRKSEKER A.S.'nin 7,5 milyon ton seker pancari alimi yapmasi öngörülmüstür.

KIT'lerde finansal raporlama ve bagimsiz denetimin kalitesi artirilacaktir.

Etkin bir piyasa mekanizmasi olusturma hedefi dogrultusunda özellestirme uygulamalarina devam edilecektir.

iKiNCi BÖLÜM

1. 2020 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMIK AMACI

2020 Yili Cumhurbaskanligi Yllik Programinin temel amaci; fiyat istikrari, finansal istikrar ve cari islemler dengesindeki kazanimlarin korunarak gelistirilmesi, üretim ve verimlilik odakl büyümenin saglanmasidir. Cumhurbagkanlig Yillik Programinin hazirlanmasinda On Birinci Kalkinma Planinda yer verilen yillik ya da çok yilli tedbirler esas alinmistir. Bu kapsamda 2020 yili içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbirlere iliskin faaliyet ve projeler ilgili basliklar altinda verilmistir. 2020 Yili Cumhurbaskanligi Yillik Programinda, Kalkinma Planinda öngörülen tedbirlerin yillik diliminin güçlü bir biçimde izlemesi ve degerlendirmesine yönelik bir yaklasim benimsenmektedir.

2. 2020 YILI PROGRAMININ HEDEFLERÍ VE POLITIKALARI

2.1. ÏSTIKRARLI VE GÜÇLÜ EKONOMi

2020 yilinda, ekonomide dengelenmenin saglanmasinin ardindan On Birinci Kalkinma Plani hedefleriyle tutarli olarak, verimlilik kazanimlari ile sanayi ve ihracat atilimini odaga alan bir büyüme patikasinin saglanmasi amaçlanmaktadir. Bu kapsamda 2020 Yili Programi çerçevesinde, kuralli ve isleyen serbest piyasa ekonomisi temelinde, ekonomi politikalarinda esgüdum ve uyumu esas alan, fiyat istikrari ve etkin maliye politikasini gozeten ve adil paylagimi amaçlayan bir büyüme altyapisi hedeflenmektedir.

2019 yilinda YEP'te öngörülen dengelenme süreci çerçevesinde yavaglayan ekonomik faaliyetin 2020 yilinda ivme kazanmasi ve yüzde 5lik bir büyümenin gerçeklesmesi hedeflenmektedir. Fiyat istikrarinin yeniden saglanmasi ile enflasyonun yüzde 8,5'e kadar gerilemesi beklenmektedir. Yerli üretimi ve ihracat atilimini merkeze alan ekonomi politikalariyla tutarli olarak dis dengedeki kuvvetlenmenin devam etmesi ve cari islemler açiginin GSYH'ya oraninin yüzde 1,2 olarak gerçeklesmesi öngörülmektedir.

2.1.1. Büyüme ve Istihdam

a) Amaç

Istikrarli büyümenin saglanmasi amaciyla, enflasyon makul seviyelere düsürülecek ve cari islemler açigi sürdürülebilir seviyelerde tutulacaktir. Büyümeyi sürdürülebilir kilacak nitelikli insan gücü ve güçlü toplum hedefi ile ilgili proje ve programlar hayata geçirilecektir. Böylece, bireyden baglayarak, toplumdaki tüm kademe ve kurumlari içeren bir degisim ile sürdürülebilir ve yüksek ekonomik büyümeyi saglamada kalici bir altyapi olusturulmus olacaktir.

2.1.2. Yurtiçi Tasarruflar

a) Mevcut Durum

Türkiye ekonomisinin dünyanin en büyük ekonomileri arasinda yer almasi hedefine uygun olarak yüksek ve istikrarli bir büyümeye sahip olmasi gerekmektedir. Yüksek büyüme hedefinin gerçeklestirilebilmesi ise üretimde kullanilan faktörlerin büyüklügüne ve bu faktörlerin verimliliklerinin artirilmasina baglidir. Bu çerçevede üretken alanlara yönelen yatirimlarin istikrarli ve yüksek düzeyde olmasi önem arz etmekte, bu yatirimlarin da en güvenilir finansman kaynagini yurt içi tasarruflar olusturmaktadir. Türkiye ekonomisi yüksek hizda büyürken; yurt içi tasarruflarin artirilmasi cari islemler açiginin azalmasina ve Türkiye ekonomisinin olasi soklara daha dayanikli bir hale gelmesine katki saglayacaktir. Dolayisiyla yurt içi tasarruflarin da yüksek ve istikrarli bir düzeyde olmasina ihtiyas duyulmaktadir.

Toplam yurt içi tasarruf orani, 2009-2018 yillari arasinda ortalama yüzde 23,7 olarak gerçeklegmistir. Söz konusu oran 2011 yili ve sonrasinda artis sergilemis ve 2018 yilinda yüzde 27 ye ulasmistir.

Ulkemizde tasarruf orani 2018 yili itibariyla OECD ve Avrupa Birligi ortalamasinin üzerinde olmakla birlikte orta-yüksek gelirli ülkelerin tasarruf oranlarinin altindadir. Tasarruf oranlarindaki artis egilimine ragmen, toplam tasarruf-yatirim agigi devam etmektedir. Toplam tasarruf oranlarindaki artista küresel kriz sonrasi donemde uygulamaya konulan tuketimi azaltmaya yonelik makroihtiyati tedbirler de etkili olmustur. Bununla birlikte toplam tasarruf-yatirim açigi 2018 yilina gelindiginde yüzde 2,5 düzeyindedir.

Uzun vadeli tasarruflarin artirilmasi bakimindan önemli olan bireysel emeklilik uygulamasinda kayda deger ilerlemeler saglanmistir. 2012 yllinda 3,1 milyon olan katilimcl sayisi, Eylül 2019 itibariyla yaklagik 6,8 milyona ulagmis, fon büyüklügü ise 20,3 milyar TL'den 108 milyar TL'ye (15,2 milyar TL'si devlet katkisi) yükselmistir. Ayrica gönüllülük esasina dayali BES'in yani sira, 2017 yilinda yürürlüge giren otomatik katilim uygulamasina gore çalisan ve 45 yasini doldurmamis tum vatandaslarin kapsam altina alinmasiyla sistemin yayginlagmasi igin önemli bir adim atilmistir. 2017 yill Ocak ayindan itibaren yaklasik 8 milyon çalisanin dâhil oldugu sistemde 5,3 milyon çalisan katki payi ödemeye devam etmektedir.

b) Amaç

Türkiye ekonomisinde yüksek oranli ve istikrarli büyümenin saglanmasinda finansmanin sürdürülebilir ve saglikli kaynaklardan temin edilmesi, dig kaynaklara olan bagimliligin azaltilmasi ve kaynaklarin gelir artirici, istihdam saglayia ve verimlilik potansiyeli yüksek alanlara yönlendirilmesi temel amaçtir.

Emeklilige yonelik ve uzun vadeli tasarruflari artirmak amaciyla olusturulan bireysel emeklilik sistemi, sistemin katilimci tabanini genigletmeye yönelik çaligmalar kapsaminda gelisimini sürdürmektedir. Sistemde istikrarli büyümenin yakalanabilmesi adina önümüzdeki dönemde katilimc sayisinin ve fon büyüklügü artisinin sürdürülebilir kilinmasina yönelik iyilestirmeler gerçeklestirilecektir.

Finansal sistemdeki sistemik risk birikimini azaltmak, finansal derinligi ve ürün çesitliligini artirmak amaciyla yurt disi yerlesik Türk vatandaslarina yönelik Dövizli BES uygulamasina geçilecek, sosyal taraflarin mutabakati ile tamamlayia emeklilik sistemi (TES) hayata geçirilecek, vatandasin kumbara hesabi gibi uygulamalar ile finansal sisteme katilim ve tasarruf erken yasta tesvik edilecek ve böylece sermaye piyasalari igin uzun vadeli kaynak olusturulacaktir.

Bireysel emeklilik sistemini gelistirme çalismalarina ek olarak yurt içi tasarruflari artirmak için lüks ve/veya ithal yogunlugu yüksek ürünler listesi güncellenerek vergi düzenlemesi yapilacaktir.

c) Politika ve Tedbirler

d) Hedefler

(1) Yil sonu itibaniyla gönüllü ve otomatik katrlima dayali sistemlerin toplamidir. (2) 2018 fiyatlariyla

(3) Gerçeklesme Tahmini (4) Program

2.1.3. Odemeler Dengesi

a) Amaç

Güçlü istihdam ve uluslararasi rekabet potansiyeli olan öncelikli sektörlerin ve gelisme alanlarinin desteklenmesiyle sürdürülebilir ihracat artiginin saglanmasi, ithalata olan bagimlligin azaltilmasinin yani sira artan turizm gelirleriyle cari iglemler açiginin azaltilmasi; teknoloji transferi saglayan dogrudan yabanci sermaye yatirimlarinin katkisiyla ödemeler dengesinin belirgin bir sekilde iyilestirilmesi temel amaçtir.

b) Politika ve Tedbirler

c) Hedefler

(1) Gerçeklesme Tahmini

(2) Program

2.1.4. Enflasyon ve Para Politikasi

a) Amaç

2020 ylinda para politikasinin temel amaci güçlü bir para politikasi durusuyla, para politikasi araçlarnin etkin kullanimina devam ederek ve finansal istikrari gözeterek fiyat istikrarini saglamak ve korumaktir.

b) Politikalar ve Tedbirler

Para politikasi araçlari güçlü bir sekilde kullanilmaya devam edilecektir. Para, maliye ve gelirler politikalari koordineli olarak yürütülecektir.

Enflasyon hedeflemesi dogrultusunda, hükümet ve TCMB enflasyon hedefini birlikte belirlemeyi ve bu hedefi kamuoyuna açiklamayi sürdürecektir.

Enflasyonu kademeli olarak hedeflenen seviyelere düsürmeyi amaçlayan ihtiyatli para politikasi önlemleri maliye ve gelirler politikalari tarafindan da desteklenecektir.

Mali disiplin korunacak gekilde, yönetilen/yönlendirilen fiyatlar ve vergi düzenlemeleri gegmis enflasyona endeksleme davranisinin azaltilmasina yardima olacak sekilde belirlenecektir.

Fiyatlar genel düzeyini etkileyen etmenler yakindan izlenerek, fiyat istikrarini olumsuz etkileyecek ani geligmeler karsisinda, enflasyon hedefinden sapilmamasina yonelik para ve maliye politikasi araçlari koordineli, hizli ve etkili bir gekilde devreye alinacaktir.

Para politikasi kararlari; enflasyon beklentileri, fiyatlama davranislari ve enflasyonu etkileyen diger unsurlardaki gelismeler dikkate alinarak olusturulacaktir.

Dalgali kur rejimi uygulamasina devam edilecek, kurlarda sagliksiz fiyat olugumlarinin gozlenmesi veya agiri oynaklik durumunda piyasalarda istikrarin saglanmasi amaciyla gerekli adimlar atilacaktir.

c) Hedefler

(2) Program

(1) Gergeklesme Tahmini

2.1.5. Mali Piyasalar

a) Amaç

Reel sektörün finansman ihtiyacina düsük maliyetle cevap verebilen, farkli nitelikteki finansal araçlari güvenilir kurumlar araciligiyla genis bir yatirimci tabanina sunabilen ve Istanbul'un cazip bir küresel finans merkezi olma hedefini destekleyen, kurumsal yapisi güçlü bir finansal sektörün olusturulmasi temel amaçtir.

b) Politika ve Tedbirler

c) Hedefler

(1) Gerçeklegme Tahmini

(2) Program

(3) Canli krediler kullanilmistir.

2.1.6. Maliye Politikasi

a) Amaç

Mali disiplinin kararllikla devam ettirilmesi suretiyle kamu maliyesinin güçlü ve surdurülebilir yapisinin korunmasi temel amaçtir.

Maliye politikasi; para politikasi hedefleriyle uyumu da gözetecek sekilde ülkemizin büyüme potansiyelinin artirilmasina, ekonomik istikrarin korunmasina, cari agigin sürdürülebilir seviyede tutulmasina, yurt içi tasarruflarin ve yatirimlarin tesvikine katki verecek gekilde uygulanacaktir.

Program doneminde kaynaklar verimli kullanilacak, belirlenen alanlarda tasarruflar yapilacak ve yapisal degisiklikler ile bütçe disiplini kalici hale getirilecek, kamu gelir kalitesi artirilacak ve kamu borcunun milli gelire orani düsük düzeylerde tutulacaktir.

Kamu hizmetierini program yaklagimiyla ele alan bütçe yapisina gegilecek, kaynak tahsisinde etkinligi artirmak ve öncelikli alanlara mali alan yaratmak amaciyla harcama gözden geçirmeleri gerçeklestirilecektir.

Vergi kanunlarinda yer alan indirim, istisna ve muafiyetlerin gözden geçirilmesi, sürekli ve kalici gelir kaynaklarinin artirilmasi, mevcut vergi kanunlarinda sadelestirmeler yapilmasi, vergi tahsilatinda etkinligin artirilmasi, ekonomide kayit disiligin azaltilmasi ile bütçe vergi gelirlerinin artirilmasi hedeflenmektedir.

b) Politika ve Tedbirler

c) Hedefler