IAUA CLA
Naytole
CUMHURBAŞKANI KARARI
Karar Sayısı: 7739
25 Ekim 2023
Sayı : 32350 (Mükerrer)
Recep Tayyip ERDOĞAN
CUMHURBAŞKANI
2024 YILI CUMHURBASKANLIGI YILLIK PROGRAMI!
BIRINCI BÖLÜM
1. DÜNYA EKONOMISINDEKI GELISMELER
2021 yilindaki güçlü toparlanmanin ardindan küresel ekonomi, salginin gecikmeli etkileri ve basta Rusya-Ukrayna savagi kaynakli diger risk faktörlerinin varligiyla 2022 yilinda ivme kaybetmistir. Rusya ve Ukrayna'nin baslica ihracatçisi oldugu gida ve enerji arzi ciddi kesintiye ugramis, savagin etkisiyle gida ve dogal gaz basta olmak üzere gida grubu ve enerji grubu fiyatlarinda rekor artislar yasanmistir. Küresel durgunluk bekleyislerinin güglenmesiyle ve Türkiye'nin öncülügündeki diplomatik çabalarin katkisiyla küresel gida ve emtia fiyat artislari kismen dizginlenmistir. Uluslararasi Para Fonu (IMF) verilerine göre 2022 yilinda bir önceki yil ile kiyaslandiginda; ABD yüzde 2,1, Almanya yüzde 1,8, Birlegik Krallik yüzde 4,1, Fransa yüzde 2,5 oranlarinda büyüme kaydederken Avro Bölgesindeki büyüme yüzde 3,3 olmustur. Ayni dönemde Hindistan yüzde 7,2 ve Brezilya yüzde 2,9 büyürken Rusya yüzde 2,1 daralmistir. Çin ise yükselen ve gelismekte olan ülkeler bloku iginde görece zayif performans göstererek yüzde 3,0 oraninda büyümüstür. Böylece 2022 yilindaki küresel büyüme yüzde 3,5 olmustur.
Büyümeye eslik eden ve bu süreçte zirveye çikan küresel enflasyon görünümü, özellikle gelismis ekonomilerde parasal sikilagma yaklagimlarini beraberinde getirmistir. Nitekim 2022 yilinin ilk çeyreginden itibaren küresel düzeyde basta ABD olmak üzere çesitli ülkelerde politika faiz oranlari siklikla yükseltilmis; ancak es zamanli olarak dünya ekonomisinde durgunluk beklentileri de güglenmistir. Bu gelismelere paralel olarak küresel hisse senedi piyasalarinda düsüsler ve toplam talebin azalacagi beklentisiyle basta petrol fiyatlari olmak üzere emtia fiyatlarinda dalgalanmalar görülmüstür. 2023 yilinda direncini koruyan gekirdek enflasyon, gida ve enerji fiyatlarinin gelisimi ve isgücü piyasasina iliskin sik frekansli veriler baslica gelismis merkez bankalarinin azalan hizda da olsa finansal sikilasma yaklagimlarini korumalarina neden olmaktadir. Küresel ekonomide önceki tahminlere göre ilimli yavaglama beklentileri daha olasi hale gelmektedir.
Dünya ekonomisindeki son gelismeler degerlendirildiginde, güncel veriler büyümede yavaslamayi teyit etmektedir. Mevsimsel etkilerden arindirilmis Ekonomik isbirligi ve Kalkinma Teskilati (OECD) verilerine göre ABD, Fransa ve Ispanya'da bir önceki çeyrege kiyasla 2023 yilinin ikinci çeyreginde yüzde 0,5 oraninda büyüme kaydedilirken Birlesik Krallik ekonomisi yüzde 0,2 oraninda büyümüstür. Avrupa'nin lokomotif ekonomisi Almanya'da GSYH büyümesi yüzde sifir düzeyinde gerçeklegmis; böylece, söz konusu dönemde Avro Bölgesindeki büyüme orani yüzde 0,2 olmustur. Japonya ekonomisi ise yüzde 1,2 oraninda büyüyerek birçok gelismis ekonomiden olumlu yönde ayrismistir.
1 Cumhurbaskanligi tarafindan Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskanligina 16 Ekim 2023 tarihinde sunulan On Ikinci Kalkinma Plani esas alinarak hazirlanmistir.
Onümüzdeki dönemde küresel ticaretin gidisatini ise küresel büyüme performansinda beklenen zayiflama, Rusya-Ukrayna savaginin yani sira 2023 yili Ekim ayinda Gazze'de yaganan gelismelerin olasi yansimalari, ticaret gerilimlerinin yeniden siddetlenmesi olasiligi, küresel enerji ve ulasim maliyetlerinin gelisimi, yesil ekonomiye geçis çabalari ile sürdürülebilir borglanma imkânlarinin varligi belirleyecektir.
Açiklanan son IMF tahminlerine göre, 2023 yilinda küresel mal ve hizmet ticaretinde yüzde 0,9 oraninda büyüme gerçeklegmesi beklenmektedir. Ayni büyüklügün 2024 yilinda ise toparlanma kaydederek yüzde 3,5 olacagi tahmin edilmektedir.
Bu gelismelerle, 2022 yilinda yüzde 3,5 oraninda büyüyen küresel ekonominin hiz keserek, güncel IMF tahminlerine göre 2023 yilinda yüzde 3,0 ve 2024 yilinda yüzde 2,9 oraninda büyümesi öngörülmektedir.
Küresel büyüme performansinda hissedilir yavaglamanin devam edecegi degerlendirilmektedir. Bir süredir turizm basta olmak üzere hizmet sektörlerindeki iyilesme sayesinde canlanan küresel ekonomik aktivite, söz konusu sektörlerdeki toparlanmanin doygunluga erismesi ve imalat sanayinde görülen kalic yavaglama nedeniyle hiz kaybetmektedir. Nitekim IMF'nin güncel tahminlerine göre 2023 yilinda Avro Bölgesi'nin büyüme hizinin keskin ivme kaybetmesi beklenmektedir. Bölgenin önde gelen ekonomilerinden olan Almanya'nin ayni dönemde yüzde 0,5 küçülmesi, Birlesik Krallik'in yüzde 0,5, Fransa'nin yüzde 1,0 ve Ispanyanin yüzde 2,5 oranlarinda büyümesi beklenmektedir. 2023 yilinda, Japonya ekonomisinde büyümenin yüzde 2,0 olmasi, diger gelismis ülkelerin yer aldigi grubun yüzde 1,8 büyümesi beklenmektedir. Böylece gelismis ekonomilerin toplamda yüzde 1,5 büyüyecegi tahmin edilmektedir.
Güçlü tüketim ve yatirim sayesinde ABD ekonomisi diger gelismis ekonomilerden olumlu ayrigmistir. Bununla birlikte, finansal kosullarin sikilasmasi ABD'de iktisadi faaliyetin yavaglamasina yol agmistir. ABD, 2023 yil ilk çeyreginde mevsimsel etkilerinden arindirilmis verilere göre bir önceki çeyrege göre yüzde 0,6, ikinci çeyreginde ise yüzde 0,5 oraninda büyüyerek küresel iktisadi faaliyetin yavaglamasinda rol oynamistir. Yilin üçüncü çeyregi itibariyla öncü göstergeler ABD'deki iktisadi faaliyetin yatay bir görünüm arz edecegine isaret etmektedir. Bu çerçevede, ABD ekonomisinin 2023 yilinda yüzde 2,1, 2024 yilinda yüzde 1,5 büyümesi beklenmektedir.
Avro Bölgesi mevsim etkilerinden arindirilmis olarak ve bir önceki döneme göre, 2023 yilinin ilk geyreginde yüzde sifir ve ikinci geyreginde yüzde 0,2 oraninda büyüme kaydetmistir. Toparlanmanin önceki yila göre daha zayif seyretmesinde küresel ticaretin hiz kesmesi ve Rusya-Ukrayna savaginin enerji ve diger emtia arz ve fiyatlarinda olusturdugu dalgalanmalar rol oynamistir. Tarihsel egilimine göre hala yüksek olan enerji fiyatlarinin yani sira finansal kogullarin sikilagmasiyla ile deger kazanan Avro, gelismis Avrupa sanayisinin ürünlerine olan talebi zayiflatmaktadir. IMF tahminlerine göre Avro Bölgesinin 2023 yilinda yüzde 0,7, 2024 yilinda ise kismen toparlanarak yüzde 1,2 oraninda büyümesi beklenmektedir.
Yüksek borçlanma maliyetlerine ve jeopolitik gerilimlere ragmen, yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerin 2022 yilina benzer bir performans göstermeleri beklenmektedir. Özellikle yükselen ve gelismekte olan Asya ekonomilerinde büyümenin 2023 yilinda bir önceki yila göre daha kuvvetli olmasi tahmin edilmektedir. Nitekim 2023'te
Çin'in yüzde 5,0 ve Hindistan'in yüzde 6,3 büyüme oranlariyla ön plana çikmalari beklenmektedir. Rusyanin ise yüzde 2,2 büyümesi öngörülmektedir. Diger taraftan, Brezilya'nin yüzde 3,1 ve Meksika'nin yüzde 3,2 büyümesi beklentisiyle, yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerin 2023 ve 2024 yillarinda yüzde 4,0 büyümesi öngörülmektedir.
Bir önceki yili yüzde 3,0 oraninda görece düsük hizda bir büyümeyle bitiren Çin ekonomisi, ekonomik tesvikler ve desteklerin de etkisiyle 2023 yilinin ikinci çeyreginde bir önceki çeyrege göre yüzde 0,8 büyümüstür. Hâlihazirda küresel talepte görülen azalis, emlak sektöründe kroniklesen finansal sorunlar ve ABD ile gerilimli dis politika ve ticaret iliskileri Çin ekonomisi üzerinde baski olusturmaya devam etmektedir. Ancak Çin'de uygulanan ilimli finansal politikalar büyümenin daha fazla ivme kaybetmesini engellemeye yönelik sonuçlar vermektedir. Bu kapsamda, Çin ekonomisinin yerel ve küresel olumsuz kogullara ragmen 2023 yilinda yüzde 5,0, 2024 yilinda ise yüzde 4,2 oraninda büyümesi öngörülmektedir.
TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler
| 2022 | 2023 (1) | 2024 (1) | 2023 (2) | 2024 (2) | |
|---|---|---|---|---|---|
| Büyüme (Yüzde Degisim) | |||||
| Dünya | 3,5 | 3,0 | 2,9 | 0,2 | -0,1 |
| Gelismis Ekonomiler | 2, ,6 | ,5 | 1,4 | 0,2 | 0,0 |
| ABD | 2,1 | 2,1 | 1,5 | 0,4 | |
| Japonya | 1,0 | 2,0 | 1,0 | 0,7 | 0,0 |
| Avro Bölgesi | 3,3 | 0,7 | 1,2 | -0,1 | -0,2 |
| Almanya | 1,8 | -0,5 | 0,9 | -0,4 | -0,2 |
| Yükselen Piyasalar ve Gelismekte Olan Ekonomiler | 4,1 | 4,0 | 4,0 | 0,1 | -0,2 |
| Yükselen ve Gelismekte Olan Avrupa | 0,8 | 2,4 | 2,2 | 1,2 | -0,3 |
| Rusya | -2,1 | 2,2 | 1,1 | 1,5 | -0,2 |
| Gelismekte Olan Asya | 4,5 | 5,2 | 4,8 | -0,1 | -0,3 |
| Çin | 3,0 | 5,0 | 4,2 | -0,2 | -0,3 |
| Hindistan | 7,2 | 6,3 | 6,3 | 0,4 | 0,0 |
| Latin Amerika ve Karayipler | 4,1 | 2,3 | 2,3 | 0,7 | 0,1 |
| Brezilya | 2,9 | 3,1 | 1,5 | 2,2 | 0,0 |
| Sahra Alti Afrika | 4,0 | 3,3 | 4,0 | -0,3 | -0,2 |
| Dünya Ticaret Hacmi (Yüzde Degisim) | 5,1 | 0,9 | 3,5 | -1,5 | 0,0 |
| Mal ve Hizmet ithalati | |||||
| Gelismis Ekonomiler | 6,7 | 0,1 | 3,0 | -1,7 | 0,3 |
| Yükselen Piyasalar ve Gelismekte Olan Ekonomiler | 3,2 | 1,7 | 4,4 | -1,6 | -0,7 |
| Tüketici Fiyatlari (Yillik Ortalama, Yüzde Degisim) | |||||
| Geligmis Ekonomiler | 7,3 | 4,6 | 3,0 | -0,1 | 0,4 |
| ABD | 8,0 | 4,1 | 2,8 | ||
| Avro Bölgesi | 8,4 | 5,6 | 3,3 | ||
| Yükselen Piyasalar ve Gelismekte Olan Ekonomiler | 9,8 | 8,5 | 7,8 | -0,1 | 1,3 |
| igsizlik Orani (Yüzde) | |||||
| Gelismis Ekonomiler | 4,5 | 4,4 | 4,6 | ||
| ABD | 3,6 | 3,6 | 3,8 | ||
| Avro Bölgesi | 6,7 | 6,6 | 6,5 | ||
| Yapisal Genel Devlet Bütçe Dengesi / GSYH (Yüzde) | |||||
| ABD | -6,5 | -8,8 | -7,6 | ||
| Avro Bölgesi | -2,4 | -2,7 | -2,4 | ||
| Genel Devlet Brüt Borg Stoku / GSYH (Yüzde) | |||||
| ABD | 121,3 | 123,3 | 126,9 | ||
| Avro Bölgesi | 91,0 | 89,6 | 88,3 | ||
| Ortalama Petrol Fiyattari (ABD Dolar/Varil) | 96,4 | 80,5 | 79,9 |
(1) Tahmin
Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Ekim 2023
(2) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Nisan 2023 Güncellemesinden Farktar
ABD Merkez Bankasi (Fed) direngli hale gelen enflasyonu dizginlemek amaciyla Mart 2022-Haziran 2023 arasinda kesintisiz faiz artislarini tercih etmis ve böylece Nisan 2021'de 8,96 trilyon dolara yükselerek zirveye ulagan bilançosunu küçültmeye baglamistir. Nitekim Ekim 2023 itibariyla Fed bilançosu 8 trilyon dolar seviyesine inmistir. Ayni zamanda Fed bir süredir faiz artis oranlarini azaltmis ve Eylül 2023 toplantisinda ise politika faiz oranini sabit tutmustur. ABD ekonomisinde çekirdek enflasyonunun kati bir görünüm arz etmesi ve diger öncü göstergeler yüksek politika faiz düzeyinin bir süre daha korunacagini ima etmektedir. Fed'in özellikle isgücü piyasasindaki gelismeleri ve yeni gelecek sik frekansli verileri iZleyerek 2024 yilinda faiz indirimlerine gitmesi muhtemeldir.
2023 yili itibariyla küresel ekonomilerde isgücü piyasalari talep ve arz yonlü olarak bir süredir iyilegen görünümünü korumustur. Bu gergevede, 2023 ylinda issizlik oraninin gelismis ekonomilerde yüzde 4,4, ABD'de yüzde 3,6, Avro alaninda yüzde 6,6, Almanya'da yüzde 3,3, ispanya'da yüzde 11,8, Japonya'da yüzde 2,5 ve Birlesik Krallik'ta yüzde 4,2 olarak gerçeklegmesi beklenmektedir. Yükselen ve gelismekte olan ülkeler agisindan bakildiginda ise igsizlik oraninin, Çin'de yüzde 5,3, Brezilya'da yüzde 8,3 ve Güney Afrika'da ise yüzde 32,8 olmasi öngörülmektedir.
Küresel enflasyon, finansal kogullarin talebi sinirlama etkisine ve düsüs egilimine girmesine ragmen tarihsel ortalamalarinin üzerinde kalan gida ve enerji fiyatlarinin etkisiyle dirençli görünümünü korumustur. Bu çerçevede, son IMF tahminlerine göre, gelismis ekonomilerde ortalama tüketici enflasyonunun, 2022 yilinda yüzde 7,3 oranindaki seviyesinden, 2023 yili itibariyla yüzde 4,6'ya inecegi öngörülmektedir. Diger taraftan, yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerde ise 2022 yilinda yüzde 9,8 olan yillik ortalama tüketici fiyatlari artiginin 2023 yilinda yüzde 8,5 düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.
Salginla birlikte tarihi düsük seviyeleri gören Brent petrol fiyatlari küresel ekonomideki canlanmayla toparlanmis ve Rusya-Ukrayna savaginin da etkisiyle 2022 yili Mart ayinda 123 dolar/varil düzeyine kadar yükselmistir. Küresel durgunluk fiyatlamasinin etkili olmasiyla üretim kisitlamalarina ragmen petrol fiyatlarinin 73 dolar/varil seviyesine kadar indigi gözlenmistir. Ancak beklenen talep zayiflamasina ragmen petrol üretici ülkelerin üretim kararlarindan destek alan petrol fiyatlari dalgalanmis ve yakin zamanda ivmelenerek 90 dolar/varil civarinda seyretmektedir.
2. TÜRKÏYE EKONOMISINDEKI GELISMELER VE HEDEFLER
2021 yilinda oldukça güçlü bir performans sergileyen Türkiye ekonomisi, 2022 yllinin ilk çeyreginde baglayan Rusya-Ukrayna savagiyla birlikte küresel risk algisinin artmasina, tedarik zincirlerinde yasanan bozulmaya ve artan hammadde ve enerji maliyetlerine ragmen 2022 yili genelinde yüzde 5,5 oraniyla Küresel Finansal Kriz sonrasi kesintisiz büyüme sürecini devam ettirmistir. Ayrica büyümeyi destekleyici politika ve tedbirlerin etkisiyle iktisadi faaliyet canhiligini sürdürmüs ve artan iç talep hem sanayi hem de hizmetler sektörü büyümesini desteklemistir.
2022 yilinin tamaminda kaydedilen yüzde 5,5 oranindaki büyümeye 11,7 puan katki veren özel tüketim harcamalarindaki artis öncülügünde, toplam tüketim harcamalari yüzde
16,3 oraninda artmistir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirimlari yüzde 1,3 artarken net mal ve hizmet ihracati büyümeye 0,7 puan katki yapmistir. Net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye yaptigi bu katkinin 2,4 puani mal ve hizmet ihracatindaki artistan kaynaklanirken, mal ve hizmet ithalatindaki artigin 1,7 puan negatif katkisi olmustur.
2022 yilinda bozulan dis talep kogullarinin sanayi sektörünü olumsuz yönde etkilemesi sonucunda sektör yil genelinde yüzde 1,7 oraninda artis kaydederek zayif bir görünüm sergilerken, hizmetler sektörü katma degeri yüzde 8,1 oraninda artarak büyümenin sürükleyicisi olmustur. Tarim sektörü ise yüzde 1,3 oraninda artis kaydetmistir. Yil genelindeki yüzde 5,5 oranindaki büyümeye sanayi sektörü, hizmetler sektörü ve tarim sektörü sirasiyla 0,3 puan, 5,1 puan ve 0,1 puan olumlu yönde katki vermistir.
2022 yilinin ikinci yarisindan itibaren yavaglayan büyüme orani artis hizi, 2023 yilinin ilk çeyreginde hafif ivme kazanmistir. Yilin ilk çeyreginde meydana gelen Subat ayindaki deprem felaketinin etkisiyle özellikle depremin yasandigi illerde iktisadi faaliyet sekteye ugramistir. Deprem bölgesinde yikilan veya hasar gören fabrika binalari, üretim tesisleri ve alt yapilarin ilk etapta üretimi sinirlandirici etkisi olmasina ragmen deprem bölgesini destekleyici tedbirlerin ve güçlü seyreden iç talebin katkisiyla, depremin büyüme üzerindeki etkisi sinirli düzeyde kalmistir. Böylelikle, Türkiye ekonomisi yilin ilk yarisinda yüzde 3,9 oraninda büyüme kaydetmeyi bagarmistir. Bu dönemdeki GSYH büyümesine sanayi sektörü 0,4 puan daraltici yönde etkide bulunurken hizmetler sektörü 2,9 puan pozitif yönde katki vermistir. Tarim sektörü ise büyümeye katkida bulunmamistir.
2023 yilinin ilk yarisinda özel tüketim harcamalari yüzde 16,4 gibi önemli oranda artarken büyümeye 11,2 puanlik katki yapmis, kamu tüketim harcamalari ise yüzde 5,7 oraninda artarken büyümeye 0,7 puan katki saglamistir. Böylece yilin ilk yarisinda toplam tüketim harcamalari yüzde 14,7 oraninda artmis ve büyümeye 11,9 puan katki vermistir. Bu yükseliste hizmetler ile dayanikli, dayaniksiz ve yari dayanikli tüketim mallarina yapilan harcamalarda gözlenen kuvvetli artiglar dikkat çekmistir. Toplam sabit sermaye yatirimlari yilin ilk yarisinda yüzde 4,4 oraninda artarken büyümeye 1,1 puan katki yapmistir. Bu gelismede makine ve teghizat yatirimlari büyümeye 0,9 puan katki verirken insaat sektörünün katkisi yilin ilk yarisinda 0,2 puan olmustur. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi ise negatif 4,9 puan olmustur.
2023 yilinin ikinci yarisinda ise, yilin ilk yarisi boyunca canliligini sürdürerek büyüme performansina oldukça onemli katkida bulunan ig talebin segici kredi sikllastirmasi ile kademeli olarak dengelenmesi öngörülmektedir. Ayrica, deprem bölgesinin yeniden inça çalismalarinin devamiyla birlikte alt ve üst yapi yatirimlarinin kamu harcamalarini artirarak ingaat sektörünü desteklemesi ve iktisadi faaliyeti canlandirmasi beklenmektedir. Diger taraftan, turizm sektöründeki olumlu seyrin de hizmetler sektörüne katkida bulunacagi degerlendirilmektedir. Türkiye ekonomisinin 2023 yilinda yüzde 4,4 oraninda, dengeli bir ig ve dis talep kompozisyonuyla büyuyecegi tahmin edilmektedir.
2022 yilinda küresel ticarette yavaslama gerçeklesmis ve yasanan küresel jeopolitik gerginlikler sonucunda emtia fiyatlarinda keskin artislar yasanmistir. Bu kapsamda, ihracat 2022 yilinda bir önceki yila göre yüzde 12,9 artarak 254,2 milyar dolar seviyesine yükselmistir. Ithalat tarafinda ise yüzde 34 artis gerçeklegmis olup bu artigin büyük bir bölümü emtia fiyatlarindaki gelismeler ile ithalat birim degerindeki yükselisten kaynaklanmistir. 2022 yili dis ticaret açiji böylece 109,5 milyar dolar seviyesinde gerçeklegmistir. Dis ticaret açigindaki artisa ragmen salgin sonrasinda artan uluslararasi seyahat hareketliligiyle birlikte turizm gelirleri salgin öncesi dönemin üzerinde gerçeklegmistir. Bu gelismeler sonucunda cari islemler açigi 48,9 milyar dolara, cari islemler açiginin GSYH'ye orani ise yüzde 5,4 seviyesinde gerçeklegmistir.
2023 yilinda bir önceki yildan devam eden küresel ölçekte yüksek enflasyonla mücadele kapsaminda uygulanan daraltici politikalar küresel ekonomiyi ve ticareti olumsuz etkilemistir. Özellikle yilin ilk yarisinda ana ihracat pazarlarindaki ekonomik göstergelerde olusan olumsuz görünüm ihracatta azalma yasandigini göstermektedir. Ihracat, 2023 yilinin Ocak-Agustos döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 0,4 azalarak 164,8 milyar dolar olarak gerçeklesmistir. Ayni dönem için ithalatta da tlimli bir artis gözlenmistir. Ithalattaki tlimli artis reel ithalat artisindan kaynaklanirken, küresel enerji fiyatlarindaki yavaslama ile birlikte ithalat fiyatlarinin ithalat artisi üzerindeki etkisi azalmistir. 2023 yilinin Ocak-Agustos döneminde ithalat, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 3,4 oraninda artarak 247,1 milyar dolara yükselmistir. Bu dönemde, seyahat gelirleri yüzde 15,7 artarak 30,5 milyar dolara yükselmistir.
Yilin kalan aylarinda ihracat artiginin dis pazarlardaki görünüme baghi olarak sekillenmesi beklenmektedir. Bununla birlikte, ithalat tarafinda ise basta enerji olmak üzere emtia fiyatlari ve jeopolitik gelismeler belirleyici olacaktir. Bu kapsamda, jeopolitik riskler bulunmakla birlikte, ihracatin ve ithalatin sirasiyla 255 milyar dolar ve 367 milyar dolar seviyelerinde gerçeklesecegi öngörüsüyle 2023 yili dis ticaret açiginin 112 milyar dolar seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Seyahat gelirlerindeki artisa ragmen dis ticaret açigindaki yükselise bagli olarak 2023 yili sonunda cari islemler agiginin GSYH'ye oraninin yüzde 4 olmasi beklenmektedir.
Bir önceki yila göre 2022 yilinda toplam istihdam 1 milyon 955 bin kisi, tarim disi istihdam ise 2 milyon 37 bin kigi artmistir. Benzer sekilde isgucune katilma orani yillik bazda 1,7 puan artis göstermis, issizlik orani 1,6 puan azalarak yüzde 10,4'e gerilemistir. Ayni yilda genç nufusta issizlik orani ise yüzde 19,4 olarak gerçeklegmistir.
2023 yili Agustos ayinda geçen yilin ayni ayina göre istihdam edilenlerin sayisi 727 bin kigi artarak 32 milyon 71 bin kisi, istihdam orani ise 0,6 puan artis ile yüzde 49 olmustur. Ayni ayda issizlik orani 0,6 puan azalis ile yüzde 9,2 seviyesinde gerçeklegmistir. 2023 ylli geneli igsizlik oraninin yüzde 10,1 olmasi beklenmektedir.
Toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ye orani 2022 yilinda yüzde 30,0'a gerilemistir. 2023 yilinda ise toplam yurt igi tasarruf oraninin, bir önceki yila göre 0,8 puan düserek yüzde 29,2 olacagi tahmin edilmektedir.
Rusya-Ukrayna savagina bagli olarak tedarik zincirlerindeki aksakliklarla birlikte hizli bir sekilde artan enerji ve gida fiyatlari, 2022 yili boyunca küresel bir enflasyonist dalganin yaçanmasinda öne gikan unsurlar olmustur. Söz konusu gelismelerin etkilerinin hissedildigi Türkiye'de 2022 yili Ekim ayinda tüketici enflasyonu, basta kur gelismeleri olmak üzere küresel arz kisitlamalari, artan kredi büyümesi ile canli iç ve dis talebin etkisiyle son yillarin en yüksek seviyesine ulasmistir. 2022 yili sonunda TÜFE yillik artis orani baz etkisinin yani sira küresel enerji ve gida fiyatlarindaki gelismelerle yüzde 64,3 olarak gerçeklesmistir.
2023 yilinda ise temel mal fiyatlarinda daha belirgin olmak üzere kur gelismelerinin etkileri, hizmet enflasyonundaki katilik, gida fiyatlarinda tarihsel ortalamalarin üzerindeki görünüm, vergi düzenlemeleri, maliyet yönlü baskilar ile enflasyon beklentilerindeki bozulmaya bagli olarak güglenen atalet etkisi enflasyonda belirleyici olmustur. Bu dogrultuda, enflasyon orani Eylül 2023 itibariyla yüzde 61,5 olarak kaydedilmistir.
Yilin geri kalaninda, TÜFE yillik artis oraninin kur ve vergi düzenlemelerinin birikimli etkileri ile dogal gaz fiyatlarindaki geçici düzenlemenin dusürücü etkisinin azalmasiyla birlikte yil sonunda yüzde 65 oraninda gergeklesmesi beklenmektedir.
2.1. BÜYÜME VE ISTIHDAM
2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hizlari
a) Mevcut Durum
2022 yilinin ilk çeyreginde yillik yüzde 7,8 oraninda büyüyen Türkiye ekonomisi, ikinci çeyrekte Rusya-Ukrayna savaginin yol açtigr enflasyonist baskilar, bölgesel tedarik zincirlerinde yaganan bozulmalarin küresel iktisadi faaliyeti olumsuz etkilemesi ve baz etkisi kaynakl hafif ivme kaybederek yüzde 7,6 oraninda büyümüstür. Savagin, enerji ve emtia fiyatlarini artirarak küresel ölgekte enflasyonu tetiklemesi hem gelismis hem de gelismekte olan ekonomilerde parasal sikilastirma adimlarini beraberinde getirmistir. Bu durum, yilin ikinci yarisindan itibaren dünya çapinda durgunluk endiselerine yol açarak iktisadi faaliyeti olumsuz etkilemistir. Diger taraftan, savagin yol açtigi belirsizliklere bagli riskler Türkiye ekonomisinin büyüme performansini sinirli düzeyde etkilemistir. Böylelikle, yil genelinde GSYH artig hizi yüzde 5,5 oraninda gerçeklegmistir. Bu dönemde katma deger, hizmetler sektöründe (ingaat dâhil) yüzde 8,1, sanayi sektöründe yüzde 1,7 artmistir. Imalat sanayiinin katma degeri yüzde 4,3 artarken hizmetler sektöründe kaydedilen artista; ticaret, ulastirma ve konaklama faaliyetleri, finans ve sigorta faaliyetleriyle mesleki, idari ve destek hizmetleri faaliyetlerinin katma degerlerindeki yüksek oranli artislar etkili olmustur. Tarim sektörü katma degeri ise yüzde 1,3 artarak büyümeye 0,1 puan sinirli katkida bulunmustur.
TABLO I: 2- Katma Deger Artis Hizlari ve Sektörlerin GSYH içindeki Paylari
| 2022 | 2022 | 2022 | 2022 | 2023 | 2023 | Yillik | Yillik | Yillik | Yillik | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | II III | IV | I | II | 2021 | 2022 2023 (1) | ||||
| (Zincirlenmis Hacim, Yüzde Degisme) | (Zincirlenmis Hacim, Yüzde Degisme) | (Zincirlenmis Hacim, Yüzde Degisme) | (Zincirlenmis Hacim, Yüzde Degisme) | (Zincirlenmis Hacim, Yüzde Degisme) | (Zincirlenmis Hacim, Yüzde Degisme) | (Zincirlenmis Hacim, Yüzde Degisme) | (Zincirlenmis Hacim, Yüzde Degisme) | (Zincirlenmis Hacim, Yüzde Degisme) | (Zincirlenmis Hacim, Yüzde Degisme) | |
| Tarim | 0,0 | -0,2 | 3,7 | -2,3 | -1,4 | 1,2 | -3,0 | 1,3 | 1,1 | 3,0 |
| Sanayi | 7,8 | 5,8 | -1,1 | -4,4 | -1,0 | -2,6 | 17,3 | 1,7 | 2,5 | 3,7 |
| Hizmetler (3) | 10,2 | 10,2 | 6,2 | 6,5 | 5,0 | 3,9 | 13,0 | 8,1 | 4,4 | 4,5 |
| GSYH | 7,8 | 7,6 | 4,1 | 3,3 | 3,9 | 11,4 | 5,5 | 4,4 | 4,0 | |
| (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) | (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) | (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) | (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) | (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) | (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) | (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) | (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) | (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) | (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) | |
| Tarim | 2,3 | 4,5 | 11,2 | 5,9 | 2,7 | 5,5 | 6,5 | 6,9 | 7,1 | |
| Sanayi | 28,7 | 27,9 | 24,4 | 26,0 | 25,1 | 22,7 | 26,1 | 26,4 | 24,7 | 24,9 |
| 57,7 | 61,5 | 61,5 | 57,8 | 56,6 | 57,7 | 57,9 |
(1) Gergeklesme Tahmini
Hizmetler Kaya: stratei ve Bltse Baskanil (5B), T51K
(2) Program
(4) Vergi-sübvansiyon kalemine tabloda yer verilmemistir.
(3) SBB hesaplamasi olup ingaat sektörü dâhildir.
2023 ylinin ilk yarisinda GSYH'de yüzde 3,9 oraninda büyüme kaydedilmistir. Bu dönemde katma deger sanayi sektöründe yüzde 1,8 oraninda azalirken tarim ve hizmetler (insaat dähil) sektörlerinde ise sirasiyla yüzde 0,3 ve yüzde 4,4 oranlarinda artmistir.
2023 yilinin ikinci yarisina iliskin olarak perakende satis hacim endeksi ve hizmet ciro endeksi gibi talep yönlü göstergelerdeki güçlü seyir, ekonomik büyümenin üçüncü çeyrekte de hizmetler sektörü öncülügünde devam edecegine isaret etmektedir. Diger taraftan, reel sektörde bazi öncü göstergeler imalat sektörünün zorlu faaliyet kosullarinin sürdugünü ima etmektedir. Yilin ilk yarisinda sanayi üretimi zayif dis talebin etkisiyle yüzde 2 oraninda azalirken, Temmuz ayinda sanayi üretim endeksi bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 18,8 oraninda artarak olumlu bir tablo çizmistir. Ote yandan, Agustos ayinda endeks yillik yüzde 2,9 oraninda artis kaydetmistir. Kapasite kullanim oranlarinda ise Agustos ve Eylül aylarinda geçen senenin ayni dönemlerine göre düsüs gözlenirken, Satin Alma Yöneticileri Endeksi (PMI) üçüncü geyrek ortalamalarinin da esik degerin altinda gerçeklegmesi imalat sektörünün faaliyetlerinde yavaglama sinyali vermektedir. Bununla beraber, yilin üçüncü çeyreginde sanayi sektörünün hem baz etkisi hem de olumlu takvim etkisi kaynakli ivmelenme kaydetmesi öngörülmektedir. Bu veriler isiginda, GSYH büyüme hizinda artis kaydedilmesi beklenmektedir. Iktisadi faaliyet hafif yavaslamakla beraber büyüme egiliminin dördüncü geyrekte devam edecegi öngörüsüyle GSYH artiginin 2023 yilinin tamaminda yüzde 4,4 oraninda gergeklesecegi tahmin edilmektedir. Bu dönemde üretim sektörleri itibariyla katma deger artis hizlarinin tarim sektöründe yüzde 1,1, sanayi sektöründe yüzde 2,5 ve hizmetier sektöründe (ingaat dähil) yüzde 4,4 oranlarinda olmasi beklenmektedir.
b) Hedefler
2024 yilinda, Kalkinma Plani ve Orta Vadeli Program kapsaminda, hedeflenen yurt içi talep artiginin yani sira net mal ve hizmet ihracatinin da katkisiyla ekonominin yüzde 4,0 oraninda büyüyerek dengeli bir yapida gerçeklegmesi öngörülmektedir. Ayrica ekonominin istikrarli ve saglikli yapisi korunarak güçlü, kapsayici ve istihdami destekleyen büyümenin saglanmasi amaciyla para, maliye ve gelirler politikalarinin tam koordinasyon içerisinde yürütülmesi hedeflenmektedir. GSYH büyümesinin kaliteli, kapsayici ve sürdürülebilir olmasi için makroekonomik dengeleri gözeten uygulamalara devam edilecektir.
Rusya-Ukrayna savagi kaynakli enerji ve emtia fiyatlari artiginin iktisadi faaliyetler üzerindeki olumsuz etkilerinin 2024 yilinda en aza indirilmesiyle, ihracat odakli büyüme stratejisinin verimli ve rekabetçi bir sekilde sürdürülmesi beklenmektedir.
Iç ve dis talebin dengelendigi büyüme kompozisyonunun sürdürülmesiyle istihdamin ve özel kesim yatirimlarinin artmasi saglanacaktir. Bu gelismelerle birlikte, 2024 yilinda sanayi sektörü ekonomik büyümeye önemli katki verecektir. Ayrica, iktisadi ve sosyal faaliyetlerin canliligini sürdürmesi ve turizm sektörünün katkisiyla hizmetler sektörü GSYH büyümesinden fazla aratarak büyümeye destek olmaya devam edecektir. Bu dönemde tarim sektörünün ise GSYH büyümesine uzun dönem ortalamasi civarinda katki vermesi beklenmektedir.
GRAFIK I: 1- Sektörel Büyüme Hizlari
Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi, TÜIK
- (1) Gerçeklegme Tahmini
- (2) Program
TABLO I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler
| 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| BÜYÜME VE ISTIHDAM (Yüzde Degisme) | |||||||||
| Toplam Tüketim (3) | 5,8 | 1,6 | 2,0 | 3,0 | 13,0 | 16,3 | 10,3 | 3,6 | |
| Kamu | 4,8 10,5 | 1,9 | 6,4 | 1,8 | 0,3 | 1,5 | 5,0 | 6,0 | 4,3 |
| Özel | 4,0 | 6,4 | 0,9 | 2,0 | 3,5 | 14,7 | 17,8 | 10,9 | |
| Toplam Sabit Sermaye Yatirimi (3) | 2,2 | 8,3 | 0,1 | -12,5 | 7,3 | 7,2 | 1,3 | 5,5 | 3,5 3,6 |
| Kamu | 3,0 | 8,2 | -0,1 | -27,9 | 2,6 | 18,9 | |||
| Özel | 0,2 | -10,0 | -2,8 8,6 | 7,8 | -0,6 | 8,3 5,1 | 0,3 4,0 | ||
| Toplam Sabit Sermaye Yatinmi / GSYH (Yüzde) | 2,1 29,1 | 8,3 29,9 | 29,8 | 26,0 | 27,5 | 28,2 | 29,2 | 31,5 | 31,0 |
| Toplam Yurt igi Tasarruf / GSYH (Yüzde) | 25,0 | 26,0 | 27,6 | 25,9 | 26,7 | 30,3 | 30,0 | 29,2 | 29,6 |
| Net Mal ve Hizmet Ihracati (4) | 0,2 | 3,6 | 2,4 | -5,2 | 5,0 | 0,7 | -2,9 | 0,4 | |
| Toplam Mal ve Hizmet Ihracati (3) | -1,1 -1,7 | 12,4 | 9,1 | -14,6 | 25,1 | 9,9 | -0,9 | ||
| Toplam Mal ve Hizmet Ithalati (3) | 3,0 | 10,6 | -6,2 | 5,3 -5,0 | 6,8 | 1,7 | 8,6 | 13,3 | 3,3 1,7 |
| 3,3 | 7,5 | 3,0 | 1,9 | 11,4 | 5,5 | 4,4 | 4,0 | ||
| GSYH (Milyon TL, Cari Fiyatlarla) | 2 626 560 | 3 133 704 | 3 761 166 | 0,8 4 317 810 760 | 5 048 568 | 7256 142 | 15 011 776 | 25 482 563 | 41 159 242 |
| GSYH (Milyar Dolar, Cari Fiyatlarla) | 869 | 859 | 798 | 717 | 808 | 906 | 1 067 | 1 119 | |
| Ten.e tAl Ai.tAe .t | MAACAI | 4n ene | CenAI | AeAA | erAl | a A4r | e osr |
TABLO I: 4- Fert Basina GSYH
Yillar
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2005
2004
2006
| (Cari Fiyatlarla) | (Cari Fiyatlarla) | (Cari Fiyatlarla) | Satin Alma | ||
|---|---|---|---|---|---|
| Yil Ortasi | Fert Bagina | Fert Bagina | Gücü Paritesi | SAGP'ye Göre Fert | |
| Nüfusu (1) | GSYH (1) | TL | Dolar | (SAGP) | Bagina GSYH |
| (Bin Kisi) | (Milyon TL) | (1) | (1) | (Dolar/TL) (2) | (Dolar) (3) |
| 62 464 | 71 945 | 1 152 | 4 445 | 0,13 | 8 938 |
| 63 364 | 107 374 | 1 695 | 4 010 | 0,20 | 8 625 |
| 64 269 | 171 494 | 2 668 | 4 249 | 0,28 | 9 477 |
| 65 166 | 247 266 | 3 794 | 3 108 | 0,42 | 9 143 |
| 66 003 | 362 110 | 5 486 | 3 608 | 0,59 | 9 279 |
| 66 795 | 472 172 | 7 069 | 4 739 | 0,74 | 9 598 |
| 67 599 | 582 853 | 8 622 | 6 021 | 0,79 | 10 884 |
| 68 435 | 680 276 | 9 940 | 7 376 | 0,83 | 11 911. |
| 69 295 | 795 757 | 11 484 | 7971 | 0,84 | 13 641 |
| 70 158 | 997 714 | 19 652 | 9 725 |
2.1.2. istihdam
a) Mevcut Durum
2022 yilinda pozitif seyrini devam ettiren iktisadi faaliyetin etkisiyle istihdam, 2021 yilina göre 1.955 bin kisi artarak 30.752 bin kisi olurken isgücüne katilma orani 1,7 puan artarak yüzde 53,1 olarak gergeklesmistir. Bu çerçevede, issizlik orani 1,6 puan azalisla yüzde 10,4 seviyesine gerilemistir.
TABLO I: 5- Yillar itibariyla Yurt içi isgücü Piyasasinda Gelismeler
Kaynak: TÜIK, Hanehalk isgücü Anketi Sonuglari
| 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | (15 + Yag, Bin Kisi) 2022 | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Çalisma Çagindaki Nüfus | 59 892 | 60 653 | 61 468 | 62 579 | 63 704 | 64 679 |
| isgücü | 31 516 | 32 203 | 32 505 | 30 735 | 32 716 | 34 334 |
| istihdam | 28 075 | 28 691 | 28 042 | 26 695 | 28 797 | 30 752 |
| Tarim | 5 401 | 5 282 | 5 096 | 4737 | 4 948 | 4 866 |
| Sanayi | 5 394 | 5 686 | 5 572 | 5 482 | 6143 | 6663 |
| Hizmetler (1) | 17 279 | 17 723 | 17 374 | 16 476 | 17 705 | 19 224 |
| Ingaat | 2 108 | 2 012 | 1 566 | 1 546 | 1 777 | 1 846 |
| Tarim Digi istihdam | 22 674 | 23 409 | 22 946 | 21 958 | 23 849 | 25 886 |
| Issiz | 3 441 | 3 512 | 4 463 | 4 040 | 3 919 | 3 582 |
| isgücüne Katilma Orani (Yüzde) | 52,6 | 53,1 | 52,9 | 49,1 | 51,4 | 53,1 |
| istihdam Orani (Yüzde) | 46,9 | 47,3 | 45,6 | 42,7 | 45,2 | 47,5 |
| issizlik Orani (Yüzde) | 10,9 | 10,9 | 13,7 | 13,1 | 12,0 | 10,4 |
| Genç Nüfusta igsizlik Orani (Yüzde) | 20,6 | 20,0 | 25,2 | 24,9 | 22,6 | 19,4 |
2022 yilinda ekonomideki büyümenin etkisiyle bir önceki yila göre sanayi ve hizmetler (ingaat dähil) sektörleri istihdami sirasiyla yüzde 8,5 ve yüzde 8,6 oraninda artmistir. Tarim sektörü istihdami ise ayni dönemde yüzde 1,7 azalmistir. Toplam istihdam içerisinde tarim, sanayi ve hizmetler sektörlerinin paylari sirasiyla yüzde 15,8, yüzde 21,7 ve yüzde 62,5 olmustur.
TABLO I: 6- Ïstihdam Edilenlerin isteki Çalisma Durumuna Göre Dagilimi
| 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | (Yüzde) 2022 | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ücretli veya Yevmiyeli | 67,3 | 68,0 | 68,4 | 70,0 | 69,9 | 70,5 |
| Kendi Hesabina Çaligan | 17,1 | 17,1 | 16,8 | 16,0 | 16,1 | 16,3 |
| isveren | 4,5 | 4,5 | 4,5 | 4,4 | 4,6 | 4,5 |
| Ücretsiz Aile isçisi | 11,1 | 10,5 | 10,3 | 9,5 | 9,4 | 8,7 |
| Toplam | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 |
Kaynak: TÜIK, Hanehalk Isgücü Anketi Sonuçlari
2022 yilinda bir önceki yila göre toplam istihdam içerisinde isverenlerin ve ücretsiz aile isçisi olarak çalisanlarn paylari azalirken ücretli veya yevmiyelilerin ve kendi hesabina çalisanlarin paylari artmistir.
TABLO I: 7- Yurt içi isgücü Piyasasindaki Geligmeler
| (15 + Yas, Bin Kisi) | ||
|---|---|---|
| Çalisma Çajindaki Nüfus | 2022 (1) 64 560 | 2023 (1) 64 352 |
| isgücü | 34 234 | 34 718 |
| istihdam | 30 765 | 31 507 |
| Tarim | 4 984 | 4 690 |
| Sanayi | 6 764 | 6 818 |
| Hizmetler | 17 185 | 18 063 |
| insaat | 1 833 | 1 937 |
| issiz | 3 468 | 3211 |
| isgücüne Katilma Orani (Yüzde) | 53,0 | 53,1 |
| stihdam Orani (Yüzde) | 47,7 | 48,2 |
| issizlik Orani (Yüzde) | 10,1 | 9,2 |
| Geng Nüfusta igsizlik Oran (Yüzde) | 19,0 | 17,1 |
Kaynak: TÜIK, Hanehalki isgücü Anketi Sonuglari
(1) ikinci geyrek itibaryladir.
2023 yilinin ikinci çeyreginde önceki yilin ayni geyregine göre istihdam 742 bin kisi artmistir. issizlik orani bir önceki yilin ayni çeyregine göre 0,9 puan azalarak yüzde 9,2 olarak gerçeklegmistir.
Genç nüfusta issizlik orani 1,9 puan azalisla yüzde 17,l'e düsmüstür. Söz konusu çeyrekte istihdam, 2022 yrlinin ayni çeyregine göre tarimda 294 bin kisi azalirken tarim disi sektörlerde ise 1.036 bin kigi artmistir. Söz konusu artislar, sanayi sektörü istihdaminda 54 bin kisi, hizmetler (insaat dâhil) sektörü istihdaminda ise 982 bin kisi olarak gerçeklegmistir.
2023 yili Agustos ayinda mevsim etkilerinden arindirilmis istihdam 31.686 bin kisi seviyesinde gerçeklesmis, istihdam orani ise yüzde 48,4 olmustur. Mevsim etkilerinden arindinlmis issizlik orani yüzde 9,2, isgücüne katilma orani ise yüzde 53,3 olarak gerçeklesmistir.
2023 yilinda, istihdamin bir önceki yila göre 902 bin kigi artmasi, isgücüne katilma oraninin ise yüzde 53,7 olmasi beklenmektedir. Bu gerçevede issizlik oraninin yüzde 10,4'ten yüzde 10,l'e düsecegi tahmin edilmektedir.
TABLO I: 8- Temel isgücü Piyasasi Göstergeleri
| (15+ Yag, Bin Kisi) | (15+ Yag, Bin Kisi) | |
|---|---|---|
| 2023 (1) | 2024 (2) | |
| Calisma Çagi Nüfus | 65 547 | 66 458 |
| isgücü | 35 196 | 36 136 |
| istihdam | 31 654 | 32 428 |
| Tarim Disi istihdam | 27 064 | 27 868 |
| Tarm istihdami | 4 590 | 4561 |
| issiz | 3 542 | 3 708 |
| isgücüne Katilma Oran (Yüzde) | 53,7 | 54,4 |
| istihdam Orani (Yüzde) | 48,3 | 48,8 |
| igsizlik Oran (Yüzde) | 10,1 | 10,3 |
(1) Gergeklesme Tahmini (2) Program
Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr
b) Hedefler
2024 yilinda, öngörülen büyüme orani gerçevesinde istihdamin bir önceki yila göre 774 bin kisi artmasi beklenmektedir. Isgücüne katilma oraninin 0,7 puan artarak 2024 yilinda yüzde 54,4 seviyesine ulasacagi öngörülmektedir. Yil genelinde isgücüne katilim ve nufus artisi etkilerinin istihdam artisina baskin gelmesi sonucunda issizlik oraninin yüzde 10,3 düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.
GRAFIK I: 2- Issizlik Oranindaki Degisime Katkilar
Kaynak: Strateji ve Bütge Baskanigi, TÜIK
(2) Program
(1) Gerçeklesme Tahmini
2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi
a) Mevcut Durum
2022 yilinda ekonomide toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim harcamalarindaki artisin olumlu katkisiyla GSYH yüzde 5,5 oraninda büyümüstür. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi 0,7 puan, toplam tüketimin büyümeye katkisi 12,2 puan olmustur. Sabit sermaye yatirim harcamalarindaki artis ise büyümeye 0,3 puanlik katkida bulunmustur. 2022 yilinda özel kesim tüketim harcamalarinda kaydedilen reel artis, özel harcanabilir gelir artiginin üzerinde kalirke, kamu kesimi tüketim harcamalarindaki reel artis ise kamu kesimi harcanabilir gelir degisiminin altinda gerçeklegmistir.
Zincirlenmis hacim degerlerine göre, 2022 yilinda özel tüketim harcamalari yüzde 17,8, kamu tüketim harcamalari ise yüzde 5,0 oraninda artmistir. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payi bir önceki yila göre 1,8 puan artarak yüzde 60,8, kamu kesimi tüketim harcamalarinin payi ise 1,0 puan azalarak yüzde 8,2 olmustur.
2022 yilinda, toplam sabit sermaye yatirim harcamalarindaki reel artis yüzde 1,3 oraninda gerçeklegmistir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin GSYH içerisindeki payi bir önceki yila göre 0,4 puan artarak yüzde 3,6 olurken özel kesim sabit
(Yüzde Puan)
sermaye yatirim harcamalarinin payi bir önceki yila göre 0,7 puan artarak yüzde 25,6'ya yükselmistir. 2022 yilinda reel mal ve hizmet ihracati yüzde 9,9 oraninda artis kaydederken reel mal ve hizmet ithalatindaki artis ise yüzde 8,6 olmustur.
2022 yilinda toplam tüketimin GSYH'ye orani yüzde 69,0 olurken toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ye orani yüzde 30,0 olarak gergeklegmistir. Bu geligmede ozel kesim tasarruflarinin payinda kaydedilen dusus önemli rol oynarken, kamu tasarruflarinin GSYH ye orani yüzde 2,0 seviyesinde gerçeklegmistir. Bu dönemde, cari fiyatlarla ozel tuketim artisinin özel harcanabilir gelir artisindan yüksek gerçeklesmesi neticesinde özel kesim tasarruf orani bir önceki yila göre 1,4 puan azalarak yüzde 28,0 seviyesinde gerçeklesmistir.
2023 yilinin ilk yarisinda yüzde 3,9 oraninda gerçeklegen büyüme hizina en önemli katki tüketim harcamalarindan gelmistir. Yilin ilk yarisinda, toplam tuketim harcamalari bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 14,7 oraninda artarak büyümeye 11,9 puanlik etki etmistir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirim harcamalari yüzde 4,4 artmis ve bunun ekonomik büyümeye katkisi 1,1 puan olmustur. Bu gelismeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 12,3 oraninda artarak yüzde 3,9 oranindaki büyümeye 13,0 puanlik önemli seviyede katki yapmistir.
2023 yilinin ilk yarisinda mal ve hizmet ihracati reel olarak yüzde 6,0 oraninda düsüs gösterirken mal ve hizmet ithalati yüzde 17,4 oraninda artmistir. Sonuç olarak, net mal ve hizmet ihracati büyümeye 4,9 puan negatif katkida bulunmustur.
2023 yilinda zincirlenmis hacim endeksine göre özel tüketim harcamalarinin yüzde 10,9, kamu tüketim harcamalarinin yüzde 6,0 artmasi ve böylece toplam tüketim harcamalarinin yilin tamaminda yüzde 10,3 oraninda artis göstermesi öngörülmektedir.
Ayni dönemde, kamu sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 8,3, özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin ise yüzde 5,1 artmasi ve böylece toplam sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 5,5 oraninda artmasi beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebinin 9,1 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,8 puan pozitif yönde katki yapmasi beklenmektedir. 2023 yilinin tamaminda net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye 2,9 puan negatif katki yapmasi öngörülmektedir. Bu beklentiler dogrultusunda, GSYH'nin 2023 yilinda yüzde 4,4 oraninda artis gösterecegi tahmin edilmektedir.
GRAFIK I: 3- GSYH Büyümesine Katkilar
Kaynak: TÜIK, Strateji ve Bütçe Baskanligr
(1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Program
Bu dönemde, özel harcanabilir gelirin GSYH'ye oraninin 2023 yilinda bir önceki ylla göre 0,8 puan artarak yüzde 89,6'ya yükselmesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ye oranin ise 0,4 puan azalarak yüzde 9,8 oraninda gergeklesmesi öngörülmektedir. 2023 yilinda toplam yurt içi tasarruf oraninin ise, bir önceki yila göre 0,8 puan azalarak yüzde 29,2 olacagi tahmin edilmektedir. Bu gelismede, büyük oranda kamu harcanabilir gelir düsüsü ve kamu tüketimindeki ciddi artisin etkisiyle düsen kamu tasarruflarinin belirleyici olmasi öngörülmektedir.
b) Hedefler
2024 yilinda yüzde 4,0 olmasi hedeflenen GSYH büyümesinin, öngörülen yurt içi talep artisinin yani sira sabit sermaye yatirimlarinin da katkisiyla dengeli bir yapida gerçeklegmesi öngörülmektedir.
2024 yilinda bir önceki yila göre özel ve kamu kesimi tüketim harcamalarinda sirasiyla yüzde 3,5 ile yüzde 4,3 oranlarinda reel artig olmasi beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 4,0, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin ise yüzde 0,3 oraninda reel olarak artacagi tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatirim harcamalarinin reel olarak yüzde 3,6 artmasi öngörülmektedir.
2024 yili GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarinin 2,8 puan, özel kesim sabit sermaye yatirim harcamalarinin ise 0,9 puan katkr yapmasi beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatirim harcamalarinin büyümeye katkisinin 0,01 puan olmasi beklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracati katkisinin ise 0,4 puan olacagi tahmin edilmektedir.
Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ye oraninin 2024 yilinda 0,2 puan azalarak yüzde 9,6 olarak gerçeklegecegi öngörülmektedir. Bu dönemde, kamu tasarruflarinin milli gelire oran olarak yüzde negatif 0,9 seviyesinde, kamu yatirimlarinin ise yüzde 3,3 seviyesinde olmasi beklenmektedir.
2024 yilinda özel tasarruflarin GSYH ye oraninin bir önceki ylla göre 1,4 puan artarak yüzde 30,5, özel yatirim harcamalarinin ise 0,3 puan artarak yüzde 29,3 olmasi beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatirim farkinin GSYH'ye oraninin yüzde 1,2 seviyesinde gerçeklegmesi öngörülmektedir. 2024 yilinda toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ye oraninin bu geligmeler neticesinde yüzde 29,6, toplam tasarrufyatirim farkinin GSYH'ye oraninin ise negatif yüzde 3,0 olmasi beklenmektedir.
TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla Milyon TL, GSYH igindeki Paylar)
| 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (GSYH igindeki Paylar, Yüzde) | (GSYH igindeki Paylar, Yüzde) | (GSYH igindeki Paylar, Yüzde) | |
| Toplam Tüketim | 10 352 389 | 1101 | 28 585 029 | 69,0 | 70,2 | 69,4 |
| Kamu | 1 225 833 | 4 329 768 | 8,2 | 9,7 | 10,5 | |
| Özel | 9 126 556 | 24 255 261 | 60,8 | 60,5 | 58,9 | |
| Toplam Yatirim | 5 260 117 | 13 411 700 | 35,0 | 33,0 | 32,6 | |
| Kamu | 589 616 | 1 344 782 | 3,3 | |||
| Özel | 4 670 501 | 12 066 918 | 3,9 31,1 | 4,1 29,0 | 29,3 | |
| Sabit Sermaye Yatirimi | 4 377 873 | 8 018 935 | 12 773 040 | 29,2 | 31,5 | 31,0 |
| Kamu | 542 159 | 1 397 383 | 3,6 | 3,8 | 3,4 | |
| Özel | 3 835 713 | 11 375 657 | 25,6 | 27,7 | 27,6 | |
| Stok Degismesi | 882 245 | 638 660 | 5,9 | 1,5 | 1,6 | |
| Kamu | 47 457 | -52 601 | 0,3 | 0,3 | -0,1 | |
| Özel | 834 799 | 326 146 | 691 261 | 56 | 1. 31 | 17 |
TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi (Zincirlenmis Hacim Milyon TL, Yüzde Dejisme)
Kamu
Özel
Kamu
Özel
Kamu
Özel
| 2022 | 2023 (2) | 2024 (3) | 2022 | 2023 (2) | 2024 (3) | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| (2009=100 Zincirlenmis Hacim, Milyon TL) | (2009=100 Zincirlenmis Hacim, Milyon TL) | (2009=100 Zincirlenmis Hacim, Milyon TL) | (Yüzde Degisme) | (Yüzde Degisme) | (Yüzde Degisme) | |
| Toplam Tüketim | 1 754 241 | 1 935 621 | 2 005 533 | 16,3 | 10,3 | 3,6 |
| 188 425 | 199 639 | 208 124 | 5,0 | 6,0 | 4,3 | |
| 1 565 815 | 1 735 982 | 1 797 409 | 17,8 | 10,9 | 3,5 | |
| Toplam Yatirim | 269 749 | 243 701 | 252 802 | -35,5 | -9,7 | 3,7 |
| 63 159 | 67 746 | 61 425 | 30,9 | 7,3 | -9,3 | |
| 206 590 | 175 955 | 191 377 | -44,2 | -14,8 | ||
| Sabit Sermaye Yatirimi | 513 866 | 541 931 | 561 438 | 1,3 | 5,5 | 8,8 3,6 |
| 58 558 | 63 425 | 63 625 | 18,9 | 8,3 | 0,3 | |
| 455 308 | 478 506 | 497 813 | -0,6 | 5,1 | 4,0 | |
| Stok Degismesi (1) | -244 116 | -298 229 | -308 636 | -7,7 | -2,5 | -0,5 |
| Kamu | 4 601 | 4321 | -2 200 | 0,3 | 0,0 | -0,3 |
2.2. YATIRIMLAR
2.2.1. Yatirimlarin Sektörel Dagilimi
a) Mevcut Durum
Kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin 2023 yilinda reel olarak yüzde 8,3 oraninda artmasi beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 53,2'sinin merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idareler, yüzde 28,3'ünün yerel yönetimler, yüzde 17,5 inin KIT'ler, yüzde 1,1'inin döner sermayeli kuruluslar ve sosyal güvenlik kuruluslari tarafindan gerçeklestirilecegi tahmin edilmektedir.
Bu donemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatirimlari iginde tarim, enerji, ulastirma, turizm ve konut alt sektörlerinin göreli agirliklarinin artmasi, madencilik, imalat, egitim, saglik ve diger hizmetler alt sektörlerinin agirliklarinin ise azalmasi beklenmektedir. Soz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlari iginde ulastirma, turizm, konut, egitim ve saglik alt sektörlerinin göreli agirliklarinin artmasi; tarim, madencilik, imalat, enerji ve diger hizmetler alt sektörlerinin agirliklarinin ise azalmasi öngörülmektedir.
TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatirimlarinin Sektörel Dagilimi (1)
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dagilim)
| 2022 | 2022 | 2022 | 2023(2) | 2023(2) | 2023(2) | 2024(3) | 2024(3) | 2024(3) | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kamu | Özel Toplam | Kamu | Özel Toplam | Kamu | Özel Toplam | ||||
| Tarim | 8,4 | 1,0 | 1,9 | 8,1 | 1,0 | 8,2 | 1,0 | 1,7 | |
| Madencilik | 10,0 | 2,3 | 3,3 | 8,2 | 2,1 | 7,6 | 2,1 | 2,7 | |
| Imalat | 0,5 | 26,3 | 23,1 | ||||||
| Enerji | 7,8 | 2,4 | |||||||
| Ulastirma | 35,9 | 30,4 | 31,1 | ||||||
| Turizm | 0,1 | 1,0 | |||||||
| Konut | 0,5 | 29,4 | |||||||
| Egitim | 9,7 | 2,1 | 11,8 | ||||||
| Saglk | 5,2 | 3,5 | 3,7 | 7,1 | |||||
| Diger Hizmetler | 21,9 | 2,4 | 4,8 | 19,3 | 2,2 | 20,7 | |||
| TOPLAM | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 |
(1) Yatirim isciligi dâhildir.
Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlig
(2) Gergeklesme Tahmini
(3) Program
TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlari (2022)
Sektörler
Tarim
Madencilik
Imalat
Enerji
| Merkezi Yönetim (1) | Kit'ler | Özelles. Kapsam. Kurulus. | Bankasi | iller Döner Sermaye+ SGK | ALT TOPLAM | Yüzde Pay | Mahalli idareler | TOPLAM KAMU | Yüzde Pay |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 33 798 | 510 | 0 | 0 | 5 954 | 40 262 | 10,8 | 3 634 | 43 896 | 8,3 |
| 1 039 | 53 062 | 0 | 0 | 0 | 54101 | 14,5 | 0 | 54 101 | |
| 852 | 1 565 | 3 | 0 | 2 876 | 0,8 | 3 | 2 878 | ||
| 9 466 | 30 393 | 0 | 0 | 39 859 | 10,7 | 1 993 | 41 852 |
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
TABLO I: 13- Kamu Sabit Sermaye YatirimlarI (2023) (1)
Sektörler
Tarm
Madencilik imalat
Enerji
| Merkezi Yönetim (2) | Kit'ler | Özelles. Kapsam. Kurulus. | Bankasi | iller Döner Sermaye+ SGK | ALT TOPLAM | Yüzde Pay | Mahalli idareler | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU | Yüzde Pay |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 63 059 | 895 | 0 | 0 | 4861 | 68 815 | 10,2 | 6 489 | 75 304 | 8,0 |
| 1 075 | 78 066 | 0 | 0 | 0 | 79 141 | 11,7 | 0 | 79 141 | 8,4 |
| 760 | 2 893 | 1 | 0 | 472 | 4 126 | 0,6 | 5 | 4 130 | 0,4 |
| 9 121 | 34 437 | 1 | 0 | 0 | 43 559 | 6,5 | 3 391 | 46 949 | 5,0 |
| on noo. | as onnt | nan | oen nar |
TABLO I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlari (2024) (1)
Sektörler
Tarim
Madencilik
Imalat
Enerji
| Merkezi Yönetim (2) | Kit'ler | Özelleg. Kapsam. Kurulus. | iller Bankasi | Döner Sermaye + SGK | ALT TOPLAM | Yüzde Pay | Mahalli idareler | TOPLAM KAMU | Yüzde Pay |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 92 612 | 1 483 | 0 | 0 | 6 920 | 101 015 | 10,0 | 8 502 | 109 517 | 8,0 |
| 2 145 | 103 865 | 0 | 0 | 0 | 106 010 | 10,5 | 0 | 106 010 | 7,8 |
| 6 408 | 8 750 | 2 | 0 | 835 | 15 995 | 1,6 | 6 | 16 001 | 1,2 |
| 10 164 | 65 440 | 8 | 0 | 0 | 75 612 | 7,5 | 4 759 | 80 371 | 5,9 |
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatirimlarinin Sektörel Dagilimi (1)
Tarim
Imalat
| 2022 | 2022 | 2022 | 2023 (2) | 2023 (2) | 2023 (2) | 2024 (3) | 2024 (3) | 2024 (3) | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kamu | Özel | Toplam | Кати | Özel | Toplam | Kamu | Özel | Toplam | |
| 45 505 | 36 489 | 81 995 | 78 301 | 67 455 | 145 756 | 113 984 | 109 018 | 223 002 | |
| Madencilik | 54 151 | 88 413 | 142 564 | 79 192 | 150 478 | 229 670 | 106 113 | 240 860 | 346 973 |
| 2 919 | 1 009 710 | 1 012 629 | 4167 | 1 717 981 | 1 722 148 | 16 310 | 2 801 884 | 2 818 194 | |
| an nnn | renra | MnA nrel | •memanI | Ann Anr | onorn | nF-AanI | nnr nan |
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
b) Hedefler
2024 yilinda, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 52,9'unun merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idareler, yüzde 26,1'inin yerel yönetimler, yüzde 19,9 unun KIT'ler, yüzde 1,1'inin döner sermayeli kuruluglar ve sosyal güvenlik kuruluslari tarafindan gerçeklestirilecegi öngörülmektedir. 2024 yilinda kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin ulastirma, diger hizmetler, egitim, tarim, madencilik ve saglik alt sektörlerinde yogunlasmasi beklenmektedir.
Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin reel olarak yüzde 4,0 artis gösterecegi tahmin edilmektedir. Ozel kesim sabit sermaye yatirimlarinin imalat sanayii, ulastirma ve konut alt sektörlerinde yogunlasmasi beklenmektedir.
2.3. ÖDEMELER DENGESI
2.3.1. Cari islemler Hesabi
a) Mevcut Durum
2022 yilinda jeopolitik gerilimler ve sikilastirici politikalarin etkisiyle küresel ölçekte büyüme ve ticaret artis hizi yavaglamis, buna ragmen ihracatimiz yüzde 12,9 oraninda artarak 254,2 milyar dolara yükselmistir. Ithalat tarafinda ise yüksek seyreden emtia fiyatlarindaki yükselisin hizlanmasiyla yüzde 34 oraninda artis gerçeklegerek yil genelindeki ithalat düzeyi 363,7 milyar dolar olmustur.
2022 yilinda olumsuz dis kosullara ragmen artis kaydeden ihracata karsin jeopolitik gerilimler sonrasinda emtia fiyatlarindaki keskin yukselis cari iglemler dengesine olumsuz yansimistir. Basta seyahat gelirleri olmak üzere hizmet gelirlerindeki artiga ragmen cari islemler açiji 2022 yilinda 48,9 milyar dolara yükselmistir. Cari islemler agiginin GSYH'ye orani yüzde 5,4 seviyesinde gerçeklegmistir.
TABLO I: 16- Türkiye'nin Dis Ticareti ve Dis Ticareti Etkileyen Faktörler
| 2021 | 2022 | 2023(1) | 2024(2) | |
|---|---|---|---|---|
| Ihracat (fob, Milyar Dolar) | 225,2 | 254,2 | 255,0 | 267,0 |
| Ithalat (cif, Milyar Dolar) | 271,4 | 363,7 | 367,0 | 372,8 |
| Ihracat | 32,8 | 12,9 | 0,3 | 4,7 |
| Ithalat | 23,7 | 34,0 | 0,9 | 1,6 |
| ihracat Fiyatlari | 9,5 | 9,4 | 0,2 | 0,5 |
| Ithalat Fiyatlan | 25,4 | 24,2 | -9,9 | 1,3 |
| Reel Ihracat | 21,3 | 3,1 | 0,2 | 4,2 |
| Reel Ithalat | -1,4 | 7,9 | 12,0 | 0,3 |
| Mamul Fiyatlari | 6,6 | 10,1 | -1,8 | 2,3 |
| Yakit Digi Baglica Emtia Fiyatlari | 26,7 | 7,9 | -6,3 | -2,7 |
| Ham Petrol Brent Varil Fiyati (Dolar) | 70,7 | 100,8 | 82,3 | 86,7 |
| GSYH Büyüme Hizi | 11,4 | 5,5 | 4,4 | 4,0 |
| Sanayi Büyümesi | 17,3 | 1,7 | 2,5 | 3,7 |
| Yurt Içi Nihai Talep Büyümesi | 11,5 | 12,5 | 7,7 | 3,6 |
| Dunya Buyume Hizi | 6,3 | 3,5 | 3,0 | 2,9 |
| Dünya Mal ve Hizmet Ticareti | 10,9 | 5,1 | 0,9 | 3,5 |
| Avro Bölgesi Büyüme Hizi | 5,6 | 3,3 | 0,7 |
(1) Gerçeklesme Tahmini (2) Program
Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlign, TÜIK, IMF Ekim 2023 Dünya Ekonomik Görünümü Raporu
(Yüzde Degisim)
Dis Ticaret Dengesi
Ödemeler dengesi tanimli dis ticaret açigi 2022 yilinda 89,6 milyar dolar olarak gerçeklesmistir. Dis ticaret açigi, 2023 yilinin Ocak-Agustos döneminde, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 14,7 artarak 68,6 milyar dolar olmustur.
2023 yilinda dunya genelinde uygulanan sikilastirici para politika uygulamalari ekonomik aktivite hizinin yavaslamasina neden olmus, Almanya basta olmak üzere Avrupa Bölgesi büyüme oranlarinda düsüs yaganmistir. Emtia fiyatlarindaki görece thimli seyir sonrasinda azalan enerji ithalatina ragmen diger ithalat kalemlerinin yükselisini sürdürmesiyle genel ithalat düzeyindeki düsüs egilimi sinirli düzeyde kalmistir. Bu geligmelere bagli olarak ödemeler dengesi tanimli dis ticaret açiginin bir önceki yila göre yükselerek 89,8 milyar dolar seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir.
ihracat
2022 yilinda 254,2 milyar dolar olarak gerçeklesen ihracat, 2023 ylinin Ocak-Agustos döneminde, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 0,4 azalarak 164,8 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. ihracat seviyesinin baskilanmasinda zayif dis talep ile ihracat fiyatlarindaki düsük seyir etkili olmustur.
TABLO I: 17- Ülke ve Fasillara Göre Ihracat
| (Milyar Dolar) Ocak-Agustos | (Milyar Dolar) Ocak-Agustos | |||
|---|---|---|---|---|
| 2021 | 2022 | 2022 | 2023 | |
| TOPLAM IHRACAT | 225,2 | 254,2 | 165,5 | 164,8 |
| Avrupa Birligi Ülkeleri (AB-27) | 93,1 | 103,0 | 68,7 | 69,0 |
| Diger | 132,2 | 151,1 | 96,8 | 95,8 |
| Seçilmis Ülke Gruplar | ||||
| Karadeniz Ekonomik isbirligi | 27,7 | 35,7 | 22,0 | 25,7 |
| Ekonomik isbirligi Teskilati | 11,3 | 12,5 | 7,8 | 9,0 |
| Bajimsiz Devletler Toplulugu | 13,6 | 18,4 | 10,0 | 14,9 |
| Türk Cumhuriyetleri | 7,2 | 8,0 | 4,9 | 6,3 |
| islam isbirligi Teskilati | 56,7 | 64,3 | 41,2 | 40,2 |
| En Yüksek ihracat Yapilan Ülkeler (1) | ||||
| Almanya | 19,3 | 21,1 | 13,8 | 14,2 |
| ABD | 14,7 | 16,9 | 11,4 | 9,8 |
| Irak | 11,1 | 13,8 | 8,6 | 7,7 |
| ingiltere | 13,7 | 13,0 | 8,6 | 8,0 |
| italya | 11,5 | 12,4 | 8,4 | 8,1 |
| En Yüksek Ihracat Yapilan Fasillar (1) | ||||
| 87. Kara tagitlari ve bunlarin aksam ve parçalari | 25,0 | 26,8 | 16,7 | 19,9 |
| 84. Makineler, mekanik cihazlar, kazanlar ve aksam, parçalar | 20,8 | 22,7 | 14,3 | 16,6 |
| 27. Mineral yakitlar, mineral yaglar | 8,5 | 16,4 | 10,5 | 9,8 |
| 85. Elektrikli makine ve cihazlar | 12,0 | 13,7 | 8,5 | 10,0 |
| 71. Kiymetli veya yari kiymetli taslar | 11,0 | 10,2 | 6,4 | 7,5 |
(1) Siralama 2022 yili verilerine göre yapiimistir.
Kaynak: TÜIK
Türkiye'nin önemli ticaret ortaklarindan biri olan AB'ye ihracati, 2023 yilinin OcakAgustos döneminde, geçen yilin ayni dönemine göre yüzde 0,4 oraninda artarak 69 milyar dolar olarak gerçeklegmistir. Ocak-Agustos döneminde ihracat artisi en fazla olan ülkeler Rusya ve Birlesik Arap Emirlikleri (BAE) olmustur. Bu dönemde Diger Avrupa ülkelerine gerçeklestirilen ihracatta yüzde 18,9 ile kayda deger bir artis gözlenmistir. Afrika ülkelerine gerçeklestirilen ihracatta yüzde 18,4, Amerika kitasi ülkelerine gerçeklestirilen ihracatta ise yüzde 15,7 düzeyinde azalis gerçeklesmistir. Afrika ve Amerika ülkelerine gerçeklestirilen ihracattaki düsüs ihracat genel seviyesinin azalmasina neden olmustur.
Ihracatta en yüksek paya sahip olan motorlu kara tasitlari ile bunlarin aksam ve parçalarina yönelik ihracat 2022 yilindaki artigin ardindan 2023 yilinin Ocak-Agustos döneminde artis hizi azalsa da yükseligini sürdürmüstür. Bu dönemde toplam ihracat yüzde 0,4 azalirken motorlu kara tagitlari ve bunlarin aksam ve parçalarinin ihracatindaki artis yüzde 19,3 oraninda gergeklegmistir. Ayni dönemde kazanlar, makineler ve bunlarin aksam parçalari ihracati yüzde 16 artarken demir-çelik ihracatinda yüzde 47,4 oraninda azalis kaydedilmis, enerji ihracati ise yüzde 7 düzeyinde azalmistir.
2023 yilinin ilk sekiz aylik döneminde tarim ve ormancilik diginda tüm ana sektörlerin ihracatinda azalis gerçeklegmistir. Bu dönemde, tarim ve ormancilik sektörü ihracati yüzde 18,3 oraninda artarken, imalat sektörü ihracatindaki azalis hizi yüzde 0,5 düzeyinde gerçeklegmistir. Sektörel düzeyde en yüksek azalis ise yüzde 22,2 oraniyla maden ve tas ocakçiligi sektöründe kaydedilmistir.
2023 yilinin kalan döneminde ihracatta bir miktar toparlanma kaydedilmesi ve yil geneli ihracat seviyesinin yüzde 0,3 oraninda artarak 255 milyar dolar düzeyinde gerçeklesmesi beklenmektedir. 2023 yilinda, ihracat fiyatlarinda ve reel ihracatta yüzde 0,2 oraninda artis yasanacagi öngörülmektedir.
TABLO I: 18- Ïhracatin Sektörel Dagilimi
| Milyar Dolar | Milyar Dolar | Milyar Dolar | Milyar Dolar | Yüzde Pay | Yüzde Pay | Yüzde Pay | Yüzde Pay | Yüzde Degisim | Yüzde Degisim | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yillik | Yillik | Ocak-Agustos | Ocak-Agustos | Yillik | Yillik | Ocak-Ajustos | Ocak-Ajustos | Ocak-Agustos | Ocak-Agustos | |
| 2021 | 2022 | 2022 | 2023 | 2021 2022 | 2022 | 2023 | 22/21 | |||
| TOPLAM iHRACAT | 225,2 | 254,2 | 165,5 | 164,8 | 100 | 100 | 100 | 100 | 18,1 | -0,4 |
| Tarim, | ||||||||||
| Ormancilik ve Balikglik | 7,2 | 7,8 | 4,8 | 5,7 | 3,2 | 3,1 | 2,9 | 3,5 | 13,3 | 18,3 |
| Madencilik ve Tas Ocakgiligi | 4,1 | 2,5 | 1,8 | 1,8 | 1,5 | -22,2 | ||||
| Imalat Sanayii | 212,8 | 155,8 94,5 94,6 | 94,5 | -0,5 | ||||||
| Diger | 1,2 | 0,8 | 0,5 | 0,6 | 0,5 | -8,3 |
Kaynak: TÜIK
ithalat
2022 yilinda ithalat yüzde 34 oraninda artis göstererek 363,7 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. Emtia fiyatlarindaki yükselise ek olarak iç talep kosullari da ithalattaki artis üzerinde etkili olmustur.
2023 yilinda ithalatin yükselis egilimindeki azalis agirlikli olarak enerji emtia fiyatlarindaki asagi yönlü seyir ile enerji ithalatindaki düsüsten kaynaklanmaktadir. Enerji ithalatindaki düsüse ragmen tüketim ve yatirim mallari ile altin ithalatindaki yüksek seyir ithalat genel seviyesindeki düsme egilimini sinirlandirmistir. Bu kapsamda, 2023 ylinin Ocak-Agustos döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 3,4 oraninda artis gösteren ithalat, 247,1 milyar dolar seviyesine yükselmistir. Bu dönemde, ara mali ithalati yüzde 6,5 oraninda azalirken, tüketim mallari ithalati yüzde 64,2 ve sermaye mallari ithalati ise yüzde 34,5 oraninda artis kaydetmistir.
TABLO I: 19- Ithalatin Ekonomik Gruplara Göre Dagilimi
| Milyar Dolar | Milyar Dolar | Milyar Dolar | Milyar Dolar | Yüzde Pay | Yüzde Pay | Yüzde Pay | Yüzde Pay | Yüzde Degigim | Yüzde Degigim | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yillik | Yillik | Ocak-Ajustos | Ocak-Ajustos | Yillik | Yillik | Ocak-Agustos | Ocak-Agustos | Ocak-Agustos | Ocak-Agustos | |
| 2021 | 2022 | 2022 | 2023 | 2021 | 2022 | 2022 | 2023 | 22/21 | 23/22 | |
| TOPLAM iTHALAT | 271,4 | 363,7 | 239,0 | 247,1 | 100 | 100 | 100 | 100 | 40,7 | 3,4 |
| Sermaye Mallar | 35,9 | 40,5 | 25,4 | 34,1 | 13,2 | 11,1 | 10,6 | 13,8 | 9,3 | 34,5 |
| Ara Mallari | 210,1 | 292,4 | 195,0 | 182,4 | 77,4 | 80,4 | 81,6 | 73,8 | 50,1 | -6,5 |
| Tüketim Mallari | 24,9 | 30,5 | 18,5 | 30,4 | 9,2 | 8,4 | 7,7 | 12,3 | 12,0 | 64,2 |
| Diger | 0,4 | 0,3 | 0,2 | 0,2 | 0,1 | 0,1 | 0,1 | -38,5 | 8,3 |
Kaynak: TÜIK
Ithalatin yilin kalan aylarinda düsüs egilimine girmesi ve 2023 yili sonunda yüzde 0,9 oraninda artarak 367 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. 2023 yilinda ithalat fiyatlarinda yüzde 9,9 azalis, reel ithalatta ise yüzde 12 düzeyinde artis yasanacagi öngörülmektedir.
Hizmetler Dengesi, Birincil ve Ïkincil Gelir Dengesi
2022 yilinda olumsuz jeopolitik gelismelere ragmen uluslararasi turizm faaliyetleri artigini sürdürmüs ve seyahat gelirleri salgin öncesi seviyesini açarak 41,4 milyar dolar düzeyinde gerçeklesmistir. 2023 yylinin Ocak-Agustos döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 15,7 artarak 30,5 milyar dolar seviyesinde gerçeklesen seyahat gelirlerinin 2023 yilinda 49 milyar dolara yükselecegi beklenmektedir.
Türkiye, 2022 yilinda 89 milyar dolar hizmet geliri elde etmis ve 50 milyar dolar hizmetler dengesi fazlasi vermistir. Hizmet gelirleri, 2023 yilinin Ocak-Agustos döneminde ise bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 14 oraninda artis göstererek 63,9 milyar dolar seviyesinde, hizmetler dengesi fazlasi ise yüzde 4,8 oraninda artisla 33,1 milyar dolar seviyesinde gerçeklegmistir. Hizmet gelirlerine yilliklandirilmis olarak bakildiginda, 2023 yili Agustos ayr itibariyla 96,8 milyar dolar seviyesine ulasildigi görülmektedir. Bu artistaki belirleyici unsurlar tasimacilik ve seyahat gelirlerindeki yukari yönlü seyir olmustur. 2023 yilinda hizmet gelirlerinin 99,7 milyar dolar, hizmetler dengesi fazlasinin ise 54,5 milyar dolar olarak gergeklegmesi beklenmektedir.
TABLO I: 20- Cari islemler Dengesi
| 2021 | 2022 | 2023(1) | 2024(2) | |
|---|---|---|---|---|
| CARI iSLEMLER HESABI | -7,2 | -48,9 | -42,5 | -34,7 |
| DIS TICARET DENGESi | -46,2 | -109,5 | -112,0 | -105,8 |
| Ihracat | 221,2 | 252,2 | 253,3 | 265,7 |
| ihracat (FOB) | 225,2 | 254,2 | 255,0 | 267,0 |
| Bavul Ticareti ve Uyarlama | -4,1 | -1,9 | -1,7 | -1,3 |
| ithalat | 248,5 | 315,8 | 337,9 | |
| ithalat (CIF) | 271,4 | 367,0 | 372,8 | |
| Navlun ve Sigorta ve Uyarlama | -22,9 | -51,1 | -34,9 | |
| HIZMETLER DENGESI | 31,8 | 54,5 | 60,5 | |
| Gelir | 61,4 | 99,7 | ||
| Gider | 29,6 | 45,2 | ||
| Seyahat | 25,0 | 43,5 | ||
| Gelir | 26,6 | 49,0 | ||
| Gider | 1,7 | 5,5 | ||
| BIRINCIL GELIR DENGESI | -10,7 | -7,0 | ||
| Gelir | 6,7 | 10,3 | ||
| Gider | 17,4 | 17,3 | ||
| Yatrim Geliri Dengesi | -10,2 | -6,6 | ||
| Dogrudan Yatirimlar | -2,8 | -1,5 | ||
| Portföy Yatirimlari | -4,3 | -1,9 | ||
| Diõer Yatirimlar | -3,1 | -3,2 | ||
| Faiz Geliri | 2,6 | 3,3 | ||
| Faiz Gideri | 5,7 | 6,4 | ||
| Uzun Vade | 4,4 | 5,0 | ||
| iKiNCIL GELIR DENGESI | 0,9 | -0,1 |
Kaynak: TCMB
(2) Program
(1) Gergeklesme Tahmini
2022 yilinda, birincil gelir dengesindeki agik yatirim gelirlerindeki artisin etkisiyle bir önceki yila göre yüzde 19,6 azalarak 8,6 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. 2023 yilinin Ocak-Agustos dönemi birincil gelir dengesi agigr ise bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 26,8 artarak 7,8 milyar dolar seviyesine yükselmistir. Birincil gelir dengesi açiginin 2023 yilinda 7 milyar dolar olarak gerçeklesmesi beklenirken ikincil gelir dengesinin 0,1 milyar dolar seviyesinde agik verecegi tahmin edilmektedir.
Dis ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelismeler ve tahminlere göre, 2023 yilinda cari iglemler açiginin 42,5 milyar dolar olmasi beklenmektedir.
b) Hedefler
Küresel ölçekte 2022 yilindan bu yana devam eden parasal sikilastirma politikalari ve uluslararasi jeopolitik gerilimler gibi etkenlerin 2023 yili ihracat artigini baskilayabilecegi öngörülmektedir. Bununla birlikte seyahat gelirlerinde artigin sürmesiyle hizmetler gelirlerindeki yukari yönlü hareket cari iglemler dengesi için olumlu etki olusturmayi sürdürmektedir. Ayrica, emtia fiyatlarinin görece düsük seyretmesi enerji ithalat tutarlarindaki azalisi beraberinde getirmistir. Yilin kalan aylarinda sikilastirici politikalarin
(Milyar Dolar)
etkisiyle ig talepteki düsügle birlikte ithalat degerlerindeki azalisin cari islemler dengesini olumlu bir sekilde etkilemesi beklenmektedir. Önümüzdeki dönemde dis talep kosullarinda iyilegme yasanacagi öngörülmektedir. Buna ek olarak ihraç ürünleri katma deger bakimindan daha üst seviyelere gikarilacak ve ihracat pazarlari çesitlendirilecektir.
2024 yilinda, dis talebin bir önceki yila göre artmasi etkisiyle ihracatta tlimli toparlanma ve seyahat gelirlerinde artis beklentisiyle birlikte, cari iglemler dengesinde iyilesme yaganmasi öngörülmektedir. Cari islemler dengesindeki iyilegme egilimi sonrasinda dis finansman gereksiniminde kademeli bir azalis yasanacagi tahmin edilmektedir. Ayrica, cari islemler açiginin finansmaninda teknoloji transferi saglayan dogrudan yabanci yatirimlar ile uzun vadeli finansman payinin artirilmasi hedeflenmektedir.
2024 yilinda ihracatin (fob) yüzde 4,7 artarak 267 milyar dolara, ithalatin (cif) ise yüzde 1,6 artarak 372,8 milyar dolara ulagmasi ve böylece dis ticaret açiginin 112 milyar dolar seviyesinde gerçeklegmesi öngörülmektedir.
Bu dönemde ihracat ve ithalat fiyatlarinin 2024 yilinda sirasiyla yüzde 0,5 ve yüzde 1,3 oranlarinda artmasi beklenirken reel ihracatin ve ithalatin ise sirasiyla yüzde 4,2 ve yüzde 0,3 artacagi tahmin edilmektedir.
2024 yilinda seyahat gelirlerinin 52,5 milyar dolar seviyesine yükselmesi, hizmetler dengesinin ise 60,5 milyar dolar fazla vermesi tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 10,7 milyar dolar agik öngörülürken ikincil gelir dengesinde 0,2 milyar dolar fazla beklenmektedir.
Söz konusu varsayimlar altinda cari islemler açiginin 2024 yilinda 34,7 milyar dolar seviyesine gerilemesi, böylece cari iglemler açiginin GSYH'ye oraninin ise yüzde 3,1 seviyesinde gerçeklesmesi öngörülmektedir.
2.3.2. Sermaye ve Finans Hesaplari
a) Mevcut Durum
2022 yili genelinde Türkiye'ye dogrudan yabanci yatirimlar ve diger yatirim hareketlerine bagli olarak net sermaye girisi gerçeklegirken, portföy yatirimlarina bagli sermaye gikisi gerçeklegmistir. 2022 yilinda net hata ve noksan kaynakl sermaye girisleri yüksek seviyelere ulasmistir. Finansman kalemlerinin alt detaylari incelendiginde, 2022 yilinda net dogrudan yabanci yatirim girislerinin 8,4 milyar dolar seviyesinde gerçeklestigi görülmektedir. Dogrudan yabanci yatirimlar içerisinde gayrimenkul yatirimlari 6,3 milyar dolar olarak gerçeklesmistir. Yurt disi yerlegikler devlet ig borglanma senetleri (DIBS) piyasasinda 2,2 milyar dolar tutarinda net satis yaparken, Hazine tarafindan yurt disina ihraç edilen tahviller yoluyla 5 milyar dolar tutarinda net borçlanma gerçeklestirilmistir. 2022 yilinda portfoy yatirimlari kaynakli net sermaye çikigi yaçanmis buna karsin 2023 yilinin Ocak-Agustos döneminde portföy yatirimlarinda 0,9 milyar dolar büyüklügünde net sermaye girisi gerçeklesmistir. Ayni dönemler itibariyla, Borsa Istanbul'dan (BIST) ise 98 milyon dolar tutarinda sermaye girisi gerçeklesmis, yurt disi yerlesikler ise DIBS piyasasinda 422 milyon dolar tutarinda net alis yapmistir. Hazine yurt disi tahvil ihracinda 3,7 milyar dolar, bankalar ise 102 milyon dolar net kullanim gerçeklestirmistir.
Diger yaturimlar kaleminde 2022 ylinda sermaye girisi olmustur. 2022 yylinda, efektif ve mevduatlar kaynakli sermaye girislerinin etkisiyle bu kalemde 40,4 milyar dolar seviyesinde net sermaye girisi gerçeklesmistir.
TABLO I: 21- Sermaye ve Finans Hesabi
Kaynak: TCMB, Strateji ve Bütçe Baskanligi
| 2021 2022 | 2022 | 2023 | ||
|---|---|---|---|---|
| Cari iglemler Dengesi | -7,2 -48,9 | -35,1 | -43,1 | |
| Türlerine Göre Sermaye Hareketleri (rezerv hariç) (1) | -29,0 -35,3 | -19,0 | -21,5 | |
| Dogrudan Yatirimlar (net) | -6,9 | -8,4 | -5,4 | -2,6 |
| Porttoy Yatirimlari (net) | -0,8 | 13,5 | 11,4 | -0,9 |
| Yabancilarin Hisse Senedi Alimlari | -1,4 | -4,0 | -2,8 | -0,1 |
| Yabancilarin DIBS Alimlari | 1,1 | -2,2 | 1,9 | 0,4 |
| Diger Yatirimlar (net) | -21,4 40,4 | -24,9 | -18,0 | |
| Kullaniciya Göre Sermaye Hareketleri (1) (2) | -29,0 -35,3 | -19,0 | -21,5 | |
| Kamu Kesimi | -15,9 -11,4 | -6,6 | -17,2 | |
| Ozel Kesim | -6,2 -15,5 | -6,9 | -1,6 | |
| Bankalar | 4,5 | 10,5 | 4,6 | |
| Banka disi | 10,7 | -5,0 | -6,7 | 3,0 |
| Dogrudan Yatirimlar (net) | -6,9 | -8,4 | -5,4 | -2,6 |
| Rezerv Varliklar | 23,3 | 12,3 | 2,9 | -18,6 |
| Net Hata Noksan | 1,6 | 26,0 | 18,9 | 3,1 |
(1) Eksi isareti girisi göstermektedir
(2) Dogrudan yattrimlar girisinde kamu özel ayrimi net olarak yapilamadigindan ve borç olusturan bir kalem olarak kabul edilmediginden kullaniciya göre sermaye hareketleri kisminda hesaplamaya dâhil edilmeyip ayri olarak verilmistir. Ayrica sermaye hesabi altinda yer alan gögmen transferleri ve üretilmeyen ve finansal olmayan varlklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemistir.
2.4. ENFLASYON VE PARA POLITIKASI
a) Mevcut Durum
2022 yili sonunda yüzde 64,3 olarak gerçeklesen TUFE yillik artis hizinin bir önceki yila göre 28,2 puan artmasinda gida, hizmet ve enerji fiyatlarindaki artiglar belirleyici olmustur. 2022 yili Ekim ayinda yüzde 85,5 ile en yüksek zirve degerini gören TÜFE yillik artis orani bu tarihten itibaren düsüse geçmistir.
2023 yilinda ise enerji fiyatlarindaki yüksek baz ve gida fiyatlarindaki yatay seyir enflasyonu olumlu yönde etkilerken hizmet fiyatlarinda gözlenen katilik TÜFE yillik artisindaki düsüsü sinirlandirmistir. Söz konusu gelismeler neticesinde, Eylül 2023 itibariyla yillik enflasyon 2022 yili sonu seviyesine göre yaklagik 2,7 puan azalarak yüzde 61,5 düzeyinde gerçeklesmistir.
Döviz kurlar ile emtia fiyatlarindaki artis nedeniyle YI-ÜFE artis hizi 2022 ylinda 2021 yill sonuna göre 17,8 puan artarak yüzde 97,7 oraninda gerçeklesmistir. 2023 yilinda ise emtia fiyatlarinda yüksek baz ve TL'de gözlenen istikrarla birlikte YI-ÜFE artis hizi ivme kaybetmis ve Eylül 2023 itibariyla yüzde 47,4 seviyesine gerilemistir.
GRAFIK I: 4- Fiyat Gelismeleri
Kaynak: TÜIK
2023 yilinin ilk çeyreginde TUFE yillik artis orani enerji ve temel mallardaki yüksek baz ve gida fiyatlarindaki olumlu seyir ile birlikte Mart ayr itibariyla yüzde 50,5'e gerilemistir. Yilin ikinci çeyreginde ise TÜFE yillik artis orani, enerji ve gida fiyatlarindaki olumlu görünümün devami ile yüzde 38,2 seviyesine gerilemistir. Yilin üçüncü geyreginde ise kurlarda yasanan yükselis, ücret ayarlamalari ve vergi düzenlemelerinin etkisiyle TÜFE yillik artis orani ivme kazanmis ve Eylül ayr itibariyla yüzde 61,5'e yükselmistir.
GRAFIK I: 5- Mal ve Hizmet Fiyatlar (TÜFE'ye Katki ve Yillik Yüzde Degisim)
Kaynak: TÜIK
2023 yilinin ilk yarisinda düsus sergileyen temel mal grubu fiyatlari artig orani, yllin üçüncü geyreginde özellikle dayanikli mal fiyatlarindaki olumsuz geligmelere paralel olarak görece hizlanmistir. Hizmet fiyatlari artis orani ise yilin ilk yarisinda görece yatay seyrederken üçüncü çeyrekte yukari yönlü ivmelenmistir. Temel mal ve hizmet gruplarindaki gelismelere paralel olarak özel kapsamli TUFE göstergelerinden OKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yillik artisi Eylül 2023 itibariyla sirasiyla yüzde 67,2 ve yuzde 68,9 olarak gerçeklesmistir.
2023 yili sonunda TÜFE yillik artis oraninin kur ve vergi düzenlemelerinin birikimli etkilerinin devam etmesi ve dogal gaz fiyatlarindaki geçici düzenlemenin düsürücü etkisinin azalmasiyla birlikte yüzde 65 oraninda gergeklegmesi beklenmektedir.
TCMB, fiyat istikrarini saglamak ve sürdürmek temel amaci dogrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikasi uygulamalarini sürdürmektedir.
Kaynak: TCMB, TUIK
2022 yilinin ilk yarisinda arz ve talep soklarinin ayristirilmasina yönelik yapilan analizler isiginda politika faizini sabit tutan TCMB, yilin üçüncü çeyreginde ise küresel büyümeye yönelik belirsizliklerin ve jeopolitik risklerin arttigi bir dönemde ekonomik aktivitedeki ivmenin sürdürülmesi açisindan finansal kosullarin destekleyici olmasina yönelik Agustos, Eylül, Ekim ve Kasim aylarinda toplamda 400 baz puanlik faiz indirim karari almistir.
2023 yilinin ilk yarisinda genel olarak 2022 yilinda saglanan para politikasi durusunu koruyan Merkez Bankasi sadece Subat ayinda deprem felaketi sonrasinda sanayi üretiminde yakalanan ivmenin ve istihdamdaki artis trendinin sürdürülmesi amaciyla finansal kosullarin daha destekleyici olmasina karar vererek politika faizinde 50 baz puanlik indirime gitmistir.
Merkez Bankasi, dezenflasyon surecinin en kisa sürede tesisi, enflasyon beklentilerinin gipalanmasi, fiyatlama davranislarindaki bozulmanin kontrol altina alinmasi amaçlar dogrultusunda 2023 yilinin Haziran ayindan itibaren para politikasi durusunda degisiklige gitmistir. Buna paralel olarak Haziran, Temmuz, Agustos ve Eylül aylarinda toplamda 2.150 baz puanlik faiz artirimina gidilmistir.
GRAFIK I: 7- TCMB Net Fonlamasi (Milyar TL) ve Faiz Oranlari
Kaynak: TCMB
TABLO I: 22- TCMB Net Döviz Alimlari
| YIl | ihracat Reeskont Kredileri | ihaleleri | Döviz Alim Döviz Satim | Döviz Alim Döviz Satim ihaleleri Müdahaleleri Müdahaleleri | Enerji ithalatgisi Kit'lere Döviz Satigt | (Milyon Dolar) Toplam Net Döviz Alimlari | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2002 | 795 | 16 | 12 | 824 | |||
| 2003 | 34 | 5 652 | 4229 | 9 915 | |||
| 2004 | 27 | 4 104 | 1 283 | 5 405 | |||
| 2005 | 7 442 | 14 565 | 22 032 | ||||
| 2006 | 4 | 4296 | 1 000 | 5 441 | 2 105 | 6 636 | |
| 2007 | 2 | 9 906 | 9 908 | ||||
| 2008 | 5 | 7 584 | 100 | 7 489 | |||
| 2009 | 1 040 | 4314 | 900 | 4 454 | |||
| 2010 | 1 104 | 14 865 | 15 969 | ||||
| 2011 | 1 920 | 6 450 | 11 210 | - | 2 390 | - | -5 230 |
| 2012 | 8 295 | 1 450 | 1 006 | -5 839 | |||
| 2013 | 12 664 | 17 610 | - | -4 949 | |||
| 2014 | 12 999 | 10 439 | 3 151 | 1 321 | -1 912 | ||
| 2015 | 15 182 | 12 346 | 10 505 | -7 669 | |||
| 2016 | 15 022 | 3 400 | 5 084 | 6 538 | |||
| 2017 | 12 491 | - | 7 851 | 4 640 | |||
| 2018 | 14 902 | 7 699 | 7 203 | ||||
| 2019 | 22 693 | 6 456 | 16 237 | ||||
| 2020 | 23 067 | 5 985 | 17 082 | ||||
| 2021 | 21 079 | - | 7278 | 6 111 | 7 690 | ||
| 2022 | 17 623 | - | 17 971 | -348 | |||
| 2023(1) | 2 997 | 2 997 |
Kaynak: TCMB istatistikleri, Piyasa Verileri, Aylik Döviz Alim Satim Tutarlari
(1) 2023 ylli verileri ilk 9 ay itibariyladir.
Ihracat reeskont kredileri yoluyla TCMB döviz rezervlerine 2022 yilinda 17,6 milyar dolar, 2023 yilinin ilk dokuz ayinda ise 3 milyar dolar katki saglanmistir.
TCMB'nin altin hariç brüt döviz rezervi 2022 yili sonunda bir önceki yilsonuna göre 10,3 milyar dolar artisla 82,9 milyar dolar olarak gerçeklesmistir. Eylül 2023 itibariyla TCMB nin altin hariç brüt döviz rezervi 2022 yili sonuna göre 0,2 milyar dolar artisla 83,1 milyar dolar seviyesindedir.
2023 yili üçüncü geyrek sonu itibariyla para tabani 2022 yili sonuna göre yüzde 104 oraninda artmistir. Bununla birlikte, emisyon toplami 110,3 milyar TL artis göstermistir. Ayni dönemde TCMB dis varliklari 4,4 milyar dolar azalirken toplam yükümlülükleri ise 0,3 milyar dolar artmistir. Bu dogrultuda, TCMB'nin net dis varlik pozisyonunda 4,7 milyar dolar azalis gerçeklesmistir.
M1, M2 ve M3 para arzlari, Eylül 2023 itibariyla 2022 yili sonuna göre sirasiyla yüzde 43,5, yüzde 50,4 ve yüzde 49,4 oranlarinda artmistir. M1 para arzindaki artista, Türk lirasi cinsinden vadesiz mevduatlardaki artis etkili olmustur. M2 para arzinda kaydedilen artrsta ise M1 para arzindaki ve Türk lirasi cinsi vadeli mevduatlardaki degerlenme belirleyici olmustur.
TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmis Kalemleri
| 2022 | 2023 | 2023 | 2023 | |
|---|---|---|---|---|
| 4.ç | 1.Ç | 2.Ç | 3.Ç | |
| Milyon TL | Milyon TL | Milyon TL | Milyon TL | |
| Para Arzlar | ||||
| M1 | 3 131 103 | 3 469 728 | 4 180 537 | 4 492 329 |
| M2 | 8 212 797 | 9 059 276 | 10 834 532 | 12 349 280 |
| M3 | 8 478 501 | 9 289 651 | 11 109 896 | 12 666 009 |
| Milyon TL | Milyon TL | Milyon TL | Milyon TL | |
| Para Tabani | 1 042 638 | 1 089 601 | 1 218 979 | 2 127 425 |
| Emisyon | 341 499 | 366 450 | 515 954 | 452 054 |
| Net Dis Varliklar | 542 817 | 330 695 | 267 756 | 613 116 |
| Net Uluslararasi Rezervler | 514 984 | 353 626 | 253 709 | 564 927 |
| Net iç Varliklar | 499 821 | 758 906 | 951 223 | 1 514 309 |
| Hazine Borçlari | 150 346 | 163 368 | 231 698 | 180 465 |
| Degerleme Hesabi | 329 137 | 318 196 | 576 653 | 800 522 |
| Milyon Dolar | Milyon Dolar | Milyon Dolar | Milyon Dolar | |
| Dis Variklar | 131 517 | 126 465 | 138 725 | 127 054 |
| Toplam Yükümlülükler | 114 252 | 122 808 | 142 886 | 114 530 |
| Yurt Disi | 16 942 | 26 587 | 39 593 | 30 575 |
| Yurt igi | 97 310 | 96 221 | 103 293 | 83 954 |
| Net Dis Varlik Pozisyonu | 17 265 | 3 656 | -4 161 | 12 524 |
Kaynak: ТСМВ
Not: Alt kalemlerin tamami gösterilmedigi iin toplamlar tutmayabilecektir. Veriler ayin son Cuma günü tibarnyladir. Bilanço büyüklüklerine ait rakamlar Stand By Bilançosundan alinmistir.
b) Hedefler
Dezenflasyon süreci öncesi geçis döneminde atilan adimlarin etkisinin görülmeye baslanmasiyla birlikte TUFE yrllik artis hizinin 2024 yili ortalarindan itibaren düsüs egilimine girmesi ve 2024 yili sonunda yüzde 33 olarak gergeklesmesi hedeflenmektedir.
2.5. MALI PIYASALAR
a) Mevcut Durum
Finans sektörünün toplam aktif büyüklugu, Haziran 2023 itibariyia 23,4 trilyon TL olarak gerçeklegmis olup aktifierin GSYH ye orani yüzde 121,9 olmustur. 2022 yili sonuna göre bankalarin sektör paylarinda sinirli düsüs görulürken sigorta ve emeklilik girketleri ile portföy yönetim sirketlerinde artis yaganmistir. Araci kurumlar ve yatirim ortakliklari disindaki finansal kuruluslarin aktif büyüklüklerinin GSYH ye oranlari ise artis göstermistir.
TABLO I: 24- Finansal Sektör Kuruluglarina Dair Bazi Göstergeler
Bankalar
| Aktif Büyüklük (1) Milyar TL | Aktif Büyüklük (1) Milyar TL | Aktif Büyüklük (1) Milyar TL | Aktif Büyüklük (2) Milyar Dolar | Aktif Büyüklük (2) Milyar Dolar | Aktif Büyüklük (2) Milyar Dolar | Sektör Pay1 Yüzde | Sektör Pay1 Yüzde | Sektör Pay1 Yüzde | GSYH'ye Oran Yüzde | GSYH'ye Oran Yüzde | GSYH'ye Oran Yüzde | Kurulug Sayisi Adet | Kurulug Sayisi Adet | Kurulug Sayisi Adet | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | 2022 | 2023-6 | 2021 | 2022 | 2023-6 | 2021 | 2022 | 2023-6 | 2021 | 2022 | 2023-6 | 2021 | 2022 | 2023-6 | |
| 9 215,5 | 215,5 14 347,4 19102,8 14 347,4 | 19 102,8 | 691,4 | 767,3 | 739,8 | 85,8 | 81,7 | 81,6 | 127,0 | 95,6 | 99,4 | 55 | 57 | ||
| Mevduat Bankalari | 7 882,8 | 12 340,6 | 16 417,4 | 591,4 | 660,0 | 635,8 | 73,4 | 70,3 | 70,1 | 108,6 | 82,2 | 85,5 | |||
| Kalkinma ve Yatirim Bankalari | 615,3 | 819,1 | 1 067,6 | 46,2 | 43,8 | 5,7 | 4,7 | 4,6 | 8,5 | 5,5 | |||||
| Katilim Bankalari | 717,3 | 1 187,6 | 1 617,8 | 53,8 | 63,5 | 6,7 | 6,8 | 6,9 | 9,9 | 7,9 | 8,4 | ||||
| BDDK Gözetimindeki Banka Digi Finansal Kuruluslar | 225,8 | 382,7 | 493,3 | 16,9 | 20,5 | 19,1 | 2,1 | 2,2 | 2,1 | 3,1 | 2,5 | 2,6 | |||
| Finansal Kiralama Sirketleri | 106,0 | 163,6 | 220,71 | 8,0 | 8,7 | 8,5 | 1,0 | 0,9 | 0,9 | 1,5 | 1,1 | 1,1 | 21 |
Finansal istikrar Kapsaminda Hanehalkr ve Finans Digi Kesim Borçlulugu
Türkiye'nin hanehalki ve finans disi kesim borçlulugu hem gelismekte olan ülkeler hem de gelismis ülkelerle kiyaslandiginda oldukça düsük seviyededir. Hanehalki finansal varliklari, mevduat ve mevduat disi finansal varliklardaki artis ile önemli bir yükselis kaydederken, hanehalki finansal yükümlükleri de ayni gekilde yükselmistir. Hanehalki finansal varliklarinin yükümlülüklerini kargilamasinda geçen senenin ayni ayina göre nispeten yatay bir seyir görülmekte ve varliklarin yükümlülükleri karsilama oraninda bir risk bulunmamaktadir. Finansal istikrarin sürdürülebilirligini olumlu yönde etkileyen bu seyirde, hanehalkinin yabanci para cinsinden borglanamamasi ve tüketici kredilerinde uygulanan makroihtiyati tedbirlerin etkisi oldukça yüksektir. Ayrica finans digi kesimin yabanci para cinsinden borçlanmasina yönelik tedbirler bu seyri desteklemistir.
TABLO I: 25- Hanehalki Finansal Varlik ve Yükümlülükleri
| (Milyar TL) | ||||
|---|---|---|---|---|
| Haziran | Haziran | |||
| 2021 | 2022 | 2022 | 2023 | |
| Mevduat | 2 973,4 | 4530,3 | 3 740,3 | 6 305,4 |
| Tasarruf Mevduati | 1 032,3 | 2 357,3 | 1 522,1 | 3 650,9 |
| Döviz Tevdiatr | 1 560,3 | 1 681,6 | 1 770,6 | 1 968,7 |
| Kiymetli Maden Deposu | 380,8 | 491,4 | 447,6 | 685,8 |
| Tahvil ve Bonolar | 28,3 | 38,6 | 37,6 | 77,1 |
| Kamu | 14,8 | 24,1 | 24,8 | 62,2 |
| Özel Sektör | 13,4 | 14,5 | 12,8 | 14,9 |
| Yatirim Fonlari | 446,7 | 810,5 | 549,5 | 1 050,2 |
| Menkul Kymet | 194,2 | 430,1 | 248,6 | 605,7 |
| Emeklilik (1) | 243,7 | 431,9 | 298,7 | 564,2 |
| Hisse Senedi | 294,3 | 1 003,5 | 397,0 | 1 018,4 |
| Diger Menkul Krymetler (2) | 4,5 | 1,1 | 3,0 | 0,9 |
| TOPLAM VARLIKLAR | 3 747,5 | 6 388,0 | 4 727,5 | 8 460,1 |
| Banka Kredileri | 1 011,1 | 1 566,8 | 1 226,1 | 2 211,6 |
| Konut Kredileri | 299,8 | 360,7 | 347,7 | 438,9 |
| Tasit Kredileri | 13,3 | 49,8 | 24,0 | 82,9 |
| ihtiyag Kredileri | 482,0 | 696,5 | 562,9 | 889,0 |
| Kredi Kartlari | 216,0 | 459,9 | 291,6 | 800,8 |
| Finansman Sirketi Kredileri | 15,6 | 15,7 | 15,7 | 14,7 |
| Konut Kredileri | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 |
| Tagit Kredileri | 11,9 | 11,2 | 12,1 | 9,1 |
| Ihtiyaç Kredileri | 3,7 | 4,5 | 3,6 | 5,6 |
| Finansal Kiralama Sirketi Kredileri (3) | 0,2 | 0,2 | 0,1 | 0,1 |
| TOPLAM YÜKÜMLÜLÜKLER | 1 026,9 | 1 582,7 | 1 242,0 | 2 226,3 |
| Varliklar/GSYH (Yüzde) | 51,6 | 42,6 | 46,4 | 43,2 |
| Yükümlülükler/GSYH (Yüzde) | 14,2 | 10,5 | 12,2 | 11,4 |
| Varliklar/Yükümlülükler (Yüzde) | 364,9 | 403,6 | 380,6 | 380,0 |
Kaynak: BDDK, TÜÏK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emeklilik Gözetim Merkezi, Strateji ve Bütçe Baskanligr Hesaplamalari
(1) Katilimailann fon tutan ile devlet katkisi tutari toplamini ifade etmektedir. Otomatik katilim sistemi verileri de dâhil edilmistir.
(2) Varliga dayali menkul krymetler, varlik teminatli menkul kiymetler ve kira sertifikalarini içermektedir.
(3) Finansal kiralama sirketlerince kullandinlan konut kredilerini ihtiva etmektedir.
Haziran 2023 itibariyla hanehalki finansal borcu, önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 79,3 oraninda artarak 2,2 trilyon TL'ye yükselmistir. Banka kredileri stokunun önceki yilin ayni dönemine göre toplam yükümlülükler içerisindeki payi 0,5 puan artis ile yüzde 99,3 olmus ve hanehalki toplam finansal yükümlülükler içerisindeki en büyük kalemi olmaya devam etmistir. Haziran 2023 itibariyla bir önceki yilin ayni dönemine göre bankalarin kullandirdigi kredi stoku yüzde 80,4 artarken finansman girketlerinin kullandirdigi kredi stoku yüzde 6,4 oraninda azalmistir.
Banka kredisi stokunun alt kalemlerine bakildiginda bireysel kredi karti borcu ve tasit kredilerindeki artis diger kalemlerden daha fazla gerçeklesmistir. Haziran 2023 itibariyla önceki yilin ayni dönemine göre tagit kredisi stoku yüzde 245,4, kredi karti stoku yüzde 174,6, ihtiyaç kredisi stoku yüzde 57,9 ve konut kredisi stoku yüzde 26,2 oraninda artmistir. Banka kredisi stoku içinde Haziran 2023 itibariyla ihtiyaç kredileri yüzde 40,2, kredi kartlar yüzde 36,2, konut kredileri yüzde 19,9 ve tasit kredileri ise yüzde 3,8 agirliga sahiptir. Önceki yilin ayni dönemine göre kredi kartlari ve tagit kredilerinin banka kredisi stoku içerisindeki agirligi artarken konut ve ihtiyaç kredilerinin agirhiklari azalis göstermistir. Banka kredileri stokunun artis göstermesinde en önemli etken agirliklari da dikkate alindiginda kredi karti borglarindaki artis olmustur.
Haziran 2023 itibariyla hanehalki finansal varliklari yillik yüzde 79 oraninda artarak 8,5 trilyon TL'ye ulagmistir. Hanehalki varliklarinin yüzde 74,5 lik en büyük kismini olusturan mevduat söz konusu dönemde yüzde 68,6 artmistir. Mevduat kalemindeki artista itici güç önceki yiln ayni dönemine göre yüzde 140 artis gösteren tasarruf mevduati olmustur. Hanehalki varliklarindaki döviz tevdiat hesabindaki artis ise yüzde 11,2 ile sinirli kalmistir. Mevduat iginde en düsük paya sahip olan kiymetli maden depo hesaplarinin TL degeri yüzde 53,2 artis göstermistir. Hanehalkinin tahvil ve bono stokunun toplam varliklari igerisindeki payi yüzde 0,9 oraninda olup önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 105,1 oraninda yükselmistir. Borsa Istanbul'da devam eden güglü halka arz egilimi ve yerli yatirimc ilgisiyle beraber hanehalkinin hisse senedi stoku yüzde 156,5 artmistir. Bu dönemde hanehalkinin sahip oldugu yatirim fonlari yüzde 91,1 oraninda yükselmistir.
Bir önceki yilin ayni dönemiyle kiyaslandiginda Temmuz 2023 itibariyla finansal kesim disindaki firmalarin net döviz açigi, 12,1 milyar dolar azalarak 79,3 milyar dolar olmustur. Varliklarda herhangi bir degisim olmazken yükümlülüklerde yüzde 3,8 azalis gerçeklegmistir. Varliklardaki en büyük kalem olan mevduat, 108,3 milyar dolar seviyesine gerilemis ve yillik azalis yüzde 2,6 olmustur. Ayni dönemde ihracat alacaklari yüzde 3,5, yurt disina dogrudan sermaye yatirimlari yüzde 16,8 artmistir. Temmuz 2023 itibariyla bir önceki yilin ayni dönemine göre yurt disindan saglanan krediler yüzde 0,6 artarak 102,4 milyar dolar olurken yurt içinden saglanan krediler yüzde 10,7 düsüsle 108,6 milyar dolar seviyesinde gerçeklegmistir. Boylece yükümlülükler kaleminde en onemli yere sahip olan nakdi krediler yüzde 5,6 azaligla 211 milyar dolar seviyesine gerilemis ve nakdi krediler iginde yurt içi ve yurt disindan saglanan kredi miktarlari birbirine yaklagmistir.
Kisa vadeli net döviz pozisyonuna bakildiginda finansal kesim disindaki firmalar fazla vermeye devam etmistir. 2023 yili Temmuz ayinda kisa vadeli net döviz pozisyonu fazlasi 65,2 milyar dolar olmustur. Bu dönemde firmalarin kisa vadeli yükümlülüklerinde artig, kisa vadeli varliklarinda ise azalis meydana geldiginden kisa vadeli net döviz pozisyonu fazlasinda bir onceki yilin ayni donemine göre 2 milyar dolar tutarinda dusüs gerçeklesmistir. Kisa vadeli varliklar yillik 0,9 milyar dolar gerilerken kisa vadeli yükümlülükler ise 1,1 milyar dolar yükselmistir.
TABLO I: 26- Finansal Kesim Disindaki Firmalarin Döviz Varlk ve Yükümlülükleri
(Milyar Dolar)
| 2021 | 2022 | 2022 | 2023 | |
|---|---|---|---|---|
| Varliklar | 153,1 | 168,3 | 171,9 | 171,9 |
| Mevduat | 100,7 | 104,9 | 111,2 | 108,3 |
| Menkul Kiymetler | 1,3 | 1,5 | 1,3 | 1,9 |
| ihracat Alacaklar | 33,7 | 40,7 | 37,5 | 38,8 |
| Yurt Digina Dogrudan Sermaye Yatrimlari | 17,5 | 21,2 | 19,6 | 22,9 |
| Yükümlülükler | 273,8 | 257,6 | 261,0 | 251,2 |
| Nakdi Krediler | 240,5 | 216,5 | 223,4 | 211,0 |
| Yurt iginden Saglanan Krediler | 137,6 | 111,8 | 121,6 | 108,6 |
| Döviz Kredileri (Bilgi Için) | 130,5 | 105,7 | 115,6 | 102,9 |
| Dövize Endeksli Krediler (Bilgi Için) | 1,0 | 0,5 | 0,6 | 0,4 |
| Yurt Disindan Saglanan Krediler | 102,9 | 104,7 | 101,8 | 102,4 |
| Ithalat Borçlari | 33,3 | 41,1 | 37,6 | 40,2 |
| Net Döviz Pozisyonu | -120,7 | -89,4 | -91,4 | -79,3 |
| Kisa Vadeli Varliklar (1) | 135,7 | 147,1 | 149,9 | 149,0 |
| Kisa Vadeli Yükümlülükler (2) | 76,3 | 81,7 | 82,7 | 83,8 |
| Kisa Vadeli Net Döviz Pozisyonu | 59,3 | 65,4 | 67,2 | 65,2 |
Kaynak: TCMB
(1) Kisa Vadeli Varliklar=Mevduat+Menkul Kiymetler +Ihracat Alacaklan
(2) Kisa Vadeli Yükümlülükler=Yurt içi Bankalar, Faktoring Sirketleri ve Finansman Sirketlerinden Saglanan Kisa Vadeli Döviz Kredileri ile Dövize Endeksli Krediler+Yurt Disindan Saglanan Kisa Vadeli Krediler ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli Krediler+Kisa Vadeli Ithalat Borçlar ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli Ithalat Borglari
Türkiye'nin hanehalk borçlulugu ve finansal kesim disindaki firma kredilerinin GSYH'ye orani uluslararasi kargilastirmalara göre dünya genelinden olumlu ayrismis ve finansal riskler düsük seviyede gergeklesmistir. Uluslararasi Ödemeler Bankasi (Bank for International Settlements) veri tabanina göre, 2023 yili ilk çeyregi itibariyla Türkiye'nin hanehalkr kredilerinin GSYH'ye orani yüzde 11,4 ile hem gelismekte olan ülkelerin hem de raporlanan ülke ortalamalarinin oldukça altindadir. Ayni dönemde, raporlanan tüm ülkelerin agirlikli ortalamasi yüzde 63,2 iken geligmekte olan ülke agirlikli ortalamasi yüzde 48,4'tür.
Raporlanan ve gelismekte olan ülkelerde finansal kesim digindaki firma kredilerinin GSYH'ye orani artarken Türkiye'de ilgili oran önemli ölçüde düsüs göstermistir. Diger ülke gruplariyla karsilastirildiginda, Türkiye 2023 yl ilk çeyregi itibariyla yüzde 51,9 oraniyla düsük risklilige sahiptir. Ayni dönemde raporlanan tüm ülkelerin agirlikli ortalamasi yüzde 99,3 iken geligmekte olan ülke agirlikli ortalamasi yüzde 111,4 tür. Türkiye'de 2023 yll ilk çeyregi itibariyla finansal kesim digindaki firma kredilerinin GSYH'ye oraninin bes çeyreklik düsus süreci devam ederken raporlanan ülke ve gelismekte olan ülkelerde bu oran son iki çeyrek boyunca artis göstermektedir. Ayrica, 2002 ye kadar giden seride Türkiye de ilgili oran 2013 üçüncü çeyreginden bu tarafa en düsük seviyesine gerilemistir.
GRAFIK I: 8- Hanehalks Kredilerinin ve Kredilerinin GSYH'ye Orani (1) Finansal Kesim Disindaki Firma
Kaynak: Uluslararasi Ödemeler Bankasi
- (1) Raporlanan ülke sayisi 43'tür.
- (2) Hanehalki kredileri kapsaminda hanehalkina hizmet eden kâr amaci gütmeyen kurulus kredileri de yer almaktadir.
Bankaailik
Agustos 2023'te bankacilik sektöründe 35'i mevduat, 16'si kalkinma ve yatirim, 6'si ise katilim bankasi olmak üzere toplam 57 banka faaliyet göstermektedir. Agustos 2023 itibariyla bankacilik sektörünün toplam aktif büyüklügü TL bazinda yyllik yüzde 60,1 artarak 20,3 trilyon TL, dolar bazinda ise yüzde 9,1 artarak 762 milyar dolar olarak gerçeklesmistir.
TABLO I: 27- Bankacilik Sektörü Temel Göstergeleri
| Ajustos | Ajustos | |||
|---|---|---|---|---|
| 2021 | 2022 | 2022 | 2023 | |
| Temel Büyüklükler | ||||
| Aktif Büyüklügü (Milyar TL) | 9 215 | 14347 | 12 699 | 20 332 |
| Aktif Büyüklügü (Milyar Dolar) (1) | 691 | 767 | 699 | 762 |
| Canli Krediler (Milyar TL) | 4 901 | 7 581 | 6661 | 10 450 |
| Mevduat (Milyar TL) | 5 303 | 8 862 | 7739 | 12 932 |
| Dönem Net Kâri (Milyon TL) (2) | 92 942 | 431 614 | 252 208 | 350 589 |
| Banka Sayisi (Adet) | 55 | 57 | 57 | 57 |
| Sube Sayisi (Adet) | 11 098 | 11 034 | 11 102 | 11 038 |
| Personel Sayisi (Bin Kisi) | 202 | 206 | 204 | 208 |
| Performans (Yüzde) | ||||
| Dönem Net Kâri / Ortalama Aktifler (2) | 1,3 | 3,7 | 2,3 | 2,0 |
| Dönem Net Kâr / Ortalama Özkaynaklar (2) | 15,5 | 49,9 | 30,2 | 24,2 |
| Mevduat / Toplam Pasifler | 57,5 | 61,8 | 60,9 | 63,6 |
| Thraç Edilen Menkul Degerler / Toplam Pasifler | 3,4 | 2,3 | 2,7 | 2,2 |
| Canli Krediler / Toplam Aktifler | 53,2 | 52,8 | 52,5 | 51,4 |
| Menkul Degerler / Toplam Aktifler | 16,0 | 16,5 | 16,4 | 17,1 |
| Riskler (Yüzde) | ||||
| Sermaye Yeterlilik Rasyosu | 18,4 | 19,5 | 18,7 | 18,5 |
| Yabanci Para Net Genel Pozisyonu / Yasal Özkaynak | 6,1 | 2,3 | 5,7 | 6,2 |
| Tahsili Gecikmig Alacak Orani | 3,2 | 2,1 | 2,4 | 1,6 |
| Özel Karsilik Orani | 77,6 | 86,7 | 83,3 | 85,8 |
| Kredi / Mevduat Orani | 92,4 | 85,5 | 86,1 | 80,8 |
| Likidite Yeterlilik Orani | 148,0 | 155,6 | 156,5 | 161,9 |
Kaynak: BDDK
(1) ilgili dönem sonu TCMB döviz alis kurlari kullanilarak Strateji ve Bütçe Baskanligi tarafindan hesaplanmistir.
(2) Yil içerisindeki birikimli degerleri göstermektedir.
Ajustos 2023 itibariyla yerli özel bankalar sektör aktiflerinin yüzde 28,7'sini, yabanci özel bankalar yüzde 25,4'ünü, kamu bankalar ise yüzde 45,8'ini temsil etmektedir. Bir önceki ylin ayni ayina göre özel bankalarin payinda azalis, kamu bankalarinin payinda artis görülmüstür. Fonksiyonel gruplar bazinda kalkinma ve yatirim bankalarinin payi azalirken katrlim bankalarinin payinda artis olmustur. Buna göre, mevduat bankalari sektör aktiflerinin yüzde 85,9'unu, katilim bankalari yüzde 8,6'sini, kalkinma ve yatirim bankalari ise yüzde 5,6 sini temsil etmektedir.
Bankacilik sektörünün toplam kredi hacmi Agustos ayinda önceki yilin ayni ayina göre yüzde 56,9 artarak 10,5 trilyon TL seviyesinde gerçeklegmistir. Kredilerin türlerine göre dagilimina bakildiginda toplam kredi hacminin yüzde 46,1'i kurumsal kredilerden, yüzde 27,9'u КОВЇ kredilerinden, yüzde 13,8'i tüketici kredilerinden ve yüzde 12,2'si kredi kartlarindan olusmaktadir. 2022 yili Nisan ayindan bu yana izlenen hedefli kredi politikasi sonucunda kurumsal kredilerin payi azalirken KOBI kredilerinin payi artis kaydetmistir. 2023 yili Haziran ayindan bu yana para politikasinda kademeli faiz artislari ve makroihtiyati politikalarda sadelegme süreci yürütülmektedir. Atilan adimlar neticesinde kredi piyasasinin iglevselliginin arttigi ve kredi artis oranlarinin daha dengeli bir patikaya geldigi gözlenmektedir.
Kredilerin tahsili gecikmis alacak (TGA) oranlari 2019 yilsonundan bu yana dusus egilimindedir. Kredi büyümesindeki güçlü seyre kargin TGA bakiyesine geçislerin tlimli seyretmesi ve kurlarda yaçanan yukari yönlü hareketler, tahsili gecikmis alacaklarin toplam krediler içerisindeki payinin gerilemesine yol açmaktadir. Böylelikle, Agustos 2022'de yüzde 2,4 olan TGA orani Agustos 2023'te yüzde 1,6'ya gerilemistir. Söz konusu oran ticari kredilerde yüzde 1,7, tüketici kredilerinde yüzde 1,9 ve kredi kartlarinda yüzde 1,1 seviyesinde bulunmaktadir.
Bankalarin temel fon kaynagi olan mevduatin toplam kaynaklar içerisindeki payi Ajustos 2023'te önceki yilin ayni dönemine göre artarak yüzde 63,6'ya yükselmistir. Bu artista en önemli etken 2021 yilsonunda devreye alinan kur korumali mevduat (KKM) uygulamasidir. KKM bakiyesi Agustos sonu itibariyla 3,3 trilyon TL'ye ulagmis olup toplam mevduat içerisindeki payi yüzde 28 civarindadir. Banka bilançolarinda TL kaynaklarin payinin artmasi ve TL kredi talebinin öne çikmasi nedeniyle ihraç edilen menkul kiymetler ile yurt disindan saglanan kredilerin payindaki gerileme egilimi devam etmistir.
Bankacilik sektörünün uzun vadeli likidite pozisyonuna iliskin temel göstergelerden biri olan kredi/mevduat orani Agustos 2023'te tüm sektör için yüzde 80,8'e gerilemistir. 2021 yili son çeyreginde yüzde 100 seviyesinin altina inmis olan kredi/mevduat oranindaki gerileme egilimi, mevduat artiginin kredi artisindan daha güçlu seyretmesinin etkisiyle devam etmektedir. Bu oran, Türk lirasinda yüzde 95,1 ve yabanci parada yüzde 61,4 seviyesindedir. Söz konusu oran, mevduat toplama yetkisi bulunmayan kalkinma ve yatirim bankalari harig tutuldugunda yüzde 75,5 olarak gerçeklesmistir.
Sermaye yeterliligi rasyosu (SYR) Agustos 2023 itibariyla yüzde 18,5 ile hedef oran olan yüzde 12'nin üzerinde seyretmektedir. BDDK'nin SYR hesaplamasinda kullanilan döviz kurlarini 2021 yilsonundan 2022 yilsonuna güncellemesi ilk çeyrekte SYR'yi bir miktar düsürse de Mart 2023'te kamu bankalarina saglanan sermaye destegi ile bankalarin karliligindaki güçlü görünüm SYR'yi desteklemeye devam etmistir. Agustos 2023 itibariyla SYR, mevduat bankalari için yüzde 18,1, katilim bankalari için yüzde 21,4, kalkinma ve yatirim bankalari igin yüzde 22,5 seviyesinde bulunmaktadir. Bankalarin sahiplik durumuna göre ise SYR, yerli özel bankalarda yüzde 21,1, yabanci özel bankalarda yüzde 19,5 ve kamu bankalarinda yüzde 16,2 düzeyindedir.
Sermaye Piyasasi
Borsa Istanbul'da islem gören sirketlerin piyasa degeri 2022 yili sonunda 6.208 milyar TL iken, 2023 yili Agustos ayinda 9.618 milyar TL olarak gerçeklesmistir. 2022 yili sonunda yüzde 41,4 seviyesinde bulunan borsa girketlerinin piyasa degerinin GSYHye orani ise Haziran 2023 itibariyla yüzde 34,l'e gerilemistir. 2023 yili Agustos ayinda Borsa Istanbul'daki yabanci yatirimc payi yüzde 31,2 düzeyinde gerçeklesmis olup bu dönem itibariyla 515 sirketin paylari Borsa Istanbul'da islem görmektedir.
TABLO I: 28- Sermaye Piyasalarina iliskin Göstergeler
| 2020 | 2021 | 2022 | 2023-6 | 2023-8 | |
|---|---|---|---|---|---|
| Sermaye Piyasasi Kanunu Kapsamindaki Sirketler (Adet) | 508 | 561 | 597 | 619 | 629 |
| Borsa Istanbul Sirketleri (Adet) | 394 | 446 | 483 | 505 | 515 |
| Borsa Disi Sirketler (Adet) | 114 | 115 | 114 | 114 | 114 |
| Borsa Sirketierinin Piyasa Degeri (Halka Agik Kisim, Milyon TL) | 736 446 | 861 631 2586 152 2 686 032 3 918 149 | |||
| Yabanci Payi (Halka Agik Kisim, Yüzde) | 49,0 | 40,6 | 29,6 | 29,1 | 31,2 |
| Borsa Sirketierinin Piyasa Degeri (Milyon TL) | 1 782 648 2 182 455 6 207 883 6 554 908 9 617 529 | ||||
| Borsa Sirketlerinin Piyasa Degeri/GSYH (Yüzde) | 35,3 | 30,1 | 41,4 | 34,1 | |
| Yatinm Kuruluslari (Adet) | 117 | 118 | 118 | 119 | 120 |
| Araci Kurumlar (Adet) | 72 | 72 | 72 | 72 | 72 |
| Bankalar (Adet) | 45 | 46 | 46 | 47 | 48 |
| Menkul Kiymet Yatirim Fonlan (Adet) | 681 | 874 | 1146 | 1328 | 1332 |
| Toplam Degeri (Milyon TL) | 128 483 | 267 389 | 679 358 | 995 791 1271 921 | |
| Bireysel Emeklilik Fonlari (Adet) | 404 | 375 | 374 | 377 | 377 |
| Toplam Degeri (Milyon TL) | 170 514 244 053 | 438 078 574 728 | 658 848 | ||
| Yabanci Yatirim Fonlari (Adet) | 9 | 9 | 9 | ||
| Portföy Degeri (Milyon TL) | 27 | 29 | 33 | 43 | |
| Menkul Kiymet Yatirim Ortakliklari (Adet) | |||||
| Net Aktif Deger (Milyon TL) | 610 | 699 | 1 016 | 1042 | 1210 |
| Gayrimenkul Yatinm Ortakliklan (Adet) | 33 | 36 | 39 | 39 | |
| Aktif Toplami (Milyon TL) | 94882 | 149 767 | 306 605 | 352 099 | 361 806 |
| Girisim Sermayesi Yatirim Ortakliklari (Adet) | 6 | 7 | 7 | 7 | |
| Portföy Yönetim Sirketleri (Adet) | 49 | 52 | 59 | 60 | 60 |
| Yönettikleri Portföy Büyüklügü (Milyon TL) | 364 599 | 653 077 1566 646 2 156 102 2 660 985 | |||
| Bagimsiz Denetim Sirketleri (Adet) | 104 | 108 | 110 | 111 | 111 |
| Gayrimenkul Degerleme Sirketleri (Adet) | 139 | 148 | 154 | 159 | 159 |
| Derecelendirme Kuruluglari (Adet) | 9 | 9 | 8 | ||
| Hisse Senedi Harig Ozel Sektör Menkul Kiymetleri (Milyon TL) (1) | 86 423 | 102 171 | 158 155 | 152 852 | 162 821 |
Kaynak: SPK, TÜIK, MKK, Takasbank, KAP
(1) 2023 yili Ajustos ayi verisi Temmuz ayi itibariyladir.
Kurumsal yatirimcilar sektöründe menkul kiymet yatirim fonlarinin toplam degeri 2022 Vili sonuna göre yüzde 87,2 artisla Agustos 2023 itibariyla 1.272 milyar TL'ye ulasmistir. Portföy yönetim sirketlerinin yönettikleri portföy büyüklügü ise Agustos 2023 itibariyla 2022 yill sonuna göre yüzde 69,8 artarak 2.661 milyar TL olmustur. Gayrimenkul yatirim ortakliklarinin aktif toplami 2023 yili Agustos ayinda 2022 yili sonuna göre yüzde 18 oraninda artmis ve 361,2 milyar TL olarak gerçeklesmistir.
Hisse senedi hariç özel sektör menkul kiymet stoku geçtigimiz yillardaki yükselis egilimini sürdürmüs ve 2023 yilinin Temmuz ayinda, 2022 yili sonuna göre yüzde 3 artarak 162,8 milyar TL seviyesine yükselmistir. Bu stokun yüzde 52,2'si finansman bonosu, yüzde 41,6'si özel sektör tahvili, kalan yüzde 6,2'si ise varant ve varliga dayali menkul kiymetlerden olusmaktadir. Temmuz 2023 itibariyla 2022 yili sonuna göre finansman bonosunun payi 11,1 puan azalirken özel sektör tahvilinin payi 11,6 puan artmistir.
TABLO I: 29- Sermaye Piyasasi Hacmi
Kaynak: Borsa Istanbul
| (Milyon TL) | (Milyon TL) | |||
|---|---|---|---|---|
| Agustos | Agustos | |||
| 2021 | 2022 | 2022 | 2023 | |
| Borçlanma Araçlar Piyasasi | ||||
| Kesin Alim-Satim Pazari islem Hacmi | 330 896 | 868 564 | 479 565 | 792 336 |
| Repo-Ters Repo Pazari Islem Hacmi | 14 173 023 11 611 348 | 7 827 583 | 17 481 510 | |
| Pay Piyasasi | ||||
| islem Hacmi | 7 513262 17 706 168 | 7 721 907 19 861 460 | ||
| Birincil Halka Arz Hasilat Toplami (1) | 21 560 | 19 298 | 12 690 | 45 593 |
| Kiymetli Madenler ve Kiymetli Taslar Piyasasi | ||||
| Altin TL islem Hacmi | 29 464 | 114 280 | 35 283 | 242 399 |
| Altin Dolar Islem Hacmi (Milyon Dolar) | 15 300 | 23 561 | 12 668 | 19 857 |
| Altin Avro Ïslem Hacmi (Milyon Avro) | 181 | 26 | 25 | |
| Altin islem Hacmi (Ton) | 327 | 529 | 255 | 507 |
| Vadeli islem ve Opsiyon Piyasasi | ||||
| Vadeli islem Pazari islem Hacmi | 4 457 749 | 7 856 518 | 4492 571 | 7 194 661 |
| Opsiyon Pazar islem Hacmi | 26 699 | 30 851 | 15 875 | 30 750 |
(1) Halka arz tarihi olarak borsada islem görme tarihi esas alinmaktadir.
Borglanma araçlari piyasasi toplam islem hacminde 2023 yilinin ilk sekiz ayinda bir önceki yilin ayni dönemine göre artis görülmüstür. Kesin alim-satim pazari iglem hacmi yüzde 65,2 oraninda artarken, borglanma araçlari piyasasi iglem hacminin önemli bir bölümünü olusturan repo-ters repo pazari islem hacmi de yüzde 123,3 oraninda büyüme göstermistir.
6 Subat 2023 tarihinde gerçeklesen Kahramanmaras merkezli depremler sonrasinda Borsa Istanbul Pay Piyasasinda görülen sert düsüs üzerine 8 Subat 2023 tarihi itibariyla Pay Piyasasi beg is günü süreyle igleme kapatilmistir. Ayrica, özellikle deprem bölgesindeki yatirimalar olmak üzere küçük yatirimcilarin korunmasi ve piyasada fiyat istikrarinin saglanmasina yönelik bir dizi tedbir kisitli süreyle uygulamaya konulmustur. Depremi takip eden dönemde piyasa degerleri ve islem hacminde düsüs görülmekle birlikte, bu egilim kisa sürede tersine dönerek pay piyasasi islem hacminde 2023 yilinin ilk sekiz ayinda bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 157,2 oraninda artis kaydedilmistir.
Sermaye piyasasinin derinligini artiran birincil halka arzlarda özellikle 2021 yilindan itibaren görülen artis, güçlü bir sekilde devam etmis olup 2023 yilinin ilk sekiz ayinda 33 halka arz islemi gerçeklesmis ve 45,6 milyar TLlik bir fon elde edilmistir.
Kiymetli Madenler ve Kiymetli Taglar Piyasasinda, 2022 yilinda görülmeye baglanan ve özellikle yilin son çeyreginde ivmelenen artis egilimi 2023 yilinda da devam etmis olup 2023 yilinin ilk sekiz ayinda altin TL islem hacmi bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 587 oraninda artmistir. Ayrica, altin dolar islem hacmi de yüzde 56,7 oraninda yükselmistir. Agustos 2023 itibariyia altin TL islem hacmi 242,4 milyar TL, altin dolar islem hacmi 19,9 milyar dolar, ton bazinda altinin toplam isiem hacmi ise 507 ton olarak gerçeklesmistir.
2022 yili Agustos ayinda 2.493 milyar TL olan Borsa Istanbul Vadeli Islem ve Opsiyon Piyasasi Vadeli islem Pazari islem hacmi Agustos 2023 itibariyla 7.195 milyar TL'ye ulagmistir.
Sigortacilik ve Özel Emeklilik
Türkiye'de sigortacilik ve bireysel emeklilik sektörlerinde Haziran 2023 itibariyla 74 girket bulunmakta ve bu girketlerden 50'si hayat digi, 20'si hayat ve emeklilik ve 4'ü reasürans alaninda faaliyet göstermektedir.
Sigortacilik sektöründe 2022 yilinda toplam prim üretimi, 2021 yilina göre yüzde 123 oraninda artarak 235 milyar TL olmustur. Direkt prim üretimi, bir önceki yila göre yüzde 121 oraninda artarak 214 milyar TL seviyesinde gerçeklegmis, 21 milyar TL tutarinda da endirekt olarak üretim saglanmistir. Sigorta sirketleri tarafindan sigortalilara verilen teminat GSYH'nin 24 kati olarak gerçeklesmistir.
Sigortacilik sektöründe uluslararasi sermayenin payi 2018 yili öncesinde yüzde 70'lerin üzerinde seyrederken, son yillarda uluslararasi sermayeli girket sayilarindaki azalma sonucunda 2022 yilinda toplam ödenmis sermaye açisindan yabanci sermayenin payi yüzde 56,8 olarak gerçeklesmistir. Söz konusu dönemde uluslararasi sermayenin toplam prim üretimindeki payi ise yüzde 52 olmustur. Haziran 2023 itibariyla sektörde faaliyet gösteren 74 sirketin 38inde yabanci ortaklanin payi yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararasi sermayeye sahip sirket sayisi 44'tür.
TABLO I: 30- Sigortacilik Sektörüne Ait Bazi Büyüklükler
| Haziran | Haziran | |||
|---|---|---|---|---|
| 2021 | 2022 | 2022 | 2023 | |
| Aktif Toplami (Milyon TL) | 429 163 | 781 030 | 534 681 | 1 091 043 |
| Hayat Disi Sirketler | 125 288 | 249 027 | 158 167 | 370 157 |
| Hayat/Emeklilik Sirketleri | 294 185 | 513 280 | 362 774 | 682 675 |
| Reasürans Sirketleri | 9 690 | 18 723 | 13 740 | 38 211 |
| Sermayede Yabanci Payi (Yüzde) | 57,90 | 56,82 | 57,90 | 56,82 |
| Hayat Disi Sirketler | 57,35 | 55,73 | 57,35 | 55,73 |
| Hayat/Emeklilik Sirketleri | 59,19 | 60,53 | 59,19 | 60,53 |
| Direkt Prim Üretimi (Milyon TL) | 96 647 | 213 799 | 83 883 | 192 334 |
| Hayat Disi Sirketler | 76 752 | 177 925 | 68 123 | 166 583 |
| Hayat Sigorta Sirketleri | 19 896 | 35 874 | 15 760 | 25 751 |
| Performans (Milyon TL) | ||||
| Net Dönem Kân | 12 829 | 19 672 | 4 963 | 32 403 |
| Hayat Disi Sirketler | 6 403 | 8 024 | 1 620 | 23 131 |
| Hayat/Emekilik Sirketleri | 5 595 | 10 036 | 3 983 | 7257 |
| Reasürans Sirketleri | 831 | 1 612 | -640 | 2015 |
| Net Kâr/Toplam Aktif (Yüzde) | 2,8 | 2,5 | 0,9 | 3,0 |
| Net Kâr/Öz Sermaye (Yüzde) | 25,8 | 24,2 | 9,7 | 28,3 |
| Teknik Göstergeler (Yüzde) | ||||
| Konservasyon Orani (1) | ||||
| Hayat Disi Sirketler | 71,5 | 77,8 | 73,4 | 77,8 |
| Hayat/Emekilik Sirketieri | 96,5 | 93,4 | 96,5 | 93,5 |
| Teknik Kârlilik | ||||
| Hayat Disi Sirketler | 8,2 | 3,6 | 0,3 | 12,6 |
| Hayat/Emekilik Sirketleri | 14,9 | 12,9 | 11,1 | 15,4 |
| Direkt Prim Artis Hizt | ||||
| Hayat Disi Sirketler | 29,7 | 137,2 | 101,3 | 150 |
| Hayat Sigorta Sirketleri | 19,8 | 55,5 | 74,7 | 63,4 |
(1) Bölüsmeli Treteler esas alinarak hesaplanmistir.
Kaynak: Sigortaclik ve Özel Emekilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu
Sigortacilik sektörünün net dönem kâri 2021 yilinda 12,9 milyar TL iken 2022 yilinda yüzde 53 oraninda artarak 19,7 milyar TL'ye yükselmistir. Söz konusu dönemde, hayat disi sigorta sirketleri 8 milyar TL ve hayat-emeklilik girketleri 10 milyar TL kâr elde etmistir. 2022 yilinda reasürans girketleri de 1,6 milyar TL kär kaydetmistir. Hayat disi ve hayatemeklilik sirketlerinin teknik ve toplam net kâri son bes yilda düzenli olarak artmistir.
TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katrlim Sistemi Göstergeleri
| BES Kattlima Sayisi | OKS Çalisan Sayist | BES Katilimailan Fon Tutari | BES Deviet Katkisi | OKS Çaliganlar Fon Tutari | OKS Devlet Katkisi | Toplam Fon Büyüklügü | Toplam Fon Büyüklügü | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kisi | Kisi | Milyon TL | Milyon TL | Milyon TL | Milyon TL Milyon TL (Yüzde) | Yillik Artis | ||
| 2009 | 1 987 940 | 9 097 | 9 097 | 42,8 | ||||
| 2010 | 2 281 478 | 12 012 | 12 012 | 30,2 | ||||
| 2011 | 2641 843 | 14 330 | 14 330 | 19,3 | ||||
| 2012 | 3 128 130 | 20 346 | - | 20 346 | 42,0 | |||
| 2013 | 4 153 055 | 25 146 | 1 152 | 26 297 | 29,2 | |||
| 2014 | 5092 871 | 34 793 | 3 019 | 37 812 | 43,8 | |||
| 2015 | 6 038 432 | 42 979 | 5 020 | 47 999 | 26,9 | |||
| 2016 | 6 627 025 | ...... | 53 409 | 7438 | 60 848 | 26,8 | ||
| 2017 | 6 924 945 3 420 618 | 67 677 | 10 141 | 79 612 | 30,8 | |||
| 2018 | 6 878 224 4 761 668 | 76 962 | 11 656 | 4685 | 93 303 | 17,2 | ||
| 2019 | 6 871 131 5 354 242 | 101 884 | 17 262 | 8 194 | 127 341 | 36,5 | ||
| 2020 | 6 900 564 5 724 081 | 137 094 | 21 253 | 11 304 | 483 | 170 135 | 33,6 | |
| 2021 | 7 092 020 6 196 692 | 205 573 | 22 338 | 15 740 | 735 | 244 387 | 43,6 | |
| 2022 | 7 801 305 6 719 441 | 351 406 | 48 668 | 31 788 | 1 543 | 433 404 | 77,3 | |
| 2022 (1) | 7 628 798 6 571 943 | 282 347 | 39 899 | 24 523 | 1 280 | 348 049 | 82,0 | |
| 2023 (1) | 8 419 924 7 156 388 | 547 026 | 74 659 | 46 290 | 3 148 | 671 122 | 92,8 |
(1) Eylül sonu itibariyladir.
Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi
Bireysel emeklilik ve otomatik katilim sisteminde toplam fon büyüklügü 2022 yili sonunda bir önceki yila göre yüzde 77,3 oraninda artisla 433,4 milyar TL'ye ulagmistir. Eylül 2023 itibariyla toplam fon büyüklügü 671,1 milyar TL olarak gergeklesmistir.
Eylül 2023 itibariyla bireysel emeklilik sisteminde katilimalarin fon büyüklügü, devlet katkisi dâhil 621,7 milyar TL'ye ulagmis, katilima sayisi ise 8,4 milyon kigi olarak gerçeklesmistir. Otomatik katilim sisteminde ise çalisanlarin fon büyüklügü devlet katkisi dâhil 49,4 milyar TL'ye ulagmis olup sistemde 7,2 milyon çalisan yer almaktadir.
BDDK Gözetimindeki Banka Digi Finansal Kuruluglar
Haziran 2023 itibariyla BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka digi finansal kurulus sayisi 113 tür. Bu kuruluslarin aktif toplami 493,3 milyar TL olarak gerçeklesmistir.
TABLO I: 32- Banka Disi Finansal Kuruluslarin Temel Göstergeleri
| Haziran | Haziran | |||
|---|---|---|---|---|
| 2021 | 2022 | 2022 | 2023 | |
| Finansal Kiralama Sirketleri | ||||
| Sirket Sayisi (Adet) | 22 | 21 | 21 | 21 |
| Sube Sayisi (Adet) | 115 | 117 | 117 | 114 |
| Personel Sayrsi (Kisi) | 1 242 | 1 279 | 1251 | 1 272 |
| Aktif Büyüklüjü (Milyon TL) | 106 048 | 163 580 | 134 840 | 220 651 |
| Dönem Net Kâr (Milyon TL) (1) | 2 042 | 5 897 | 2929 | 6 803 |
| Aktif Kârllik (Yüzde) | 2,5 | 4,4 | 2,4 | 3,7 |
| Faktoring Sirketleri | ||||
| Sirket Saylsi (Adet) | 54 | 49 | 52 | 49 |
| Sube Sayisi (Adet) | 350 | 357 | 355 | 359 |
| Personel Sayisi (Kisi) | 4 026 | 4 008 | 3 956 | 3 938 |
| Aktif Büyüklük (Milyon TL) | 64 971 | 135 629 | 86 078 | 163 687 |
| Dönem Net Kâri (Milyon TL) (1) | 1 821 | 5219 | 1 685 | 6 275 |
| Aktif Kârliik (Yüzde) | 3,7 | 6,1 | 2,3 | 4,2 |
| Finansman Sirketleri | ||||
| Sirket Sayisi (Adet) | 16 | 19 | 20 | |
| Personel Sayisi (Kisi) | 918 | 1 086 | 928 | 1 101 |
| Aktif Büyüklügü (Milyon TL) | 48 700 | 74 616 | 64 569 | 97 760 |
| Dönem Net Kâr (Milyon TL) (1) | 1 389 | 1 891 | 753 | 2 330 |
| Aktif Kârliik (Yüzde) | 3,2 | 3,0 | 2,7 | |
| Varlik Yönetim Sirketleri | ||||
| Sirket Sayisi (Adet) | 21 | 23 | 23 | |
| Personel Sayisi (Adet) | 2 261 | 2 324 | 2 298 | 2 339 |
| Aktif Büyüklugu (Milyon TL) | 6 081 | 8 910 | 7 308 | 11 185 |
| Dönem Net Kãri (Milyon TL) (1) | 858 | 1 790 | 684 | 1 479 |
Kaynak: BDDK
(1) Yil igerisindeki birikimli degerleri göstermektedir.
Banka disi finansal kuruluglarin aktifleri, Haziran 2023'te bir önceki ylin ayni dönemine göre finansal kiralama, faktoring, finansman ve varlik yönetim girketlerinde sirasiyla yüzde 63,6, yüzde 90,2, yüzde 51,4 ve yüzde 53,1 artmistir. Haziran 2023 itibariyla yilbagindan bu yana birikimli aktif kârlilik söz konusu sirketler için sirasiyla yüzde 3,7, yüzde 4,2, yüzde 2,7 ve yüzde 14,5 olarak gerçeklegmistir.
Katilim Finans
Haziran 2023 itibariyla Türk bankaclik sektöründe üçü kamu, üçü özel sermayeli olmak üzere alti katilim bankasi faaliyet göstermektedir. Bu bankalarin yine ayni dönem itibariyla yurt içinde 1.417, yurt disinda ise 4 subesi bulunmaktadir. Katilim bankaciligi sektöründe çalisan sayisi yaklasik 19 bin kisidir.
Katilim bankalarinin aktif büyüklugu Haziran 2023 itibariyla bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 69,1 artarak 1,6 trilyon TL'ye ulagmis, katilim bankaciligi aktiflerinin toplam bankacilik sektörü içerisindeki payi bu dönemde yüzde 8,2'den yüzde 8,5'e yükselmistir. Katilim bankaciligi aktiflerinin en büyük kismini olusturan krediler ise ayni dönemde yüzde 64,7 artarak 468 milyar TL'den 771 milyar TL'ye yükselmistir.
Haziran 2023 döneminde katilim fonlari toplam tutari 1,2 trilyon TL'ye ulagmistir. Bu fonlarin 623 milyar TL'si Türk lirasi cinsinden, 531 milyar TL'si yabanci para cinsindendir. ilgili dönemde katilim fonlari toplam tutari bir önceki yilin ayni ayina göre nominal olarak yüzde 56,3 büyümüstür. Söz konusu fonlarin krediye dönüsüm orani ise yüzde 74,5 olarak gerçeklesmistir.
Kârllik agisindan degerlendirildiginde katilim bankalarinin dönem net kârinda ciddi bir artis gerçeklegmistir. 2022 yili Haziran ayinda 13,6 milyar TL tutarinda olan net kâr, Haziran 2023 itibariyla 23,2 milyar TL'ye ulasmistir. Ayni dönemler için katilim bankalarinin özkaynak kârliigi yüzde 70,1'den yüzde 60,6'ya gerilerken aktif kârliign ise yüzde 3,3'ten yüzde 3,4'e yükselmistir.
TABLO I: 33- Katilim Finans Sektör Kuruluslarina Ait Bazi Temel Göstergeler
| Haziran | Haziran | |||
|---|---|---|---|---|
| 2021 | 2022 | 2022 | 2023 | |
| Katilim Bankaciliäl | ||||
| -Temel Büyüklükler | ||||
| Aktif Büyüklügü (Milyar TL) | 717 | 1 118 | 957 | 1 618 |
| Krediler (Milyar TL) | 336 | 579 | 468 | 771 |
| Katilim Fonu (Milyar TL) | 556 | 891 | 749 | 1.170 |
| Banka Sayisi (Adet) | 6 | 6 | ||
| Yurt Içi Sube Sayisi (Adet) | 1 311 | 1 379 | 1 346 | 1417 |
| Yurt Disi Sube Sayisi (Adet) | 4 | 4 | ||
| Personel Sayisi (Bin kisi) | 17,1 | 19,2 | 18,6 | 18,8 |
| -Performans (Yüzde) | ||||
| Dönem Net Kâri (1) / Toplam Aktifler | 1,0 | 3,1 | 3,3 | 3,4 |
| Dönem Net Kâri (1) / Toplam Özkaynaklar | 18,3 | 61,2 | 70,1 | 60,6 |
| -Riskler (Yüzde) | ||||
| Sermaye Yeterlilik Rasyosu | 18,82 | 20,55 | 19,81 | 20,37 |
| Takipteki Alacaklar (Brüt) / Brüt Krediler | 3,02 | 1,43 | 1,89 | 1,14 |
| Katrlim Sigortaciliäu | ||||
| Toplam Sirket Sayisi (Katilim/Pencere) | 12(6/6) | 8 (4/4) | 9(4/5) | 7 |
| Hayat Disi sirketler | 7(3/4) | 5 (4/1) | 5(2/3) | 4 |
| Hayat Emeklilik | 5(3/2) | 3 (2/1) | 4(2/2) | 3 |
| Aktif Toplami (Sadece Katilim ) (Milyon TL) | 13 580 | 25 856 | 17 657 | 35 845 |
| Hayat Digi Sirketler | 6 020 | 11 041 | 7 875 | 16 962 |
| Hayat/Emeklilik | 7 560 | 14 815 | 9 782 | 18 883 |
| Direkt Prim Uretimi (Milyon TL) | 4 972 | 11 057 | 4543 | 9916 |
| Hayat Disi Sirketler | 4 472 | 10 343 | 4 156 | 9 345 |
| Hayat/Emeklilik | 500 | 714 | 387 | 571 |
| Toplam Prim Uretimi (Milyon TL) | 5 469 | 12 055 | 4963 | 10 967 |
| Hayat Disi Sirketler | 4929 | 11 341 | 4 660 | 10 396 |
| Hayat/Emeklilik | 540 | 713 | 303 | 571 |
| Kira Sertifikasi (Sukuk) Ihraçlari (Milyar TL) (2) | ||||
| TL Cinsi Kira Sertifikalari | 11,5 | 93,0 | 44,6 | 41,5 |
| Altina Dayali Kira Sertifikalar: | 60,5 | 38,1 | 33,6 | |
| Avro Cinsi Kira Sertifikasi | 16,0 | |||
| Dolar Cinsi Kira Sertifikasi | 2,7 | |||
| Tasarruf Finansman Sirketleri | ||||
| Sirket Sayisi (Adet) | 6 |
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligi, BDDK, Türkiye Sigorta, Reasürans ve Emeklilik Sirketleri Birligi (TSB)
(1) Yil igerisindeki birikimli degerler kullanimistir.
(2) Farkli cinsten ihrag edilen kira sertifikalari dönem sonu kurlan ile TL cinsine çevrilmistir.
2012 yilindan bu yana yurt içinde ve yurt disinda kira sertifikasi ihraci gerçeklestirilmektedir. Ihraçlar Hazine tarafindan TL, döviz ve altin cinsinde yapilmaktadir. 2023 yilinin ilk alti ayinda yurt içinde çesitli vade ve kira oranlarinda TL cinsi toplam 41,5 milyar TL tutarinda ihraç gergeklestirilmistir. Ayni dönemde döviz ve altin cinsi kira sertifikasi ihraci yapilmamistir.
Katilim sigortaciliji geçtigimiz yillardan bu yana gelisme göstermektedir. Pencere usulüyle hizmet sunan sigorta sirketlerinin faaliyet süreleri 31 Aralik 2022 tarihinde sona ermistir. Böylece Haziran 2023 itibariyla üç hayat, dört hayat disi bransta iglem yapan toplam yedi adet katilim sigorta girketi bulunmaktadir. Yine ayni tarih itibariyla katilim sigortaciligi kuruluslarinin toplam prim üretimi yaklasik 11 milyar TL'ye ulagmis, kuruluslarin aktif toplami ise 35,8 milyar TL olarak gerçeklegmistir.
Tasarruf finansman sirketleri 7292 sayili Kanunda yer alan hükümler uyarinca BDDK'nin düzenleme ve denetim yetkisi alanindadir. 7 Haziran 2022 tarihli BDDK karari kapsaminda alti tasarruf finansman sirketinin faaliyet göstermesi uygun görülmüstür. Haziran 2023 itibariyla da alti tasarruf finansman sirketi faaliyet gostermeye devam etmektedir.
3. KAMU MALIYESINDE GELISMELER VE HEDEFLER
3.1. GENEL DEVLET
a) Mevcut Durum
2022 yilinda özellikle küresel düzeyde artan enerji ve emtia fiyatlari ile döviz kurlarinda yasanan dalgalanmanin neden oldugu yüksek enflasyon, nominal milli gelir artisinin öngörülenin üzerinde gerçeklegmesine ve böylece genel devlet gelir ve giderlerinin GSYH'ye oraninda azaliça neden olmustur. Ayrica, salginin etkilerinin ortadan kalkmasinin da etkisiyle harcamalar üzerindeki baski azalmis ve genel devlet açiji öngörülenin altinda kalmistir.
Genel deviet gelirleri, GSYH ye oranla 2022 yilinda 2021 yilina göre 3 puan azalarak yüzde 27,8 olmustur. Vergi gelirlerinde bir önceki yila göre 0,4 puanlik azalis yasanirken, sosyal güvenlik prim gelirleri ile diger genel devlet gelirlerinde 2,6 puanlik düsüs gerçeklegmistir.
Genel devlet harcamalari, 2022 yilinda GSYH'ye oranla 2021 yilina göre 4,9 puan azalarak yüzde 28,6 olmustur. Bu dönemde, yatirim harcamalari 0,3 puan artarken, cari giderlerde 2,2 puan, cari transferlerde 2,8 puan ve sermaye transferlerinde 0,1 puan azalis gerçeklesmistir.
Genel deviet gelir ve harcamalarindaki bu gelismelere paralel olarak, 2022 yilinda genel devlet açigi GSYHye oranla bir önceki ylla göre 1,8 puan azalis göstermis ve yüzde 0,8 olmustur.
2023 yilinda bir önceki yila gore genel devlet gelirlerinin GSYH'ye oranla 2,4 puan artarak yüzde 30,2 olacagi öngörülmektedir. Bu kapsamda, vergi gelirlerinin 1,1 puan, diger gelirlerin ise 1,3 puan artmasi beklenmektedir. Diger gelirlerde beklenen artisin 1,2 puaninin prim gelirlerinden, 0,1 puaninin ise vergi disi gelirlerden kaynaklanacagi beklenmekte olup faktör gelirlerinin önceki yil seviyesini koruyacagi öngörülmektedir.
Genel devlet harcamalarinin 2023 yilinda, basta afet kaynakli harcamalar olmak üzere, kamu çalisanlarinin maas ve ücretlerinde yapilan artislar, emeklilige hak kazanma kosullarina yonelik duzenlemeler ve en düsük emekli ayliklari ile bayram ikramiyelerinde yapilan artislarin da etkisiyle GSYH'ye oranla bir önceki yila kiyasla 8 puan artarak yüzde
36,7 olacagi tahmin edilmektedir. Bu dönemde, cari giderlerin 2,3 puan, cari transferlerin 3,8 puan, sermaye transferlerinin 1,8 puan ve yatirim harcamalarinin 0,2 puan artacagi öngörülmektedir. Bu çerçevede, 2022 yilinda GSYH'ye oranla yüzde 0,8 olan genel devlet açiginin 2023 yilinda yüzde 6,5'e gikacagi öngörülmektedir. Genel devlet faiz disi borglanma gereginin ise yüzde 3,9 olmasi beklenmektedir.
Genel devlet kapsamina KIT'lerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2022 yilinda GSYH'ye oranla yüzde 2,4 agik verilmistir. Söz konusu agigin 2023 yilinda 4 puan artarak yüzde 6,4 olmasi öngörülmektedir. Ayni dönemde program tanimli kamu kesimi açiginin ise 3,2 puan artisla yüzde 4,9 olmasi beklenmektedir.
2022 yilinda GSYH'ye oranla yüzde 31,7 olarak gerçeklegen AB tanimli genel yönetim borg stokunun 2023 yilinda yüzde 33,3 e yükselmesi beklenmektedir.
Mali sürdürülebilirligi yansitan bir gösterge niteliginde olan ve ekonominin potansiyel seviyesinde olmasi varsayimi altinda gelir ve harcama seviyelerinin nasil sekillendigini gösteren yapisal genel deviet dengesi, ekonomik dalgalanmalarin etkisi ortadan kaldirilarak hesaplanmakta ve bir defalik gelir ve giderleri içermemektedir. 2023 yilinda, ekonomik dalgalanmalarin genel devlet dengesini artirici etkisinin görece sinirl kaldigi, bununla birlikte, önceki yillara göre miktari artan harcama tedbirlerinin de etkisiyle, bir defalik gelir ve giderlerin dengeyi azaltici etkisinin GSYH'nin yüzde 3,6'sina ulastigi görülmektedir. Bu geligmeler sonucunda, yapisal genel devlet açiginin potansiyel GSYH'ye oraninin 2023 yilinda yüzde 3,8 seviyesinde olmasi beklenmektedir. 2022 yilinda, GSYH'ye oran olarak yüzde 2 oraninda fazlaya dönmüs olan faiz disi yapisal genel devlet dengesinin ise 2023 yilinda bir önceki yila göre 3,1 puanlik azalisla yüzde 1,1 oraninda açik verecegi tahmin edilmektedir.
TABLO I: 34- Yapisal Genel Devlet Dengesi Analizi
| Genel Devlet Dengesi | Genel Devlet Dengesi | Genel Devlet Dengesi | Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi | Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi | Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Denge(}) | Denge(2) | Yapisal(3) | Denge(1) | Denge(2) | Yapisal(3) | |
| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | |
| 2020 | -198 154 | -247 172 | -88 745 | -56 115 | -105 134 | 53 293 |
| 2021 | -191 352 | -204 442 | -140 670 | -568 | -13 658 | 50 115 |
| 2022 | -120 076 | 49 357 | -28 370 | 204 637 | 374 070 | 296 344 |
| 2023(4) | -1 651 662 | -733 049 | -953 885 | -988 091 | -69 478 | -290 314 |
| 2024(5) | -2 468 802 | -905 685 | -1 097 929 | -1 192 291 | 370 826 | 178 582 |
| (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | |
| 2020 | -3,9 | -4,9 | -1,7 | -1,1 | -2,1 | 1,0 |
| 2021 | -2,6 | -2,8 | -1,9 | 0,0 | -0,2 | 0,7 |
| 2022 | -0,8 | 0,3 | -0,2 | 1,4 | 2,5 | 2,0 |
| 2023(4) | -6,5 | -2,9 | -3,8 | -3,9 | -0,3 | -1,1 |
| 2024(5) | -6,0 | -2,2 | -2,7 | -2,9 | 0,9 | 0,4 |
Not: Yapisal dengenin GSYH'ye oraninda potansiyel GSYH kullanilmistir.
Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr
(1) Genel devlet dengesi
(2) Vergi yapilandirmasi, 2B gelirleri, özellestirme gelirleri ve bir defalik gider ve gelirler hariç genel deviet dengesi
(4) Gerçeklesme Tahmini
(3) Genel deviet dengesinden bir defalik gelirlerin ve konjonktürel etkilerin arindinimasi sonucu elde edilmis olan dengedir.
(5) Program
2023 ylinda bir önceki yil 1.791,3 milyar TL olan kamu kesimi sosyal harcamalarinin yüzde 110 artisla 3.761,2 milyar TL seviyesine yükselmesi beklenmektedir. 2024 yilinda ise bir önceki ylla göre kamu kesimi sosyal harcamalarinin yüzde 71,7 oraninda artarak 6.458,6 milyar TL olacagi öngörülmektedir.
TABLO I: 35- Sosyal Harcamalarin Gelisimi
| 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 2023 (1) 2024 (2) | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) | |
| EGITIM | 141,8 | 161,8 | 170,3 | 209,5 | 389,4 | 811,5 | 1 468,0 |
| SAGLIK | 134,2 | 164,5 | 207,4 | 292,1 | 481,8 | 956,8 | 1 650,1 |
| SOSYAL KORUMA | 337,6 | 412,3 | 510,9 | 594,6 | 920,1 | 1 992,8 | 3 340,5 |
| Emekli Ayliklar ve Diger Harcamalar | 301,1 | 368,9 | 447,3 | 508,4 | 774,9 | 1 709,3 | 2 897,1 |
| Sosyal Yardm ve Primsiz Ödemeler | 32,9 | 39,1 | 59,0 | 79,0 | 135,0 | 265,8 | 419,4 |
| Dogrudan Gelir Destegi Ödemeleri | 3,5 | 4,1 | 4,6 | 7,1 | 10,3 | 17,7 | 24,0 |
| TOPLAM | 613,6 | 738,6 | 888,6 1 096,0 1 791,3 | 3 761,2 | 6 458,6 | ||
| (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | |
| EGITIM | 3,8 | 3,7 | 3,4 | 2,9 | 2,6 | 3,2 | 3,6 |
| SAGLIK | 3,6 | 3,8 | 4,1 | 4,0 | 3,2 | 3,8 | 4,0 |
| SOSYAL KORUMA | 9,0 | 9,5 | 10,1 | 8,2 | 6,1 | 8,1 | |
| Emekli Ayliklari ve Diger Harcamalar | 8,0 | 8,5 | 8,9 | 7,0 | 5,2 | 7,0 | |
| Sosyal Yardim ve Primsiz Ödemeler | 0,9 | 0,9 | 1,2 | 1,1 | 0,9 | 1,0 | |
| Dogrudan Gelir Destegi Ödemeleri | 0,1 | 0,1 | 0,1 | 0,1 | 0,1 | 0,1 | |
| TOPLAM | 16,3 | 17,1 | 17,6 | 15,1 | 11,9 | 15,7 |
(2) Frogeklegme Tahmini
Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlig:
b) Hedefler
2024 yilinda genel devlet gelirlerinin GSYH'ye oraninin bir önceki yila göre 1 puan artarak yüzde 31,2 olmasi öngörülmektedir. Bu kapsamda, vergi gelirlerinin 1,2 puan, sosyal fon ve vergi disi gelirlerin 0,6 puan artmasi, faktör gelirlerinin ise 0,8 puan azalmasi beklenmektedir.
Genel devlet harcamalarinin 2024 yilinda bir önceki yila kiyasla GSYH'ye oran olarak 0,6 puan artarak yüzde 37,2'ye yükselmesi beklenmektedir. Bu dönemde, cari transferlerin 1,5 puan, cari harcamalarin 0,3 puan artacagi, yatirim harcamalari ile sermaye transferlerinin ise sirasiyla 0,4 ve 0,9 puan azalacagi öngörülmektedir.
Bu gelismeler dogruitusunda, GSYH'ye oranla genel deviet agiginin 2024 ylinda 0,5 puanlik azalisla yüzde 6'ya düsecegi öngörülmektedir. Genel devlet faiz disi agiginin ise 1 puan iyilegerek yüzde 2,9 a gerilemesi beklenmektedir.
2024 yilinda kamu kesimi borglanma gereginin GSYH'ye oranla bir önceki yila göre 0,5 puan azalarak yüzde 5,9 seviyesinde gerçeklesecegi; program tanimli kamu kesimi agiginin ise 1,3 puanlik bir iyilegmeyle yüzde 3,6'ya gerileyecegi öngörülmektedir.
AB tanimli genel yönetim borg stokunun GSYH'ye oraninin 2024 yilinda yüzde 35,2 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir.
TABLO I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamalari (1)
Vergiler
-Servet
| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| - | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 (2) | 2024 (3) | 2020 | 2021 | 2022 2023(2) 2024(3) | ||
| 846 357 | 1 180 723 | 2 383 610 | 4 323 826 | 7 480 841 | 16,8 | 16,3 | 15,9 | 17,0 | 18,2 | |
| -Vasitasiz | 265 729 | 403 875 | 888 048 | 1 509 685 | 2 527 562 | 5,3 | 5,6 | 5,9 | 5,9 | 6,1 |
| -Vasitali | 552 663 | 743 321 | 1 454 413 | 2 714 001 | 4 846 697 | 10,9 | 10,2 | 9,7 | 10,7 | 11,8 |
| 27 966 | 33 527 | 41 149 | 100 140 | 106 582 | 0,6 | 0,5 | 0,3 | |||
| Vergi Disi Normal Gelirler | 89 042 | 121 057. | 206 725 | 368 316 | 681 146 | 1,8 | ||||
| Faktör Gelirleri | 262 049 | 341 627 | 624 260 | 1 069 003 | 1 387 769 | 5,2 | ||||
| Sosyal Fonlar | 435 055 | 591 039 | 960 093 | 1 924 243 | 3 285 030 | 8,6 | ||||
| TOPLAM | 1 632 503 | 2 234 445 | 4 174 689 | 7 685 388 | 12 834 787 | 32,3 | ||||
| Özolloctirmo Golirlori | 1165 | 5 006 | 1 | nn 1 |
TABLO I: 37- Kamu Kesimi Borçlanma Gereji (KKBG)
KIT
Fonlar
| 2020 | 2021 | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) | |
|---|---|---|---|---|---|
| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | |
| Merkezi Yönetim Bütçesi | 175 292 | 201 507 | 142 660 | 1 632 973 | 2 651 937 |
| -274 | -6 694 | 237 592 | -20 291 | -22 037 | |
| isletmeci KiT | -2 213 | -6 622 | 237 539 | -20 377 | -22 161 |
| Özellestirme Kapsamindaki Kuruluglar | 1 940 | -71 | 54 | 85 | 124 |
| Mahalli idareler | -3 717 | -5 420 | 39 830 | 76 555 | -17 403 |
| Döner Sermaye | 503 | -6 476 | -1 550 | 4 926 | 18 309 |
| Sosyal Güvenlik Kuruluslari | -1 590 | -45 | -7 335 | ||
| issizlik Sigortasi Fonu | 28 329 | 12 461 | -33 555 | -50 464 | -144 841 |
| -89 | -10 674 | -19 975 | -12 327 | -39 200 |
TABLO I: 38- 2022 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi
| igsizlik Fonlar Sigortasi Fonu | Sosyal Güvenlik | Döner Sermaye | GENEL DEVLET | KiT | KiT | KiT | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Merkezi Yönetim Bütgesi | Mahalli idareler | TOPLAMI | Özelles. isletmeci Kapsami | Toplam | TOPLAM KAMU | ||||||
| 1 Vergiler | 1 997 104 | 276 675 | 71 834 | 0 | 0 | -2 375 | 2 343 238 | -3 326 | 0 | -3 326 | 2 339 912 |
| a Vasitasiz | 723 543 | 95 794 | 71 834 | 0 | -2 375 | 888 797 | -3 326 | -3 326 | 885 470 | ||
| b Vasitali | 1 273 561 | 180 881 | 0 | 0 | 0 | 1 454 442 | 1 454 442 | ||||
| 2 Vergi Disi Normal Gelirler | 161 827 | 37 688 | 8 325 | 0 | -37 | 207 803 | -22 374 | -22 374 | 185 429 | ||
| 3 Faktör Gelirleri | 256 765 | 26 652 | 36 382 | 5 278 | 16 335 | 341 405 | -205 669 | -95 | -205 764 | 135 641 | |
| 4 Sosyal Fonlar | 0 | 0 | 0 | -16 009 | -46 794 | -62 802 | 0 | 0 | -62 802 | ||
| 5 Cari Transferler | -1 103 137 -29755 -20 37 | -20 378 | 13 181 | 49 055 | 0 -1 091 034 | 21 241 | 0 | 21 241 | -1 069 793 | ||
| I VAMII UADCANADIIID CEIiD† | 1 гг0 | Ce 77P | n2 CCR | 7 220 | 941 729 649. | 96 |
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL),
TABLO I: 39- 2023 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)
| igsizlik Fonlar Sigortasi Fonu | кіт | кіт | кіт | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mahalli idareler | Sosyal Güvenlik | Döner Sermaye | GENEL DEVLET isletmeci TOPLAMI | Özelles. Kapsami | Toplam | TOPLAM KAMU | |||||
| 1 Vergiler | 500 151 | 119 465 | 0 | 0 | -3 967 | 4 224 949 | -15 604 | -15 604 | 4 209 346 | ||
| a Vasitasiz | 165 843 | 119 465 | 0 | -3 967 | 1 510 902 | -15 604 | -15 604 | 1 495 298 | |||
| b Vasitali | 334 308 | 0 | 0 | 2 714 047 | 0 | 2 714 047 | |||||
| 2 Vergi Disi Normal Gelirler | 63 155 | 13 233 | 0 | -119 | 369 726 | -27 467 | 0 | -27 467 | 342 259 | ||
| 3 Faktör Gelirleri | 317 323 | 39 361 | 1 686 | 69 382 | 13 109 | 22 298 | 463 159 | -143 186 | -83 | -143 269 | 319 890 |
| 4 Sosyal Fonlar | 0 | 0 | -44 973 | -125 769 | -170 742 | 0 | -170 742 | ||||
| 5 Cari Transferler | -2 557 137 | -52 935 | -46 142 | 26 055 | 113 270 | 0 | -2 516 888 | 301 266 | 301 266 | -2215 622 | |
| cen dao. | 99 | nan | do M4n |
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
TABLO I: 40- 2024 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)
| KiT | KiT | KiT | KiT | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Merkezi Yönetim Bütçesi | Mahalli idareler | Fonlar | igsizlik Sigortasi Fonu | Sosyal Güvenlik | Döner Sermaye | GENEL DEVLET isletmeci Ozelles. TOPLAMI | Kapsami | Toplam | TOPLAM KAMU | ||
| 1 Vergiler | 6 291 636 | 879 675 | 210 936 | 0 | -6 120 | 7 376 127 | -41 271 | -41 271 | 7 334 856 | ||
| a Vasitasiz | 2 022 346 | 302 199 | 210 936 | 0 | -6 120 | 2 529 361 | -41 271 | -41 271 | 2 488 090 | ||
| b Vasitali | 4 269 289 | 577 477 | 0 | 0 | 0 | 4 846 766 | 0 | 0 | 4 846 766 | ||
| 2 Vergi Digi Normal Gelirler | 557 774 | 105 145 | 20 952 | 0 | 0 | -126 | 683 745 | -57 051 | -57 051 | 626 694 | |
| 3 Faktör Gelirleri | 394 904 | 59 449 | 2 593 | 79 604 | -10 322 | 18 002 | 544 230 | -366 415 | -135 | -366 550 | 177 680 |
| 4 Sosyal Fonlar | 0 | 0 | 18 974 | -374 165 | 0 | -355 191 | 0 | -355 191 | |||
| 5 Cari Transferler | -4 631 068 | -78 328 | -79 234 | 46 263 | 385 658 | 0 | -4 356 709 | 522 956 | 522 956 | -3 833 753 | |
| neen nae. | n/rAAA | -=rao | 49A | 4s9r6 | noan nonI | o nлn | AnF | Fa лол. | AAra nor. |
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi
a) Mevcut Durum
2023 yili Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla bütçe harcamalari için 4.469,6 milyar TL ödenek verilmis, bütçe gelirlerinin 3.810,1 milyar TL ve bütçe açiginin 659,4 milyar TL olacagi öngörülmüstür. Bununla birlikte, yil içinde artan enflasyon ile Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremlerin yol açtigi hasarin onarimina yönelik harcamalar bütçe büyüklüklerinde revizyon yapilmasi ihtiyacini ortaya gikarmistir. Bu geligmeler dogrultusunda, Temmuz ayinda ek bütçe uygulamaya konmus, baslangig bütçesi ödeneklerine ve gelir tahminine 1.119,5 milyar TL ilave edilmistir. Ayrica, 15 Temmuz 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan 7456 sayili Kanunla, personel giderleri ile sosyal güvenlik giderlerinde ortaya çikan ihtiyaglari karsilamak amaciyla Cumhurbaskanina ödenek ekleme yetkisi verilmistir.
Yil sonunda harcamalarin, baglangig bütçesinin 2.093,1 milyar TL, ek bütçeyle belirlenen ödenegin ise 973,6 milyar TL üzerinde gerçeklegerek 6.562,6 milyar TL olmasi; gelirlerin ise baglangiç bütçesi tahmininin 1.119,5 milyar TL üzerinde, ek bütçeyle ise ayni seviyede ve 4.929,7 milyar TL olmasi beklenmektedir. Bu çerçevede, 2023 yilinda bütçe agiginin 1.633 milyar TL, faiz digi agigin ise 986,8 milyar TL olacagi tahmin edilmektedir.
2023 yili bütçesinde GSYH'ye oranla yüzde 3,5 olmasi öngörülen bütçe açiginin yil sonunda yüzde 6,4 olarak gerçeklesecegi, yüzde 1,7 olarak öngörülen program tanimli açigin ise yüzde 4,8 düzeyine yükselecegi öngörülmektedir.
2023 yilinda, depremlerin yol açtigi hasarin ortadan kaldirilmasina yönelik 761,7 milyar TL ile GSYH'nin yüzde 3'ü oraninda harcama yapilmasi öngörülmektedir.
2023 yilinda, merkezi yönetim bütçesi faiz digi harcamalarinin baglangig bütgesinin 2.012,5 milyar TL, ek bütçeyle belirlenen ödenegin ise 973,6 milyar TL üzerine çikarak 5.916,5 milyar TL olacagi ve GSYH'ye oraninin yüzde 23,2 düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.
2023 yilinda personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluslarina devlet primi giderleri ile personele iliskin yedek ödenegin toplamindan olusan personel harcamalarinin 1.509,7 milyar TL olmasi beklenmektedir. Memurlar için 2023 yili genel maas artis orani, toplu sözlesmede Ocak ayinda yüzde 8, Temmuz ayinda yüzde 6 olarak tespit edilmistir. Bununla birlikte, 13 Ocak 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7431 sayili Kanunla Ocak ayi artis orani yüzde 30 olarak belirlenmistir. Temmuz ayi artis orani enflasyon farki dâhil yüzde 17,55 olarak gerçeklegmis, buna ilave olarak 15 Temmuz 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7456 sayili Kanunla tüm memurlara aylik net 8.077 TL ilave odeme yapilmasi kararlagturilmistir. Ayrica, 2023 yili Kamu Toplu Is Sözlegmeleri Çerçeve Anlagma Protokolü'yle en düsük isçi ücretinde artisa gidilmis, buna ilave olarak Ocak ayi ücret artis orani yüzde 45, Temmuz ayl ücret artig orani yüzde 15 olarak belirlenmistir.
2023 yilinda mal ve hizmet alim giderlerinin 471 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu gelismede, maliyetierin artmasi ve kurumlarin ilave ihtiyaglarinin karsilanmasi etkili olmustur.
2023 yill bütçesinde 1.682 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yil sonunda 2.501,6 milyar TL olmasi beklenmektedir. Emeklilige hak kazanma kosullarina yönelik düzenlemeler ve emekli ayliklarindaki artislar nedeniyle sosyal güvenlik sistemine yapilan transferlerde, enerji sübvansiyonlari kaynakli KiT'lere yapilan goreviendirme bedeli ödemelerinde ve vergi tahsilatindaki artisa bagli olarak mahalli idareler ve fonlara ayrilan paylarda yasanan artislar cari transferlerde ortaya gikan yükselisin temel belirleyicileri olmustur. Bunun yani sira, afet kaynakli harcamalar, kur korumali mevduat uygulamasi, Aile Sosyal Destek Programi kapsaminda dar gelirli hanelere yapilan sosyal yardim ödemeleri, tarimsal ve sosyal amaçli transferler ile mesleki teknik egitime yapilan katkilar cari transferlerdeki artisin diger belirleyicileri olmustur.
Sermaye giderlerinin 2023 yili sonunda, baslangiç ödeneginin 222,9 milyar TL üzerine çikarak 538,8 milyar TL olmasi beklenmektedir. Söz konusu artista, basta ulastirma ve sulama altyapisinin güglendirilmesine yönelik ilave yatirimlar ile depremlerin yol açtigi altyapi hasarinin onarimina yönelik harcamalar etkili olmustur.
2023 yili bütçesinde 37,3 milyar TL olarak programlanan, ek bütçeyle 521 milyar TL'ye çikarilan sermaye transferlerinin, yil sonunda 685,1 milyar TL olarak gerçeklesecegi öngörülmektedir. Sermaye transferlerinde ortaya gikan bu artista deprem konutlarinin insasi için TOKi'ye yapilan aktarimlar temel etken olmustur.
Borç verme kaleminin, yil sonunda, 2023 yili baglangiç ödeneginin 148,9 milyar TL altinda kalarak 210,4 milyar TL olmasi beklenmektedir. Bu gelismede, KiT'lere yapilan sermaye transferlerinde yasanan azalis etkili olmustur.
Faiz giderlerinin baglangiç bütçesinin 80,5 milyar TL üzerinde 646,1 milyar TL olmas beklenmektedir.
Genel bütçe vergi gelirlerinin bütçe baglangiç tahmininin 1.071,1 milyar TL üzerinde, ek bütçe tahminiyle ayni düzeyde 4.270,7 milyar TL olarak, vergi disi gelirlerin ise bütçe baglangig tahmininin 48,4 milyar TL üzerinde, ek bütçe tahminiyle ayni düzeyde 659 milyar TL olarak gerçeklegmesi beklenmektedir. GSYH'ye oran olarak ise, vergi gelirlerinin yüzde 16,8, vergi disi gelirlerin yüzde 2,6 seviyesinde olacagi tahmin edilmektedir.
Gelir vergisi tahsilatinin 2023 yili bütçe baglangiç hedefinin 201,4 milyar TL üzerinde 696,4 milyar TL ve GSYH'ye oranla yüzde 2,7 seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir. 2023 yilinda mevduatlara uygulanan stopaj indirimlerine devam edilmesi ve asgari ücrete enflasyonun üzerinde yapilan artislar kaynakli tüm çalisanlara asgari ücrete isabet eden vergi istisnasi uygulamasi gelir vergisi tahsilatini olumsuz etkilemistir. Ote yandan, kamu ve özel sektör ücret artislari ile diger makroekonomik gelismeler gelir vergisi tahsilatinin baslangiç bütçesinde öngörülenin oldukça üzerinde seyretmesinde belirleyici olmustur.
2023 yili Kurumlar Kergisi tahsilatinin bütçe baglangiç tahmininin 163,1 milyar TL üzerinde 782,2 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 3,1 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Yasanan bu artista, iktisadi faaliyetteki canlilik ve kurumlar vergisi oraninin 5 puan artirilmasi etkili olmustur. Ayrica, deprem felaketlerinin yol açtigi kamu finansman ihtiyaci nedeniyle kurumlar vergisi kapsaminda yer alan bazi istisna ve indirimler üzerinden ek vergi getirilmistir. Öte yandan banka kârlarinda 2022 yilinda görülen yüksek performansin 2023 yilinda devam etmemesi kurumlar vergisi tahsilatini sinirlandirmistir.
Dähilde alinan KDV tahsilatinin 2023 yili bütçe baglangig tahmininin 237,3 milyar TL üzerinde 440,9 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 1,7 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. 7 Temmuz 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7346 sayili Cumhurbagkani Karariyla yüzde 18 olan KDV oraninin yüzde 20'ye, yüzde 8 olan KDV oraninin yüzde 10'a yükseltilmesi ile iç talepteki güçlü seyir ve makroekonomik göstergelerde yasanan gelismeler söz konusu artista belirleyici olmustur.
Ozel tüketim vergisi tahsilatinin 2023 yili bütçe baslangiç tahmininin 306,6 milyar TL üzerinde 817,2 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 3,2 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Petrol ve dogal gaz ürünlerinden alinan ÖTV'nin 2023 yili bütçe baslangig tahmininin 111,9 milyar TL üzerine çikarak 196,9 milyar TL olmasi ve GSYH ye oranla yüzde 0,8 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Akaryakit ürünleri ve dogal gaz üzerinden alinan maktu ÖTV tutarlarinda 16 Temmuz 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7390 sayili Cumhurbagkani Karariyla yapilan artislar söz konusu gelismede temel belirleyici olmustur.
Motorlu tasitlardan elde edilen ÖTV tahsilatinin 2023 yili bütçe baglangiç tahmininin 142,7 milyar TL üzerine çikarak 346,2 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 1,4 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Söz konusu gelismede, araç satislarinin öngörülenin üzerinde seyretmesi ve kur artislarna bagli olarak araç basina alinan ÖTV tutarlarinda yasanan artislar etkili olmustur.
2023 yilinda tütün mamullerinden elde edilen ÖTV tahsilatinin, bütçe baglangiç tahmininin 20,3 milyar TL üzerinde 146,3 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 0,6 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Alkollü içkilerden elde edilen ÖTV tahsilatinin ise bütçe baslangiç tahmininin 7,6 milyar TL üzerinde 63 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 0,2 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Yasanan artislarda Ocak ve Temmuz ayi ÜFE gerçeklesmelerinin beklentilerin üzerinde olmasi nedeniyle maktu vergi tutarlarinda yapilan güncellemeler ile yl içerisinde üretici firmalar tarafindan alkol ve tütün ürünlerine yapilan fiyat artislari etkili olmustur.
2023 yilinda, ithalde alinan KDV tahsilatinin bütçe baglangig tahminiyle ayni seviyede 931,4 milyar TL olmasi ve GSYHye oranla yüzde 3,7 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir.
2023 yilinda MTV, BSMV, sans oyunlari vergisi, özel iletigim vergisi, veraset ve intikal vergisi ile dijital hizmet vergisi tahsilatinin toplamda bütçe baslangiç tahminine göre 83,7 milyar TL artarak 234 milyar TL olmasi beklenmektedir. Bu artis, deprem nedeniyle ilave MTV getirilmesi ve tüketici kredilerine uygulanan BSMV orani ile sans oyunlari vergisi oranlarinin artirilmasindan kaynaklanmaktadir.
2023 yilinda harçlardan elde edilen gelirlerin, bütçe baglangiç tahmininin 28,6 milyar TL üzerinde 133,9 milyar TL olmasi ve GSYH ye oranla yüzde 0,5 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu artista, yeniden degerleme oraninin öngörülenin üzerinde uygulanmasi ve yilin ikinci yarisinda yolcu beraberinde getirilen telefon kullanim izni harcinin 20.000 TL'ye yükseltilmesi ile sürücü belgesi harglari harig maktu harg tutarlarinin yüzde 50 oraninda artirilmasi etkili olmustur.
2023 yilinda vergi disi gelirlerin, bütçe baglangig tahmininin 48,4 milyar TL üzerinde 659 milyar TL olmasi ve GSYH'ye oranla yüzde 2,6 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Söz konusu artista temel olarak hazine faizleri ile kisi ve kurumlardan alinan paylarda yasanan yüksek tahsilatin etkili olacagi degerlendirilmektedir.
2023 yilinda uygulamaya konulan 7440 sayili Kanun kapsaminda 2023 yilinin ilk dokuz ayinda toplam 125 milyar TL tahsilat yapilmistir. Kamu alacaklarinin yapilandirilmasina iliskin geçmis yillarda yürürlüge giren diger düzenlemeler de dähil edildiginde, 2023 yili Ocak-Eylül döneminde toplam 134,6 milyar TL yapilandirma geliri elde edilmistir.
2023 yili Ocak-Eylül döneminde, ig borçlanma agirlikli olarak TL cinsi sabit getirili enstrümanlarla yapilmistir.
2023 ylli Eylül ayi itibariyia ig piyasalarda 78,5 milyar TL tutarinda TL cinsi kira sertifikasi ihraci gergeklegtirilmistir. 2023 yilinin ilk dokuz aylik bölümünde, uluslararasi sermaye piyasalarinda, Ocak ayinda 2,75 milyar dolar tutarinda tahvil ihraci, Mart ayinda 2,25 milyar dolar tutarinda tahvil ihraci ve son olarak Nisan ayinda 2,5 milyar dolar tutarinda yesil tahvil ihraci gerçeklestirilerek toplam 7,5 milyar dolar tutarinda dis finansman saglanmistir. Nisan ayinda ihraç edilen yesil tahvil, ülkemiz Hazinesi tarafindan uluslararasi sermaye piyasalarinda ihraç edilen ilk Çevresel, Sosyal ve Yonetigimsel (ÇSY) tahvildir.
2023 yili iç borg çevirme orani Eylül ayi sonu itibariyla toplam yüzde 137,4 düzeyinde gerçeklegmistir. Bununla birlikte 2023 yili Hazine Finansman Programi duyurusunda yüzde 114 olarak yer alan söz konusu oranin yil sonunda yüzde 129 seviyesine yaklagmasi beklenmektedir.
2023 yili Ocak-Eylül döneminde, nakit bazli 944,6 milyar TL ig borçlanma gerçeklestirilmistir. Iç borglanmanin yüzde 44,5'% TL cinsi sabit kuponlu, yüzde 12,8i TÜFE'ye endeksli, yüzde 0,4'ü kuponsuz, yüzde 12,4'Ü TLREF'e endeksli, yüzde 4,1'j degisken faizli deviet tahvili ve yüzde 7,9'u kira sertifikasi ihraglariyla gerçeklestirilmistir. Ayrica, iç finansmanin yüzde 17,9'u yabanci para cinsi senet ihraçlariyla saglanmistir. 2022 yili sonunda 70,0 ay olan nakit borçlanmanin ortalama vadesi, 2023 yili Eylül ayi sonunda 64,9 ay olmustur. Ayni dönemde, TL cinsi sabit faizli iç borçlanmanin ortalama maliyeti yüzde 16,34 ten yüzde 16,67 düzeyine yükselmistir.
TABLO I: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borg Stokundaki Geligmeler
| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | 2022 | 2023 (1) | 2021 | 2022 | |
| Brüt Borç Stoku | 2747 819 | 4 035 447 | 6 069 597 | 37,9 | 26,9 |
| iç Borç Stoku | 1 321 189 | 1 905 331 | 2 859 751 | 18,2 | 12,7 |
| Tahvil | 1 311 270 | 1 886 435 | 2 856 742 | 18,1 | 12,6 |
| Bono | 9 920 | 18 896 | 3 009 | 0,1 | 0,1 |
| Dis Borç Stoku | 1 426 629 | 2 130 116 | 3 209 846 | 19,7 | 14,2 |
| Kredi | 339 295 | 485 214 | 704 108 | 3,2 | |
| Uluslararasi Kur. | 270 760 | 378 524 | 542 539 | ||
| Hükümet Kur. | 44 954 | 60 036 | 78 816 | ||
| Diger | 23 581 | 46 654 | 82 753 | 0,3 | |
| Tahvil | 1 087 334 | 1 644 901 | 2 505 737 | 11,0 |
(1) Eylül ayi sonu itibariyladir.
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligi
b) Hedefler
2024 yilinda merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 8.437,1 milyar TL olmasi hedeflenmis, bütçe harcamalari ise 11.089 milyar TL olarak programlanmistir. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklügü sonucunda bütçe açiginin 2.651,9 milyar TL ile GSYH'ye oranla yüzde 6,4 olacagi öngörülmektedir.
Bütçe harcamalari için öngörülen 11.089 milyar TLlik ödenegin 1.028,3 milyar TL'si deprem bölgesinin ingasi ve afet risklerinin azaltilmasina yönelik harcamalardan olusmaktadir. Söz konusu harcamalar harig bakildiginda bütçe agiginin GSYH'ye oraninin yüzde 3,9 seviyesinde olmasi beklenmektedir.
2024 yilinda personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluglarina devlet primi giderleri ile personele iliskin yedek ödenegin toplamindan olusan personel harcamalari ödenegi belirlenirken genel maas ve ücret artis oraninin memurlar için Ocak ayinda yüzde 15, Temmuz ayinda yüzde 10, kamu isgileri için Ocak ayinda yüzde 10, Temmuz ayinda yüzde 10 olarak uygulanacagi dikkate alinmis, enflasyon tahminine bagli olarak olusacak farklar ile 2023 yili içerisinde yapilan düzenlemelerin 2024 yilina etkisi göz önünde bulundurulmustur. Bu çerçevede toplam personel harcamalarinin 2.886 milyar TL, GSYH'ye oraninin ise bir önceki yila göre 1,1 puan artarak yüzde 7 olacagi öngörülmektedir.
2024 yili için mal ve hizmet alim giderleri 679,8 milyar TL olarak belirlenmistir. Söz konusu tutar, GSYH'ye oranla, bir önceki yil gerçeklesme tahminine göre 0,2 puan düsük bir harcama düzeyine tekabül etmektedir.
Cari transferlerin 2024 yilinda 4.266,7 milyar TL ile GSYH'ye oran olarak yüzde 10,4 seviyesinde olmasi öngörülmektedir. Cari transfer harcamalarinin yaklagik üste ikisi saglik ve sosyal güvenlik sistemine yapilan transferler ile genel bütçe vergi gelirlerinden mahalli idareler ve fonlara aktarilan paylardan olusmaktadir. Bu kapsamda, saglik ve sosyal güvenlik sistemine yapilacak transferler 1.559,1 milyar TL, genel bütçe vergi gelirlerinden mahalli idareler ve fonlara aktarilacak paylar 1.086,3 milyar TL olarak öngörülmüstür. Ayrica, basta enerji alaninda faaliyet gösteren KIT'lere olmak üzere görevlendirme giderleri için 518,4 milyar TL ve tarimsal amaçli transferler için 91,6 milyar TL ödenek ayrilmistir.
Sermaye giderlerinin 787,9 milyar TL ile GSYH igindeki payinin yüzde 1,9 seviyesinde olmasi programlanmistir. Deprem bölgesi altyapi hasarinin onarimina yönelik 151,4 milyar TL ödenek ayrilmistir.
2024 yilinda KÖi modeli çerçevesinde tamamlanan sehir hastanelerinin cari giderlerini karsilamak üzere mal ve hizmet alim giderlerinde 26,1 milyar TL, bina kullanim ve zorunlu hizmetler için sermaye giderlerinde 57,6 milyar TL harcama programlanmistir. Yine KÖi modeli çerçevesinde tamamlanan ulastirma projeleri kapsaminda verilen talep garantilerinin finansmani için cari transferlere 78,8 milyar TL ilave edilmistir.
Sermaye transferlerinin 2024 yilinda 720,8 milyar TL ile GSYH ye oranla yüzde 1,8 olacaji öngörülmektedir. Bu kapsamda, TOKi'ye deprem konutlarinin yapimi için 649,7 milyar TL, sosyal konut yapimi için 16 milyar TL, KOYDES için 6,9 milyar TL, SUKAP igin 2,7 milyar TL, kalkinma ajanslarina 1,4 milyar TL, SOGEP için 545 milyon TL ödenek öngörülmüstür. Ayrica, TUBITAK Ar-Ge projeleri için 12,5 milyar TL kaynak ayrilmistir.
2024 yili için borç verme kaleminin 298,5 milyar TL ile GSYH'ye oran olarak yüzde 0,7 olacagi öngörülmektedir. Odenegin 230,4 milyar TL'sini KIT'lere yapilacak sermaye transferleri, 22,8 milyar TL'sini ögrenim ve harç kredileri, 3 milyar TL'sini KKTC'ye verilen krediler olusturmaktadir. Kredi Garanti Fonuna ise 4,7 milyar TL kaynak tahsis edilmistir.
2024 yili faiz giderierinin 1.254 milyar TL ile GSYH ye oranla yüzde 3 düzeyinde olmasi beklenmektedir.
Fiyat, finansal ve makroekonomik istikrari saglamaya yönelik olarak yürütülen politikalarin yani sira kayit disilikla etkin mücadele sonucunda tahsilat oranlarinin artirilmasiyla 2024 yilinda merkezi yönetim bütçesi toplam gelirlerinin GSYH'ye oraninin yüzde 20,5 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu dogrultuda, vergi gelirlerinin 1,2 puan artmasi, vergi digi gelirlerin ise 0,1 puan azalmasi beklenmektedir. Vergi gelirlerindeki artisin temel olarak dahilde alinan mal ve hizmet vergileri ile uluslararasi ticaret ve muamelelerden alinan vergilerden kaynaklanacagi tahmin edilmektedir.
2024 ylinda gelir, kâr ve sermaye kazanglarindan alinan vergilerin tahsilat toplaminin GSYH ye oranla yüzde 6 olarak gerçeklegmesi beklenmektedir. Kurumlar vergisi tahsilatinin GSYH'ye oranla bir önceki yil tahminiyle ayni seviyede gerçeklegmesi beklenirken gelir vergisi tahsilatinda artis öngörülmektedir.
KDV tahsilatinin 2024 yilinda GSYH'ye oranla yüzde 2 düzeyinde gerçeklegmesi beklenmektedir. 2023 yilinin ikinci yarisinda yapilan KDV oran artislan ile akaryakittan alinan ÖTV tutarlarinda yapilan artiglar öngörülen tahsilat artisinin temel etkenleridir.
2024 yilinda ÖTV tahsilatinin GSYH'ye oraninin yüzde 3,4 olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Maktu ÖTV tutarlarinin artmasi sebebiyle petrol ürünlerinden ve dojal gazdan alinan ÖTV tahsilatinin GSYH'ye oraninin 2023 gerçeklesme tahminine göre 0,3 puan artacagi tahmin edilirken, motorlu tagit araglarina iliskin ÖTV'nin bir önceki yll gerçeklesme tahmininin 0,2 puan altinda kalmasi beklenmektedir. Alkollü icki, tütün mamulleri, dayanikli tüketim mallari ve kolali gazozlardan elde edilecek ÖTV tahsilatinin ise GSYH'ye oran olarak 2024 yilinda bir önceki yil gerçeklesme tahminiyle ayni seviyede kalacagi öngörülmektedir.
2024 yilinda ithalde alinan KDV tahsilatinin GSYH ye oraninin, kur ve ithalat tahminleri ile KDV oranlarinda yapilan düzenlemeye bagli olarak yüzde 4,1 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir.
2024 yilinda BSMV tahsilatinin GSYH'ye oraninin yüzde 0,5 olarak gergeklegmesi beklenmektedir. Sans oyunlari vergisi ve özel iletigim vergisi kalemlerinden elde edilecek tahsilat toplaminin ise 2023 yil sonu seviyesinde olmasi ve yüzde 0,2 olarak gerçeklegmesi öngörülmektedir.
2024 yilinda merkezi yönetim bütçesi vergi disi gelirlerinin, GSYH'ye oran olarak yüzde 2,5 seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.
TABLO I: 42- Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri
| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Yüzde Degigim) | (Yüzde Degigim) | (Yüzde Dagilim) | (Yüzde Dagilim) | (Yüzde Dagilim) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) | 2023 (1) 2024 (2) | 2022 | 2023 (1) 2024 (2) | 2022 2023 (1) | 2024 (2) | ||||
| HARCAMALAR | 2 942 748 | 6 562 636 | 11 089 037 | 123,0 | 69,0 | 100,0 | 100,0 | 100,0 | 19,6 | 25,8 | 26,9 |
| 01 - Personel Giderleri | 615 296 | 1 326 453 | 2 553 495 | 115,6 | 92,5 | 20,9 | 20,2 | 23,0 | 4,1 | 5,2 | |
| 02 - SGK Devlet Primi Giderleri | 96 864 | 183 247 | 312 451 | 89,2 | 70,5 | 3,3 | 2,8 | 2,8 | 0,6 | ||
| 03 - Mal ve Hizmet Alim Giderleri | 257 660 | 470 976 | 679 766 | 82,8 | 44,3 | 8,8 | 6,1 | 1,7 | |||
| 04 - Faiz Giderleri | 310 903 | 646 136 | 1 254 000 | 107,8 | 94,1 | 10,6 | 11,3 | 2,1 | |||
| 05 - Cari Transferler | 1 126 363 | 2 501 577 | 4 266 709 | 122,1 | 70,6 | 38,5 | |||||
| 06 - Sermaye Giderleri | 276 896 | 538 751 | 787 940 | 94,6 | 46,3 | 7,1 | 1,8 | ||||
| 07 - Sermaye Transferleri | 48 822 | 685 112 | 720 837 | 1 303,3 | 5,2 | 6,5 | 0,3 |
3.1.2. Mahalli Idareler
a) Mevcut Durum
Mahalli idareler dengesi; il özel idareleri, belediyeler, büyüksehir belediyelerine bagli idareler, belediyelerin olusturdugu birlikler ve iller Bankasi hesaplarini kapsamaktadir.
2022 yilinda, genel bütçe vergi gelirlerinden alinan paylarin ve fiyatlandinilabilir hizmetlerden elde edilen gelirlerin bir önceki yila göre reel olarak gerilemesine ragmen, mahalli idare gelirieri yüzde 85,2 oraninda artarak 362,7 milyar TL olarak gerçeklegmistir. Mahalli idare harcamalari ise, yatirim harcamalarindaki reel artis sonrasi GSYH nin yüzde 2,68 i seviyesine yukselmis ve mahalli idareler bütçe dengesi 2022 yilinda yüzde 0,27 agik vermistir.
2023 yilinda, genel bütçe vergi gelirlerinden alinan payin reel olarak artmasi ve mahalli idare gelirlerinin GSYH'ye oranla yüzde 2,51 seviyesine yükselmesi beklenmektedir. Mahalli idare harcamalarinin ise cari giderlerdeki artiça bagli olarak GSYH'nin yüzde 2,81'i seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Böylece, 2023 yilinda mahalli idareler dengesinin GSYH'nin yüzde 0,30'u seviyesinde agik vermesi beklenmektedir.
TABLO I: 43-Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli idarelere Ayrilan Paylar
| 2021 | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) | |
|---|---|---|---|---|
| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | |
| Belediyeler | 67 916 | 135 194 | 238 458 | 427 562 |
| Büyüksehir Belediyeleri | 62 098 | 124 226 | 215 569 | 379 585 |
| Il Ozel Idareleri | 5 660 | 11 266 | 19 872 | 35 630 |
| TOPLAM | 135 674 | 270 685 | 473 898 | 842 777 |
| (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | |
| Belediyeler | 0,94 | 0,90 | 0,94 | 1,04 |
| Büyüksehir Belediyeleri | 0,86 | 0,83 | 0,85 | 0,92 |
| il Özel Idareleri | 0,08 | 0,08 | 0,08 | 0,09 |
| TOPLAM | 1,87 | 1,80 | 1,86 | 2,05 |
(1) Gergeklegme tahmini
(2) Program
b) Hedefler
2024 yilinda, mahalli idare gelirlerinin 1.097,1 milyar TL, harcamalarinin ise 1.079,6 milyar TL olarak gerçeklesmesi ve mahalli idare dengesinin GSYH'nin yüzde 0,04'ü düzeyinde 17,4 milyar TL fazla vermesi öngörülmektedir.
TABLO I: 44- Mahalli idareler Gelir ve Harcamalari (1)
| 2021 | 2022 | 2023 (2) | 2024 (3) | |
|---|---|---|---|---|
| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | |
| GELIRLER | 195 879 | 362 730 | 639 385 | 1 097 050 |
| 1. Vergiler | 155 620 | 298 391 | 536 870 | 932 456 |
| 2.Vergi Dis Norm. Gelir | 20 184 | 37 688 | 63 155 | 105 145 |
| 3.Faktör Gelirleri (Net) | 20 075 | 26 652 | 39 361 | 59 449 |
| HARCAMALAR | 190 459 | 402 561 | 715 940 | 1 079 646 |
| 1.Cari Giderler | 112 784 | 224 678 | 426 401 | 687 690 |
| 2. Yatirim Harcamalari | 60 795 | 156 479 | 266 124 | 355 763 |
| a.Sabit Sermaye | 60 765 | 156 449 | 266 094 | 355 733 |
| b.Stok Degisimi | 30 | 30 | 30 | 30 |
| 3.Cari Transferler | 17 464 | 29 755 | 52 935 | 78 328 |
| 4.Kamulastirma ve Sabit Deger | -6 773 | -21 081 | -51 877 | -78 116 |
| 5.Sermaye Transferi (Net) | 6 189 | 12 729 | 22 358 | 35 981 |
| GELIR-GIDER FARKI | 5 420 | -39 830 | -76 555 | 17 403 |
| (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | |
| GELIRLER | 2,70 | 2,42 | 2,51 | 2,67 |
| 1.Vergiler | 2,14 | 1,99 | 2,11 | 2,27 |
| 2. Vergi Disi Norm. Gelir | 0,28 | 0,25 | 0,25 | 0,26 |
| 3.Faktör Gelirleri (Net) | 0,28 | 0,18 | 0,15 | 0,14 |
| HARCAMALAR | 2,62 | 2,68 | 2,81 | 2,62 |
| 1.Cari Giderler | 1,55 | 1,50 | 1,67 | 1,67 |
| 2.Yatirim Harcamalari | 0,84 | 1,04 | 1,04 | 0,86 |
| a.Sabit Sermaye | 0,84 | 1,04 | 1,04 | 0,86 |
| b.Stok Degisimi | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| 3.Cari Transferler | 0,24 | 0,20 | 0,21 | 0,19 |
| 4. Kamulastirma ve Sabit Deger | -0,09 | -0,14 | -0,20 | -0,19 |
| 5.Sermaye Transferi (Net) | 0,09 | 0,08 | 0,09 | 0,09 |
| GELIR-GIDER FARKI | 0,07 | -0,27 | -0,30 | 0,04 |
(1) il özel idareleri, belediyeler, iller Bankasi, belediyelerin olusturdugu birlikler ve büyüksehir belediyelerine bagll idareleri kapsamaktadir.
(2) Gerçeklesme Tahmini
(3) Program
3.1.3. Döner Sermayeli isletmeler
a) Mevcut Durum
Döner sermayeli isletmeler tanimi içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadir. Birinci grupta, merkezi yonetim butçesi kapsamindaki idarelere bagli olarak faaliyet gösteren isletmeler yer almaktadir. Ikinci grupta ise bu isletmelerin disinda kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango Idaresi ve Atatürk Orman Çiftligi Müdürlügü bulunmaktadir.
2022 yilinda 1,5 milyar TL fazla veren döner sermayeli igletmelerin 2023 yilinda 4,9 milyar TL agik vermesi beklenmektedir.
b) Hedefler
2024 yilinda döner sermayeli isletmelerin 18,3 milyar TL açik vereceji öngörülmektedir.
TABLO I: 45- Döner Sermayeli isletmeler Finansman Dengesi
| 2021 | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) | |
|---|---|---|---|---|
| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | |
| A. Gelirler | 157 548 | 270 896 | 497 389 | 763 223 |
| - isletme Gelirleri | 156 567 | 269 176 | 490 832 | 754 765 |
| - Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar | 981 | 1 720 | 6 557 | 8 458 |
| - Bütçe Transferleri | ||||
| B. Giderler | 151 072 | 269 346 | 502 315 | 781 532 |
| - Isletme Giderleri | 146 400 | 254 561 | 475 090 | 745 221 |
| - Yatirim Harcamalari | 999 | 7 540 | 9 520 | 13 597 |
| - Stok Artisi | 2 665 | 10 144 | 13 487 | 17 654 |
| - Sabit Klymet Artifr | -122 | -5 310 | 132 | -1 187 |
| - Dolaysiz Vergiler | 1 125 | 2 375 | 3 967 | 6 120 |
| - Fonlara Transferler | 5 | 37 | 119 | 126 |
| C. Gelir-Gider Farkr | 6 476 | 1 550 | -4 926 | -18 309 |
| (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | |
| A. Gelirler | 2,2 | 1,8 | 2,0 | 1,9 |
| B. Giderler | 2,1 | 1,8 | 2,0 | 1,9 |
| C. Gelir-Gider Farkr | 0,1 | 0,0 | 0,0 | 0,0 |
Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi
(1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Program
3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluglari
a) Mevcut Durum
Sosyal güvenlik kuruluslari kapsaminda Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve Issizlik Sigortasi Fonu (ISF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayri tablolarda gösterilmektedir.
2023 yilinda temelde asgari ücrete Ocak ve Temmuz aylarinda yapllan artiglarin etkisiyle prim gelirlerinde önemli bir artis saglanmistir. Buna ilaveten, merkezi yönetim bütgesinden tahsil edilen emekli ikramiyesi ve asgari emekli ayligi kaynakli faturali ödemelerde yasanan artisin da etkisiyle SGK'nin toplam gelirlerinin GSYH'ye oranla yüzde 8,2 olmasi beklenmektedir. 2023 yilinda Ocak ve Temmuz aylarinda emekli ayliklarina ilave refah payi verilmesi, asgari emekli ayliginin 7.500 TL ye yükseltilmesi ve 8 Eylül 1999 öncesi sigorta girigi olanlarin emeklilik yas sartinin kaldirimasi düzenlemesinin etkisiyle sigorta giderlerinin GSYH'ye oraninin yüzde 8,7 olmasi beklenmektedir. Böylece gelir-gider açiginin GSYH'ye oranla yüzde 0,4 düzeyinde olacagi tahmin edilmektedir. SGK'ya yapilan bütçe transferlerinin GSYH'ye oraninin ise bir önceki yila göre 1 puan artarak yüzde 3,6 düzeyinde gerçeklesecegi öngörülmektedir.
2023 yilinda SGK'ya faturali ödemeler, ek karsiliklar, devlet katkisi, emeklilere yapilan ek ödeme, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler, agik finansmani ile prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primleri dâhil olmak üzere merkezi yönetim bütçesinden 909,1 milyar TL transfer yapilacagi tahmin edilmektedir.
Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, Ocak ayinda yüzde 54,7, Temmuz ayinda ise yüzde 34 oraninda artirilmis, böylece brüt asgari ücret 2023 yilinin ikinci döneminde 13.414,5 TL'ye yükseltilmistir. issi, esnaf, çiftçi ve memur emekli ayliklari, 2023 yili Ocak ayinda refah paylyla birlikte yüzde 30, Temmuz ayinda ise yine refah payiyla birlikte yüzde 25 oraninda artirilmistir.
TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi
| 2021 | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) | |
|---|---|---|---|---|
| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | |
| A. Gelirler | 618 338 | 971 710 | 2 091 726 | 3 300 883 |
| - Prim Tahsilatlari | 443 894 | 728 843 | 1 476 833 | 2 521 341 |
| - Diger Gelirler (3) | 174 444 | 242 868 | 614 893 | 779 541 |
| B. Giderler | 637 963 | 1 013 431 | 2 204 996 | 3 686 541 |
| - Sigorta Ödemeleri | 414 803 | 680 436 | 1 442 343 | 2 670 220 |
| - Saglik Giderleri | 177 241 | 283 224 | 544 658 | 851 264 |
| - Yatirim Harcamalari | 369 | 205 | 610 | 1 170 |
| - Diger Giderler (4) | 45 550 | 49 566 | 217 385 | 163 886 |
| C. Gelir-Gider Farkr | -19 625 | -41 720 | -113 270 | -385 658 |
| Bilgi icin: | ||||
| Bütçe Transferleri (5) | 254 072 | 389 917 | 909 130 | 1 512 880 |
| (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | |
| A. Gelirler | 8,5 | 6,5 | 8,2 | 8,0 |
| - Prim Tahsilatlari | 6,1 | 4,9 | 5,8 | 6,1 |
| - Diger Gelirler (3) | 2,4 | 1,6 | 2,4 | 1,9 |
| B. Giderler | 8,8 | 6,8 | 8,7 | 9,0 |
| - Sigorta Ödemeleri | 5,7 | 4,5 | 5,7 | 6,5 |
| - Saglik Giderleri | 2,4 | 1,9 | 2,1 | 2,1 |
| - Yatirim Harcamalar | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 |
| - Diger Giderler (4) | 0,6 | 0,3 | 0,9 | 0,4 |
| C. Gelir-Gider Farkr | -0,3 | -0,3 | -0,4 | -0,9 |
| Bilgi için: | ||||
| Bütçe Transferleri (5) | 3,5 | 2,6 | 3,6 | 3,7 |
Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr
(2) Program
(1) Gerçeklesme Tahmini
(3) Devlet katkisi ve faturali ödemeler gibi bütgeden alinan transferler ile diger gelirlerden olusmaktadir.
(4) Faturali ödemeler, yönetim giderleri ve diger giderlerden olugmaktadir.
(5) Faturali ödemeler, ek kargiliklar, devlet katkisi, emeklilere yapilan ek ödeme, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ve prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primleri dâhil edilmistir.
2022 yilinda 53,5 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya yapilan prim tesviklerinin 2023 yilinda 92,9 milyar TL olmasi beklenmektedir.
2022 yilinda SGK ilaç ve tedavi harcamalari sirasiyla 91,7 milyar TL ve 187,2 milyar TL'ye ulasmistir. 2023 yilinda ise söz konusu harcamalarin sirasiyla 175,9 milyar TL ve 361,1 milyar TL olarak gerçeklesmesi öngörülmektedir.
2023 yilinda GSYH'ye oran olarak ISF prim gelirlerinin yüzde 0,3, faiz gelirlerinin yüzde 0,1, devlet katkisinin yüzde 0,1 ve diger gelirlerin yüzde 0,1 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam ISF gelirlerinin GSYH'nin yüzde 0,7'si seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.
ISF'nin 2023 yili toplam giderlerinin ise GSYH'ye oran olarak yüzde 0,5 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam 123,3 milyar TL olan ISF giderinin 17,4 milyar TL'si sigorta giderlerinden, 43 milyar TL'si istihdam tesviklerinden, 16,6 milyar TL'si aktif isgücü programlari giderlerinden olusacagi tahmin edilmektedir.
Bu çerçevede, ISF gelir-gider dengesinin 2023 ylinda 50,5 milyar TL fazla verecegi, böylece toplam Fon varliginin 174,8 milyar TL seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.
TABLO I: 47- Issizlik Sigortasi Fonu Gelir-Gider Dengesi
| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | (GSYH'ye Oran, Yüzde) | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) | 2021 | 2022 | 2023 (1) 2024 (2) | ||
| A. Gelirler | 46 029 | 89 107 | 173 716 | 264 654 | 0,6 | 0,6 | 0,7 | 0,6 |
| - Prim Gelirleri | 24 260 | 39 544 | 78 279 | 138 788 | 0,3 | 0,3 | 0,3 | 0,3 |
| - Devlet Katkisi | 8 087 | 13 181 | 26 055 | 46 263 | 0,1 | 0,1 | 0,1 | 0,1 |
| - Faiz Gelirleri | 12 657 | 29 436 | 32 856 | 51 832 | 0,2 | 0,2 | 0,1 | |
| - Diger Gelirler | 1 025 | 6 946 | 36 526 | 27 772 | 0,0 | 0,0 | 0,1 | 0,1 |
| B. Giderler | 58 490 | 55 552 | 123 252 | 119 813 | 0,8 | 0,4 | 0,5 | 0,3 |
| - Sigorta Gid. (3) | 17 910 | 9 504 | 17 410 | 31 078 | 0,2 | 0,1 | 0,1 | |
| - Diger Giderler | 40 580 | 46 048 | 105 843 | 88 735 | 0,6 | 0,3 | 0,4 | 0,2 |
| C. Gelir-Gider Farki | -12 461 | 33 555 | 50 464 | 144 841 | -0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,4 |
| D. Toplam Fon Varlig | 90 752 124307 | 174 771 319 612 | 1,3 | 0,8 | 0,7 | 0,8 |
(1) Gergeklegme Tahmini
Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr
(2) Program
(3) igsizlik ödenegi, kisa çalisma ödenegi ve ücret garanti fonu giderlerinden olusmaktadir.
b) Hedefler
Ücretli veya kendi hesabina çalisip emekli olanlarin ayliklar 2024 yili Ocak ve Temmuz aylarinda önceki alti aylik enflasyon gerçeklesmelerine göre artinilacaktir. Memur emekli ayliklarinin ise toplu sözlesme hükümlerine göre 2024 ylinin Ocak ayinda yüzde 15, Temmuz ayinda yüzde 10 oraninda artrilmasi, enflasyon farklarinin da ayrica ilave edilmesi öngörülmüstür.
2024 yilinda SGK'nin toplam gelirlerinin 3.300,9 milyar TL, toplam giderlerinin 3.686,5 milyar TL ve gelir-gider açiginin 385,7 milyar TL olmasi öngörülmüstür. GSYH'ye oran olarak ise gelirlerin yüzde 8,0, giderlerin yüzde 9,0 ve açigin yüzde 0,9 olmasi hedeflenmistir.
2024 yilinda SGK'ya faturali ödemeler, ek karsiliklar, emeklilere yapilan ek ödeme, devlet katkisi, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 1.512,9 milyar TL tutarinda ve GSYH nin yüzde 3,7'si oraninda bütge transferi yapilmasi öngörülmektedir.
2024 yilinda GSYH'ye oran olarak ISF toplam gelirlerinin yüzde 0,6, toplam giderlerinin ise yüzde 0,3 düzeyine ulagmasi beklenmektedir. Bu çerçevede, gelir-gider dengesinin 2024 yilinda 144,8 milyar TL fazla verecegi, böylece toplam Fon varliginin 319,6 milyar TL seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.
3.1.5. Fonlar
a) Mevcut Durum
Fon dengesi kapsami, bütçe içi Destekleme ve Fiyat Istikrar Fonu ile bütçe disi Sosyal Yardimlasma ve Dayanigmayi Tesvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Ozellestirme Fonundan meydana gelmektedir.
2023 yilinda toplam fon gelirlerinin 143,4 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 131,1 milyar TL'ye ulasmasi beklenmektedir. Böylece, fonlarin gelir-gider fazlasinin 12,3 milyar TL olmasi öngörülmektedir.
2023 yilinda özellestirme uygulamalari sonucunda Ozellestirme Fonuna 12 milyar TL nakit girisi olmasi beklenmektedir.
b) Hedefler
2024 ylinda Özellestirme Fonunun 25 milyar TL tutarinda özellestirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2024 yilinda fon gelirlerinin 249,5 milyar TL, fon giderlerinin 210,3 milyar TL, fon sistemi gelir-gider fazlasinin ise 39,2 milyar TL olmasi hedeflenmektedir.
TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri (1)
| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | |
|---|---|---|---|---|
| 2021 | 2022 | 2023 (2) | 2024 (3) | |
| A. Fon Gelirleri | 44 273 | 83 905 | 143 433 | 249 547 |
| - Vergi Gelirleri | 35 048 | 71 834 | 119 465 | 210 936 |
| - Vergi Disi Normal Gelirler | 5 270 | 8 325 | 13 233 | 20 952 |
| - Faktör Gelirleri (Net) | 0 | 1 686 | 2 593 | |
| - Cari Transferler (Net) | 0 | 0 | ||
| - Sermaye Transferleri (Net) | 3 956 | 3 746 | 9 049 | 15 065 |
| B. Fon Giderleri | 33 599 | 63 930 | 131 106 | 210 346 |
| - Cari Giderler | 26 179 | 43 546 | 84 964 | 131 113 |
| - Faktör Giderleri (Net) | 21 | 7 | 0 | |
| - Sabit Sermaye Yaturimlari | ||||
| - Cari Transferler (Net) | 7 399 | 20 378 | 46 142 | 79 234 |
| - Sermaye Transferleri (Net) | 0 | |||
| C. Gelir-Gider Farki | 10 674 | 19 975 | 12 327 | 39 200 |
| D. Finansman | -10 674 | -19 975 | -12 327 | -39 200 |
| - Dis Borç Kullanimi | 0 | 0 | 0 | |
| - Dis Borç Ödemesi | ||||
| - Iç Borç-Alacak Iliskisi (Net) | -407 | -271 | -56 | -86 |
| - Kasa-Banka Degisimi | -10 268 | -19 704 | -12271 | -39 114 |
| Bilgi için: | ||||
| - Özellestirme Gelirleri | 5 006 | 6 005 | 12 000 | 25 000 |
(1) issizlik Sigortasi Fonu harictir.
Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr
(2) Gergeklegme Tahmini
(3) Program
3.2. KAMU IKTISADI TESEBBÜSLERI VE ÖZELLESTIRME
a) Mevcut Durum
2000 yllinda KiT'lerin ürettigi katma degerin GSYH'ye orani yüzde 3,5 seviyesindeyken 2023 yili sonunda bu oranin yüzde 0,6 olacagi tahmin edilmektedir. Buna paralel olarak, KiT yatirimlarnin toplam kamu ve özel sektör yatirimlari içerisindeki payinin da 2000 yilindaki yüzde 5,8 seviyesinden 2023 yilinda yüzde 2,l'e gerilemesi öngörülmektedir. Ayni dönemde 435 bin olan KIT'lerin yllik ortalama personel sayisinin 101 bine düsmesi beklenmektedir.
Ekim 2023 itibariyla 233 sayili KHK kapsaminda faaliyet gösteren KiT sayisi 19'dur. Bu kuruluglara ilaveten özellestirme programinda bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu pay olan Türkiye Denizcilik Isletmeleri (TDI) AS ve Sümer Holding AS KIT dengesi kapsaminda izlenmektedir.
KIT'ler ve özellestirme portföyünde izlenen kuruluslar, 2022 yilinda GSYH'nin yüzde 1,58'i oraninda finansman açigi verirken 2023 yilinda bu kuruluslarin yüzde 0,08 oraninda finansman fazlasi vermesi beklenmektedir. Finansman dengesindeki iyilegmede merkezi yönetim bütgesinden KIT'lere küresel düzeyde yüksek seyreden enerji maliyetlerinin basta hanehalkr olmak üzere tüm kesimlere en az seviyede yansitilmasi ve un ile yem sanayiine ucuz hammadde tedariki amaciyla yapilmasi öngörülen aktarmalardaki degisim etkili olmustur.
2023 yilinda KIT'lere toplam 164,2 milyar TL sermaye transferi, 298 milyar TL görevlendirme bedeli, 3,2 milyar TL kamu hizmeti yükümlülügü ile sübvansiyon ödemesi yapilmasi öngörülmektedir. Kuruluslardan Hazineye 2023 yilinda 26,1 milyar TL temettü ve 7,6 milyar TL hasilat payi ödemesi yapilmasi beklenmektedir. Ayni dönemde yatirim harcamalarinin 164,4 milyar TL olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.
2023 yilinda küresel enerji fiyatlari bir önceki seneye göre düsüs göstermistir. Bu düsüse ragmen dogal gaz ve elektrikte hanehalkina sübvansiyon uygulamasina devam edilmis ve bu nedenle BOTAS ve EÜAS'a merkezi yönetim bütçesinden aktarma yapilmistir. Ayrica, sanayi üreticileri ile elektrik üretimi için dogal gaz kullanan tüketicilere olan toptan dogal gaz satig fiyatinda indirim uygulanmistir.
TPAO, Cudi-Gabar bolgesinde Sehit Aybüke Yalgin-1 kuyusunda yaklagik 1 milyar varil yerinde petrol igeren kegifte bulunmustur. Türkiye'de kara alanlarinda simdiye kadar yapilan en büyük kegif olma özelligi tasiyan Sehit Aybüke Yalgin-1 kuyusundan yil içerisinde petrol üretimine baslanmistir.
Milli Egitim Bakanligina bagli okul ve kurumlarin isinma amaçli kömür ihtiyaglarinin karsilanmasi amaciyla TKI tarafindan 2023 yili sonuna kadar 382 bin ton kömür dagitilmasi beklenmektedir.
Ihtiyaç sahibi hanelere isinma amagli kömür yardimi uygulamasi için TKI ve TTK'nin görevlendirilmesine 12 Agustos 2023 tarihli ve 7486 sayili Cumhurbaskani Karariyla son verilmistir. Söz konusu uygulamaya merkezi yönetim bütçesinin ilgili tertiplerinden Sosyal
Yardimlagma ve Dayanismayi Tesvik Fonuna aktarilacak kaynak yoluyla devam edilmektedir.
Enerji ve madencilik KiT'lerinin yatirimlarinin 2023 yili sonunda bir önceki yila göre 30,2 milyar TL artmasi beklenmektedir. Söz konusu artista TPAO nun hidrokarbon arama yatirimlari ile TEIAS'in iletim sistemi yatirimlari önemli rol oynamistir.
Yil içerisinde çay ve seker satis fiyatlarindaki artis ÇAYKUR'un ve TÜRKSEKER'in satis hasilatini olumlu etkilemistir. Satis hasilatinda yasanan artisa ragmen özellikle yüksek stok ve finansman maliyetleri bu kuruluslara yapilan sermaye transferlerinin artmasina sebep olmustur.
2023 yilinda TMO'nun müdahale alim miktarinin önceki yillara göre artis göstermesi nedeniyle Kurulusa bütgeden yapilan sermaye transferi ve görevlendirme bedeli ödemesi bir önceki yila göre yükselmistir.
Türk Bogazlarndan ugraksiz geçen ticaret gemilerinden alinacak geçis ücretlerine esas Altin Frank degerinde 2023 yilt Temmuz ayinda yapilan güncellemenin yani sira özellikle yil içerisinde yapilan tarife degisiklikleri ve dolar kurundaki artig sonucunda KEGM'nin 2023 yilinda kâr ederek Hazineye 4,9 milyar TL temettü ve hasilat payi ödemesi beklenmektedir.
Covid-19 salgini sonrasinda havayolu sektöründe yaçanan hizli toparlanma ile salgin öncesi seviyeye dönüs ve döviz kurunda yasanan artis neticesinde DHMI'nin 2023 yilinda kâr etmesi ve Hazineye 6,3 milyar TL hasilat payi ödemesi öngörülmektedir. Ayrica, Antalya Havalimani Projesi KOI ihalesinin kira pesinatinin tahsilati neticesinde, Kurulusun 2022 yilinda 16,3 milyar TL ve 2023 yilinda 14 milyar TL olmak üzere toplam 30,3 milyar TL finansman fazlasi Hazineye aktarlmistir.
Yil içerisinde gerçeklestirilen fiyat ayarlamalarinin maliyet artislarinin gerisinde kalmasi nedeniyle YHT ve konvansiyonel yolcu tagimaciligi igin TCDD Tasimacilik AS'ye 3 milyar TL kamu hizmeti yükümlülügü ödemesi yapilmasi beklenmektedir.
Toplam KIT yatirimlarinin 2022 yilinda yüzde 17,3'ünü gerçeklestiren TCDD'nin 2023 yilinda yüzde 20,2'sini gerçeklestirmesi beklenmektedir. Yatirimlarinin ve isletme bütçesi açiklarinin finansmanini bütçeden yapilan aktarmalarla kargilayan TCDD'ye 2023 yilinda 61,5 milyar TL sermaye transferi yapilmas öngörülmektedir.
2023 yili içerisinde KIT'lere ait bir performans programi ve 19 performans degerlendirme raporu onaylanmistir.
KiTlerin On ikinci Kalkinma Planinda yer alan politika ve hedefler dogrultusunda hazirlanan 2024-2028 dönemine iliskin bes yilik stratejik planlari, 2023 yil sonuna kadar onaylanacak ve uygulamaya alinacaktir.
Ozellestirme Idaresi Baskanligi tarafindan satis ve devir islemi tamamlanan özellestirme uygulamalarinin toplam tutari 2022 yilinda 8,5 milyar TL iken, 2023 yilinin ilk 9 ayinda 2,7 milyar TL olarak gerçeklegmistir. Ayrica 2023 yili Eylül sonu itibariyla
özellestirme ihalesi tamamlanmis olup Cumhurbaskani onayina sunulan ve onaya sunulma asamasinda bulunan özellestirme uygulamalarinin toplam tutari 1,7 milyar TL'dir.
2022 ylli içerisinde Çal HES, Girlevik HES ve Tagucu Limaninin isletme hakki devri sözlegmeleri imzalanmistir. 2023 yilinda ise 65 taginmazin satis sözlesmeleri imzalanmis, 59 tasinmazin da kamu kurumlarina bedelli devri yapilmistir.
Eylül 2023 itibariyla özellestirme portföyünde bulunan toplam 13 taginmazin satig yoluyla özellestirilmesi igin ihaleye çikilmistir. Onaya sunulan ve onaya sunulma asamasinda olan tasinmazlarin yil sonuna kadar ihale süreglerinin tamamlanmasi öngörülmektedir.
TABLO I: 49- 233 Sayili KHK'ya Tabi isletmeci KIT Finansman Dengesi
Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi
(1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Program
| 2023 (1) | 2024 (2) | ||
|---|---|---|---|
| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | |
| A. GELIRLER | 1 188 301 | 1 629 741 | |
| I. Isletme Gelirleri | |||
| 1. Mal ve Hizmet Satis Hasilatr | |||
| 2. Diger Gelirler | 92 623 | 154 093 | 138 311 |
| II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar | 34 618- | 56 818 | 60 762 |
| 1. Amortismanlar | 10 457 | 20 875 | 38 630 |
| 2. Karsilklar | 24 161 | 35 943 | 22 132 |
| III. Bütçe ve Fonlar | 206 752 | 465 359 | 753 305 |
| IV. Diger Gelirler | 0 | 0 | |
| B. GIDERLER | 1 425 840 | 1 609 364 | 2 526 427 |
| I. Ïsletme Giderleri | 1 187 218 | 1 307 567 | 2 161 699 |
| 1. Mal ve Hizmet Satis Maliyeti | 1 029 484 | 1 011 389 | 1 781 857 |
| 2. Dijer Giderler | 157 734 | 296 178 | 379 842 |
| II. Yatrnm Harcamalari | 109 300 | 164 334 | 271 555 |
| III. Stok Artigr | 116 315 | 123 915 | 43 387 |
| IV. Sabit Kiymet Artift | -14 050 | -29 763 | -48 815 |
| V. Dolaysiz Vergiler | 3 918 | 16 950 | 43 449 |
| VI. Temettü Ödemeleri | 21 783 | 26 120 | 54 873 |
| VII. Diger Giderler | 1 356 | 241 | 280 |
| C. GELIR-GIDER FARKI | -237 539 | 20 377 | 22 161 |
| D. FINANSMAN | 237 539 | -20 377 | -22 161 |
| I. Kasa Banka Degisimi | -64 546 | 6 104 | -54 317 |
| II. iç Borglanma (Net) | 220 516 | -106 658 | 68 629 |
| III. Dis Borglanma (Net) | 81 568 | 80 177 | -36 474 |
| A. GELIRLER | 7,92 | 6,19 | |
| I. isletme Gelirleri | 6,31 | 4,21 | |
| 1. Mal ve Hizmet Satis Hasilatr | 5,69 | 3,88 | |
| 2. Diger Gelirler | 0,62 | 0,34 | |
| II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar | 0,23 | 0,15 | |
| 1. Amortismanlar | 0,07 | 0,09 | |
| 2. Karsiliklar | 0,16 | 0,05 | |
| III. Bütçe ve Fonlar | 1,38 | 1,83 | |
| IV. Diger Gelirler | 0,00 | 0,00 | |
| B. GiDERLER | 9,50 | 6,14 | |
| I. isletme Giderleri | 7,91 | 5,25 | |
| 1. Mal ve Hizmet Satig Maliyeti | 6,86 | 4,33 | |
| 2. Diger Giderler | 1,05 | 0,92 | |
| II. Yatirim Harcamalari | 0,73 | 0,66 | |
| III. Stok Artigi | 0,78 | 0,11 | |
| IV. Sabit Kiymet Artifi | -0,09 | -0,12 | |
| V. Dolaysiz Vergiler | 0,03 | 0,11 | |
| VI. Temettü Ödemeleri | 0,15 | 0,13 | |
| VII. Diger Giderler | 0,01 | 0,00 | |
| C. GELIR-GIDER FARKI | -1,58 | 0,05 | |
| D. FINANSMAN | 1,58 | -0,05 | |
| I. Kasa Banka Degisimi | -0,43 | -0,13 | |
| II. ig Borçlanma (Net) III. Dis Borclanma (Net) | 1,47 0,54 | 0,17 | |
| -0,09 |
TABLO I: 50- Özellestirme Kapsamindaki KIT Finansman Dengesi
| 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) | |
|---|---|---|---|
| (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | |
| A. GELIRLER | 196 | 354 | 420 |
| I. isletme Gelirleri | 135 | 240 | 307 |
| 1. Mal ve Hizmet Satig Hasilatr | 15 | 30 | 41 |
| 2. Diger Gelirler | 120 | 210 | 266 |
| II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar | 12 | 13 | |
| 1. Amortismanlar | 7 | 9 | 13 |
| 2. Karsiiklar | 5 | 1 | |
| III. Bütçe ve Fonlar | 50 | 100 | |
| IV. Diger Gelirler | 0 | ||
| B. GIDERLER | 250 | 545 | |
| I. isletme Giderleri | 241 | 455 | |
| 1. Mal ve Hizmet Satis Maliyeti | 17 | 62 | |
| 2. Diger Giderler | 224 | 393 | |
| II. Yattrim Harcamalari | 5 | 98 | |
| II. Stok Arust | -1 | ||
| IV. Sabit Kiymet Artrsi | -27 | -1 | |
| V. Dolaysiz Vergiler | |||
| VI. Temettü Ödemeleri | 0 | ||
| VII. Diger Giderler | 31 | 0 | |
| C. GELIR-GIDER FARKI | -54 | -85 | -124 |
| D. FINANSMAN | 54 | 85 | 124 |
| I. Kasa Banka Degisimi | 78 | 7 | -44 |
| II. ig Borçlanma (Net) | -25 | 78 | 168 |
| III. Dig Borglanma (Net) | |||
| (GSYH'ye Oran, Binde) | (GSYH'ye Oran, Binde) | (GSYH'ye Oran, Binde) | |
| A. GELIRLER | 0,01 | 0,01 | 0,01 |
| I. isletme Gelirleri | 0,01 | 0,01 | 0,01 |
| 1. Mal ve Hizmet Satis Hasilati | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| 2. Diger Gelirler | 0,01 | 0,01 | 0,01 |
| II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| 1. Amortismanlar | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| 2. Karsiliklar | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| III. Bütçe ve Fonlar | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| IV. Diger Gelirler | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| B. GIDERLER | 0,02 | 0,02 | 0,01 |
| I. isletme Giderleri | 0,02 | 0,01 | 0,01 |
| 1. Mal ve Hizmet Satig Maliyeti | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| 2. Diger Giderler | 0,01 | 0,01 | 0,01 |
| II. Yatirim Harcamalari | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| III. Stok Artsi | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| IV. Sabit Kiymet Artigi | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| V. Dolaysiz Vergiler | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| VI. Temettü Ödemeleri | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| VII. Diger Giderler | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| C. GELIR-GIDER FARKI | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| D. FINANSMAN | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| I. Kasa Banka Degisimi | 0,01 | 0,00 | 0,00 |
| II. ig Borglanma (Net) | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| III. Dis Borçlanma (Net) | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
Kaynak: Strateji ve Butçe Baskanligi
(1) Gergeklesme Tahmini
(2) Program
TABLO I: 51- KiT'ler Hakkinda Özet Bilgiler
-
isçi
-
Isçi
| Özellestirme Kapsamindaki Kuruluslar Hariç Toplam | Özellestirme Kapsamindaki Kuruluslar Hariç Toplam | Özellestirme Kapsamindaki Kuruluslar Hariç Toplam | Özellestirme Kapsamindaki Kuruluslar Dâhil Toplam | Özellestirme Kapsamindaki Kuruluslar Dâhil Toplam | Özellestirme Kapsamindaki Kuruluslar Dâhil Toplam | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) | |
| Toplam Personel Sayisi | 99 325 | 100 571 | 102 586 | 99 586 | 100 789 | 102 811 |
| - Memur ve Sözlesmeli Personel | 46 040 | 48 125 | 48 700 | 46 120 | 48 205 | 48 780 |
| 53 285 | 52 446 | 53 886 | 53 466 | 52 584 | 54 031 | |
| Toplam Personel Harcamalari (3) | 29 581 | 62 739 | 111 205 | 29 671 | 62 900 | 111 511 |
| - Memur ve Sözlesmeli Personel | 11 990 | 24 629 | 49 220 | 12 013 | 24 673 | 49 306 |
| 17 591 | 38 110 | 61 985 | 17 659 | 38 227 | 62 205 | |
| Mal ve Hizmet Satis Hasilati (3) | 854 307 | 953 471 | 1 596 211 | 854 323 | 953 500 | 1 596 251 |
| Görevlendirme Bedeli Tahakkuklar (3) | 251 873 | 224 499 | 506 524 | 251 873 | 224 499 | 506 524 |
| isletme Faalivet Kâr - Zarari (3) | 38 907 | 95 044 | 198 684 | 38 776 | 94 802 | 198 353 |
b) Hedefler
KiT'lerin ve özellestirme portföyünde izlenen kuruluslarin 2024 yilinda 22 milyar TL finansman fazlasi vermesi programlanmistir. Makroekonomik büyüklükler ile enerji ve gida fiyatlarinin öngörülen seviyede seyretmesi söz konusu hedefe ulasmada önem arz etmektedir.
KiT'lerin 2024 yllinda 271,7 milyar TL tutarinda yatirim harcamasi yapmasi hedeflenmektedir. Toplam KiT yatirimlari içerisinde önemli paya sahip olan TPAO, Karadeniz'de kesfettigi dogal gaz rezervine yönelik Sakarya Dogal Gaz Sahasi Gelistirme Projesine devam edecek olup dogal gaz arzinin 2024 yilinda bir önceki yila göre artmasi hedeflenmektedir.
TPAO nun Cudi-Gabar bölgesindeki petrol kesiflerinin etkisiyle yillik toplam ham petrol üretimini 2023 yilina göre önemli ölçüde artirmasi öngörülmektedir.
BOTAS ve TEIAS, yatirimlarinin finansmaninin bir kismini dis proje kredilerinden karsilayacaktir.
2022 yllinda EÜAS'tan TKI'ye devredilen Afsin Elbistan Çöllolar Kömür Sahasindan 2024 yilinda yaklasik 3 milyon ton linyit kömürü üretimi yapilmasi hedeflenmektedir.
TMO'nun 3,5 milyon ton bugday ve 1 milyon ton misir, TURKSEKER'in 7,7 milyon ton seker pancari alimi yapmasi öngörülmektedir.
Etkin · bir piyasa mekanizmasi olusturma hedefi dogrultusunda özellestirme uygulamalarina devam edilecektir.
iKiNCi BÖLÜM
1. 2024 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMIK AMACI
2024 Yili Cumhurbaskanligi Yillik Programinin temel amaci, enflasyonla etkin mücadele ederek fiyat istikrarini ve finansal istikrari güglendirmeyi, yüksek katma degerli üretimi tesvik etmeyi, yegil ve dijital dönüsum odagiyla verimlilik ve ihracat artisi yoluyla büyümeyi ve cari iglemler dengesinde kalici iyilegme saglamayi, is ve yatirim ortamini iyilestirmeyi ve afetierle etkin mücadele ederken mali disiplini korumayi esas alan politika zeminini tesis etmektir.
Program döneminde Türkiye ekonomisinin mevcut kaynaklarinin en etkin sekilde kullanilarak büyüme potansiyelinin artirilmasi temel önceliklerden olacaktir. Bu kapsamda, verimlilik ve rekabetçiligi odagina alan üretim yapisiyla, sanayi sektörünün tarim ve hizmetler sektörüyle etkilesimini artirarak basat rol üstlendigi ihracata dayali istikrarli bir büyüme ile artan refahin adil paylagimi hedeflenmistir. Cumhurbaskanligi Yillik Programinda 2024 yili içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbirlere iliskin faaliyet ve projeler ilgili basliklar altinda verilmistir. 2024 Yili Cumhurbaskanligi Yillik Programinda yer alan tedbir, faaliyet ve performans göstergeleri izlenip degerlendirilecek ve rapor haline getirilecektir.
2. 2024 YILI PROGRAMININ HEDEFLERI VE POLITIKALARI
2.1. ÏSTIKRARLI BÜYÜME, GÜÇLÜ EKONOMi
Yatirimi, istihdami, üretimi ve ihracati destekleyen istikrarli büyümenin saglanmasi amaciyla para, maliye ve gelirler politikalari koordinasyon içerisinde yürütülerek bu alanlardaki reform adimlari kademeli bir sekilde devreye alinacaktir.
Bu baglamda, iç ve dis talep dengesi gözetilerek yüksek katma degerli ihracat odakli büyüme politikasi izlenecektir. Teknolojik altyapi, beseri sermaye, girisimcilik, arastirma, yenilikçilik ve tasarim kapasitesi güglendirilerek sanayide teknolojik dönüsümü saglamaya yönelik politikalar hayata geçirilecektir.
Deprem sonrasi yeniden yapilanma çalismalari hizla sürdürülürken, afetlere dirençli ve bölgesel kalkinma dinamiklerini liman endüstrileriyle birlestiren bütünlesik bir kalkinma yaklagimi izlenecektir. Yatay mimari ve düsük yogunluklu kentlesme özendirilerek nüfusun ve üretim faktörlerinin afet riski yüksek alanlarda yogunlagmasi önlenecektir. Bu alanlarin güglendirilip dönüstürülmesi ve yerlesim yerlerinin iklim degisikligi ve afetler kaynakli risklere kargi dayanikliliginin artirilmasi yoluyla kentsel ekonomilerin sürdürülebilir büyümeye katki saglamasi hedeflenmektedir.
OVP'de öngörülen çerçeveyle uyumlu olarak 2024 yilinda iktisadi faaliyette dengelenmenin etkisiyle büyümenin yüzde 4,0 oraninda gerçeklegmesi öngörülmektedir. Para ve maliye politikalarinin esgüdümüyle enflasyonun yil sonunda yüzde 33'e gerilemesi beklenmektedir. Mal ihracatindaki artigin devam etmesi, ithalatta disa bagimliligi azaltacak politikalarin uygulanmasi ve hizmet gelirlerinin yükselmesiyle cari islemler agiginin GSYH'ye oraninin yüzde 3,1 olarak gerçeklegmesi öngörülmektedir. Bu çerçevede, cari islemler açiginin finansman kalitesini artirmaya yönelik, teknoloji transferi saglayan uluslararas yatirimlar basta olmak üzere uzun vadeli sermaye giriglerinin öne çikarlmasi amaçlanmaktadir.
2.1.1. Büyüme ve Istihdam
a) Amaç
Büyümenin, ihracat odakli, istihdami destekleyen, istikrarli, Çevreye duyarli ve kapsayici bir yapida sürdürülmesi temel amaçtir. Bu dogrultuda, para, maliye ve gelirler politikalari koordineli bir sekilde yürütülecek, yapisal reformlarla fiziki sermaye ve insan kaynaginin kalitesinin yükseltilmesine ve teknolojik altyapinin güglendirilmesine odaklanilacaktir.
2.1.2. Yurt içi Tasarruflar
a) Mevcut Durum
Türkiye ekonomisinde yüksek oranli ve istikrarli büyümenin saglanmasinda finansmanin sürdürülebilir ve saglikli kaynaklardan temin edilmesi önem arz etmektedir. Yatirimlarin salgin ve jeopolitik gerilimler gibi dis soklara kargi daha az kirilgan, güvenilir ve kalici kaynaklardan saglanmasi bakmindan yurt içi tasarruflar önemli rol oynamaktadir.
Toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ye orani, 2009-2022 yillari arasinda ortalama yüzde 25,5, 2022 yilinda ise yüzde 30,0 olarak gerçeklesmistir. Ozel kesim tasarruflarinin önemli bir kismini olusturan girket tasarruflarinin GSYH'ye orani 2016 yilindan sonra artis egilimine girmis ve 2022 yilinda yüzde 20,6 seviyesine ulasmistir. 2021 yili itibariyla toplam yurt içi tasarruf orani, OECD ve AB ortalamasinin üzerinde ancak Orta-Gelirli ve Üst-Orta Gelirli Ülkeler ortalamasinin altindaki seyrine devam etmektedir.
2003 yilinda faaliyete baglayan Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) ve 2017 yilinda yürürlüge giren Otomatik Katilm Sistemi (OKS), devlet tesvikleriyle birlikte tasarruflarin artirilmasinda önemli bir rol oynamakta olup, ekonominin uzun vadeli finansmaninda da önemli bir ihtiyaca cevap vermektedir. 26 Eylül 2023 tarihinde Resmi Gazete de yayimlanan yönetmelikle katilimcilarin BESten ayrilmadan, birikimlerinin bir kismini acil ihtiyaglari için kullanabilmeleri saglanmaktadir. Katilimcilara evlilik, konut alimi, egitim masraflar (Türkiye'de faaliyet gösteren üniversitelerin herhangi bir örgün egitim lisans programina kayitli olmak ve 21 yagi agmamis olmak) ve dogal afet halinde belirli sartlar çerçevesinde BES'teki birikiminin bir kismini çekebilme imkâni getirilmistir.
30 Eylül 2023 itibariyla BES katilima sayisi yaklagik 8,4 milyon kisiye, fon büyüklugu 621,7 milyar TL'ye, sistemin verdigi emekli sayisi da 251.558 kigiye ulagmistir. Ayni tarih itibariyla OKS kapsamindaki çalisan sayisi yaklagik 7,2 milyon kisiye, fon büyüklügü ise 49,4 milyar TL'ye ulagmistir. BES katilima sayisinda son dönemdeki artista, 18 yas altina sisteme katilim imkâninin getirilmesinin ve devlet katkisinin yüzde 30'a yükseltilmesinin etkili oldugu degerlendirilmektedir. BES ve OKS toplam fon tutari, 30 Eylül 2023 itibariyla (deviet katkis dâhil) 671,1 milyar TL olmustur.
b) Amaç
Plan doneminde yurt içi tasarruflarin artirilmasi ve artan tasarruflarin öncelikli sektörler ve üretken alanlardaki yatirimlarin finansmanina yönlendirilmesi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kurumlar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Bireysel emeklilik sistemi (BES) daha cazip hale getirilerek fon tutari ve katilimc sayisi artirilacak, Otomatik Katilim Sistemi (OKS) isveren katkisini igerecek sekilde gelistirilecek ve fon çesitliligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.349) | Bireysel emeklilik sistemi (BES) daha cazip hale getirilerek fon tutari ve katilimc sayisi artirilacak, Otomatik Katilim Sistemi (OKS) isveren katkisini igerecek sekilde gelistirilecek ve fon çesitliligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.349) | Bireysel emeklilik sistemi (BES) daha cazip hale getirilerek fon tutari ve katilimc sayisi artirilacak, Otomatik Katilim Sistemi (OKS) isveren katkisini igerecek sekilde gelistirilecek ve fon çesitliligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.349) |
| Tedbir 349.1. OKS'nin isveren katkisini da içeren ikinci basamak emekllik sistemine dönüsecegi tamamlayici emeklilik sistemi kurulacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligr (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Sigortacilik ve Ozel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Sosyal Güvenlik Kurumu | 1. Yurt disi iyi uygulamalar incelenecektir. 2. Ülkemize özgü Tamamlayicr Emeklilik Sistemi (TES) modeli olusturulacaktir. |
| Tedbir 349.2. OKS'de fon çesittiligi katilimalarin farkli risk algisi ve tercihlerini dikkate alacak sekilde artirilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Sigortacilik ve Ozel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu, SPK, Emeklilik Gözetim Merkezi | 1. OKS'de yer alan çalisanlarin tercih edebilecegi fon evreninin genisletilmesine yönelik düzenleme yapilacaktir. 2. OKS'de yer alan çalisanlara Bireysel Emeklilik Fon Alim-Satim Platformu (BEFAS) araciigiyla BES fonlarina yatirim yapabilme imkani saglanacaktir. 3. OKS'de sunulan Baslangiç Fonlan ile sistemdeki Standart Fonlarin yatirim sinirlamalari gözden geçirilecektir. |
| Tedbir 349.5. Yüksekögretim kurumlarina kayitli 25 yas alti ögrencilerin BES'e katilimlarini ve sistemde kalmalarini tesvik edici uygulamalar hayata gegirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligr (S), Sigortacilk ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu, YÖK, Sigorta Birligi, Emeklilik Gözetim Merkezi | 1. Uygulamaya yönelik model önerileri gelistirilecektir. 2. BES mevzuatinda gerekli düzenlemeler yapilacaktir. |
| Sürdürülebilir Kalkinma Amaçlari arasinda yer alan sorumlu üretim ve tüketim davraniglarinin (SKA 12) toplumda yayginlastirilmasi özendirilecektir. (Kalkinma Plani | Sürdürülebilir Kalkinma Amaçlari arasinda yer alan sorumlu üretim ve tüketim davraniglarinin (SKA 12) toplumda yayginlastirilmasi özendirilecektir. (Kalkinma Plani | Sürdürülebilir Kalkinma Amaçlari arasinda yer alan sorumlu üretim ve tüketim davraniglarinin (SKA 12) toplumda yayginlastirilmasi özendirilecektir. (Kalkinma Plani |
| p.350) Tedbir 350.1. Sorumlu tüketimin unsurlari olan enerji ve su tasarrufu, atigi azaltma, dayanikli ve sürdürülebilir ürün kullanimi, geri dönüsüm, ikinci el ürün satin alma, tamir etme, yürüyüs, bisiklet ve toplu tasima kullanimini artirmaya yönelik tüketim davranislarnin yayginlastiilmasi saglanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanlig (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Tarim Bakanligr, Ulastirma ve Altyapi Bakanligr, Yerel Yönetimler, STK'lar | 1. Konut ve Insaat, Gida, Tarim ve Balikgilik, Tüketici Ürünleri Imalati, Turizm, Otomotiv, Plastik ve Tekstil sektörlerini kapsayan Ulusal Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim Eylem Plani hazirlanacaktir. ve Orman Bakanligi, Ticaret 2. Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim Eylem Planinin Izlenmesine iliskin mevzuat ve yazlim hazirlanacaktir. 3. Mahalli idarelerce hazirlanan planlar dahilinde kentlerde, özellikle yeni yerlesim yerlerinde bisiklet yollarinin planlanmasi ve hayata gecirilmesi saglanacaktir. 4. Gidani Koru Kampanyasi ve Türkiye'nin Gida Kayiplari ve srafinin Onlenmesi, Azaltilmasi ve Yönetimine Iliskin Ulusal Strateji Belgesi ve |
| p.350) Tedbir 350.1. Sorumlu tüketimin unsurlari olan enerji ve su tasarrufu, atigi azaltma, dayanikli ve sürdürülebilir ürün kullanimi, geri dönüsüm, ikinci el ürün satin alma, tamir etme, yürüyüs, bisiklet ve toplu tasima kullanimini artirmaya yönelik tüketim davranislarnin yayginlastiilmasi saglanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligu, Ulastirma ve Altyapl Bakanligi, Yerel Yönetimler, STK'lar | Eylem Plani çerçevesinde gida kayip ve israfinin azaltilmasi igin tüketici bilincinin artirilmasina yönelik projeler uygulanacaktir. 5. Gida israfinin azaltilmasina yönelik mevzuat hazirlanacaktir. |
| Tedbir 350.2. Sürdürülebilir üretim ve tüketim davranislarinin kazandinimasina yönelik egitimler müfredata ve kamu | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanlig (S), Milli Egitim Bakanlig!, Ticaret Bakanligi, YÖK, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, Yerel Yönetimler, STK'lar | 1. Sifir Atik Projesi kapsaminda egitim verilen kisi sayisi 21 milyona ulastinilacaktir. |
|---|---|---|
| kurumlari ile ozel sektör bünyesindeki programlara dâhil edilecektir. | Milli Egitim Bakanligr (S) | 2. Sürdürülebilir üretim ve tüketim davranislarinin kazandirlmasina yönelik konulara okul oncesi, ilkogretim ve ortaögretim müfredatinda yer verilecektir. |
| kurumlari ile ozel sektör bünyesindeki programlara dâhil edilecektir. | YÖK (S) | 3. Sürdürülebilir üretim ve tüketim davranislarinin kazandirlmasina yönelik konulara yüksekögretim müfredatinda yer verilecektir. |
| Finansal okuryazarligin artirilmasi ve finansal tabana yayilma amaciyla hanehalki ve firmalarda tasarruf yapma farkindaligi saglanacak ve finansal tasarruf araçlarina, aile bütçesi ve risk yönetimine yönelik bilgi düzeyi dijital platformlar da kullanilarak | Finansal okuryazarligin artirilmasi ve finansal tabana yayilma amaciyla hanehalki ve firmalarda tasarruf yapma farkindaligi saglanacak ve finansal tasarruf araçlarina, aile bütçesi ve risk yönetimine yönelik bilgi düzeyi dijital platformlar da kullanilarak | Finansal okuryazarligin artirilmasi ve finansal tabana yayilma amaciyla hanehalki ve firmalarda tasarruf yapma farkindaligi saglanacak ve finansal tasarruf araçlarina, aile bütçesi ve risk yönetimine yönelik bilgi düzeyi dijital platformlar da kullanilarak |
| artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.352) Tedbir 352.1. Aile bütçesi yönetimi, tasarruf ve yatirim araçlar ile risk yonetimi konularinda danigmanlik ve egitim hizmeti verilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, CBFO, SPK, BDDK, Sigortaclik ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu | 1.SPK bünyesindeki egitim seminerlerine katilan üniversite ögrencilerine finansal okuryazarlik egitimi verilecektir. 2. Universitelerin düzenledigi kariyer günlerinde finansal okuryazarlik konusunda bilgilendirme yapilacak ve yatirim araçlarini tanitici egitim brogürleri dagitilacaktir. 3. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi ile SPK arasinda imzalanacak is birligi protokolü gerçevesinde, Bakanlik bünyesindeki egiticiler igin finansal okuryazarlik konusunda egitim programi hazirlanacaktir. |
| Tedbir 352.2. Tüm ejitim, yas ve gelir grubundan kisilere ulagacak sekilde elektronik ortamda ücretsiz olarak finansal egitim içerikleri sunularak hanehalki ve firmalarin tasarruf etme bilinçleri gelistirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Cumhurbaskanligi Finans Ofisi, SPK, BDDK, Sigortacilik ve Ozel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, KOSGEB, TRT, TOBB, ilgili STK'lar Cumhurbaskanligi Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, SPK | 1. Finansal Okuryazarlik Portali ücretsiz bir sekilde kullanima agilacaktir. 2. Finansal okuryazarlik bilincinin yükseltilmesi igin kisa kamu spotlari ve/veya dijital içerikler hazirlatilacaktir. 3. Firmalarda tasarruf egiliminin artirilmasi amaciyla seminerler düzenlenecektir. 4. Finansal okuryazarligin artirilmasi igin sosyal medya platformlariyla da bütünlegik bir yapida kolay anlagilabilir, etkilegimli ve hedef |
| Tedbir 352.3. Finansal okuryazarlik icerigi ilk ve orta ögretim mufredatina yansitilacaktir. | Milli Egitim Bakanligr (S), SPK, BDDK, Sigortacilik ve Ozel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar, ilgili STK'lar | kitleye göre kigisellestirilebilir igeriklerin sunuldugu dijital bir platform olusturulacaktir. 1. Ilk ve ortaögretim müfredatinda finansal okuryazarlik ile ilgili güncelleme yapilacaktir. |
| Tedbir 352.4. Gençlerin ve çocuklarin tasarruf ve yatirim konularinda bilinç düzeylerinin artinilmasi amaciyla sosyal medya dâhil olmak üzere iletisim araçlarindan ve rol modellerden faydalanilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Gençlik ve ögretici etkinlikler yapilacaktir. ve Spor Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, SPK, BDDK, Sigortacilik ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu, BIST, Ilgili STK'lar | 1. Orta okul ve lise ögrencilerinde finansal okuryazarlik bilincini uyandirmaya yönelik egitici |
|---|---|---|
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Yurt Içi Tasarruf Orani (GSYH Içinde) | Yüzde | 30,0 | 29,2 | 29,6 |
| Ozel Kesim Tasarruf Orani (GSYH Içinde) | Yüzde | 28,0 | 29,1 | 30,5 |
| BES Katilima Sayisi (3) | Milyon Kisi | 14,5 | 16,0 | 16,5 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
Kaynak: 2022 yyli verileri Strateji ve Bütçe Baskanligi hesaplamalarina ve Emekilik Gözetim Merkezi verilerine dayanmaktadir.
(2) Program
(3) Yil sonu itibariyla gönüllü ve otomatik katilima dayali sistemlerin toplamidir.
2.1.3. Ödemeler Dengesi
a) Amaç
Küresel ticarette yesil dönüsüm ve dijitallesme odaginda sekillenen küresel kosullar dikkate alinarak küresel deger zincirlerindeki Türkiye'nin konumunun daha ileri seviyelere taginmasi, katma degeri yüksek ihracat potansiyelinin artirilmasi, enerji ve imalat sanayiinde ithalat bagimliliginin düsük seviyelere indirilmesi, turizmin yani sira yazilim gibi alanlarda hizmet gelirlerinin gesitlendirilerek üst seviyelere çikarilmasi yoluyla cari iglemler dengesinde sürdürülebilir bir iyilesme saglanmasi temel amaçtir.
b) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Stratejik ekonomik ve ticari iliskilerin gelistirilmesi, taraf olunan ticaret anlasmalarinda ülkemizin menfaatleri dogrultusunda gerekli düzenlemelerin hayata geçirilmesi, bölgesel baglantilligin artirilmasi ve enerji ve gida arz güvenliginin teminine yönelik çalismalar sürdürülecek, ikili, bölgesel ve çok tarafli ticaret diplomasisi faaliyetleri yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.354) | Stratejik ekonomik ve ticari iliskilerin gelistirilmesi, taraf olunan ticaret anlasmalarinda ülkemizin menfaatleri dogrultusunda gerekli düzenlemelerin hayata geçirilmesi, bölgesel baglantilligin artirilmasi ve enerji ve gida arz güvenliginin teminine yönelik çalismalar sürdürülecek, ikili, bölgesel ve çok tarafli ticaret diplomasisi faaliyetleri yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.354) | Stratejik ekonomik ve ticari iliskilerin gelistirilmesi, taraf olunan ticaret anlasmalarinda ülkemizin menfaatleri dogrultusunda gerekli düzenlemelerin hayata geçirilmesi, bölgesel baglantilligin artirilmasi ve enerji ve gida arz güvenliginin teminine yönelik çalismalar sürdürülecek, ikili, bölgesel ve çok tarafli ticaret diplomasisi faaliyetleri yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.354) |
| Tedbir 354.1. Mal ve hizmet ihracatinda "Uzak Ülkeler Stratejisi" basta olmak üzere pazar çesitliligini saglamaya yönelik politikalar uygulanmaya devam edilecek, komsu, yakin ve dost ülkelerle bölgesel ve ikili isbirlikleri gelistirilecek, bölgesel ve çok tarafli isbirligi platformlarindan en etkin sekilde istifade edilerek ticari iliskilerin yogunlastirilmasina yönelik çalismalar etkili bir biçimde sürdürülecektir. | Ticaret Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Saglik Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi | 1. Uzak Ulkeler Stratejisi kapsaminda belirlenen ülkeler ile mal ve hizmet ticareti ve ekonomik isbirliginin artirilmasina devam edilecek, fuar katilimi, ticaret heyetleri, ikili anlasma ve tanitim faaliyetleri yogunlastirilacaktir. 2. Islam ülkelerine yönelik ihracatimizda artis saglanmasi ve ihraç ürünlerimizin tanitimi amaciyla Ticaret Bakanligi koordinasyonunda ticaret heyetleri ve fuarlar düzenlenecektir. |
| 3. ilgili isbirligi kuruluslari marifetiyle, mal ve hizmet ticareti alaninda istigal eden sektörlerimize özel tanitim ve pazarlama projeleri hayata geçirilecektir. 4. Bilisim sektörüne yönelik Uluslararasi Teknoloji Pazarlama Ofisleri (UTPO) yayginlastinlacaktir. | |||
|---|---|---|---|
| Tedbir 354.3. Karma Ekonomik Komisyon ve Ortak Ekonomik ve Ticaret Komisyonlari gergevesinde ilgili ülkelerle ekonomik ve ticari iliskiler güclendirilecektir. | Tedbir 354.3. Karma Ekonomik Komisyon ve Ortak Ekonomik ve Ticaret Komisyonlari gergevesinde ilgili ülkelerle ekonomik ve ticari iliskiler güclendirilecektir. | Ticaret Bakanlig (S) | 1. Ilgili ülkelerle Karma Ekonomik Komisyonu toplantilari sürdürülecektir. 2. Ilgili ülkelerle Ortak Ekonomik ve Ticaret Komisyonlari toplantilari düzenlenecektir. |
| Tedbir 354.5. Ülkemizin tercihli ticaret agi güglendirilecek, yeni serbest ticaret anlasmalari müzakere edilecek ve yürürlükteki serbest ticaret anlasmalarinin kapsaminin genisletilmesine yönelik çalismalar | Tedbir 354.5. Ülkemizin tercihli ticaret agi güglendirilecek, yeni serbest ticaret anlasmalari müzakere edilecek ve yürürlükteki serbest ticaret anlasmalarinin kapsaminin genisletilmesine yönelik çalismalar | Ticaret Bakanligl (S), Disisleri Bakanligr | 1. Türkiye-Japonya STA Müzakereleri sürdürülecektir. 2. Türkiye-Tayland STA Müzakereleri sürdürülecektir. |
| yürütülecektir. Tedbir 354.6. Afrika agilimi çerçevesinde Afrika ülkeleri ile diplomatik, ticari ve ekonomik iliskiler daha da güglendirilecek ve ülkemiz ile bölge ülkeleri arasinda dis ticaret hacmi artinlacaktir. | yürütülecektir. Tedbir 354.6. Afrika agilimi çerçevesinde Afrika ülkeleri ile diplomatik, ticari ve ekonomik iliskiler daha da güglendirilecek ve ülkemiz ile bölge ülkeleri arasinda dis ticaret hacmi artinlacaktir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Afrika ülkeleriyle üst düzey ikili/karsilikli ziyaretler sürdürülecektir. 2. Ilgili ülkelerle Karma Ekonomik Komisyonu toplantilari yapilacaktir. |
| Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek Gümrük Birligi'nin güncellenmesine yönelik Avrupa Birligi kurumlari ve üye ülkeler nezdinde çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani | Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek Gümrük Birligi'nin güncellenmesine yönelik Avrupa Birligi kurumlari ve üye ülkeler nezdinde çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani | Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek Gümrük Birligi'nin güncellenmesine yönelik Avrupa Birligi kurumlari ve üye ülkeler nezdinde çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani | Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek Gümrük Birligi'nin güncellenmesine yönelik Avrupa Birligi kurumlari ve üye ülkeler nezdinde çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani |
| p.356) Tedbir 356.1. Gümrük Birligi'nin güncellenmesi kapsaminda Türkiye-AB rekabet gücü analizi çalismalari yapilacaktir. | Ticaret Bakanlign (S), Disisleri Bakanlig, Ilgli Kurum ve Kuruluslar | Ticaret Bakanlign (S), Disisleri Bakanlig, Ilgli Kurum ve Kuruluslar | 1. Türkiye-AB Gümrük Birliginin güncellenmesi kapsaminda Türkiye-AB rekabet gücü analizi yapilacak, Gümrük Birliginin tarim sektörünü kapsayacak sekilde güncellenmesi durumunda tarim sektörüne olasi etkiler analiz edilecektir. |
| Tedbir 356.2. Gümrük Birligi'nin güncellenmesi müzakereleri yürütülecek ve kamu, özel sektör, STK'lar ve akademisyenlerin görüsleri alinarak ulusal müzakere hazirlik calismalari tamamlanacaktir. | Ticaret Bakanlig (S), Disisleri Bakanligi, ilgli Kurum ve Kuruluslar | Ticaret Bakanlig (S), Disisleri Bakanligi, ilgli Kurum ve Kuruluslar | 1. Müzakere pozisyonu olusturmak üzere, kamu, özel sektör, STK'lar ve akademi temsilcilerinin katilimiyla toplantilar düzenlenecektir. |
| Tedbir 356.3. Gümrük Birligi'nin güncellenmesi kapsaminda ilgili STK'larla istisare edilerek ülkemiz hizmet sektörleri ve hizmet ihracatina yönelik etkileri tespit edilecektir. | Ticaret Bakanlig (S), ilgli Kurum ve Kuruluslar | Ticaret Bakanlig (S), ilgli Kurum ve Kuruluslar | 1. Türkiye-AB Gümrük Birliginin hizmet ticaretini içerecek sekilde güncellenmesi hazirliklari kapsaminda, ilgili taraflarla hizmet sektörlerimize yönelik istisare çalismalari yapilacaktir. 2. Etki analizi çalismasi ile söz konusu güncellemenin hizmet ihracatimiza yönelik etkilerinin incelenecektir. |
| is ve dis pazarlarda rekabetçiligin korunmasi için yesil dönüsüm kapsaminda ortaya gikan üretim ve ticarete iliskin çevre standartlarina uyum saglanmasi için gerekli | is ve dis pazarlarda rekabetçiligin korunmasi için yesil dönüsüm kapsaminda ortaya gikan üretim ve ticarete iliskin çevre standartlarina uyum saglanmasi için gerekli | is ve dis pazarlarda rekabetçiligin korunmasi için yesil dönüsüm kapsaminda ortaya gikan üretim ve ticarete iliskin çevre standartlarina uyum saglanmasi için gerekli |
|---|---|---|
| Tedbir 357.1. Basta AB olmak üzere ihracat pazarlarinda rekabetçiligin artirilmasi ve tedarik zincirlerinde Türkiye'nin konumunun yükseltilmesi amaciyla AB Yesil Mutabakatina uyum kapsaminda üretim ve ticarete yönelik sektörel dönüsüm adimlari hayata geçirilecektir. | önlemler alinacaktir (Kalkinma Plani p.357) Ticaret Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanliji, Sanayi ve Teknoloji Bakanlig | 1. Yegil Mutabakat Eylem Plani sektörel donusum yol haritalarini igerecek sekilde güncellenecektir. 2. Yegil Mutabakat kapsaminda sektörlerin gelecegine yönelik farkindalik artirici ve bilgilendirici çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 357.2. Dis ticarette rekabetgiligin korunarak daha ileriye tasinmasi için ulusal karbon fiyatlandirma mekanizmalari olusturulacak, öncelikli olarak AB ile uyumlu bir Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) uygulamaya konulacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanliji (S), Ticaret Bakanligi | 1. Ulusal karbon fiyatlandirma mekanizmasi olusturulacaktir. 2. AB ile uyumlu bir Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) uygulamaya konulacaktir. |
| Tedbir 357.3. AB'nin sinirda karbon düzenlemesi mekanizmasindan etkilenecek sektörler için en düsük maliyetle emisyon azaltimina yönelik çalismalar desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlign (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Ticaret Bakanligr | 1. AB'nin sinirda karbon düzenlemesi mekanizmasindan etkilenecek sektörlere yönelik yol haritalar hazirlanacaktir. |
| Tedbir 357.4. Firmalarimizin ihracat odakli yesil dönüsümlerini saglamak üzere ihtiyaç duyabilecekleri konularda kapsamli bir danismanlik modeli olusturulacaktir. | Ticaret Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanlig | 1. ihracatg firmalarin küresel deger zincirlerinin katma deger olusturan asamalarina eklemlenmesini destekleyen, karbon emisyonu azaltimi ve yenilenebilir enerji kullanimi ile kaynak verimliligi artisi konularinda ihtiyag duyacaklari unsurlara yönelik devlet yardimlari verilmeye devam edilecek ve yeni destek mekanizmalari gelistirilecektir. |
| Tedbir 357.5. Sinirda karbon düzenlemesi mekanizmasiyla ilgili sektörlerin emisyonlarinin izlenmesi ve raporlanmasi konularinda rehberlik faaliyetleri yürütülecektir. | Ticaret Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi, TOBB, TIM | 1. Ihracatg Birlikleri, Odalar, Borsalar, OSB'ler nezdinde yardim masalari kurulmasina destek verilecek, egiticiler yetistirilecektir. 2. SKDM kapsaminda dogrudan firmalara yönelik egitimler verilecektir. |
| ithalat bagimhligr yüksek, istihdama katkr orani ve döviz geliri potansiyeline sahip öncelikli sektörlere yönelik yesil dönüsüm yatirimlarinin finansman ihtiyaçlari çesitlendirilmis | ithalat bagimhligr yüksek, istihdama katkr orani ve döviz geliri potansiyeline sahip öncelikli sektörlere yönelik yesil dönüsüm yatirimlarinin finansman ihtiyaçlari çesitlendirilmis | ithalat bagimhligr yüksek, istihdama katkr orani ve döviz geliri potansiyeline sahip öncelikli sektörlere yönelik yesil dönüsüm yatirimlarinin finansman ihtiyaçlari çesitlendirilmis |
|---|---|---|
| Tedbir 358.1. Deviet yardimlar yesil dönüsümün finansmanini kolaylastrracak sekilde bütüncül bir yaklasimla gözden geçirilerek gelistirilecektir. | finansman ürünleriyle karsilanacaktir. (Kalkinma Plani p.358) Ticaret Bakanligt (S), Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligr | 1. Ihracata yönelik devlet yardimlari yesil dönüsüm odaginda gözden geçirilerek gelistirilmek üzere ilgili kurumlar arasinda isbirligi mekanizmalari olusturulacaktir. |
| Tedbir 358.1. Deviet yardimlar yesil dönüsümün finansmanini kolaylastrracak sekilde bütüncül bir yaklasimla gözden geçirilerek gelistirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Ïklim Degisikligi Bakanlig, Ticaret Bakanligi, Strateji ve Bütce Baskanliăi | 2. Yatirimlara yönelik devlet yardimlari yesil dönüsüm odaginda gözden gecirilerek gelistirilmek üzere ilgili kurumlar arasinda isbirligi mekanizmalari olusturulacaktir. |
| Tedbir 358.2. Yesil dönüsümün uluslararasi finansman imkânlari konusunda güncel rehber dokümanlar | Ticaret Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanlig | 1. Yesil dönüsümün finansman imkânlari konusunda rehber bir doküman hazirlanacaktir. |
| Mal ve hizmet ihracatini etkileyen yönleriyle dijitallesme alaninda rekabetçiligin korunmasi ve artirilmasi için gerekli mevzuat, destek politikalari ve uluslararasi anlasmalara yönelik hazirliklar tamamlanacaktir. (Kalkinma Plani p.359) | Mal ve hizmet ihracatini etkileyen yönleriyle dijitallesme alaninda rekabetçiligin korunmasi ve artirilmasi için gerekli mevzuat, destek politikalari ve uluslararasi anlasmalara yönelik hazirliklar tamamlanacaktir. (Kalkinma Plani p.359) | Mal ve hizmet ihracatini etkileyen yönleriyle dijitallesme alaninda rekabetçiligin korunmasi ve artirilmasi için gerekli mevzuat, destek politikalari ve uluslararasi anlasmalara yönelik hazirliklar tamamlanacaktir. (Kalkinma Plani p.359) |
| Tedbir 359.1. AB tarafindan yürürlüge konulan dijital düzenlemelerin mal ve hizmet ihracatimiza etkileri incelenecek ve atilacak adimlarin tespitine yonelik yol haritasi hazirlanacaktir. | Ticaret Bakanligi (S), Adalet Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Dijital Dönüsüm Ofisi, Bilgi Teknolojileri ve iletisim Kurumu | 1. Kamu, özel sektör, STK'lar ve akademi temsilcilerinin katrlimiyla toplantilar yapilacak, Avrupa Komisyonu nezdinde isbirligi gelistirilecektir. |
| Tedbir 359.2. Kisisel Verilerin Korunmasi Kanununun Avrupa Birligi Genel Veri Koruma Tuzugu (GDPR) basta olmak üzere AB müktesebatina uyum sürecine yönelik çalismalar tamamlanacaktir. | Adalet Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi | 1. 6698 sayili Kisisel Verilerin Korunmasi Kanununun Avrupa Birligi Veri Koruma Tüzügü (GDPR) ile Uyumlastirilmasina yönelik calismalar tamamlanacaktir. |
| Tedbir 359.3. Türkiye'nin bir baglanti noktasi olarak AB bulut sistemi olan GAIA-X katilimci ülkeleri arasinda yer almasina yönelik çalismalar yapilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), Dijital Dönüsüm Ofisi | 1. AB dijital ekonomi düzenlemelerinin ülkemiz ticaretini etkileyen boyutlari ve atilmasi gereken adimlar tespit edilecektir. |
| Tedbir 359.4. Elektronik ticaret alaninda dijital altyapinin gelistirilmesi, ödeme ve lojistik altyapisinin güclendirilmesi saglanarak e-ihracat desteklenecek, elektronik ticaret pazarinda daha fazia ihracatç firmanin etkin sekilde faaliyet göstermesi saglanacaktir. | Ticaret Bakanligi (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, TCMB | 1. 5986 sayili E-Ïhracat Desteklerine Iliskin Karar gergevesindeki desteklerin etkin bir sekilde yürütülmesi igin çalismalara devam edilecektir. |
| Sürdürülebilir ihracat artisini saglamak amaciyla mal ve hizmetlerin Ar-Ge'ye ve yenilikçilige dayali, yesil ve döngüsel ekonomiye uyumlu, üretim, markalasma, tanitim ve pazarlama süreçleri desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.360) | Sürdürülebilir ihracat artisini saglamak amaciyla mal ve hizmetlerin Ar-Ge'ye ve yenilikçilige dayali, yesil ve döngüsel ekonomiye uyumlu, üretim, markalasma, tanitim ve pazarlama süreçleri desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.360) | Sürdürülebilir ihracat artisini saglamak amaciyla mal ve hizmetlerin Ar-Ge'ye ve yenilikçilige dayali, yesil ve döngüsel ekonomiye uyumlu, üretim, markalasma, tanitim ve pazarlama süreçleri desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.360) |
|---|---|---|
| Tedbir 360.1. Küresel deger zincirlerindeki ileri katilimin artirilmasina yönelik destekler kurgulanacak, teknoloji ve bilgi transferi saglayabilecek firma isbirlikleri güglendirilecektir. | Ticaret Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Küresel tedarik zinciri desteginin yayginlastirilmasina yönelik bilgilendirme çalismalari yayginlastirilacak, destek için potansiyel arz eden ihracatçilar tespit edilerek bilgilendirmeler gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 360.2. Mal ve hizmet ihracat potansiyeli olan ve yüksek katma deger saglayacak ürün ihracatinin artirilmasina yönelik firmalarin devlet yardimlarindan daha etkin yararlanmalari saglanacaktir. | Ticaret Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlig | 1. Katma degeri ve rekabet gücü yüksek ürünlerin ihracat içindeki payini artirmak ve ülkemizin küresel deger zincirindeki konumunu güclendirmek üzere ihracatçilarimiza tasarimdan, markalasmaya, gesitli kalemlerde saglanan desteklere yönelik bilgilendirme faaliyetleri yürütülerek farkindalik olusturulmasi saglanacak ve ihracatçilarimiz etkin bir sekilde desteklenmeye devam |
| Tedbir 360.3. Mal ve hizmet ihracatinin artirilmasina yönelik tüm kurum ve kuruluslar tarafindan yapilacak uluslararasi tanitim faaliyetleri "Türkiye-Gücünü Kesfet" logosu kullanilarak etkin bir bigimde yürütülecektir. | Ticaret Bakanlig (S), Kültür ve Turizm Bakanligl | edilecektir. 1.Ilgili isbirligi kuruluslari marifetiyle, mal ve hizmet ticareti alaninda istigal eden sektörlerimizde ilgili destek programlari kapsaminda hedef ülkelere yönelik gerçeklestirilecek sektörel ticaret/alim heyetleri ile milli katilim organizasyonlari desteklenecektir. 2. Ülkemizin mal ihracatinin artirilmasina yönelik yurt disi etkinlik ve tanitim faaliyetleri yürütülecektir. 3. Ülkemizin egitim, saglik, bilisim vb. hizmet sektöründeki küresel yeni egilimler de dikkate alinarak uluslararasi bilinirligi ve ihracatinin artinlmasina yönelik yurt disi etkinlik ve tanitim faaliyetleri yürütülecektir. |
| Tedbir 360.4. Uluslararasi pazarlara tutunma sürecinde firmalarn ihracatta sürekliligini saglayacak destek ve faaliyetlere özel önem verilecektir. | Ticaret Bakanligt (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligr | 1. Ihracata yönelik devlet yardimlari çerçevesinde firmalarin ihracatta sürekliligine yönelik destek unsurlarinin kullanmasi amaciyia yonlendirmeler yapilacaktir. 2. Hizmet ihracatçisi firmalarimizin uluslararasi pazarlarda tutunmasina yönelik gerçeklestirdikleri faaliyetlerin giderleri desteklenmeye devam edilecek, mevcut destekler hakkinda firmalara yönelik bilgilendirme seminerleri düzenlenecek, sektörel ticaret ve alim heyetieri organize edilecek, milli ve bireysel fuar katilimlari desteklenecektir. |
|---|---|---|
| ihracatta yurt içi katma degerin ve çikti ürünün teknolojik seviyesini artirmak üzere Dâhilde Isleme Rejiminin öncelikli hedef ürün ve sektör kapsamina iliskin düzenleme yapilacaktir. | ihracatta yurt içi katma degerin ve çikti ürünün teknolojik seviyesini artirmak üzere Dâhilde Isleme Rejiminin öncelikli hedef ürün ve sektör kapsamina iliskin düzenleme yapilacaktir. | ihracatta yurt içi katma degerin ve çikti ürünün teknolojik seviyesini artirmak üzere Dâhilde Isleme Rejiminin öncelikli hedef ürün ve sektör kapsamina iliskin düzenleme yapilacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.361) Tedbir 361.1. Dâhilde Ïsleme Rejiminde öncelikli hedef ürün ve sektör kapsamina iliskin düzenleme yapilacaktir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. DiR kapsaminda ihraç edilmek üzere ithal edilen hammadde, ara mali, yardima malzeme, ambalaj malzemesi gibi girdilerin yurt içinde üretilme imkanlari arastinilarak tespit edilecektir. 2. Tespit edilen yur tigi üretim imkanlari göz önüne alinarak yurt içi üretimi ve istihdami olumsuz etkilemeyecek sekilde DiR'de gerekli düzenlemeler yapilacaktir. |
| Üretim ve ticaret bakimindan stratejik konumdaki girdilerin arz güvenligi sürdürülebilirliginin saglanmasina yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkinma | Üretim ve ticaret bakimindan stratejik konumdaki girdilerin arz güvenligi sürdürülebilirliginin saglanmasina yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkinma | Üretim ve ticaret bakimindan stratejik konumdaki girdilerin arz güvenligi sürdürülebilirliginin saglanmasina yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkinma |
| Plani p.362) Tedbir 362.1. Basta dijital ve yesil dönüsüm alanlarinda olmak üzere ithalata bagimliligr azaltmaya ve arz güvenligini temin etmeye yönelik ulusal kritik hammaddeler stratejisi hazirlanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), Ticaret Bakanligr | 1. Ulusal kritik hammaddelere yönelik mevcut durum analiz raporu hazirlanacaktir. 2. Analiz raporuna göre kritik ürünler için yol haritalar belirlenecektir. |
| Tedbir 362.3. Arz soklarinin görülebildigi tarimin her bir alt sektöründe ürün bazinda arz risklerini ortaya koyarak yerli üretim ve ekonomik dis alim tedarikine yönelik Üretim- ihracat-ithalat Konsolidasyon Programi hazirlanarak uygulamaya konulacaktir. | Tarm ve Orman Bakanligl (S), Ticaret Bakanligi | 1. Üretim-ihracat-ithalat Konsolidasyon Programi hazirlik calismalari yapilarak mevcut durum analiz edilecek ve raporlanacaktir. 2. Analiz raporuna göre ürün yol haritalari belirlenecektir. |
| Turizm, tagimacilik, finansal hizmetler ve danigmanlik, bilisim, egitim, saglik, fuarailik ve dizi/film basta olmak üzere kültür endüstrileri, yurt digi müteahhitlik ve teknik müsavirlik alanlarinda verimlilik ve rekabet gücünü esas alan döviz kazandirici hizmet ticaretine | Turizm, tagimacilik, finansal hizmetler ve danigmanlik, bilisim, egitim, saglik, fuarailik ve dizi/film basta olmak üzere kültür endüstrileri, yurt digi müteahhitlik ve teknik müsavirlik alanlarinda verimlilik ve rekabet gücünü esas alan döviz kazandirici hizmet ticaretine | Turizm, tagimacilik, finansal hizmetler ve danigmanlik, bilisim, egitim, saglik, fuarailik ve dizi/film basta olmak üzere kültür endüstrileri, yurt digi müteahhitlik ve teknik müsavirlik alanlarinda verimlilik ve rekabet gücünü esas alan döviz kazandirici hizmet ticaretine |
|---|---|---|
| Tedbir 364.1. Turizmin çesitlendirilerek 12 aya ve tüm ülkeye yayilmasi amaciyla alternatif turizm ürünlerinin tanitim çalismalari basta dünyada yükselen pazar konumundaki ülkeler ile Amerika ve Uzak Doju gibi uzak pazarlardaki ülkeler ve öncelikle üst gelir grubuna yönelik olarak yurutulecek, ziyaretçi basina geliri artiracak sekilde nitelikli turizm faaliyetlerine odaklanilacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Ticaret Bakanligi | 1. Amerika ve Uzak Doju ülkeleri basta olmak üzere hedef pazarlara yönelik uygun turizm ürünleri belirlenecektir. 2. Turizm ürünlerine iliskin içerikler olusturulacak ve bu içerikler tanitim faaliyetlerinde kullanilacaktir. |
| Tedbir 364.2. Turizmde hizmet kalitesini artirmak üzere sektörde çalisan personelin nitelikli istihdam imkanlarinin yll geneline yayilmasi saglanacak, mesleki ve teknik egitim ile isbagi programlarinin aktif bir biçimde uygulanmasiyla beceri düzeyi yükseltilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanlig (S), Milli Egitim Bakanligi, Ticaret Bakanligi | 1. Talepte bulunan konaklama ve yeme içme isletmelerinde çalisan personelin mesleki bilgi ve becerilerini gelistirmek ve hizmet kalitesini artirmak amaciyla isbasi mesleki turizm egitimleri düzenlenmesine devam edilecektir. |
| Tedbir 364.6. Türkiye'yi önemli bir film yapim merkezi haline getirmek üzere ülke içinde gerçeklestirilecek uluslararasi yapimlar desteklenecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Ticaret Bakanligi | 1. Çekimleri ülkemizde gerçeklestirilecek uluslararasi yabanci yapimlar desteklenecektir. 2. Yabanci film, dizi, yarigma ve müzik klipleri çekimlerinin ülkemizde gerçeklestirilmesi durumunda çekim izinlerinin yani sira mihmandarlik ve içerik |
| destegi verilecektir. Türk Eximbank'in is modeli ve kurumsal altyapisi uluslararasi en iyi uygulamalar dikkate alinarak gelistirilecek, Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma degerli ihracatin finansmaninda yesil ve dijital dönüsümü önceleyerek kullandirilacaktir. (Kalkinma Plani | destegi verilecektir. Türk Eximbank'in is modeli ve kurumsal altyapisi uluslararasi en iyi uygulamalar dikkate alinarak gelistirilecek, Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma degerli ihracatin finansmaninda yesil ve dijital dönüsümü önceleyerek kullandirilacaktir. (Kalkinma Plani | destegi verilecektir. Türk Eximbank'in is modeli ve kurumsal altyapisi uluslararasi en iyi uygulamalar dikkate alinarak gelistirilecek, Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma degerli ihracatin finansmaninda yesil ve dijital dönüsümü önceleyerek kullandirilacaktir. (Kalkinma Plani |
| p.365). Tedbir 365.1. Türk Eximbank'in mevzuat altyapisinin güglendirilmesi igin diger kamu bankalarinda oldugu gibi kendine ait kanunun yapilmasi saglanacaktir. | Ticaret Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Türk Eximbank'in mevzuat altyapisinin güclendirilmesi igin mevzuat taslagi hazirlanacaktir. |
| Tedbir 365.2. Türk Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma degerli ihracatin finansmaninda kullandirilacaktir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Türk Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma degerli ihracatin finansmaninda kullandirilmak üzere önceliklendirilecektir. |
| Serbest bölgelerde sunulan hizmetler ve bilisim altyapisi gelistirilerek bu bölgelerin yüksek teknolojiye dayali dogrudan yabanci yatirimlarin çekilmesine, sanayinin rekabetçiligine ve verimliligine daha etkin katki vermesi saglanacaktir. (Kalkinma | Serbest bölgelerde sunulan hizmetler ve bilisim altyapisi gelistirilerek bu bölgelerin yüksek teknolojiye dayali dogrudan yabanci yatirimlarin çekilmesine, sanayinin rekabetçiligine ve verimliligine daha etkin katki vermesi saglanacaktir. (Kalkinma | Serbest bölgelerde sunulan hizmetler ve bilisim altyapisi gelistirilerek bu bölgelerin yüksek teknolojiye dayali dogrudan yabanci yatirimlarin çekilmesine, sanayinin rekabetçiligine ve verimliligine daha etkin katki vermesi saglanacaktir. (Kalkinma |
|---|---|---|
| Tedbir 366.3. Serbest bölgelerde yüksek katma degerli ihracata yönelik üretim faaliyetleri yayginlastirilacaktir. | Ticaret Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Yer ve sinirlari tespit edilen Menemen Serbest Bölgesi faaliyete gegirilecektir. |
| Tedbir 366.4. Serbest bölgelerde yegil dönüsümün gerçeklestirilebilmesi amaciyla yenilenebilir enerji kullaniminin artirimasi saglanacaktir. | Ticaret Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Serbest bölgelerde yenilenebilir enerji kullaniminin artirlmasini saglayacak düzenlemeler hayata geçirilecektir. |
| Uluslararasi helal ürün ve hizmet pazarlarindan daha fazla pay alinmasini teminen helal kalite altyapisi gelistirilerek piyasalarda güvenli ürün arzinin temini ve ticarette teknik engellerin azaltilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.367) | Uluslararasi helal ürün ve hizmet pazarlarindan daha fazla pay alinmasini teminen helal kalite altyapisi gelistirilerek piyasalarda güvenli ürün arzinin temini ve ticarette teknik engellerin azaltilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.367) | Uluslararasi helal ürün ve hizmet pazarlarindan daha fazla pay alinmasini teminen helal kalite altyapisi gelistirilerek piyasalarda güvenli ürün arzinin temini ve ticarette teknik engellerin azaltilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.367) |
| Tedbir 367.1. Helal Akreditasyon Kurumu (HAK) tarafindan akredite edilen kuruluslarca düzenlenen helal belgelerin uluslararasi taninrligini artiracak girisimler yürütülecektir. | Ticaret Bakanligi (S), Isleri Baskanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Diyanet | 1. Helal belgesinin kargilikli taninmasi mekanizmasinin tesisine yönelik Islam Isbirligi Teskilati bünyesinde kurulacak uluslararasi yapi olan Helal Akreditasyon Kurumlari Islami Forumu (IFHAB) nun kurulus sürecinin tamamlanmasi ve isler hale getirilmesi yönünde teknik katki saglanacaktir. 2. Helal Akreditasyon Kurumu tarafindan akredite edilen kuruluslarca düzenlenen helal belgelerinin uluslararasi kabulünü saglamaya yönelik ikili ve çok tarafli diplomatik temaslar gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 367.2. Ulusal ve uluslararasi helal uygunluk degerlendirme kuruluslari akredite edilecektir. | Ticaret Bakanligi (S), Tarim ve Orman Bakanligi, HAK | 1. Ülkemizce benimsenen uluslararasi standartlara dayali usul ve esaslar gerçevesinde, yurt iginde ve yurt disinda mukim uygunluk degerlendirme kuruluslarinin yapacaklari basvurular, öngörülen süreler içerisinde ve prosedürlere bagli olarak sonuçlandirilacaktr. |
| Tedbir 367.3. Helal belgeli ürün ve hizmet ticaretinde teknik engellerin giderilmesine yönelik akreditasyon, egitim, isbirligi ve tanitim faaliyetleri artinilacaktir. | Ticaret Bakanlig (S) | 1. Fuar, konferans, Çalistay vb. etkinliklere katilim saglanarak helal belgeli ürün ve hizmet ticaretinin öneminin yurt içi ve yurt disi paydaslara etkin sekilde anlatilmasi saglanacaktir. |
| Tedbir 367.4. Helal kalite altyapisinda çalisacak beseri sermayenin güçlendirilmesi ve kurumsal kapasitenin artirilmasini teminen egitimler düzenlenecektir. | Ticaret Bakanligr (S) | 1. Helal kalite alt yapisinda çalisacak kisilerin alaninda yetkin ve yeterli egitmenler tarafindan uluslararasi alanda geçerli egitim almalarini teminen egitim faaliyetleri düzenlenecektir. |
|---|---|---|
c) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| ihracat (FOB) | Milyar Dolar | 254,2 | 255,0 | 267,0 |
| Ithalat (CiF) | Milyar Dolar | 363,7 | 367,0 | 372,8 |
| Cari Islemler Dengesi | Milyar Dolar | -48,9 | -42,5 | -34,7 |
| Cari islemler Dengesi/GSYH | Yüzde | -5,4 | 4,0 | -3,1 |
| Seyahat Gelirleri | Milyar Dolar | 41,4 | 49,0 | 52,5 |
(2) Program
(1) Gerçeklesme Tahmini
2.1.4. Enflasyon ve Para Politikasi
a) Amaç
Bütüncül bir anlayis içerisinde para ve maliye politikasi araçlarinin etkin sekilde kullanimiyla enflasyonla mücadeleye kararlilikla devam edilerek enflasyonun orta vadede tek haneli rakamlara düsürülmesi ve fiyat istikrarinin saglanmasi temel amaçtir.
b) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Para politikasi araçlari enflasyon oranini düsürme amaciyla güçlü bir sekilde kullanilmaya devam edilecek, maliye ve gelirler politikalari, para politikasiyla koordineli olarak yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.369) | Para politikasi araçlari enflasyon oranini düsürme amaciyla güçlü bir sekilde kullanilmaya devam edilecek, maliye ve gelirler politikalari, para politikasiyla koordineli olarak yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.369) | Para politikasi araçlari enflasyon oranini düsürme amaciyla güçlü bir sekilde kullanilmaya devam edilecek, maliye ve gelirler politikalari, para politikasiyla koordineli olarak yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.369) |
| Tedbir 369.1. Enflasyon hedefi dogrultusunda TCMB tüm politika araglarini etkin bir bigimde kullanirken, maliye ve gelirler politikalarinin para politikasi ile esgüdümü saglanacaktir. | TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. Enflasyon beklentilerini gipalamayi teminen temel para politikasi araglari miktarsal sikilastirma ve seçici kredi uygulamasini da igerecek sekilde bütünsel bir anlayisla uygulanacaktir. |
| Tedbir 369.2. Mali disiplin gözetilerek yönetilen/yönlendirilen fiyatlar geçmis enflasyona endeksleme davranisinin azaltilmasina yardima olacak sekilde belirlenecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligr (S), TCMB | 1. Yönetilen ve yönlendirilen fiyatlarin belirlenmesinde ataleti azaltacak sekilde alternatif fiyat belirleme yöntemlerine yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 369.4. Ekonomik dengeleri bozucu ve enflasyonu besleyen tüketim artislarini önleyecek uygulamalar hayata gecirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, BDDK, TCMB | 1. Kredi kartlari ile gerçeklestirilecek mal ve hizmet alimlari ile nakit çekimlerinde taksitlendirme süreleri basta olmak üzere enflasyonu düsürmeye yönelik politikalari destekleyici olarak alinan mevcut kararlarin etkileri analiz edilecek, gerek görülmesi durumunda ilave tedbirler alinacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 369.5. Fiyat istikrarina yönelik yatirim- istihdam-üretim-ihracata dayali büyüme politikalari dogrultusunda reel sektöre uygun maliyetlerle hedef odakli finansman imkâni saglanacaktir. | TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanligl | 1. Ihracat ve döviz kazandirici hizmetler reeskont kredileri ihracatin, yatirim taahhütlü avans kredileri ile de yatirimlarin finansmanina katki sunulmasina devam edilecektir. 2. Her iki kredi programinin olusturdugu katkinin azami düzeye gikartilmasina dönük hedef odakli iyilestirme ve güncelleme çalismalari yürütülecektir. |
| TCMB, fiyat istikrarinin saglanmasi temel amaci dogrultusunda parasal aktarim nekanizmasinin etkin isleyisi için tüm araglarini kararli ve bagimsiz bir sekilde kullanmay levam edecektir. (Kalkinma Plani p.370 | TCMB, fiyat istikrarinin saglanmasi temel amaci dogrultusunda parasal aktarim nekanizmasinin etkin isleyisi için tüm araglarini kararli ve bagimsiz bir sekilde kullanmay levam edecektir. (Kalkinma Plani p.370 | TCMB, fiyat istikrarinin saglanmasi temel amaci dogrultusunda parasal aktarim nekanizmasinin etkin isleyisi için tüm araglarini kararli ve bagimsiz bir sekilde kullanmay levam edecektir. (Kalkinma Plani p.370 |
| Tedbir 370.1. Para politikasi kararlari enflasyon beklentileri ve fiyatlama davranislari basta olmak üzere enflasyonu etkileyen tüm unsurlardaki gelismeler dikkate alinarak olusturulacaktir. | TCMB (S) | 1. Para politikasi kararlari beklentiler, finansal piyasa gelismeleri, kredi ve talep kosullari gibi birçok unsur göz önünde bulundurularak alinmaya devam edilecektir. 2. Beklentileri çipalayacak, ekonomideki öngörülebililigi artiracak ve fiyatlama davranislarinda normallesmeyi saglayacak para politikasi veri merkezli bir bakis açisi ile uygulanacaktir. |
| Tedbir 370.2. Politika kararlarinin iletisimi kapsaminda, fiyatlama davranislari ve enflasyonu etkileyen unsurlardaki gelismeler ile bu gelismelerin kararlari ne yönde etkiledigi konularinda kamuoyu seffaf bir bigimde bilgilendirilmeye devam edilecektir. | TCMB (S) | 1. Kamuoyuna yönelik iletisim araçlari daha etkin kullanilacak ve kararlarin hedef kitlelere agiklanmasi konusunda çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 370.3. Finansal istikrarin gözetilmesine yönelik rezerv artirici uygulama ve araçiar çesitlendirilerek güçlendirilecek, söz konusu adimlar atilirken rezerv birikiminin ilave parasal geniglemeye yol agmasi | TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, BDDK | 1. Uygulanacak para politikasi ve gerçeklestirilecek uluslararasi tanitim faaliyetleri araciligiyla ülkemize yönelik yatrimlarn artirilmasi saglanacaktir. |
|---|---|---|
| engellenecektir. Konut kira ve satislarindaki fiyat artiglarinin enflasyon üzerindeki olumsuz etkilerinin giderilmesine yönelik konut arzini artirici ve konuta erisimi kolaylastirici uygulamalar | engellenecektir. Konut kira ve satislarindaki fiyat artiglarinin enflasyon üzerindeki olumsuz etkilerinin giderilmesine yönelik konut arzini artirici ve konuta erisimi kolaylastirici uygulamalar | engellenecektir. Konut kira ve satislarindaki fiyat artiglarinin enflasyon üzerindeki olumsuz etkilerinin giderilmesine yönelik konut arzini artirici ve konuta erisimi kolaylastirici uygulamalar |
| hayata geçirilecektir. (Kalkinma Plani p.373) Tedbir 373.1. Kira ve konut fiyatlarindaki gelismeleri de göz önünde bulundurarak, salgin döneminde daralan konut arzi hizla artirilacak, depremin olusturdugu konut stokundaki kayiplarin telafisine yönelik yeni sosyal konut projeleri gelistirilecek ve dar gelirli vatandaslarin konuta erisimi kolaylastirilacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanliji, Toplu Konut idaresi Baskanlig, | 1. Sosyal Konut Projesi kapsaminda 100 bin konut tamamlanacaktir. 2. Deprem bölgesinde yapimi tamamlanan konutlar etaplar halinde hak sahiplerine teslim edilecektir. |
| Tedbir 373.2. Kamunun uygun kosullarda sagladigi konut kredileri ilk kez konut edinimini destekleyecek, dar ve orta gelirli vatandaslar için belirli standartlarda ve uygun fiyat araliginda olacak sekilde yeni baslayan projelere yönlendirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), BDDK, TCMB | 1. ilk kez konut edinimini destekleyici, dar ve orta gelirli vatandaslar için belirli standartlarda ve uygun fiyat araliginda konut edinimini kolaylastiria uygulamalara yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 373.3. Belirli bir sayinin üstünde konut sahipligine yönelik kredi kisitlamasi gibi uygulamalar hayata geçirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), BDDK, TCMB | 1. Birden fazla konut sahibi olanlarin konut kredilerine erisimini sinirlayic kredi deger oranini azaltan ve kredi risk agirliklarini yükselten kararlarin etkileri takip edilerek ilave önlemler alinacaktir. |
| Enflasyonun ekonomik ve sosyal yaçama dair olumsuz etkileri konusunda farkindalik artirilacak, enflasyonla mücadeleye yönelik toplumsal mutabakat güçlendirilecektir. | Enflasyonun ekonomik ve sosyal yaçama dair olumsuz etkileri konusunda farkindalik artirilacak, enflasyonla mücadeleye yönelik toplumsal mutabakat güçlendirilecektir. | Enflasyonun ekonomik ve sosyal yaçama dair olumsuz etkileri konusunda farkindalik artirilacak, enflasyonla mücadeleye yönelik toplumsal mutabakat güçlendirilecektir. |
| (Kalkinma Plani p.375) Tedbir 375.1. Enflasyonla mücadele konusunda daha anlafilir, agik ve seffaf bir iletisim stratejisi izlenecek, beklentilerin daha etkin bir sekilde yönetilmesi saglanacaktir. | TCMB (S) | 1. Izlenen politikalar basta Enflasyon Raporu ve Finansal istikrar Raporu olmak üzere kamuoyu seffaf bir sekilde paylasilacak; fiyatlama davranislari ve enflasyonu etkileyen faktörler hakkindaki tespitlerle beklenti kanalinin etkin yönetimi saglanacaktir. |
| Tedbir 375.2. Piyasalarda rekabeti bozucu yapi ve davranislar daha yakindan takip edilerek uluslararasi rekabet hukuku standartlari korunacaktir. | Ticaret Bakanligl (S), TCMB | 1. Rekabetin korunmasina yönelik mevzuat güncelleme çaligmasi tamamlanacaktir. 2. Rekabet ihlallerinin tespitinin kolaylastirilmasi igin ihbar müessesesi gelistirilecektir. 3. Ihlalde belirleyici etkisi saptanan tesebbüs ve tesebbüs birligi yöneticilerine para cezasi verilmesi uygulamasi hayata geçirilecektir. |
|---|---|---|
| Enflasyon dinamiklerinin daha detayli analiz edilebilmesi için istatistik altyapisi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.376) | Enflasyon dinamiklerinin daha detayli analiz edilebilmesi için istatistik altyapisi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.376) | Enflasyon dinamiklerinin daha detayli analiz edilebilmesi için istatistik altyapisi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.376) |
| Tedbir 376.1. Konut ve isyeri kiralar ile ikinci el araçlarn satisina iliskin idari kayit eksikliklerinin giderilmesi saglanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligl (5), Ticaret Bakanligy, TÜIK | 1. Dijital kayit sistemleri kurularak konut, isyeri kiralari ve ikinci el arag satislari gibi islemlerin dijital ortamda kaydedilmesi saglanacaktir. 2. Veri toplama ve analiz süreglerinin standardizasyonu ile verilerin kargilastinilabilir ve tutarli olmasi saglanarak dogru ve etkili politika kararlarinin alinmasina katkida bulunulacaktir. |
| Tedbir 376.2. Kayit disiliga bagli olarak enflasyon hesaplamalarina dâhil edilemeyen hizmetlere yönelik kayytliik artirilarak veri altyappst iyilestirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), TÜIK, Ticaret Bakanligi | 1. Halkin ve isletmelerin kayit disiligin ekonomik zararlari hakkinda bilgilendirilmesi igin seminerler, medya kampanyalari ve egitim programlari düzenlenecektir. 2. Kayithiligin artirilmasi için tüm iglemlerin dijital ortamda kolayca kaydedilmesini saglayacak teknolojik altyapinin gelistirilmesi ve yayginlastirlmasi saglanacaktir. |
c) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 2023(1) | 2024(2) | |
|---|---|---|---|---|
| TÜFE Yillk Artis Hizi | Yüzde | 64,3 | 65,0 | 33,0 |
(2) Program
(1) Gergeklesme Tahmini
2.1.5. Mali Piyasalar
a) Amaç
Basta sürdürülebilir ve dijital finans olmak üzere tüm finans alanlarnda küresel piyasalarla uyumlu ve rekabetçiligi yüksek, kalkinma sürecine uygun maliyet ve kosullarda katki verebilen, verimlligi yüksek ve kurumsal yapisi güclü bir finansal sektörün olusturulmasi temel amaçtir.
b) Politika ve Tedbirler
| Politika / Tedbir | Sorumlu / isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Finansal sektörde etkinlik ve ürün gesitliligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.378 ) | Finansal sektörde etkinlik ve ürün gesitliligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.378 ) | Finansal sektörde etkinlik ve ürün gesitliligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.378 ) |
| Tedbir 378.1. Yaturim bankaciligi faaliyetter gelistirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanlig (S) | 1. Türkiye Kalkinma ve Yatirim Bankasi isletmelerin yurt içi ve yurt disi piyasalardan dogrudan yatirim seklinde fon saglamalarina yönelik aracilik ve danismanlik hizmeti verecektir. 2. Türkiye Kalkinma ve Yatirim Bankasi Portfoy Yönetim Sirketi tarafindan yönetilen fon sayisi artirilacak ve Fonlarin Fonu kurulacaktir. |
| Tedbir 378.2. Kalkinma ve yatirim bankaciligi, stratejik ürün ve öncelikli sektörlere odaklanilarak yatirim projelerinin finansmaninda daha etkin hale getirilecek sekilde gelistirilecektir. | Strateji ve Bütge Baskanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi, TCMB | 1. Finanse edilecek yatirim projelerinin yer aldigi stratejik ürün ve öncelikli sektörler envanteri olusturulacaktir. |
| Tedbir 378.3. Reel sektörün yatirim finansmanina erisimi kolaylastirilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. KOBl'lerin krediye erisiminde kargilastiklari teminat sorununun çözümüne yönelik Kredi Garanti Fonunun çalismalari sürdürülecek, yeni kurulmus olan kredi garanti kuruluslari ile isbirlikleri olusturulacaktir. |
| Tedbir 378.4. Sermaye piyasalarinda finansal ürün ve hizmet gesitliligi gelistirilecek ve küçük yatirima haklari gözetilerek yatirimcr tabani genisletilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Ekosistemdeki girisimciler ve yatirimcilarin ihtiyaçlari ile uygulamada yasanan sorunlar dikkate alinarak kitle fonlamasi düzenlemelerinde güncellemeler yapilacaktir. 2. Belirli yatirim fonu türlerine saglanmis olan tesviklerin fon piyasasinin büyümesine etkisi degerlendirilerek olumlu katki saglayan tegviklerin devamina yönelik çaligmalar yürütülecektir. 3. Özellestirme uygulamalarinda halka arz, gelir ortakligi ve isletme hakk verilmesi de dahil olmak üzere, sermaye piyasasi araglari etkin bir sekilde kullanilacaktir. |
| Tedbir 378.4. Sermaye piyasalarinda finansal ürün ve hizmet gesitliligi gelistirilecek ve küçük yatirima haklari gözetilerek yatirimcr tabani genisletilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligr (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 4. Yabanci yatirimclar agisindan ülkemizdeki fonlarin cazip hale getirilmesi amaciyla fon yatirimlarinin en fazla yüzde 10 unun yurt disinda yerlegik firmalara yapilabilmesi kisitina yönelik mevzuatta iyilestirmeler yapllacaktir. |
| Tedbir 378.5. Sirketlerin, sermaye piyasalarinin sundugu imkânlardan yasam döngülerinin her açamasinda daha fazla yararlanmasi temin edilecek ve halka arzlarin artrilmasi igin gerekli adimlar atilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanlig (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligr | 1. Melek yatirimcilik ekosisteminde kargilagilan sorunlarin giderilmesi ve gelistirilmeye agik alanlarin tespit edilmesi için sektör paydaslariyla istisare edilecek ve etkinligi artirmak amaciyla Bireysel Katilim Sistemi kapsaminda çalismalar yapilacaktir. 2. Girisim ekosistemine yönelik diger politika araçlari ve uygulamalarini yürüten ilgili Bakanlik tarafindan Bireysel Katilim Yatirimlari belgelendirme ve tesvik uygulamalarinin yürütülmesi degerlendirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 378.6. Yastik altindaki altinlarin ekonomiye kazandirilmasi için gelistirilen Fiziki Altin Tasarruf Sistemi (FATSÍ) uygulamasi yayginlasturilacaktir. | TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. FATSI uygulamasinin etkin bir gekilde kullanilmasi için çalismalar yapilacak, gerekli görülen iyilestirmeler gerçeklestirilerek uygulamanin bilinirligi ve kullaniminin artirilmasi kapsaminda tanitim faaliyetleri gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 378.9. Üçüncü ülkelerle ekonomik ve finansal iliskiler gelistirilecek, karsiliklr ticarette yerel para birimlerinin kullanimi artirilacaktir. | TCMB (S) | 1. Milli paralar cinsinden ticaretin artirilmasi amaciyla diger ülke merkez bankalar ile isbirligi ve iletisim güçlendirilecektir. |
| Tedbir 378.10. Finansal islemler ile finansal ürün ve hizmetlere yönelik bireysel veya kurumsal müsterilerin finans kuruluslariyla uyusmazliklarina yönelik basvurularn hizli ve tek elden degerlendirilerek çözüme kavusturulacagi alternatif uyusmazlk çözüm merkezi kurulacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Adalet Bakanligi, Ticaret Bakanliăi | 1. Uyusmazliklarin çözüme kavusturulmasina yönelik alternatif uyusmazlk çözüm yollari uygulamaya konulacak, bu uygulamalar konusunda farkindaligin artinlmasi için egitim, seminer ve konferans faaliyetleri yapilacaktir. |
| Tedbir 378.11. Finansal okuryazarlik faaliyetleri daha da yayginlastirilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), tletisim Baskanligi, RTÜK, TRT | 1. Finansal okuryazarlik portali olusturulacak, kamu spotlari ve/veya dijital içerikler hazirlanacaktir. |
| Fintek ve dijital finans altyapisi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.379) | Fintek ve dijital finans altyapisi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.379) | Fintek ve dijital finans altyapisi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.379) |
| Tedbir 379.1. Veri tanimlari ve erisim yöntemleri belirlenecek, veri tabanlari olusturulacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanlig (S), Adalet Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Veri merkezi sektörünün gelismesine imkan veren düzenleyici çerçeve çalismasi gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 379.2. Fintek sektöründe yazilim alaninda calismak üzere insan kaynaji yetistirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Cumhurbaskanlig Dijital Dönüsüm Ofisi, Cumhurbaskanlig Finans Ofisi, YÖK | 1. Egitimde yeni teknolojilerin etkin kullaniminin desteklenmesi ve yenilikçi egitim uygulamalarinin kullanilmasi ile ögretmen ve ögrencilerin akademik ve dijital yeterliliklerinin artirilmasina katki saglanacaktir. 2. Ögretmenlerin dijital yeterliliklerinin artirilmasi yönünde egitimde yeni teknolojileri kullanmalari desteklenecek ve yenilikçi uygulamalari takip etmelerine katki saglanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 379.2. Fintek sektöründe yazilim alaninda calismak üzere insan kaynaji yetistirilecektir. | Cumhurbaskanlig Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, YOK, Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi, TCMB | 3. Finansal teknolojiler uzmanlik sertifikasi programi baglatilacaktir. |
| Tedbir 379.2. Fintek sektöründe yazilim alaninda calismak üzere insan kaynaji yetistirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanliöi (S), Milli Egitim Bakanligi, YOK, Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi, Cumhurbaskanlig Finans Ofisi | 4. Teknoloji firmalarinin yazlim alaninda isbasi yetistirme kapasitesi artrrilarak yetismis personelin sürekliligi saglanacaktir. |
| Tedbir 379.3. Yerli finansal teknolojilerin gelisimi desteklenecektir. | Cumhurbaskanligl Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Istanbul Finans ve Teknoloji Üssü kurulacaktir. 2. Finteklerin teknoloji tedariki igin destek programi uygulanacaktir. 3. Fintek yaturim fonlarinda kamu yatirimlarinin payinin artirilmasina yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 379.4. Düzenleyici ve denetleyici otoriteler tarafindan yerlegik finansal oyuncularin fintek kuruluslariyla iliskilerinde uygulanmak üzere kural setleri güglendirilecektir. | Cumhurbaskanlig Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, TCMB | 1. Düzenleme Deney Alani ve Endüstri Deney Alani Olusturulacaktir. |
| Tedbir 379.5. Dijital Türk lirasinin gelistirilerek kullanima sunulmasi ve yayginlastrilmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. | TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Dijital Türk Lirasi Çalismalarina yönelik kamuoyu bilgilendirilecektir. 2. Arastirma, test ve tanitim faaliyetleri yürütülecektir. |
| Tedbir 379.7. Ödemeler alaninda verimliligi ve birlikte çalisabilirligi destekleyecek adimlar atilmaya devam edilecek, sektörde faaliyet gösteren tüm kuruluslarin kurumsallik seviyesi ve güvenlik düzeyi artrilacak ve bankalar ile banka disr ödeme hizmeti saglayycilari arasinda rekabeti engelleyici uygulamalarin olusmasini engelleyecek tedbirler alinacaktir. | TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlig | 1. FAST'in is yeri ödemelerinde kullanilabilirligini yayginlastirmak ve TR Karekod'un bilinirligini artirmak amaciyla çalismalar yürütülecektir. 2. Bankalar ile banka disi ödeme hizmeti saglayicilarinin ödemeler alaninin güvenligi igin risk teskil eden olaylarla ilgili bilgileri birbirleri ile paylasabilmelerine iliskin gerekli teknik ve hukuki altyapinin olusturulmasina iligkin çaligmalar yapilacaktir. |
| Finansal sektörde sürdürülebilirlik galismalari desteklenecek, Çevresel, Sosyal ve Yönetisimsel (ÇSY) kriterlere yönelik farkindalk artirilarak sürdürülebilir finans alaninda yeni ürün ve hizmetler gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.380) | Finansal sektörde sürdürülebilirlik galismalari desteklenecek, Çevresel, Sosyal ve Yönetisimsel (ÇSY) kriterlere yönelik farkindalk artirilarak sürdürülebilir finans alaninda yeni ürün ve hizmetler gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.380) | Finansal sektörde sürdürülebilirlik galismalari desteklenecek, Çevresel, Sosyal ve Yönetisimsel (ÇSY) kriterlere yönelik farkindalk artirilarak sürdürülebilir finans alaninda yeni ürün ve hizmetler gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.380) |
|---|---|---|
| Tedbir 380.1. Sürdürülebilirlik ve emisyon verilerinin sunumunda standardizasyon saglanacak, bu veriler paylasima açilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Uluslararasi standartlarla uyumlu olacak gekilde Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartlari hazirlanacak ve iki sürdürülebilirlik raporlama standardi ile ekli 68 sektöre dayali sürdürülebilirlik raporlama standardi yayimlanacaktir. 2. Yatirimcilarin ve sirketlerin sürdürülebilirlik risk ve firsatlarini takip edebilmeleri için Kurumsal Yönetim Tebliginin ekinde yer alan Sürdürülebilirlik Ilkeleri Uyum Çerçevesi uluslararasi standartlarla uyumlu olarak güncellenecektir. |
| Tedbir 380.2. Sürdürülebilir ekonomik faaliyetlerin tanimlanmasina iliskin ulusal taksonomi ve ilgili mevzuat hazirlanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligl | 1. AB taksonomisi basta olmak üzere, uluslararasi taksonomi örnekleriyle uyumlu ve Türkiye'nin ihtiyaçlarini gözeten Ulusal Yesil Taksonominin olusturulmasina yönelik mevzuat çalismalari yapilacaktir. |
| Tedbir 380.3. Bankacilik sektörü igin sürdürülebilir bankacilik, geçis planlari ve iklim risklerinin yönetimi konularinda düzenleme yapilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligr (5) | 1. Iklimle Baglantili Finansal Risklerin Etkin Yönetimine Iliskin Rehber hazirlanacak ve yürürlüge konulacaktir. |
| Tedbir 380.4. Finansal otoritelerin sürdürülebilir finans konusundaki kurumsal kapasiteleri artrilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligl (S) | 1, Sürdürülebilirlik raporlarinin Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartlarina uygunluguna dair güvence denetimi yürütecek olan sürdürülebilirlik denetgilerinin yetkilendirilmesi çerçevesinde, sürekli egitim programlar hazirlanacak ve denetçiler yetkilendirme sinavina tabi tutulacaklardir. |
| Tedbir 380.5. Sürdürülebilir finansal ürünler gelistirilecek ve konusunda uzman personel yetistirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligr (S) | 1. Sosyal tahvil, geçis tahvili ve sürdürülebilirlik baglantili tahvil gibi yenilikçi borçlanma araçlarinin düzenlenmesine yönelik Yesil ve Sürdürülebilir Borglanma Araçlari ve Kira Sertifikalari Rehberinde degisiklik yapllacaktir. 2. Kamu finansmani açisindan yesil tahvilin yani sira sosyal ve sürdürülebilir tahvil formatlarinda da ihraç imkanlari degerlendirilecek, ÇSY piyasasinda aktif olarak faaliyet gösteren yatirim bankalariyla ve önemli yatirimcilarla görüsmeler yapilacaktir. |
| Tedbir 380.6. Reel sektörün sürdürülebilir finansa vönelik farkindalk ve bilgi düzeyinin artirilmasina iliskin salismalar yapilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligr (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligu | 1. Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartlarinin genel kabul görmesine yönelik geçis plani hazirlanacak ve uygulama zorunlulugu getirilecek isletmelerin kapsami zaman içinde genigletilecektir. |
| Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligl | 2. Sanayiin yegil dönüsümü kapsaminda kamunun kurumsal kapasitesi artirilarak firmalara teknik destek saglanacak ve ayni zamanda farkindalik olusturma faaliyetleri gerçeklestirilecektir. 3. Yegil Teknolojilerin Kullaniminin Yayginlastirilmasi Programi kapsaminda verilen desteklerin izleme ve degerlendirme süreçleri yürütülecektir. 4. Yesil Dönüsüm Destek Programini uygulama usul ve esaslarina iliskin | |
|---|---|---|
| Tedbir 380.8. Ekonomik faydanin yani sira sosyal ve gevresel fayda olusturulmasina yönelik sosyal etki tahvilleri ve lavi bonolar gibi "etl atirimi" aracla gelistirilecek ve kullanimi yayginlastirilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligr (S) | düzenleme yayimlanacaktir. 1. Türkiye Kalkinma Fonu nezdinde Etki Fonu kurulacak ve bu kapsamda toplumsal sorun alanlarina sürdürülebilir sekilde fayda temin eden sirketlerin (deprem bölgesindeki firmalar dâhil) desteklenmesi saglanacaktir. 2. Sürdürülebilir finansal araçlara yatirim yapan yatirim fonlarina saglanabilecek vergisel tesvikler konusunda çaligmalar yapilacaktir. |
| Tedbir 380.9. Sürdürülebilir finansman araçlarina kurumsal yatirimci talebinin güçlendirilmesi igin sorumlu yönetim gerçevesi olusturularak uygulamaya geçirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S) | 1. Sorumlu yönetim ilkelerine iliskin düzenleme yapilacak, fon kurucusu portföy yönetim girketlerinin raporlama standardi belirlenecektir. 2. Sorumlu yönetim ilkelerine iliskin düzenlemenin yürürlüge girmesini takiben portföy yönetim sirketlerinin gözetimine baslanacaktir. |
| Finansal istikrarin güçlendirilmesi amaciyla kurumsal altyapi iyilestirilecek, serbest piyasanin isleyisini bozabilecek müdahalelerden kaçinilacaktir. (Kalkinma Plani p.381) | Finansal istikrarin güçlendirilmesi amaciyla kurumsal altyapi iyilestirilecek, serbest piyasanin isleyisini bozabilecek müdahalelerden kaçinilacaktir. (Kalkinma Plani p.381) | Finansal istikrarin güçlendirilmesi amaciyla kurumsal altyapi iyilestirilecek, serbest piyasanin isleyisini bozabilecek müdahalelerden kaçinilacaktir. (Kalkinma Plani p.381) |
| Tedbir 381.1. Bankacilik sektörünün sermaye yeterliligine iliskin Basel III Final düzenlemelerine uyum saglanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S) | 1. Bankalarin sermaye yeterliligi düzenlemeleri Basel III Final düzenlemeleri çerçevesinde güncellenecektir. 2. Sermaye yeterliligi düzenlemelerinin Basel III Final düzenlemeleri ile uyumlastirilmasinin bankacilik sektörü üzerindeki etkisinin ortaya konulmas amaciyla etki analizi çaligmas |
| Tedbir 381.3. Uluslararasi isbirliklerine, entegrasyonlara ve standartlara uyum saglanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligr (S), Ticaret Bakanligl, TCMB | yapilacaktir. 1. ISEDAK Sermaye Piyasasi Düzenleyicileri Forumu kapsaminda, üye ülkelerin egitim ve teknik destek ihtiyaglarina uygun sekilde egitim programlari ve seminerler duzenlenecektir. 2. Üyeler arasi isbirliginin arturilmasi ve global gündeme paralel çalismalar yapilmasi igin ISEDAK Sermaye Piyasasi Düzenleyicileri Forumu bünyesinde yeni görev gügleri olusturulmasi yönünde girisimlerde bulunulacaktir. |
| Tedbir 381.4. Mali suçlarla mücadele güçlendirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S) | 1. MASAK'in bilgi islem altyapis ile kabiliyet ve kapasitesi iyilestirilecektir. |
|---|---|---|
| Ran p.naysa iliskin uyyulamalar ve mevzuat altyaps gelistirilecektir. (Kalknma | Ran p.naysa iliskin uyyulamalar ve mevzuat altyaps gelistirilecektir. (Kalknma | Ran p.naysa iliskin uyyulamalar ve mevzuat altyaps gelistirilecektir. (Kalknma |
| Tedbir 382.1. Katlim finans sisteminin kurumsal yapisini daha da güçlendirecek dönüsüm saglanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanlig (S), Ticaret Bakanligi, Cumhurbaskanligi Finans Ofisi | 1. Katilim finans sisteminin sermaye piyasalarina dayali ürün ve hizmet çesitiligini artirmaya yonelik çalismalar yapilacaktir. 2. Ïstanbul Finans Merkezi (IFM) kapsaminda katilim finansin uluslararasi ayagini güglendirmeye ve uluslararasi yatirimcilari ülkemize çekmeye yönelik faaliyetler gerçeklestirilecektir. 3. Katilim finans sisteminin helal deger zinciri ile bütünlesmesine yönelik hazirlik çalismalari yapilacaktir. |
| Tedbir 382.2. Katlim finansi destekleyici mekanizmalar tesis edilecektir. | Cumhurbaskanligi Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Uluslararasi Katilim Finans Tahkim Merkezinin hayata geçirilmesine yönelik çalismalar tamamlanacaktir. 2. Uluslararasi Islami Altyapi ve Likidite Kurulusunun hayata gegirilmesine yönelik çalismalar tamamlanacaktir. 3. Katilim finans derecelendirme sistemine iliskin hazirlik calismalari tamamlanacaktir. |
| Tedbir 382.4. Katlim finans kuruluslarinin beseri sermaye kapasitesi gelistirilecektir. | Cumhurbaskanligr Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Uluslararasi kabul gören sertifikasyon programlarinin yani sira finans sektörü paydaslari ve akademik kurumlar ile isbirligi içerisinde kurulmasi planlanan IFM Finans Akademisine iliskin çalismalara devam edilecektir. |
| Tedbir 382.5. Katlim sigortaciligi mevzuat altyapisi ve ekosistemi gelistirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Cumhurbaskanligi Finans Ofisi | 1. Katrlim sigortaciligr uygulamalari kapsaminda izlenmesi gereken teknik isleyisin düzenlenmesine dayanak tegkil etmesi amaciyla mevzuat hazirlama çalismasi yapilacaktir. 2. Katilim sigortaciligi teknikleri ve igleyise iliskin diger hususlarla ilgili olarak mevzuat hazirlama çalismasi yapilacaktir. 3. Katilim sigortaciligi uygulamalar kapsaminda izlenmesi gereken teknik isleyisin düzenlenmesi amaciyla Katilim Esaslari Çerçevesinde Sigortacilik ve Bireysel Emeklilik Faaliyetlerine Iliskin Yönetmelikte degisiklik yapilacaktir. |
| istanbul Finans Merkezinin finansal piyasalarin derinlesmesine daha etkin bir biçimde katki vermesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.383) | istanbul Finans Merkezinin finansal piyasalarin derinlesmesine daha etkin bir biçimde katki vermesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.383) | istanbul Finans Merkezinin finansal piyasalarin derinlesmesine daha etkin bir biçimde katki vermesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.383) |
|---|---|---|
| Tedbir 383.1. Istanbul Finans Merkezinin uluslararasi finans sistemine entegrasyonu güglendirilecektir. | Cumhurbaskanligi Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanligt, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, TCMB | 1. Finans piyasasina nitelikli isgücu temini için IFM Finans Akademisi kurulacaktir. 2. iFM'de faaliyet gösteren katilimcilar ile ilgili tüm bürokratik süreçlerin hizlandirilmasina yönelik kamu kurum ve kuruluslarinin ilgili birimlerinin yer alacagi Tek Durak Büro hayata geçirilecektir. 3. Istanbul'un küresel bir finans merkezi olmasini saglayacak strateji ve politikalar çerçevesinde Tanitim ve Iletisim Stratejisi hazirlanacaktir. 4. IFM'nin küresel anlamda tanitimina ve isbirligi gelistirilmesine katki saglamak amaciyla uluslararasi kurumlara üye olunacak ve diger uluslararasi finans merkezleri ile ortak çaligmalar yapilacaktir. |
| Hazine ve Maliye Bakanligi (S), TCMB | 5. Kripto varlik hizmet saglayicilarina yönelik düzenleme çalismasi yapilacaktir. | |
| Tedbir 383.2. istanbul Finans Merkezi kapsaminda yenilikçi, kapsayici ve dinamik bir katilim finans ekosisteminin olusturulmasina yönelik katlim esasli faaliyet gösteren fintek kuruluslari desteklenecektir. | Cumhurbaskanligi Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanlig | 1. Küresel ölgekte faaliyet gösteren girisim sermayesi sirketlerinin iFM'de yer almalarini temin etmek üzere, katulim finans ve fintek yatirimlari ile finansal inovasyon çaligmalarina yeni destekler saglanacaktir. |
| Mali piyasalara iliskin siber güvenlik konusunda standartlar olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.387) | Mali piyasalara iliskin siber güvenlik konusunda standartlar olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.387) | Mali piyasalara iliskin siber güvenlik konusunda standartlar olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.387) |
| Tedbir 387.1. Mali piyasalara yönelik siber güvenlik tehditlerine karsi siber dayanikllik ve güvenlik olgunluk seviyesi artirilacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi, TCMB | 1. Finansal sektörü kapsayacak sekilde ulusal siber güvenligin saglanmasina ve siber caydiriciligin artirilmasina yönelik yönetmelik yayimlanacaktir. |
c) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | ! 2023 (1) 2024 (2) | |
|---|---|---|---|---|
| Finansal Varlik Tercihleri Íçinde Sermaye Piyasasi Araçlarinin Payi (3) | Yüzde | 44,4 | 45,5 | 46,6 |
| Finansal Hizmet Ihracatt/Toplam Ihracat | Yüzde | 0,4 | 0,8 | |
| Kattlim Bankalari Toplam Varliklari/GSYH | Yüzde | 7,9 | 8,2 | 6,5 |
(2) Program
(1) Gerçeklegme Tahmini
(3) Toplam finansal varliklardan TL mevduat, döviz tevdiat hesabi ve kiymetli madenler depo hesabi kalemleri gikanlarak sermaye piyasasi ürünlerinin payi hesaplanmaktadir. Sermaye piyasasi ürünleri su sekildedir: DIBS, Eurobond, Pay Senedi, Özel Sektör Borçlanma Araci, Kira Sertifikasi, VDMK, VTMK, Varant, Sertifika.
2.1.6. Maliye Politikasi
a) Amaç
Kamu maliyesinde öngörülebilir bir yaklagimla istikrarli ve sürdürülebilir yapinin güçlendirilmesi ile mali disiplinin korunmasi temel amaçtir.
b) Kamu Maliyesinin Temel Çerçevesi
Maliye politikasi; mali disiplini temel alan, harcamalari rasyonellestiren, nitelikli büyümeyi destekleyen ve kaynaklarin sürdürülebilirligine, etkinlik ve verimlilik ilkesine dayanan bir yaklagim çerçevesinde etkin bir araç olarak kullanilmaya devam edilecektir.
Yasanan deprem afeti sonrasi iyilestirmeye ve risklerin azaltilmasina yönelik harcamalar hariç kamu açigi, mali konsolidasyon uygulamalariyla kontrol altinda tutularak kamu mali göstergelerinde iyilegme saglanacaktir.
Harcama gözden geçirmeleri yoluyla verimsiz harcama alanlari tasfiye edilerek kaynaklarin etkin, etkili ve ekonomik kullanimi saglanacaktir.
Seçici ve hedef odakli tesvik ve destek uygulamalari artinilacak, etkin olmayanlar kaldirilacaktir.
Sosyal yardim sistemi gözden geçirilecek, isgücüne katilima mani olmayacak sekilde bütünlegik bir yapida yeniden kurgulanacaktir.
Gelir dagiliminda adaletin güçlendirilmesi ve sürdürülebilir gelirlerin artirlmasi için verginin tabana yayilmasi ve kayit disilikla mücadele amaci dogrultusunda politikalar gelistirilecektir.
Vergi hizmetleri, gönüllü uyum, basitlik, uygulanabilirlik, öngörülebilirlik ve seffaflik ilkeleri çerçevesinde gelistirilecektir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu / isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Harcama gözden geçirmeleri yoluyla verimsiz harcama alanlarinin tasfiye edilmesi, kaynaklarin etkin, etkili ve ekonomik kullanimi saglanacaktir. Harcama programlarinin uygulama süreçlerinde etkinlik artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.397) | Harcama gözden geçirmeleri yoluyla verimsiz harcama alanlarinin tasfiye edilmesi, kaynaklarin etkin, etkili ve ekonomik kullanimi saglanacaktir. Harcama programlarinin uygulama süreçlerinde etkinlik artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.397) | Harcama gözden geçirmeleri yoluyla verimsiz harcama alanlarinin tasfiye edilmesi, kaynaklarin etkin, etkili ve ekonomik kullanimi saglanacaktir. Harcama programlarinin uygulama süreçlerinde etkinlik artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.397) |
| Tedbir 397.1. Uygulamaya konulan performans esasli program bütçe sistemi gelistirilecektir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Program Bütçe Sisteminin daha etkin kullanimi igin çalismalar sürdürülecektir. |
| Tedbir 397.2. Harcama gözden geçirmelerinin etkin bir sekilde yapilabilmesini temin etmek üzere yöntem ve araçlar gelistirilecektir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Harcama gözden geçirmeye yönelik iyi uygulama örnekleri arastinilacak, kurumsal kapasite güçlendirilecektir. 2. Harcama gözden gegirmeye iliskin bir rehber taslagi hazirlanacaktir. |
| Tedbir 397.3. Harcama gözden geçirmeleri sistematik hale getirilerek verimsiz harcama alanlari tasfiye edilecek ve yeni harcama alanlari sinirlandirilacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar | 1. Mevcut durum analizi yapilarak harcama gözden geçirme sistemi etkinlestirilecek ve sistematik hale getirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 397.4. Sosyal yardimlarda mükerrerlikler engellenecek ve bilgi sistemleri uyumlu hale getirilecek, Sosyal Yardimlasma ve Dayanismayl Tesvik Fonu kaynaklarinin daha etkin kullanimi saglanacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanliji, Strateji ve Bütçe Baskanligi, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, Mahalli Idareler, STKlar | 1. Sosyal yardim programlarinin etkinligi analiz edilerek elde edilen sonuçlar dogrultusunda programlarda gerekli revizyonlar yapilacak, etkin olmayan programlar kaldinilacaktir. 2. Sosyal yardimlarda dijital dönüsüm saglanarak sosyal yardim bagvurulari ve sosyal incelemelerin dijital ortamda yürütülmesi ülke genelinde |
| Tedbir 397.5. Kamu hizmetlerinde dijital uygulamalar yayginlastirilacak, muhasebe ve harcama sistemlerinin bilisim altyapisi güglendirilecek, ortaya gikacak yeni hizmetlerin mevcut kamu idarelerince yerine getirilmesi saglanacak ve böylece kamu harcamalarinda verimlilik artirilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | yayginlastirilacaktir. 1. Kamuda e-tedarik mimarisi olusturulacak, bütünlesik kamu mali yonetimi kapsaminda harcamalarda tasarruf saglanmasi amaciyla merkezi kamu alim politikasinin sistem altyapisi olusturulacaktir. 2. Kamu finansmani planlamalarina katki saglamak, kamu idareleri tarafindan yüklenilen taahhütlü islerin kayit, takip ve denetimini saglamak amaciyla bütünlesik kamu mali yönetimi kapsaminda taahhüt kayit ve takip uygulamasi gelistirilecektir. 3. Bütünlegik kamu mali yönetimi e-tahsilat uygulamasinda kurum sayisi ve tahsilat türleri artirilacak, kapsamda olmayan kamu özel hesaplari e-tahsilat sistemine dahil edilerek nakit yönetimine katki saglanacaktir. 4. Kamu harcama ve gelir politikalarinin belirlenmesi ve izlenmesine katki saglanmasi amaciyla, bütçe ve mali istatistiklerin karar destek sistemlerinden yararlanilarak yönetici ekrani ve raporlari gelistirilecektir. |
| 5. Döner sermayeli isletmelerin çerçeve mevzuat düzenlemeleri olusturularak yeniden yapilandirilmasi çalismalarinin yürutulmesi ve bütünlegik kamu mali yonetim sistemlerine entegrasyonlar saglanacaktir. 6. Merkezi yönetim kapsamindaki kamu idari personel ödemelerinde tüm istihdam türlerinin sisteme dahil edilerek kamu personel harcamalarinin bütünlük içerisinde planlanmasi, yürütülmesi ve izlenmesine katki saglanacaktir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 397.6. Kamu ihale mevzuati uluslararasi norm ve standartlara uyumlu olacak gekilde dijitallesmeyi, yenilikçiligi ve sürdürülebilirligi destekleyen ve önceleyen satin alma yaklagimiyla güncellenecek, sektörel kamu alimlari düzenlemesi hayata geçirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligr (S), Kamu Ihale Kurumu, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Mevzuatin güncellenmesi ile ilgili teknik ve idari çalismalar ilgili paydas idarelerin de katilimiyla tamamlanacaktir. 2. Kamu kurum ve kuruluslarinin alimlarina yönelik mevcut düzenlemeler gözden geçirilerek alim ve sözlesme süreglerine yönelik uluslararasi norm ve standartlara uyumlu yasal düzenlemeler için taslak hazirlanacaktir. |
| Tedbir 397.7. Kamu alimlarina yönelik harcamalarin rasyonellestirilmesi anlayisiyla tasarruf odakli merkezi kamu alim politikalari, kapsami genisletilerek sürdürülecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Kamu ihale Kurumu, DMO | 1. Kamuda sik kullanilan ve merkezi olarak tedarikinde kamu faydasi yüksek olan ürünler tespit edilecektir. |
| Tedbir 397.8. Kamu tasitlarinin kullanimi ihtiyaç analizleri çerçevesinde sistematik olarak gözden geçirilecek, tasit ihtiyaçlari öncelikle gecici tahsisle ya da ihtiyac fazlasi tasitlarin devri suretiyle karsilanacak ve yeni tasit edinimlerinde ekonomiklik gözetilerek yerli üretim ile çevreci araçlara öncelik verilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, DMO | 1. Kamu kurum ve kuruluslarinin ihtiyaç fazlasi tasitlarinin tespit edilmesine yönelik çalisma yapilacaktir. 2. Tasit ihtiyaçlari öncelikle, tespit edilen ihtiyaç fazlasi tasitlarin devredilmesi yoluyla karsilanacaktir. 3. DMO ile Türkiye'nin Otomobili Girisim Grubu Sanayi ve Ticaret AS arasinda imzalanan protokol kapsaminda alinacak yerli elektrikli araçlar kamu kurum ve kuruluslarinin ihtiyaçlar dogrultusunda tahsis edilecektir. |
| Tedbir 397.9. Hazine nakit rezervinin güglendirilmesi ve daha etkin kullanimi için Tek Hazine Kurumlar Hesabinin kapsami daha da genisletilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), TCMB, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, Bankalar | 1. Tek Hazine Kurumlar Hesabi uygulamasi kapsamina alinabilecegi degerlendirilen kurumlar gözden gegirilerek yeni kurumlarin uygulamaya dahil edilmesi saglanacaktir. |
| Tedbir 397.10. Tarimsal destekler girdi maliyetlerinin azaltrimasi, finansman yükünün hafifletilmesi, teknoloji odakli dönüsümün hizlandirilmasi, stratejik üretimin artirilmasi ve bu yolla gida arz güvenliginin temini dogrultusunda uygulanmaya devam edilecek, etkin olmayan uygulamalar sonlandirilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Tarimsal desteklerin mevcut durumu sektördeki gelismeler ve ihtiyaçlar da dikkate alinarak analiz edilecektir. 2. Belirlenen amaçlari yeterince karsilamayan destek kalemleri tespit edilecektir. |
|---|---|---|
| Yesil dönüsüm kapsaminda emisyon azaltimina yönelik uluslararasi taahhütlerin gerçeklestirilmesinde maliye politikasi araglarindan yararlanilacaktir. (Kalkinma Plani p.398) | Yesil dönüsüm kapsaminda emisyon azaltimina yönelik uluslararasi taahhütlerin gerçeklestirilmesinde maliye politikasi araglarindan yararlanilacaktir. (Kalkinma Plani p.398) | Yesil dönüsüm kapsaminda emisyon azaltimina yönelik uluslararasi taahhütlerin gerçeklestirilmesinde maliye politikasi araglarindan yararlanilacaktir. (Kalkinma Plani p.398) |
| Tedbir 398.2. Enerji tüketiminde verimliligin arturilmasi, iklim degisikligi (S), GIB, Ilgili Kamu Kurum ve çevre kirliligi ile mücadele edilmesine yönelik vergi uygulamalarina devam edilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi ve Kuruluslari | 1. Çevreci vergilendirme politikalari kapsaminda enerji tüketiminde verimliligi artirici, çevre kirliligi ve iklim degisikligi ile mücadeleyi destekleyici uygulamalara devam edilecektir. |
| Vergi sosyolojisi dikkate alinarak gönüllü uyum, öngörülebilirlik ve seffaflik ilkeleri gergevesinde vergi hizmetleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.399) | Vergi sosyolojisi dikkate alinarak gönüllü uyum, öngörülebilirlik ve seffaflik ilkeleri gergevesinde vergi hizmetleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.399) | Vergi sosyolojisi dikkate alinarak gönüllü uyum, öngörülebilirlik ve seffaflik ilkeleri gergevesinde vergi hizmetleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.399) |
| Tedbir 399.1. Kamuoyunun ve paydas kurumlarin daha çok yararlanabilecegi çesitli vergi istatistikleri ve analizlerinin detayli ve düzenli olarak yayimlanacagi bir mekanizma olusturulacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanliăi (S), GiB, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kamu kurumlarinin ihtiyas duyduklari vergi istatistiklerinin paylasilmasina yönelik altyapi çalismalari yapilacaktir |
| Vergi sistemi, uluslararasi normlara uygun ve ülke menfaatlerini azami ölçüde koruyarak dijital ekonominin gelismesi ve derinlesmesine katki saglayacak, dijital faaliyetlerdeki kayit disiligi kavrayacak ve yatirim ortaminin cazibesini artiracak sekilde | Vergi sistemi, uluslararasi normlara uygun ve ülke menfaatlerini azami ölçüde koruyarak dijital ekonominin gelismesi ve derinlesmesine katki saglayacak, dijital faaliyetlerdeki kayit disiligi kavrayacak ve yatirim ortaminin cazibesini artiracak sekilde | Vergi sistemi, uluslararasi normlara uygun ve ülke menfaatlerini azami ölçüde koruyarak dijital ekonominin gelismesi ve derinlesmesine katki saglayacak, dijital faaliyetlerdeki kayit disiligi kavrayacak ve yatirim ortaminin cazibesini artiracak sekilde |
| Tedbir 400.1. Vergi sisteminde dijital dönüsüme daha hizli uyum saglanmasi, dönüsümle saglanan firsat ve kolayliklardan daha fazla yararlanilabilmesi ve risklere kargi gerekli önlemlerin hizla alinabilmesi için ihtiyaç duyulan fiziki, begeri ve teknolojik altyapi gelistirilecektir. | gelistirilecektir.(Kalkinma Plani p.400) Hazine ve Maliye Bakanligi (S), GIB | 1. Gelir idaresi Baskanligi bilisim sistemleri yenilenecek, fiziki yapisi iyilestirilecek, beseri kaynaklari gelistirilecektir. |
| Tedbir 400.2. Teknolojik gelismelerden yararlanilarak vergi idaresinin dijital kapasitesi artirilacak, kamu kurumlari arasindaki koordinasyon güçlendirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligl (S), GIB | 1. Yapay zekâ uygulamalarindan faydalanmak suretiyle vergi daireleri tarafindan veriler hizmetlerin etkinligi artirilacaktir. |
| Tedbir 400.3. Temassiz ve kâgitsiz vergi daireleri hayata geçirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligl (S), GIB | 1. Vergi dairelerinin tebligat süreçleri etkinlestirilerek tebligat islemlerinin tamaminin elektronik ortamda yapilmasi amaciyla gerekli hukuki ve teknik altyap kurulacaktir. 2. Mahkeme, savalik ve emniyet birimleri basta olmak üzere kamu kurumlariyla yapilan yazismalarin ve bilgi paylasimlarinin elektronik olarak gerçeklestirilmesi saglanacaktir. 3. Vergi dairelerinin kendi iç isleyisleri geregi düzenledikleri tüm belgelerin elektronik belge olarak düzenlenmesi saglanacaktir. |
| Tedbir 400.4. Mükelleflere sunulan hizmetlerin ve uygulamalarin etkinligi artirilacak, son teknolojik gelismeleri kapsayan yeni nesil iletisim kanallari kullanilarak mükelleflere 7/24 gerçek zamanli hizmet sunulmasi saglanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), GiB | 1. Yapay zekä destekli, makine ögrenmesi esasi ile 7/24 çalisan kullanicilarin genel nitelikli, kisiye ve duruma özel olmayan vergi mevzuatiyla ilgili sorularinin cevaplarina ve GIB elektronik ortam hizmetlerine en kisa sürede erisim saglanmasi esasina dayanan, bilgilendirme, yönlendirme kabiliyetlerine sahip Dijital Vergi Asistani (GIBI) tarafindan sunulan hizmetlerin etkinligi artirilacaktir. 2. GIB tarafindan gelistirilen ve farkli internet adreslerinde hizmet veren uygulamalar bir çati altina toplanacak, Dijital Vergi Dairesinde sunulan hizmetler artirilacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 400.5. Dijital olarak alinip satilabilen ve transfer edilebilen, dijital bir degeri temsil eden sanal varliklar kullanilarak yapllan islemlere yönelik mevzuat çalismalari surdurülecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), GIB, SPK, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Dijital sanal varliklarin vergilendirilmesine yönelik olarak söz konusu varliklann Türk hukuk sisteminde tanimlanmasina yönelik çalismalar tamamlanacakur. |
| Tedbir 400.6. Avrupa Birligi'ne katilim sürecinde müktesebata ve üyesi oldugumuz diger uluslararasi kuruluslarca vergisel alanda belirlenen standartlara uyum çalismalarina devam edilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), GIB, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluglar | 1. AB müktesebatina uyum konusunda vergi alaninda gerekli çalismalara devam edilecektir. |
| Gelirin dengeli dagrlimi gözetilerek vergi adaletinin güçlendirilmesi, vergi tabaninin genisletilmesi ve vergi tahsilatinin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.401) | Gelirin dengeli dagrlimi gözetilerek vergi adaletinin güçlendirilmesi, vergi tabaninin genisletilmesi ve vergi tahsilatinin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.401) | Gelirin dengeli dagrlimi gözetilerek vergi adaletinin güçlendirilmesi, vergi tabaninin genisletilmesi ve vergi tahsilatinin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.401) |
| Tedbir 401.1. Vergi harcamalari gozden gegirilecek, etkin olmayan istisna, muafiyet ve indirimler kaldinilacaktir. | (S), GIB, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | Hazine ve Maliye Bakanligi 1. Vergi mevzuatimizda yer alan tesvikler, istisna ve muafiyetler, rekabetçi üretime etkisi yönünden degerlendirilerek analiz edilecektir. |
| Tedbir 401.2. Gelir, Kurumlar, Katma Deger Vergisi Kanunlar ile Vergi Usul Kanununun, vergilemede adalet, esitlik, öngörülebilirlik ve seffaflik ilkeleri temelinde, vergi tabaninin genisletilmesine ve gönüllü uyumun artirilmasina destek veren, sade ve kolay uygulanabilir bir yapi olusturmaya yönelik düzenlemeler hayata geçirilecektir. | (S), GIB, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar | Hazine ve Maliye Bakanligr 1. Düzenlemelere yönelik gerekli teknik ve hukuki hazirlik çalismalari tamamlanacaktir. |
| Tedbir 401.3. Kamu gelirlerinin tahsilat performansi artirilacak, vergi cezalari caydiriciligr güglendirecek sekilde gözden geçirilecektir. | (S), GIB | Hazine ve Maliye Bakanligi 1. Denetimlerde etkinligin artirilmasina yönelik düzenlemeler hayata geçirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 401.4. Kayit disilikla mücadele, yapay zekâ, büyük veri gibi teknolojik imkânlar destekli risk analiz faaliyetleriyle ve tüm taraflarin etkin katilimiyla yürütülecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligr (S), GIB, VDK, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. 2023-2025 Yili Kayit Disi Ekonomiyle Mücadele Eylem Planinda yer alan bilesen ve eylemlerin izleme, degerlendirme ve koordinasyon çaligmalari yürütülecektir. 2. Teknolojinin kullanimi vasitasiyla gelistirilecek risk analizi ve degerlendirme çalismalari kayit disi ekonomi ve vergi agigi ölçümleriyle desteklenecektir. 3. Vergi kayip, kaçaji ve kayit disi ekonomik faaliyetlerle etkin mücadeleye yönelik büyük veri üzerinde uygun analiz teknikleri kullanilarak sektörel, finansal ve tematik risk analizi ve degerlendirme çaligmalari yürütülecek, çalisma sonuglari ilgili kurum ve kuruluslar ile paylasilacak, analizlerin daha etkin sonuglar vermesini ve gelisimini desteklemeyi teminen sonuglari takip edilecektir. 4. Risk Analizi Degerlendirme ve Arastirma (RADAR) Sisteminin etkinliginin artirimasini teminen risk analiz ve degerlendirme çaligmalarinda kullanilmak üzere yapay zekã teknolojisine uygun yeni nesil risk senaryo ve veri modelleri hazirlanacaktir. 5. Vergi kaçakgiligiyla etkin mücadele kapsaminda sahte belge kullanma ve düzenleme fiillerinin tespitine yönelik proaktif bir yapida, erken uyari özelligine sahip, güncel gelismeleri takip eden, paydas kurumlarla koordineli, otomasyon sistemine dayali Bütünlegik Sahtecilik Modeli olusturularak ve risk senaryolari ile beslemek suretiyle gelistirilecektir. |
| Yerel yönetimlerde kaynaklarin daha etkin kullanimi saglanacak ve mali sürdürülebilirlik güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.402) | Yerel yönetimlerde kaynaklarin daha etkin kullanimi saglanacak ve mali sürdürülebilirlik güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.402) | Yerel yönetimlerde kaynaklarin daha etkin kullanimi saglanacak ve mali sürdürülebilirlik güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.402) |
|---|---|---|
| Tedbir 402.2. Yerel yönetimlerin gelirleri içerisinde öz gelirlerinin payini artirmalari saglanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanliji, Içisleri Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Mahalli Idareler | 1. Yerel yönetimlerin öz gelirlerinin tasnif edilerek güncellenmesi veya yürürlukten kaldirilmasi gerekenlerin belirlenmesi hususunda gerekli analiz çalismasi yapilacaktir. |
| Tedbir 402.3. Yerel yönetimlere hizmetlerini aksatmalarina mani olmayacak sekilde borglanma imkäni saglanacak, mevzuat borç gelir iliskisi sürdürülebilirligini destekleyecek gekilde güçlendirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Içisleri Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Mahalli Idareler | 1. Yerel yönetimlerin borglanma performanslari incelenerek aksayan veya gelistirilmesi gereken yönlerin tespiti igin gerekli analiz çalismasi yapilacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Kamu Kesimi Borglanma Geregi (GSYH'ye Oran) | Yüzde | 2,4 | 6,4 | 5,9 |
| Kamu Kesimi Program Tanimli Dengesi (GSYH'ye Oran) | Yüzde | -1,7 | -4,9 | -3,6 |
| Genel Devlet Gelirleri (GSYH'ye Oran) | Yüzde | 27,8 | 30,2 | 31,2 |
| Genel Devlet Harcamalari (GSYH'ye Oran) | Yüzde | 28,6 | 36,7 | 37,2 |
| Genel Devlet Dengesi (GSYH'ye Oran) | Yüzde | -0,8 | -6,5 | -6,0 |
| Yapisal Genel Devlet Dengesi (Potansiyel GSYH'ye Oran) | Yüzde | -0,2 | -3,8 | -2,7 |
| AB Tanimli Genel Yönetim Borç Stoku (GSYH'ye Oran) | Yüzde | 31,7 | 33,3 | 35,2 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Program
2.1.7 Sosyal Güvenlik Sistemi ve Finansmani
a) Mevcut Durum
Sosyal sigorta kapsamindaki nüfus orani, kayit disi istihdamla mücadele ve prim tesviklerinin etkisiyle 2022 yilinda yüzde 88 düzeyine ulagmistir. Fili denetimlerin yani sira veri tabanlarinin iyilestirilmesi, bilgi teknolojilerinden yararlanilmasi ve kayit disi istihdamin azaltilmasina yonelik faaliyetlere devam edilmektedir.
9 Kasim 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan 7420 sayili Kanunla, çalisanlara elektrik, dogal gaz ve diger isinma giderlerine kargilik olmak üzere mevcut ücretlerine ilave olarak yapilan aylik 1.000 TL'yi asmayan ödemelerin prime esas kazanca ve gelir vergisine tabi olmayacagina yönelik düzenleme yapilmistir.
Ayni Kanunla, kamu üniversite hastanelerinin 31 Aralik 2022 tarihine kadar verdikleri tedavi hizmetlerine iliskin toplam tahakkuk tutarinin, 2022 yili için SGK ile yapilan götürü bedel sözlegmelerinde belirlenen tutardan düsuk olmasi durumunda, aradaki farkin Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligindan tahsil edilmek üzere terkin edilmesi düzenlenmistir.
28 Aralik 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7429 sayili Kanunla genel saglik sigortalilarinin 1 Ocak 2013 öncesi döneme ait prim borglarinin tahsilinden vazgeçilmesi düzenlenmistir.
- 29 Aralik 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 6619 sayili Cumhurbaskani Karariyla prim borcu olanlar ile bunlarin bakmakla yükümlü oldugu kisilerin Saglik Bakanligi ve bagli kuruluglarnin saglik tesisleri ile kamu üniversite hastanelerinden 2023 yili sonuna kadar yararlanmasina imkân taninmistir.
Dönemsel Avro Degeri, Beseri Tibbi Ürünlerin Fiyatlandirilmasina Dair Kararda 14 Aralik 2022 tarihli Resmi Gazete de yayimlanan 6546 sayili Cumhurbaskani Karariyla yapilan degisiklikle yüzde 36,8 artirilarak 10,7578 TL'ye, 23 Temmuz 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7399 sayili Cumhurbagkani Karariyla ise yüzde 30,5 artirilarak 14,0387 TL'ye gikarilmistir. 14 Mart 2023 tarihli ve 6932 sayili Cumhurbaskani Karariyla eczaci kär oranlarinin belirlenmesinde kullanilan baremler yüzde 64 oraninda artinilmistir. Ayni Kararla, depocuya satis fiyati 55,90 TL'nin altinda olan ilaçlara, ilacin bulundugu kamu iskonto barem grubu degismeyecek gekilde 4 TL'ye kadar artis yapilmasi düzenlenmistir.
- 29 Aralik 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Cumhurbaskani Karari ile Kadin, Genç ve Mesleki Yeterlilik Belgesi Olanlarin Tesviki'nin uygulanma süresi 31 Aralik 2023 tarihine kadar uzatilmistir.
- 13 Ocak 2023 tarihli Resmi Gazete de yayimlanan 7431 sayili Kanunla en düsük emekli ayligi 5.500 TL olarak düzenlenmistir. Ayni Kanunla ücretli, kendi hesabina çaliçan ve memur emeklilerinin emekli ayliklari Ocak ayinda yüzde 30 oraninda artirilmistir.
- 5 Nisan 2023 tarihli Resmi Gazete de yayimlanan 7447 sayili Kanunla en düsük emekli ayligi dosya bazinda 7.500 TL'ye, emeklilere ödenen bayram ikramiyeleri 2.000 TL'ye yükseltilmistir.
- 13 Ocak 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7431 sayili Kanunla asgari ücret desteginin 2023 yili Ocak-Haziran dönemi igin günlük 13,33 TL olmasi ve bu tutarin isverenlerin SGK'ya ödeyecekleri sigorta primlerinden mahsup edilmek üzere Issizlik Sigortasi Fonundan karsilanmasi düzenlemistir. Ayrica toplu is sözlesmesine tabi isyerleri için söz konusu destegin aylik 500 TL olarak esas alinacagi kararlastinlmistir. 24 Haziran 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan Asgari Ucret Tespit Komisyonu Karariyla ise asgari ücret destegi 2023 yili Temmuz-Aralik dönemi için 500 TL'ye yükseltilmistir.
Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremler nedeniyle mücbir sebep hali ilan edilen illerde sigorta primleri alti ay süreyle ertelenmis, 17 ve 22 Subat 2023 tarihli Resmi Gazetelerde yayimlanan 6808 ve 6816 sayili Cumhurbagkani Kararlariyla, bölgedeki isyerlerinde kisa çalisma basvurularinda uygunluk tespitinin yapilmasini beklemeksizin ödeme yapilabilmesi, ilgili isyerlerinde kisa çalisma uygulanan dönemde veya issiz kalinan süre kadar nakdi ücret destegi yapilmasi ile depremin etkilerinin azaltilmasi amaciyla olaganüstü hal ilan edilen dönemde baglatilacak Toplum Yararina Programlardan yararlanma kosullari ve sürelerine iliskin düzenleme yapilmistir.
- 3 Mart 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7438 sayili Kanunla 8 Eylül 1999 tarihi öncesinde uzun vadeli sigorta kollarinda sigortalilik baglangic olan sigortalllarin, yas disindaki diger sartlari tasimalari halinde yaslilik veya emekli ayligindan yararlandinilacagi hükme baglanmistir. Ayrica bu kapsamda aylik baglanan ücretli çalisanlardan, isten ayrilis bildirgesi verilmesini takip eden 30 gün içerisinde en son çaligilan isyerinde sosyal güvenlik destek primine tabi çalismaya baglamalari halinde, isveren hissesinin bes puanlik kismina isabet eden tutarin Hazineden karsilanacagr düzenlenmistir.
- 12 Mart 2023 tarihli Resmi Gazete de yayimlanan 7440 sayili Kanunla 5510 sayili Kanuna tabii sigortalilarin 2022 yili Aralik ayi ve önceki aylara iliskin tahakkuk ettigi halde ödenmemis olan borglarinin yeniden yapilandirilacagi düzenlenmistir. Bu kapsamda, ödenmemis olan sigorta primi, emeklilik kesenegi ve kurum kargiligi, igsizlik sigortasi primi, sosyal güvenlik destek primi, istege bagli sigorta primi, topluluk sigortasi primi, SGK tarafindan takip edilen damga vergisi, özel islem vergisi ve egitime katki payi için ödemenin süresinin bitisi ile Kanunun yayimlandig tarih arasi süre igin YI-UFE aylik degisim oranlari esas alinarak hesaplanacak tutarin ödenmesi halinde gecikme cezasi ve gecikme zammi gibi alacaklarin tahsilinden vazgeçilecegi belirtilmistir. YÏ-ÜFE aylik degisim orani esas alinarak hesaplanacak tutarin pesin ödenmesi halinde yüzde 90indan vazgeçilecegi, 48 aya kadar yapilacak taksitlendirmelerde ise belirli katsayilarin uygulanmasi düzenlenmistir.
- 16 Mart 2023 tarihli Mükerrer Resmî Gazete'de yayimlanan Saglik Uygulama Tebliginde Degisiklik Yapilmasina Dair Tebligle SUT puan listelerindeki yogun bakim tedavileri yüzde 40, diger tüm paketlerde yüzde 55, acil muayene, yesil alan ve konsültasyonlarda yüzde 20; tibbi malzemeler, ortez/protez tutarlarinda yüzde 50 ila 100 arasinda, gozluk cam ve çerçeve igin ödenen tutarlarda ise yüzde 39 ila 200 arasinda artis yapilmistir. 24 Agustos 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Saglik Uygulama Tebliginde Degisiklik Yapilmasina Dair Tebligle vaka bagi muayene, yogun bakim, hemodiyaliz gibi islemlerde SUT fiyatlarinda ve sigortalilarin hastanelerde aldiklari saglik hizmetinde kullanilan tibbi malzeme bedellerinde degisen oranlarda artis yapilmistir.
Sosyal sigorta sisteminde finansal sürdürülebilirlik açisindan önemli bir gösterge olan aktif/pasif orani 2021 yilinda 1,94 iken 2022 yilinda bu oran 2,0 olarak gerçeklesmistir. Ayni dönemde girak, stajyer ve kursiyerler hariç tutuldugunda bu oran 1,79 seviyesinden 1,86 ya yükselmistir.
TABLO II: 1- Sosyal Sigorta Programlarinin Kapsadigr Nüfus
| 2020 | 2021 | 2022 | |
|---|---|---|---|
| I. Kamu Çaliganlari Sigortali Sayilar | 12 242 232 | 12 443 742 | 12 701 720 |
| 1. Aktif Sigortalilar 1 | 3 141 097 | 3 188 540 | 3 277 097 |
| 2. Aylik Alanlar (Dosya) | 2 153 575 | 2 200 802 | 2 215 783 |
| 3. Baäimlilar | 6 947 560 | 7 054 400 | 7 208 840 |
| 4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2) | 1,46 | 1,45 | 1,48 |
| 5. Bagimlilik Orani (2+3)/(1) | 2,90 | 2,90 | 2,88 |
| II. Hizmet Akdi Ile Çalisanlarin Sigortali Sayilari | 44 140 472 | 45 042 100 | 45 858 112 |
| 1. Aktif Sigortalilar 2 | 15 219 642 | 16 184 842 | 17 348 662 |
| 2. Diger Sigortallar 3 | 319 862 | 316 932 | 314 257 |
| 3. Tarimdaki Aktif Sigortalilar | 31 250 | 27 036 | 22 987 |
| 4. Girak | 346 624 | 330 828 | 636 302 |
| 5. Stajyer ve Kursiyer | 1 440 762 | 1 540 226 | 1 492 323 |
| 6. Aylik Alanlar (Dosya) | 7 829 997 | 8 097 307 | 8 359 180 |
| 7. Bagimlilar | 18 952 335 | 18 544 929 | 17 684 401 |
| 8. Aktif Sig./Pasif Sig. (1+2+3+4+5)/(6) | 2,22 | 2,27 | 2,37 |
| 9. Bagimlilik Orani (6+7)/(1+2+3+4+5) | 1,54 | 1,45 | 1,31 |
| III. Bagimsiz Çalisanlarin Sigortali Sayilan | 15 008 698 | 15 411 780 | 15 725 984 |
| 1. Aktif Sigortalilar | 2 173 705 | 2 512 954 | 2 619 030 |
| 2. istege Bagll Aktif Sigortallar | 124 530 | 131 868 | 120 610 |
| 3. Tarimdaki Aktif Sigortalilar | 547 075 | 511 923 | 512 966 |
| 4. Aylik Alanlar (Dosya) | 2 507 142 | 2 549 026 | 2 553 262 |
| 9 656 246 | 9 706 009 | 9 920 116 | |
| 6. Aktif Sig./Pasif Sig. (1+2+3)/(4) | 1,13 | 1,24 | 1,27 |
| 7. Bagimllik Orani (4+5)/(1+2+3) | 4,27 | 3,88 | 3,83 |
| IV. Özel Sandiklar Toplami | 428 475 | 432 385 | 438 989 |
| 1. Aktif Sigortalilar | 141 678 | 141 579 | 144 213 |
| 2. Aylik Alanlar | 94 972 | 96 103 | 97 041 |
| 3. Bagimlilar | 191 825 | 194 703 | 197 735 |
| 4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2) | 1,49 | 1,47 | 1,49 |
| 5. Bagimlilik Orani (2+3)/(1) | 2,02 | 2,05 | 2,04 |
| V. Genel Toplam (Kisi) | 72 593 383 | 73 932 199 | 75 331 865 |
| 1. Aktif Sigortalilar | 20 676 122 | 22 027 915 | 23 389 002 |
| 2. istege Bagli Aktif Sigortalilar | 124 530 | 131 868 | 120 610 |
| 3. Tarimdaki Aktif Sigortalilar | 578 325 | 538 959 | 535 953 |
| 4. Diger Sigortalilar | 319 862 | 316 932 | 314 257 |
| 5. Çirak | 346 624 | 330 828 | 636 302 |
| 6. Stajyer ve Kursiyer | 1 440 762 | 1 540 226 | 1 492 323 |
| 7. Aylik Alanlar (Dosya) | 12 585 686 | 12 847 135 | 13 128 225 |
| 8. Bagimhlar | 35 747 966 | 35 305 338 | 34 813 357 |
| 9. Aktif Sig./Pasif Sig. (1+2+3+4+5+6)/(7) | 1,87 | 1,94 | 2,00 |
| 10. Aktif Sig./Pasif Sig. (1+2+3+4)/(7) | 1,72 | 1,79 | 1,86 |
| 11. Bagimhlik Orani (7+8)/(1+2+3+4+5+6) | 2,06 | 1,93 | 1,81 |
| VI. Genel Nüfus Toplami | 83 614 362 | 84 680 273 | 85 279 553 |
| VII. Sigortali Nüfus Orani (Yüzde) | 87,3 | 88,3 |
(1) Zorunlu sigorta, istege bagli ve diger sigorta kollarin kapsamaktadir.
Kaynak: SGK, TÜIK
(2) Zorunlu sigorta ve yurt disi topluluk sigortasini kapsamaktadir.
(3) 5510 sayili Kanunun Ek-5, Ek-6, Ek-9 maddeleri kapsamindaki sigortalilari kapsamaktadir.
(4) Muhtarlik ve zorunlu sigortayi kapsamaktadir.
b) Amaç
Sosyal güvenlik sisteminin kapsaminin artirilmasi, daha adil ve etkin bir yapiya kavusturulmasi ile uzun dönemli mali sürdürülebilirliginin güclendirilmesi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Sosyal güvenlik kapsami genisletilerek prim tabani güglendirilecektir. (Kalkinma Plani | Sosyal güvenlik kapsami genisletilerek prim tabani güglendirilecektir. (Kalkinma Plani | Sosyal güvenlik kapsami genisletilerek prim tabani güglendirilecektir. (Kalkinma Plani |
| p.404) Tedbir 404.1. Sisteme girislerin kolaylastirilmasi igin farkli meslek ve gelir gruplarina yönelik yeni uygulamalar gelistirilecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligl | 1. Sosyal güvenlik kapsaminda yer almayan veya sisteme girisi zor olan gruplar için kolaylastirici mekanizmalar gelistirilmesi yönünde calismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 404.2. Kolay isverenlik uygulamasi yayginlastrilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. Kolay isverenlik uygulamasinin yayginlastirilmasina yönelik mevzuat çalismalari tamamlanacaktir. |
| Tedbir 404.3. Düsük gelirli esnaf, sanatkâr, çiftgiler ve mevsimlik çalisanlar gibi gruplara özel sosyal sigorta programlari olusturulacaktir. | Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanlig (5), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. Düsük gelirli esnaf, sanatkâr, siftgiler ve mevsimlik calisanlar gibi gruplar için mikro sigorta programlarinin gelistirilmesi yönünde çaligma yürütülecektir. |
| Sosyal güvenlik mevzuati ve uygulamalari degisen isgücü piyasasi kosullarina ve yeni nesil | Sosyal güvenlik mevzuati ve uygulamalari degisen isgücü piyasasi kosullarina ve yeni nesil | Sosyal güvenlik mevzuati ve uygulamalari degisen isgücü piyasasi kosullarina ve yeni nesil |
| esnek çaligma modellerine uyumlu hale getirilecektir. (Kalkinma Plani p.405) Tedbir 405.1. Dijitallesmeyle birlikte geleneksel isyeri kavraminin disinda ortaya çikan yeni çalisma modellerinin sosyal güvenlik sistemiyle uyumlastirilmasi igin teknik ve hukuki altyapinin güglendirilmesine iliskin çalismalar yapilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, SGK | 1. Dijitallesmeyle birlikte ortaya çikan yeni çalisma modellerinin sosyal güvenlik sistemiyle uyumlastirilmasi igin gerekli teknik ve hukuki altyapinin olusturulmasina yönelik hazurlik çalismalari yürütülecektir. |
| Tedbir 405.2. Sosyal güvenlik uygulamalarinin bagta kismi süreli çalisma olmak üzere esnek çalisma modelleriyle uyumu artiilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, SGK | 1. Kisa çalisma, evden çalisma, hibrit çalisma gibi esnek çalisma modellerinin sosyal güvenlik sistemine uyumunu artirmak üzere çalismalar yapilacaktir. |
| Kigilerin daha çok istihdamda kalmasini tesvik eden, hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi önceleyen düzenlemeler hayata geçirilerek sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirligi | Kigilerin daha çok istihdamda kalmasini tesvik eden, hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi önceleyen düzenlemeler hayata geçirilerek sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirligi | Kigilerin daha çok istihdamda kalmasini tesvik eden, hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi önceleyen düzenlemeler hayata geçirilerek sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirligi |
| güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.406) Tedbir 406.1. Sosyal güvenlik sisteminde hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi güglendirecek reformlar hayata geçirilecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligr, Strateji ve Bütçe Baskanligi, SGK | 1. Sosyal güvenlik sisteminin aktüeryal dengesini güçlendirmek üzere reform alanlarini belirlemek igin ilgili kurumlar arasinda ortak çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 406.2. Aylik baglama sistemi kisilerin daha çok istihdamda kalmasini tesvik edecek ve mali yük getirmeyecek sekilde yeniden düzenlenecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, SGK | 1. Çalisanlarin daha uzun süre istihdamda kalmasini tegvik edecek bir aylik baglama sistemi için dünya uygulamalari da dikkate alinarak maliyet çalismasi yapilacaktir. |
| Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliginin saglanmasi amaciyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde dogusta beklenen yagam süresi artisi ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarina iliskin çalismalar yapilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Hazine ve Mallye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi SGK | 1. Dogusta beklenen yasam süresindeki artisa uyumlu olarak emeklilik yasinin belirlenmesi için otomatik ayarlama mekanizmalarina iliskin çalismalar yapilacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 406.4. Sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mali sürdürülebilirligine iliskin göstergelerin düzenli olarak izlenmesi ve buna yönelik raporlarin olusturulmasi saglanacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Butçe Baskanligi, SGK | 1. Sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mali görünümüne iliskin düzenli raporlarin olusturulmasi saglanacaktir. |
| Nufusun yaglanmasinin sosyal güvenlik sistemi üzerindeki etkilerinin azaltilmasi igin bakim sigortasi ve mesleki rehabilitasyon uygulamalari hayata gegirilecektir. (Kalkinma Plani p.407) | Nufusun yaglanmasinin sosyal güvenlik sistemi üzerindeki etkilerinin azaltilmasi igin bakim sigortasi ve mesleki rehabilitasyon uygulamalari hayata gegirilecektir. (Kalkinma Plani p.407) | Nufusun yaglanmasinin sosyal güvenlik sistemi üzerindeki etkilerinin azaltilmasi igin bakim sigortasi ve mesleki rehabilitasyon uygulamalari hayata gegirilecektir. (Kalkinma Plani p.407) |
| Tedbir 407.1. Yasli bakim hizmetlerinin finansmani igin bakim sigortasi kurulacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), SGK, GIB | 1. Yagli bakim hizmetlerinin finansmanina yönelik olusturulmasi planlanan bakim sigortasi için dünya uygulamalari incelenerek model calismasi yapilacaktir. |
| Tedbir 407.2. Sürekli is göremezlik geliri veya maluliyet ayligi alan kisilerin yeniden isgücü piyasasina dönmesi igin mesleki rehabilitasyon uygulamasi hayata gecirilecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), SGK, GIB | 1. Sürekli is göremezlik geliri veya maluliyet ayligi alan kigilerin yeniden isgücü piyasasina dönmesi için mesleki rehabilitasyon uygulamasina yönelik hazirlik galismalari yürütülecektir. |
| Sosyal güvenlik sisteminde prim tahsilatlari artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.408) | Sosyal güvenlik sisteminde prim tahsilatlari artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.408) | Sosyal güvenlik sisteminde prim tahsilatlari artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.408) |
| Tedbir 408.1. Prim borçlarinin takip ve tahsilat süreçleri etkinlestirilecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligt (S), SGK, GIB | 1. 6183 sayili Kanun çerçevesinde takip islemleri etkin gekilde uygulanacaktir. 2. SGK'ya borcu bulunan sigortalilar ile iletisim kurularak borcun ödenmesi konusunda rehberlik ve |
| Tedbir 408.2. Denetimler yoluyla sosyal güvenlik sisteminin etkinligi artirilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), SGK, GIB | bilgilendirme yapilacaktir. 1. Sektörlere ve isyerlerine yönelik risk odakli ve tarama seklinde denetim faaliyetleri gerçeklestirilecek, prime esas kazanci bir önceki aya göre yüzde 20'den fazla azalan sigortalilara kisa mesaj yoluyla uyari gönderilecektir. 2. Denetim alt yapisinin iyilestirmesi amaciyla denetimde ihtiyaç olan anlik verilere ulagilabilmesine yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 408.3. Kayit dist istihdam ve kayit disr ücretle mücadelede veri analizine dayali risk odakli denetim faaliyetleri artrilarak prim tabani genisletilecektir. | Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanlig (S), SGK, GIB | 1. Kayit digiligin yogun oldugu sektörler ile küçük ölçekli isletmelere yönelik yil içerisinde risk analizlerine dayali denetim faaliyetleri planlanarak uygulanacaktir. 2. Ülke genelinde kayitli istihdamin önemi hakkinda ilgili taraflara sosyal güvenlik hak ve yükümlülükleri konusunda bilgilendirme, bilinglendirme ve rehberlik çalismalari yapilacaktir. 3. Yapilan analizler sonucunda eksik ücret bildirimi konusunda riskli oldugu tahmin edilen isyerlerine yönelik denetim ve bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir. |
|---|---|---|
| Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapiya kavusturulmasi için istihdam tesvikleri | Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapiya kavusturulmasi için istihdam tesvikleri | Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapiya kavusturulmasi için istihdam tesvikleri |
| Tedbir 409.1. Istihdam tesviklerinden etkin olmayanlar sonlandirilacak, kadin, genç ve engellilere yönelik tesviklerin agirligi artirilarak tesvik sisteminin sade ve etkin bir yapiya kavusturulmasi saglanacaktir. | gözden geçirilecek, hizmet sunumunun kalitesi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.409) Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Çaligma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Ïstihdama yönelik tesvik, destek ve programlar gözden gegirilecek, özel politika gerektiren gruplara yönelik tegvikler artirilarak tegvik sistemi sade ve etkin bir yapiya kavusturulmasi için ortak galismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 409.2. Kisilerin etkin bir sosyal güvenlik hizmeti alabilmeleri igin Sosyal Güvenlik Kurumu'nun bilisim teknolojileri kapasitesi artirilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, SGK | 1. Sistemde yer alan sunucular, veri tabanlari, ag ve güvenlik cihazlari, uygulama sunuculari ve isletim sistemlerinin kritik altyapilarinin stabil versiyon ve yama güncellemeleri tamamlanacaktir. |
| Tedbir 409.3. Bürokrasinin azaltilmasi ve sigortalilara daha etkin hizmet verilebilmesi amaciyla SGK'nin diger kurum ve kuruluslarla yaptigi veri paylasim islemlerinin sayisi artirilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), SGK, Ilgili Kamu Kurumlari | 1. Hizmet sunumu etkinligi ve kurumlar arasi koordinasyonun güçlendirilmesi amaciyla kamu kurumlariyla yapilan veri paylasimi protokolleri artirilarak bürokrasi azaltilacaktir. |
| Sosyal güvenlik sistemi, emekli refahinin artirlmasi ve kisilere ilave saglik güvencesi saglanmasi amaciyla tamamlayici emeklilik ve saglik sistemleriyle desteklenecektir. | Sosyal güvenlik sistemi, emekli refahinin artirlmasi ve kisilere ilave saglik güvencesi saglanmasi amaciyla tamamlayici emeklilik ve saglik sistemleriyle desteklenecektir. | Sosyal güvenlik sistemi, emekli refahinin artirlmasi ve kisilere ilave saglik güvencesi saglanmasi amaciyla tamamlayici emeklilik ve saglik sistemleriyle desteklenecektir. |
| (Kalkinma Plani p.410) Tedbir 410.1. Genel Saglik Sigortasi sisteminin Sürdürülebilirliginin güglendirilmesi, kisilere alternatif bir saglik güvencesi saglanmasi ve saglik hizmet sunumundaki kapasitenin etkin kullanimi igin tamamlayici saglik sigortaciligi tesvik edilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S) Sigortacilik ve Özel Emekliik Düzenleme ve Denetleme Kurumu | 1. Saglik hizmet kapasitesinin etkin kullaniminin teminen kisilere uygun maliyetlerle alternatif saglik güvencesi saglamak üzere tamamlayic saglik sigortacliginin yayginlastirilmasina yönelik mevzuat degisikligi igin hazirlik çalismalari yürütülecektir. |
| Saglik hizmetlerinde öngörülebilirlik ve sürdürülebilirlik dikkate alinarak ilaç ve tedavi harcamalari daha etkin hale getirilecektir. (Kalkinma Plani p.411) | Saglik hizmetlerinde öngörülebilirlik ve sürdürülebilirlik dikkate alinarak ilaç ve tedavi harcamalari daha etkin hale getirilecektir. (Kalkinma Plani p.411) | Saglik hizmetlerinde öngörülebilirlik ve sürdürülebilirlik dikkate alinarak ilaç ve tedavi harcamalari daha etkin hale getirilecektir. (Kalkinma Plani p.411) |
|---|---|---|
| Tedbir 411.1. Ilaç ve tedavi hizmetierinde daha etkin fiyatlandirma mekanizmalari olusturulacaktir. | Saglik Bakanligi (S), SGK, Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. Begeri tibbi ürünlerin piyasada bulunabilirligini ve tedavinin uygun maliyetle sürdürülebilmesini saglayacak etkin fiyatlandirma mekanizmalarinin olusturulmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 411.2. Beseri tibbi ürünlerin geri ödeme sisteminde alternatif modellerin kullanilmasi saglanacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Saglik Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, SGK | 1. Yuksek butçeli flaglar, yenilikçi tedaviler, yetim ilagiar gibi ürünlerin geri ödenmesinde alternatif modellerden daha etkin sekilde yararlanilacaktir. |
| Tedbir 411.3. Saglik hizmetlerinin finansmaninda deger bazli geri ödeme yöntemlerinin kullanilmasi saglanacak, ödenen ilaç ve tedavilere yönelik düzenli araliklarla geriye dönük analizler yapilarak ödeme listelerinin etkinligi artirilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Saglik Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, SGK | 1. Saglik hizmetlerinin geri ödemesinde deger bazli modellerin kullanilmasina yönelik bir rapor hazirlanacaktir. 2. Deger bazli yaklagimlarin da kullanilmasiyla ilaç geri ödeme listesi belirli araliklarla gözden geçirilecektir. |
| Tedbir 411.4. Yurt disindan temin edilen ilaçlar gibi hizli artis gösteren gruplarda harcamalar etkinlestirilecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Saglik Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, SGK,Türk Eczacilar Birligi | 1. Yurt disindan temin edilen ilaçlar gözden gegirilerek, maliyet etkili olanlarin ödemeye alinmasi, ödeme kosullarinin revize edilmesi ve etkinsiz olanlarin ödemeden çikarilmasi hususunda çalismalar yapilacaktir, 2. Genetik geçisli hastaliklarda kullanilan ilaglarin ödemesinin azaltilmasi amaciyla genetik testlerinin ödeme listesine alinma çalismalari yapilacaktir. |
| Tedbir 411.5. Akilr ilaç kullanimi tesvik edilerek ilaç ve tedavi harcamalarins rasyonellestirecek tedbirler alinacaktir. | Saglk Bakanlig (S), Üniversiteler, SGK, ilgili Meslek Kuruluslar | 1. Akilci ilaç kullanim konusunda bilgi ve biling düzeyi artirilacaktir. 2. Hekimlerin reçeteleme davranis arinin takibi için yeni reçeteleme göstergeleri belirlenecek ve buna göre analiz, degerlendirme ve izleme calismalari yapilacaktir. 3. Antibiyotiklerin, solunum sistemi ilaçlarinin, antidepresanlarin, proton pompa inhibitörlerinin ve kronik hastaliklarda kullanilan ilaglarin akilci kullanimini saglamaya yönelik egitimler yapilacak ve bilgilendirmeye yönelik materyaller hazirlanacaktir. |
| Tedbir 411.6. Deviet Malzeme Ofisi ile birlikte "Saglik Market" uygulamasinin kapsami genisletilerek ilaç ve tibbi malzeme tedarik zinciri daha da güçlendirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanlig (S), Saglik Bakanligi, SGK, Üniversiteler, | 1. DMO Tedarik isbirligi Protokolünün kapsami daha fazla ürün igerecek sekilde genisletilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 411.7. Saglik hizmetlerinin gereksiz ve etkin olmayan kullanimini önlemeve yönelik düzenlemeler yapilacaktir. | Saglik Bakanligi (S), SGK, Üniversiteler, Özel Hastaneler | 1. Saglik hizmetlerinin gereksiz kullanimini önlemeye yönelik bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir. 2. Gereksiz tetkik ve tahlillere yönelik müeyyidelerin performans sistemine dahil edilmesi saglanacaktir. |
| Tedbir 411.8. Saglik ürün ve hizmetlerinde talep kontrolü daha etkin saglanacaktir. | Sagiik Bakanligi (S), SGK, Üniversiteler | 1. Saglik ürün ve hizmetlerinde gereksiz talebi önlemek igin katilim paylari daha etkin kullanilacaktir. |
| Tedbir 411.9. Saglik hizmetlerinin geri ödemesinde risk analizini ve hizmet sunucularinin davranislarini dikkate alan denetim modelleri gelistirilecektir. | Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanlig (S), Saglik Bakanligi, SGK | 1. Saglik hizmet sunuculannin denetiminde risk analizi modellerinin daha etkin kullanilmasi saglanacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) 2024(2) | |
|---|---|---|---|---|
| SGK'ya Yapilan Bütçe Transferlerinin GSYH'ye Orani | Yüzde | 2,6 | 3,6 | 3,7 |
| Dosya Bazinda Aktif-Pasif Orani (3) | Oran | 1,9 | 1,6 | 1,6 |
| Toplam Prim Tahsilat Orani | Yüzde | 85 | 85 | 86 |
| Sosyal Sigorta Kapsami | Yüzde | 88 | 89 | 90 |
(2) Program
(1) Gerçeklegme Tahmini
(3) Stajyerler, kursiyerler ve grraklar harig tutulmus, kisi sayisi yerine dosya sayisi esas alinmis ve sosyal güvenlik destek primine tab olanlar aktif sigortali kapsamina dahil edilmistir.
2.1.8 Kamu isletmeciligi ve Özellestirme
a) Amaç
Kamu isletmelerinin faaliyetlerini makroekonomik, sektörel, sosyal politikalarla uyum içerisinde ve kamu maliyesinde sürdürülebilirligi destekleyen bir anlayisla etkin ve verimli bir sekilde sürdürmesi temel amaçtir.
b) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu / isbirligi (apilacak Kurulusla | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| IT yönetisim reformuna yönelik düzenlemeler hayata geçirilerek KiT'lerde iyi uygulam örnekleri isiginda etkinligi ve verimliligi artiracak kurumsal yönetim anlayisi güclendirilecektir. (Kalkinma Plani p.413) | IT yönetisim reformuna yönelik düzenlemeler hayata geçirilerek KiT'lerde iyi uygulam örnekleri isiginda etkinligi ve verimliligi artiracak kurumsal yönetim anlayisi güclendirilecektir. (Kalkinma Plani p.413) | IT yönetisim reformuna yönelik düzenlemeler hayata geçirilerek KiT'lerde iyi uygulam örnekleri isiginda etkinligi ve verimliligi artiracak kurumsal yönetim anlayisi güclendirilecektir. (Kalkinma Plani p.413) |
| Tedbir 413.1. KiT'lerin üst yönetiminde kurumsal yönetim anlayisi güglendirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligr (S), Stratejị ve Bütçe Baskanlig, lgili Bakanliklar | 1. Uluslararasi örnekler ve kurumsal yönetim ilkelerine yönelik ülkemiz mevzuati incelenecek, iyi uygulamalar çerçevesinde öneri seti hazirlanacaktir. 2. Öneri setine uygun olarak mevzuat taslagi hazirlanacaktir. |
| Tedbir 413.2. Kamu Sletmelerinin ve yönetin urullarinin hesap verebilirliginin artiniimasi amaciyla KiT'lerin statü ve konumlari yeniden belirlenecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, Ilgili Bakanliklar | 1. KIT yönetisim reformu kapsaminda KiT'lerin faaliyetleri ticari olan ve ticari olmayan ayrimina göre yeniden siniflandirilacaktir. |
| KIT'lerde istihdam politikasi insan kaynagi kalitesini ve kurumsal kapasiteyi gelistirecek | KIT'lerde istihdam politikasi insan kaynagi kalitesini ve kurumsal kapasiteyi gelistirecek | KIT'lerde istihdam politikasi insan kaynagi kalitesini ve kurumsal kapasiteyi gelistirecek |
| sekilde uygulanacaktir. (Kalkinma Plani p.414) Tedbir 414.1. KIT'lerin insan kaynaklari yönetimi, faaliyetlerinde devamliigi saglayacak ve kurumsal hafizayi koruyacak sekilde uygulanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, ilgili KiT'ler | 1. Niteligi itibariyla belirli personel sayisinin altinda çaligilmasi hälinde faaliyetleri operasyonel aksaklklara ugrayabilecek KIT'ler için düzenleme yapilacaktir. |
| Tedbir 414.2. KIT'lerde nitelikli personel istihdami saglanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, Ilgili KiT'ler | 1. Nitelikli personel istihdami konusunda özel sektörle rekabet halinde olan, ileri teknoloji ve Ar-Ge gerektiren faaliyet alanlarinda çaliçan KIT'lerde nitelikli personel istihdamini kolaylastirmaya yönelik hazirlik çalismalari yapilacaktir. |
| Kamu isletmelerinin organizasyon yapilari güglendirilecek ve aralarindaki koordinasyon | Kamu isletmelerinin organizasyon yapilari güglendirilecek ve aralarindaki koordinasyon | Kamu isletmelerinin organizasyon yapilari güglendirilecek ve aralarindaki koordinasyon |
| artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.415) Tedbir 415.1. Benzer fonksiyonlari icra eden birimler veya isletmeler birlestirilerek kamu kaynaklarinin kullaniminda etkinlik saglanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Ozellestirme idaresi Baskanligi, TDi | 1. Özellestirme kapsam ve programinda bulunan ve limanlarinin büyük bir kisminin isletme hakki devredilmis olan TDI'nin, mevcut görev ve faaliyetleri çerçevesinde hazirlanacak rapor isiginda, dönüsümü için gerekli adimlar atrlacaktir. |
| Kamu mali disiplinini güçlendirmek amaciyla farkli statülerde yer alan kamu isletmeleri izlenecek, KIT'lerin muhasebe sistemlerinin etkinligi artirilacak ve mali yapilari | Kamu mali disiplinini güçlendirmek amaciyla farkli statülerde yer alan kamu isletmeleri izlenecek, KIT'lerin muhasebe sistemlerinin etkinligi artirilacak ve mali yapilari | Kamu mali disiplinini güçlendirmek amaciyla farkli statülerde yer alan kamu isletmeleri izlenecek, KIT'lerin muhasebe sistemlerinin etkinligi artirilacak ve mali yapilari |
| güclendirilecektir. (Kalkinma Plani p.416) Tedbir 416.1. 233 sayili KHK haricinde faaliyet gösteren kamu isletmelerinde mali disiplinin saglanmasi ve mali riskin takip edilmesi amaciyia kuruluslarin finansal ve finansal olmayan bilgilerinin takibi için çerçeve düzenleme yapilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Stratejị ve Bütçe Baskanlig, ilgili Kamu isletmeleri | 1. 233 sayili KHK haricinde faaliyet gösteren ve kamu payi yüzde 50'den fazla olan kamu isletmelerinin istirakleri ve bagli ortakliklarnin tamami izlenerek çeyrekler itibariyla mali ve mali olmayan verileri raporlanacaktir. |
| Tedbir 416.2. KIT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayristirilmasini saglayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine gecilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, TCDD Tagimacilik A$ | 1. TCDD Tagimacilik AS hat ve tren bazinda maliyetlerinin etkin bir sekilde izlenmesine olanak saglayacak maliyet muhasebesi sistemi gelistirecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 416.3. KIT'lerin mali durumlari ve finansman giderlerindeki artisa bagli olarak Hazine borçlanma maliyetini en iyi kogullarda saglayan KIT borçlanma politikasi izlenecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligr (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, KiT'ler | 1. KIT'lerin banka kredileri kullanimina iliskin finansman maliyeti verileri derlenecektir. |
| Tedbir 416.4. Dijital dönüsüm perspektifiyle KIT'lerin mevcut bilgi sistemi altyapisi iyilestirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligr (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, KiT'ler | 1. 233 sayili KHK kapsaminda faaliyet gösteren KIT'ler ve bagli ortakliklarina ait mali ve mali olmayan verilerin sistem üzerinden daha etkin takibi saglanacaktr. |
| KiT'ler tedarik ve satis faaliyetlerini piyasa sartlari çerçevesinde kamu maliyesine daha az yük getirecek sekilde kârlilik ve verimlilik esaslarina göre sürdürecektir. (Kalkinma | KiT'ler tedarik ve satis faaliyetlerini piyasa sartlari çerçevesinde kamu maliyesine daha az yük getirecek sekilde kârlilik ve verimlilik esaslarina göre sürdürecektir. (Kalkinma | KiT'ler tedarik ve satis faaliyetlerini piyasa sartlari çerçevesinde kamu maliyesine daha az yük getirecek sekilde kârlilik ve verimlilik esaslarina göre sürdürecektir. (Kalkinma |
| Plani p.417) Tedbir 417.1. KITlerin faaliyet ve yatirimlarinda girdi temininin hizli, ekonomik, kaliteli ve rekabetçi bir sekilde gerçeklestirilmesi amaciyla sektörel kamu alimlari düzenlemesi hayata | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, Kamu Ihale Kurumu, Ilgili Kamu isletmeleri | 1. Kamu sermayeli kurulus ve igletmelerin alimlari için rekabet ve saydamlik ilkeleri temelinde, uluslararasi uygulamalarla ve ticari faaliyet esaslariyla uyumlu mevzuat düzenlemesi hazirlanacaktir. |
| geçirilecektir. Tedbir 417.2. KIT'lerin fiyat ve tarifeleri ticari esaslara göre belirlenecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Strateji ve Butçe Baskanligi, KIT'ler | 1. KIT'lerin fiyat ve tarifelerinin ticari esaslara göre belirlenmesini kolaylastiracak mekanizmalar tesis edilecektir. |
| Etkin bir piyasa mekanizmasi olusturma hedefi dogrultusunda özellestirme uygulamalarina devam edilecektir. (Kalkinma Plani p.418) | Etkin bir piyasa mekanizmasi olusturma hedefi dogrultusunda özellestirme uygulamalarina devam edilecektir. (Kalkinma Plani p.418) | Etkin bir piyasa mekanizmasi olusturma hedefi dogrultusunda özellestirme uygulamalarina devam edilecektir. (Kalkinma Plani p.418) |
| Tedbir 418.1. Özellestirme uygulamalarinda uzun vadeli sektörel öncelikler çerçevesinde ve belirlenmis bir program kapsaminda halka arz dâhil olmak üzere yeni ve alternatif modeller kullanilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Ilgili Bakanliklar, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Özellestirme Idaresi Baskanligy, ilgili KiT'ler | 1. isletme hakki devri yöntemiyle özellestirilmesi planlanan varlik ve tesislere iliskin islemler tamamlanacaktir. |
| Tedbir 418.2. Plan döneminde özellestirme portföyünde bulunan sirket ve varliklarin özellestirilmesine devam edilecek özellestirme potansiyeli olan yeni sirket ve varliklarn portföye dâhil edilmesi saglanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), ilgili Bakanliklar, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Özellestirme Idaresi Baskanlig, ilgili KiTler | 1. Özellestirme portföyünde bulunan kamuya ait elektrik üretim varliklarinin özellestirme ihalesine yonelik calismalar sürdürülecektir. 2. Ozellestirme kapsam veya programinda yer almayan sirket, varlik ve hizmetlerin kapsam ve programa alinmasina yönelik hazirlik calismalari yapllacakur. 3. Ozellestirme portfövünde bulunan sirket ve varliklarin özellestirme islemlerine devam edilecektir. |
c) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Toplam Katma Deger (GSYH'ye Oran) | Yüzde | 0,58 | 0,64 | 0,66 |
| Satis Hasilati (GSYH'ye Oran) | Yüzde | 5,69 | 3,74 | 3,88 |
| Toplam Bütçe ve Fon Transferleri (GSYH'ye Oran) | Yüzde | 1,38 | 1,83 | 1,83 |
| Temettü ve Hasilat Payl (GSYH ye Oran) | Yüzde | 0,16 | 0,13 | 0,16 |
| Yatirim (GSYH'ye Oran) | Yüzde | 0,73 | 0,65 | 0,66 |
| Borçlanma Geregi (GSYH'ye Oran) (3) | Yüzde | 2,96 | 1,75 | 1,78 |
- (1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Program
(3) Bütçe ve fon transferleri hariçtir.
2.2. YESIL VE DIJITAL DÖNÜSÜMLE REKABETÇI ÜRETIM
2.2.1. Imalat Sanayii
a) Mevcut Durum
On Ikinci Kalkinma Planinda yesil ve dijital dönüsümle rekabetçi üretim eksenlerden biri olarak belirlenmistir. Bu dogruituda Planda imalat sanayiinde yatirimi, üretimi, istihdami ve ihracati artirmaya yönelik politikalara öncelik verilmistir. Plan döneminde ihracata dönük, teknoloji yogun, katma degeri yüksek, yerel kaynaklari azami seviyede kullanan, yesil ve dijital dönüsümü odagina alan bir üretim yapisiyla ülkemiz imalat sanayiinin rekabetçiliginin artirilmasi ve önemli bir üretim merkezi haline gelmesi hedeflenmektedir.
Imalat sanayii, verimlilik artisindaki kritik rolü nedeniyle ülkelerin kalkinmasinda ve sürdürülebilir büyümesinde büyük önem arz etmekte, ihracat potansiyeli sayesinde döviz geliri ve teknoloji transferine imkän saglamaktadir. Imalat sanaylindeki disa agik rekabetçi uretim yapisi emek piyasasina yon vermekte, Ar-Ge taaliyetierinin onemli kismi imalat sanayiinde gergeklesmektedir. Bu sanayiinin pozitif dissalliklari hem kendi alt sektörlerinde hem de hizmet ve ingaat sektörlerinde üretim ve istihdam olusturmaya ve cari islemler açiginin azaltilmasina katki sunmaktadir.
Türk sanayii, küresel salgin goku sonrasi toparlanmanin bagladigi 2020 yili üçüncü geyreginden bu yana güglü büyüme performansini 2023'ün ilk sekiz ayinda da sürdürmüstür. Ancak Rusya ve Ukrayna arasindaki savas ortaminin daha da derinlestirdigi küresel enerji krizi, girdi fiyatlarindaki yüksek seyir, tedarik zincirlerinde yaganan kopmalar ve jeopolitik riskler sebebiyle dünya ekonomisindeki yavaglama ülkemiz sanayii üzerine olumsuz baski olusturmaktadir. Özellikle en büyük ihracat pazarimiz olan Avrupa'da yükselen resesyon beklentilerinin önümüzdeki dönemde ülkemiz sanayiinin dis talebini etkilemesi beklenmektedir.
Tüm bu gelismelere ragmen ülkemiz sanayiinin emek ve kaynak yogun alanlarinin rekabet gücü korunmaya devam edilmis; teknoloji-yogun ve yüksek katma degerli bir sanayiye geçis hedefi dogrultusunda yesil ve dijital dönüsüm odakli yatirimlar, yüksek teknoloji girisimlerinin desteklenmesi, sanayi-üniversite-kamu üglüsünü bir araya getiren Ar-Ge ekosisteminin olusturulmasi ve planli sanayi alanlarinin genisletilmesi yaklasimi sürdürülmüstür. Bu kapsamda sanayimizin yatirim, istihdam, üretim ve ihracat performansinin önümüzdeki süreçte güçlü bir sekilde devam edecegi degerlendirilmektedir.
Imalat sanayii üretimi 2022 yilinda yüzde 7,4 artis kaydetmistir. Ayni dönemde ihracat yüzde 13, ithalat ise yüzde 26,8 artmistir. Ocak-Agustos 2023 döneminde imalat sanayii üretimi, bir önceki ylin ayni dönemine göre yüzde 1,5 artmistir. Tekstil, petrol ürünleri, kimya, ana metal ve tas-topraga dayal imalat sanayii alt sektörlerinde üretim azalmistir.
2022 yilinda ortalama yüzde 77,2 olarak gerçeklesen imalat sanayii kapasite kullanim orani, 2023 yilinin ilk dokuz ayinda ortalama yüzde 75,9 olmustur. TUIK Hanehalk Isgücü Anketi sonuglarina göre, imalat sanayii istihdami, Ocak-Haziran 2023 döneminde, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 1,5 artmistir.
TABLO II: 2- Imalat Sanayii ile ilgili Temel Göstergeler
| 2019 | 2020 2021 | 2022 | 2023 (1) | ||
|---|---|---|---|---|---|
| GSYH Ïçindeki Payi (Yüzde) | 18,4 | 19,1 | 22,2 | 22,1 | 19,5 (2) |
| Üretim Artisi (Sabit Fiyatlarla) (Yüzde) (3) | -0,8 | 2,5 | 17,3 | 7,4 | 1,5 |
| ihracat (Milyar Dolar) (4) (6) | 171,3 | 159,9 212,8 | 240,4 | 155,7 | |
| ihracat Artisi (Yüzde) (6) | 2,5 | -6,5 | 33 | -0,5 | |
| Toplam ihracat igindeki Payi (Yüzde) (6) | 94,7 | 94,3 | 94,5 | 94,6 | 94,6 |
| Ithalat Artigi (Yüzde) (6) | -12,1 | 10,9 | 14,6 | 26,8 | 18,5 |
| Ithalat (Milyar Dolar) (4) (6) | 162,1 | 179,8 | 205,9 | 261,1 | 198,5 |
| Toplam Ithalat Igindeki Payr (Yüzde) (6) | 77,1 | 81,9 | 75,9 | 71,8 | 80,4 |
| Imalat Sanayii Istihdam Artisi (Yüzde) | -2,0 | -1,4 | 11,9 | 8,8 | 1,5 (2) |
| Kapasite Kullanim Orani (Yüzde) | 75,9 | 71,9 76,6 | 77,2 | 75,9 (5) |
Kaynak: TÜIK, TCMB, TOBB, EUROSTAT
(1) Ocak-Ajustos dönemi; (2) Ocak-Haziran dönemi; (3) NACE Rev.2'ye göre 2015=100 Serisi; (4) ISIC Rev.4'e göre; (5) Ocak-Eylül dönemi; (6) Genel Ticaret Sistemine göre dis ticaret istatistikleri kullanilmistir.
Toplam ihracat 2022 yilinda yüzde 12,9 artarak 254,2 milyar dolar, imalat sanayii ihracati ise yüzde 13 artarak 240,4 milyar dolar olmustur. 2021 yilinda yüzde 94,5 olan imalat sanayii ihracatinin toplam ihracat içindeki payi, 2022 yilinda yüzde 94,6 olarak gerçeklesmistir. 2023 yili Ocak-Agustos döneminde imalat sanayii ihracati bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 0,5 azalis göstermistir. Bu dönemde imalat sanayii sektörlerinde en fazla ihracat yapan ilk üç sektör sirasiyla otomotiv, ana metal ve gida sektörleridir.
Toplam ithalat, 2022 yilinda yüzde 34 artarak 363,7 milyar dolar, imalat sanayii ithalati ise yüzde 26,8 artarak 261,1 milyar dolar olmustur. 2023 yili Ocak-Agustos döneminde kimya, tekstil ve kâgit ürünleri sektörleri hariç tüm imalat sanayii alt sektörlerinde ithalat artmis olup toplam imalat sanayii ithalati ayni dönemde yüzde 18,5 artmistir.
TABLO II: 3- Imalat Sanayiinin ihracat Yapisi
(Yüzde Pay)
| Teknoloji Yogunluju | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 |
|---|---|---|---|---|---|
| Yüksek | 3,5 | 3,5 | 3,4 | 3,0 | 3,1 |
| Orta-Yüksek | 36,4 | 36,4 | 35,9 | 33,4 | 33,8 |
| Orta-Düsük | 27,6 | 27,4 | 27,2 | 31,1 | 30,8 |
| Düsük | 32,6 | 32,8 | 33,5 | 32,5 | 32,3 |
| Toplam | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 |
Kaynak: TüiK
2022 yilinda yüksek ve orta-yüksek teknoloji sektörlerinin toplam imalat sanayii ihracatindan aldigi pay bir önceki yila göre artarken, orta-düsük ve düsük teknoloji sektörlerinin payinda azalis görülmüstür. Yüksek ve orta-yüksek teknoloji sektörlerinin ihracat payindaki artista özellikle kimyasal ürünler ile hava ve uzay araçlariyla ilgili makinelerin ihracatindaki artislar etkili olmustur. Orta-düsük ve düsük teknoloji sektörlerinin ihracat payindaki azalisi ise özellikle gida ürünleri, petrol ürünleri ve ana metal sanayii ihracatindaki azalistan kaynaklanmistir.
TABLO II: 4- Teknoloji Yogunluguna Göre Imalat Sanayiinin Yapisi
| Girisim | Çalisan sayisi | Üretim degeri | Katma deger | ihracat | (Yüzde Pay) ithalat | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Yüksek Teknoloji | sayisi 0,7 | 2,6 | 3,0 | 5,3 | 3,1 | 9,8 |
| Orta-Yüksek Teknoloji | 11,5 | 18,9 | 24,8 | 27,1 | 33,8 | 41,5 |
| Orta-Düsük Teknoloji | 31,5 | 27,2 | 37,1 | 34,9 | 30,8 | 36,5 |
| Düsük Teknoloji | 56,4 | 51,2 | 35,1 | 32,8 | 32,3 | 12,2 |
Kaynak: 2022 yili TÜIK verileridir.
On Ikinci Kalkinma Planinda verimlilik artisini dinamik kilacak teknolojik yenilenmenin hizlandirilmasi ve istikrarli büyümenin dinamigi olarak degerlendirilen imalat sanayiinde yapisal dönügümün saglanmasina yönelik sektörel önceliklendirme yaklagimi benimsenmistir. Bu yaklagimla, imalat sanayii sektörlerinin ticaret, üretim, katma deger, istihdam ve teknoloji düzeylerinin karsilastirilmasi ve sektörler arasi ileri ve geri baglantilarin analizi sonucunda kimya, ilaç-tibbi cihaz, makine, elektrikli techizat, otomotiv, elektronik ve rayli sistem araglari öncelikli sektörler olarak Planda yer almistir. Bu sektörler öncülügünde teknoloji, yenilik, ürün kalitesi ve verimlilik saglanarak yüksek katma degerli üretimin artirilmasi hedeflenmektedir. Bu sektörlerin tamami ayni zamanda yüksek ve orta-yüksek teknoloji sektörleri arasinda yer aldigindan bunlarda saglanacak gelisme imalat sanayiinin teknolojik disa bagimliliginin azaltilmasi ve sanayide yapisal dönüsüme katki saglayacaktir.
TABLO II: 5- Imalat Sanayii Yapisal Dönüsüm Göstergeleri
| 2002 | 2005 | 2010 | 2015 | 2019 | 2020 | 2021 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ihracat Birim Miktar Degeri (Dolar/kg) | 0,87 | 1,36 | 1,48 | 1,81 | 1,13 | 1,0 | 1,16 |
| Ticari Kesim Ar-Ge Harcamalari/Ciro (Yüzde) | 0,19 (1) | 0,29 | 0,35 | 0,55 | 0,77 | 0,72 | 0,70 |
| Ihracatin Dünya Ihracati Içinde Payi (Yüzde, SITC) | 0,55 | 0,72 | 0,78 | 0,87 | 0,95 | 0,93 | 1,01 |
| Katma Degerin Dünya Katma Degeri Içinde Payi (Yüzde) | 0,69 | 1,09 | 1,11 | 1,17 | 0,99 | 1,01 | 1,14 |
| Lalisan Basina Katma Deger (Bin IL) | 25,8 (1) | 25,1 | 34,5 | 60,2 | 119,7 | 149,5 | 237,7 |
| Ihracati 5 Milvar Dolari Asan Sektör Savisi | 1 | 5 | 9 | 12 | 12 | 13 | |
| Imalat Sanayi Rekabetgilik Endeksi Sirasi | 33 | 31 | 31 | 29 | 28 | 28 | 27 |
Kaynak: UNIDO, Dünya Bankasi, TÜIK (1) 2003 yili verisidir.
Görece geri kalmis bölgelerde çevresine hizmet verme bakimindan merkez olma islevi tasiyan illerde Cazibe Merkezlerini Destekleme Programi (CMDP) uygulanmasina devam edilmektedir. CMDP 2023 yili uygulamalari kapsaminda OSB altyapilarinin güçlendirilmesi, üretim ve istihdam artirici faaliyetler ile kültürel miras gibi konularda bütçe toplamlari 1,4 milyar TL, destek tutarlari toplami 1 milyar TL'ye yakin 40 proje teklifinden degerlendirme sürecinden geçen 243 milyon TL bütçeli dört proje onaylanmistir.
Metropoller disindaki önemli sanayi, hizmet ve turizm merkezi niteligindeki sehirlerin ulusiararasi alanda rekabetçi bir üretim yapisina kavusmasi amaciyla Üreten Sehirler Programinin uygulamasina devam edilmektedir. Program kapsaminda 2021 yilindan bu yana toplam 75,6 milyon TL destek tutarli 20 proje desteklenmistir. Programin 2023 yili uygulamasi kapsaminda toplam 567 milyon TL bütçeli 40 proje önerisi alinmis olup degerlendirme süreci devam etmektedir.
Faaliyette olan özel sektör Ar-Ge merkezi sayisi Eylül 2023 itibariyla 1.297'ye ulasmistir. 54 ilde faaliyet gösteren Ar-Ge merkezlerinin en yogun oldugu iller istanbul, Kocaeli, Ankara, Bursa ve Izmir'dir. 46 sektörde faaliyet gösteren bu merkezlerin en yogun oldugu sektörlerin basinda makine ve techizat imalati, otomotiv yan sanayii, yazulim, bilgisayar ve iletisim teknolojileri, elektrik/ elektronik ve tekstil gelmektedir. Bu merkezlerde toplam personel sayisi ise 79.185 kisiye ulagmis olup bunun 1.377'si doktora ve üstü egitime sahiptir. Bu merkezlerde Eylül 2023 itibariyla 23.672 patent basvurusu bulunmaktadir. Tescil edilen patent sayisi 11.970'e ulasmistir.
Faaliyette olan özel sektor tasarim merkezi sayisi Eylul 2023 itibariyla 3.260 tir. 30 ilde faaliyet gösteren tasarim merkezlerinin en yogun oldugu iller istanbul, Ankara, Bursa ve Izmir'dir. 31 sektörde faaliyet gösteren tasarm merkezlerinin en yogun olduju sektörlerin baginda tekstil, mühendislik-mimarlik, imalat sanayii, makine ve techizat imalati, otomotiv yan sanayii ile medya ve iletigim gelmektedir. Bu merkezlerde çalisan toplam personel sayisi 7.896 kisi olup Eylül 2023 itibariyla 493 patent basvurusu bulunmaktadir. Tescil edilen patent sayisi 229'a ulasmistir.
TABLO II: 6- imalat Sanayiinde Önemli Sektörler itibariyla Üretimdeki ve Dis Ticaretteki Degisim
| Üretim (1) | Üretim (1) | ihracat (3) | ihracat (3) | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Sektörler | 2022/ 2021 | 2023/ 2022 (2) | 2022/ 2021 | 2023/ 2022 (2) | 2022/ 2021 | 2023/ 2022 (2) |
| Imalat Sanayii Toplami | 7,4 | 1,5 | 13,0 | -0,5 | 26,8 | 18,5 |
| Gida | 4,1 | -0,4 | 24,0 | -0,4 | 46,2 | 2,9 |
| Tekstil | -4,0 | -12,7 | -3,9 | -10,7 | 28,6 | -16,8 |
| Giyim | 28,7 | 2,7 | 6,5 | -3,6 | 58,6 | 35,8 |
| Deri | 41,0 | 14,2 | 19,3 | 0,6 | 53,0 | 60,3 |
| Petrol Ürünleri | 4,8 | -11,1 | 93,3 | -5,3 | 73,9 | 11,9 |
| Kimyasal Ürünler | 4,9 | -9,7 | 36,2 | -6,8 | 18,6 | -15,7 |
| ilag | 14,6 | 0,7 | 0,9 | 23,1 | -30,8 | 8,7 |
| Kauçuk ve Plastik | 7,0 | 2,2 | 8,5 | -2,8 | 11,8 | 12,3 |
| Tas ve Topraga Dayali Sanayiler | 3,5 | -3,3 | 16,9 | -12,5 | 29,1 | 7,7 |
| Ana Metal | -6,9 | -9,1 | -7,7 | -28,6 | 57,2 | 30,7 |
| Elektronik | 22,8 | 17,0 | 8,7 | 31,2 | 8,9 | 34,3 |
| Elektrikl Techizat | 5,4 | 8,4 | 9,6 | 8,9 | 5,4 | 36,7 |
| Makine | 15,7 | 10,2 | 16,5 | 20,6 | 15,1 | 27,1 |
| Otomotiv | 16,6 | 15,0 | 4,8 | 19,8 | 8,8 | 75,5 |
| Mobilya | 11,0 | 5,2 | 9,3 | -0,9 | 17,9 | 16,8 |
(1) NACE Rev.2 Siniflamasina Göre Aylik Sanayi Üretim Endeksi (2015=100)
Kaynak: TÜIK
(2) Ocak-Agustos dönemi
(3) ISIC Rev.4 Siniflamasina göre cari fiyatlarla (dolar) dis ticaret
20 Nisan 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7108 sayili Cumhurbaskani Karari cerçevesinde; 3305 sayili Yatirimlarda Devlet Yardimlari Hakkinda Karar'in 2 nci maddesinin birinci fikrasi (Ö) bendine Yegil Dönüsüm Destek Programi tanimi eklenmistir. Yegil Dönüsüm Destek Programi ile mevcut sanayi tesislerinin yesil dönüsümüne yönelik iyilestirmeler, 3305 sayili Kararin Oncelikli Yatirimlar uygulamasi çerçevesinde yatirim tesvik sistemi kapsaminda desteklenecektir. Program kapsaminda, sanayiin yegil dönüsümüne yönelik enerji verimliliginin artirilmasi, sera gazi emisyonlarinin önlenmesi, hammadde verimliliginin artirilmasi ve atiklarin azaltilmasi gibi uygulamalara öncelik verilecek olup böylelikle imalat sanayiinin yesil dönügümüne ve ülkemizin 2053 net sifir emisyon hedefine ulasilmasina katki saglanacagi degerlendirilmektedir. Programin uygulama usul ve esaslarini belirlemek amaciyla hazirlanmakta olan Yegil Dönüsüm Destek Programi Uygulama Usul ve Esaslari Tebligi Taslagr'nin tamamlanmasiyia 2023 yili sonuna kadar uygulamaya konulmasi planlanmaktadir.
Hazine destekli Kredi Garanti Fonu (KGF) kefaletleri özelinde destek programlariyla isletmelere destek olunmus, toplam 48 destek paketiyle Agustos 2023 itibariyla 483 bin firmaya 1,1 trilyon TL ticari kredi hacmine kargilik 958,2 milyar TL kefalet saglanmistir.
Sanayide belirli bir rekabet edebilirlik ve sürdürülebilirlik potansiyeli tasiyan, ulusal düzeyde önemi haiz ve agirlikli olarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren kümelenme tesebbüslerini desteklemek amaciyla Kümelenme Destek Programi uygulanmasina devam edilmektedir. Program kapsaminda gergeklestirilen çagri dönemlerinde; istanbul Saglik Endüstrisi Kümelenmesi (ÏSEK), Nükleer Sanayi Kümelenmesi (NÜKSAK), OSTIM Yenilenebilir Enerji Kümelenmesi (OSTEK), Sürdürülebilir Ev Tekstili Kümelenmesi (SETEK) ve Eskisehir Kütahya Bilecik Seramik Kümelenmesi (EBK) olmak üzere toplam bes tesebbüs desteklenmektedir.
2023 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi Dijital Dönüsüm ve Sanayi Hamlesi bileseninde yer verilen stratejiler ve eylemler kapsaminda isletmelere özel çözümler üretebilmek amaciyla dijital olgunluk seviyelerinin belirlenmesi, sektörel ve isletme büyüklügüne göre kargilastirmalarin yapilmasi, yapilan yatirimlarin etkisinin takip edilmesi için bir dijital dönüsüm olgunluk degerlendirme sistemi olusturulmasi planlanmaktadir.
KOBi Gelisim Destek Programi (KOBIGEL) kapsaminda, ilki 2019 yilinda ilan edilen Imalat Sanayiinde Dijitallesme temali proje teklif çagrisi 2020, 2021 ve 2022 yillarinda tekrar edilmistir. Çagri ile yerli ve yetkin dijital teknoloji gelistiricisi KOBI envanterinin genisletilmesi ve imalat sanayi KOBIlerinin yerli teknoloji gelistiricilerle isbirligi öncelikli olmak üzere dijitallestirilmis is süreci sayisinin artirilmasi amaglanmistir. Imalat sanayii ozeniodolieri, va ay zekaya dlayil siter itz, sed aktiyeabrika sistem ve eilesenler, sisor guvenlik, akilli ve esnek otomasyon sistemleri ve sanal gerçeklik/artirilmis gerçeklik olmak uzere sekiz akilli dijital teknoloji konusu 2022 yili proje teklif çagrisinin kapsamina dahil edilmistir. Çagri kapsaminda 2022 yilinda toplam 373 proje igin 409 milyon TL'lik destek onaylanmistir. Imalat Sanaylinde Dijitallegme temali 2023 yili proje teklif çagrisinin yilin son çeyreginde ilan edilmesi planlanmaktadir.
TÜBITAK TUSSIDE, Bogaziçi Universitesi'nin gelistirdigi Dijital Dönüsüm Degerlendirme Araci (D3A)'nin yayginlastirilmasina yönelik olarak Dijital Dönüsüm Degerlendirme Modelini olusturmustur. Bu modelle isletmelerin dijital dönüsüm olgunluk seviyelerine göre ihracat, verimlilik, sürdürülebilirlik hedefleri dogrultusunda yol haritasinin belirlenmesi, isletme büyüklugüne ve sektorüne gore karsilastirmalarin yapilmasi, dijital dönüsüm için yapilacak projeler ve yatirimlara rehberlik edilmesi, degerlendirmelerden ortaya çikan verinin analiziyle de kamu politikalarina girdi saglanmasi hedeflenmistir. Model, sertifikalandirilan dijital dönüsüm danismanlari tarafindan isletmelere uygulanabilecektir. Mevcut durumda 108 danisman gerekli egitimi basari ile tamamlayarak sertifikalandinlmistir. Isletmelerin aldiklari bu hizmet KOSGEB tarafindan desteklenecektir.
Helal Akreditasyon Kurumunun (HAK) kurumsal altyapisinin gelistirilmesine yonelik çalismalara devam edilmekte ve akreditasyon faaliyetleri sürdürülmektedir. Piyasaya arz edilecek ürün ve hizmetlere yönelik helal belgelendirme hizmeti sunan kuruluslarin HAK
tarafindan akreditasyonunu zorunlu hale getirip aykiri hareket edenlere idari para cezasi Öngören 7060 sayili Helal Akreditasyon Kurumu ile Ilgili Bazi Düzenlemeler Hakkinda Kanun degisikligi 4 Haziran 2023 tarihinde yürürlüge girmistir.
Sanayiin ulusal ve küresel ölçekte rekabet gücünün artirilmasi ve sanayici basta olmak üzere tüm standardizasyon paydaslarinin ulusal ve uluslararasi standartlarin hazirlanmasi süreçlerine etkin katiliminin saglanmasi amaçlanmaktadir.
TSE, ulusal ve uluslararasi alanda stratejik ve öncelikli sektörler bagta olmak üzere; rekabetçi üretim, yesil ve dijital dönüsüm temalari odaginda üretim ve ihracat kapasitesinin yükseltilmesi, teknolojik bilginin ülkemize transferi, teknik alanda yetkinliklerin artirilmasi, insan kaynaginin gelistirilmesi ve milli sermayenin yurt içinde kalmasi yoluyla stratejik kazanimlarin önünü açan çaligmalarina devam etmektedir. TSE'nin kalite altyapisini güçlendirmek amaciyla laboratuvarlarin modernizasyonu ve kapasitesinin artirilmasina yönelik çalismalar yürütülmektedir.
b) Amaç
Imalat sanayiinde basta öncelikli sektörler olmak üzere tüm sektörlerde yesil ve dijital dönüsüm ekseninde rekabet gücünün ve verimliligin artinimasi suretiyle yüksek katma degerli üretim yapisini saglamak temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Imalat sanayiinde yesil dönüsüm desteklenecek, döngüsel ve sürdürülebilir üretim uygulamalarinin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.427) | Imalat sanayiinde yesil dönüsüm desteklenecek, döngüsel ve sürdürülebilir üretim uygulamalarinin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.427) | Imalat sanayiinde yesil dönüsüm desteklenecek, döngüsel ve sürdürülebilir üretim uygulamalarinin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.427) |
| Tedbir 427.1. Sürdürülebilir üretim ve yesil dönüsüm teknolojilerinin benimsenmesi, gelistirilmesi ve yayginlastirilmasi igin Ar-Ge faaliyetieri ve teknoloji | Tedbir 427.1. Sürdürülebilir üretim ve yesil dönüsüm teknolojilerinin benimsenmesi, gelistirilmesi ve yayginlastirilmasi igin Ar-Ge faaliyetieri ve teknoloji | Sanayi ve Teknoloji 1. Gerçeklestirilecek Türkiye Yesil Sanayi Bakanligi (S) Projesi kapsaminda agilacak Sanayide Çevre, Sehircilik ve iklim Yesil Dönüsüm Çagrisi ve SAYEM Yesil Degisikligi Bakanligi, Dönüsüm Çagrisi ile bu alandaki Enerji ve Tabii faaliyetler desteklenecektir. Kaynaklar Bakanligi |
| transferi desteklenecektir. Tedbir 427.2. Mevcut Sanayi ve Teknoloji OSBlerde, endüstri bölgelerinde Bakanligi (S) (EB) ve küçük sanayi sitelerinde (KSS), ortak kullanima yönelik Degisikligi Bakanligi, yesil dönüsüm projeleri Enerji ve Tabii tasarlanacak, Yesil OSB ve Yesil Kaynaklar Bakanligi EB'ler yayginlastrrilacaktr. | transferi desteklenecektir. Tedbir 427.2. Mevcut Sanayi ve Teknoloji OSBlerde, endüstri bölgelerinde Bakanligi (S) (EB) ve küçük sanayi sitelerinde (KSS), ortak kullanima yönelik Degisikligi Bakanligi, yesil dönüsüm projeleri Enerji ve Tabii tasarlanacak, Yesil OSB ve Yesil Kaynaklar Bakanligi EB'ler yayginlastrrilacaktr. | 1. OSB'lerin yesil dönüsümünü destekleyen GES, çevre labaratuvari, Çevre, Sehircilik ve iklim biyogaz tesisi, ileri aritma, solar enerji aydinlatma vb. projelerinin ihale süreçleri tamamlanacaktir. |
| Tedbir 427.5. KOBi'lerin yesil dönüsüme yönelik farkindaliklar r artirilacak ve sektörel dönüsüm profilleri olusturulacaktir. Sanayi ve Teknoloji Bakanligl (S) Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Enerji ve Tabii | Tedbir 427.5. KOBi'lerin yesil dönüsüme yönelik farkindaliklar r artirilacak ve sektörel dönüsüm profilleri olusturulacaktir. Sanayi ve Teknoloji Bakanligl (S) Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Enerji ve Tabii | 1. Türkiye Yesil Sanayi Projesi kapsaminda KOBl'lerin günes enerjisi yatirimlari ve döngüsel ekonomi alanindaki projeleri desteklenecektir. |
| Tedbir 427.6. Basta yesil mutabakat olmak üzere yesil dönüsümle ilgili sektörel degerlendirmelerin yapilmasi ve dönüsüm stratejilerinin hayata geçirilmesi saglanacaktir. Kaynaklar Bakanligi Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S) Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligl | Tedbir 427.6. Basta yesil mutabakat olmak üzere yesil dönüsümle ilgili sektörel degerlendirmelerin yapilmasi ve dönüsüm stratejilerinin hayata geçirilmesi saglanacaktir. Kaynaklar Bakanligi Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S) Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligl | 1. Avrupa Yesil Mutabakati ve Sinirda Karbon Düzenleme Mekanizmasinin olasi kapsam degisikikleri senaryolastrilarak olasi etkiler arastirilacaktir. |
| Tedbir 427.9. Yesil sanayi isletmelerinin yetkin dönüsum danismanlarinin belgelendirilmesi ve desteklenmesi saglanacaktir | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi | 1. Dijital bir egitim portali kurulacak, yetkinlik bazli sertifikasyon ve akreditasyon sistemi olusturulacak, iklim adaptasyonu ve emisyon azaltimi faaliyetlerine entegre eden yesil dönüsüm uzmanlari ve yesil firmalardan olusan bir veri tabani gelistirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 427.10. Sanayinin yegil dönusumüne yönelik gelismelerin izlenmesi ve degerlendirilmesi için altyapi olusturulacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S) Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi | 1. Endüstriyel faaliyetlerin iklim bilgisine dayali olarak sanayideki sürdürülebilir dönüsümü izlemek igin Sanayi Sicil Sistemiyle uyumlu bir bilgi yönetim sistemi olusturulacaktir. |
| Tedbir 427.11. Sifir kirlilik hedefine yönelik emisyonlarini azaltarak enerji ve kaynak verimli üretim yaptigini raporlayan tesislerin temiz üretim yaptiklarini gösterecek sekilde sertifikalandirilmalari saglanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S) Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Sanayide Yegil Dönüsüm Belgesi düzenlenmeye baslanacaktir. |
| Imalat sanayiinde dijital dönüsümün gelisimi desteklenecektir. (Kalkinma Plani | Imalat sanayiinde dijital dönüsümün gelisimi desteklenecektir. (Kalkinma Plani | Imalat sanayiinde dijital dönüsümün gelisimi desteklenecektir. (Kalkinma Plani |
| p.428) Tedbir 428.1. Imalat sanaylinde sektörel analizler yapilarak, yapay zekã, büyük veri analitigi, ileri otomasyon vb. gibi dijital teknolojilerin imalat süreçlerine entegre edilmesi ve imalat sanayiinde dijital dönüsüm tesvik edilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi | 1. Girisimci Bilgi Sistemi verileri büyük veri ve ileri analitik yöntemleri kullanilarak, mahremiyet ilkeleri çerçevesinde özel sektörün kullanimina sunulacaktir. |
| Tedbir 428.2. Imalat sanayiinde yer alan KOBI'lerin dijital teknolojileri daha etkin kullanmasi amaciyla bilgilendirilmesi ve desteklenmesi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi | 1. Ímalat sanayii isletmelerinin faydalanacagi Dijital Yetkinlik Gelistirme Egitim Seti hazirlanacaktir. |
| Tedbir 428.4. Verimlilik artisi amaciyla kurulan "model fabrika"larin bölgesel bazda ve dijital dönüsüme yönelik yeni hizmetler verecek sekilde tasarlanmasi saglanacak ve etkinligi artirilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S) | 1. Model fabrikalann dijital dönüsüm egitim ve danismanlik müfredati hazirlanacak ve isletmelere bu alanda hizmet sunulacaktir. |
| Imalat sanayiini gelistirmek ve güçlendirmek, üretimde diça bagimliligi azaltmak amaciyla kurumsal kapasite ve veri altyapisi etkin kullanilacaktir. (Kalkinma Plans | Imalat sanayiini gelistirmek ve güçlendirmek, üretimde diça bagimliligi azaltmak amaciyla kurumsal kapasite ve veri altyapisi etkin kullanilacaktir. (Kalkinma Plans | Imalat sanayiini gelistirmek ve güçlendirmek, üretimde diça bagimliligi azaltmak amaciyla kurumsal kapasite ve veri altyapisi etkin kullanilacaktir. (Kalkinma Plans |
| p.429) Tedbir 429.1. Sanayi sicil sistemi gelistirilerek sanayi envanteri olusturulacak, sanayi ana plani hazirlanacak, veriye dayali sanayi politikalari ile yatirim kararlarinin daha saglikli alinmasi ve kaynaklarin etkin kullanilmasi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Ticaret Bakanligi, TOBB | 1. Sanayi Sicil Bilgi Sistemi yllik isletme cetvelleri bilgilerinden yola cikilarak hazirlanacak envanterin icerik belirleme çalismalari yapilacaktir. |
| Tedbir 429.3. Basta proje bazli tesvikler olmak üzere tüm devlet yardimlarinin ürün bazli yapilan çalismalar çerçevesinde yürütülmesi, seçilen alanlardaki projelerin takibi ve yönlendirmesi saglanacak, ürün ve teknoloji gelistirme süreçleri iyilestirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Cumhurbaskanligi Yatirim Ofisi | 1. Proje bazli tesvik uygulamalarinda, ürünün ve teknolojinin gelistirilme süreçleri yakindan takip edilecek, ürün ve teknolojilerin gelistirilmesine yönelik yatirimlar daha yüksek destek oran ve sürelerle desteklenmeye devam edilecektir. |
|---|---|---|
| Imalat sanayiine uygun yatirim yerlerinin yasam alanlarina erisilebilirlik, beseri ve sosyal imkanlar gozetilerek gelistirilmesi, artirilmasi ve tahsis süreglerinin | Imalat sanayiine uygun yatirim yerlerinin yasam alanlarina erisilebilirlik, beseri ve sosyal imkanlar gozetilerek gelistirilmesi, artirilmasi ve tahsis süreglerinin | Imalat sanayiine uygun yatirim yerlerinin yasam alanlarina erisilebilirlik, beseri ve sosyal imkanlar gozetilerek gelistirilmesi, artirilmasi ve tahsis süreglerinin |
| Kolaylastirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.430) Tedbir 430.1.Yatirimalarin faydalanmasi igin uygun yatirim yerlerini içeren yatirim yeri envanteri olusturulacaktir. | Cumhurbaskanligi Yatirim Ofisi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Belirlenecek pilot illerde nitelikli yatirimlara uygun araziler tespit edilecektir. |
| Tedbir 430.2. Endüstri bölgeleri, organize sanayi bölgeleri, kügük sanayi siteleri, hammaddeye erisim, lojistik, enerji, demiryolu, liman baglantisi ve çevre boyutu açisindan tedarik zincirine uygun ve sürdürülebilir sekilde olusturulmasi amaciyla alternatif yöntemler gelistirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (5), Sevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, | 1. Yeni olusturulacak sanayi alanlarinda arazi, her türlü altyapi ve tesis insaattarinin finansmani igin alternatif finansman modelleri gelistirilecektir. |
| Imalat sanayiinin ikiz dönüsüm gerçevesinde ihtiyaç duydugu nitelikli beseri sermayenin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.432) | Imalat sanayiinin ikiz dönüsüm gerçevesinde ihtiyaç duydugu nitelikli beseri sermayenin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.432) | Imalat sanayiinin ikiz dönüsüm gerçevesinde ihtiyaç duydugu nitelikli beseri sermayenin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.432) |
| Tedbir 432.1. Mesleki egitimde kamu-özel sektör isbirliginin artirilmasi, meslek liseleri ve meslek yüksekokullarinin yönetiminde özel sektörün daha etkin rol almasi saglanacaktir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, TOBB | 1. Sektörle isbirligi yapilarak talep edilen alanlarda meslek liselerine yönelik programlar gelistirilecektir. |
| Tedbir 432.2. Ïmalat sanayii alt sektörleri bazinda beceri envanteri olusturulacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi | 1. Imalat sanayii alt sektörleri bazinda uluslararasi beceri siniflamalari (AB ESCO) esas alinarak veri tabani tasarimi gergeklestirilecek ve OSB'ler çerçevesinde beceri envanteri olusturulacaktir. |
| Tedbir 432.3. Mevcut isgücünün becerilerinin gelistirilmesi desteklenecek, isgücünde yer almayanlarin sanayinin ihtiyaç duyduju becerilerle donatilmasi kamu- özel isbirligiyle saglanacaktir. | Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji | 1. Sanayi sektöründe emek arzi ile isgücü piyasasi ihtiyaçlari arasinda uyumu güçlendirmeye yönelik aktif isgücü piyasasi programlari kapsaminda 40 bin kisiye yönelik mesleki egitim kursu ve isbasi ejitim programi düzenlenecektir. |
| imalat sanayiinin uluslararasi rekabet gücünün gelistirilmesine yönelik altyapi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.433) | imalat sanayiinin uluslararasi rekabet gücünün gelistirilmesine yönelik altyapi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.433) | imalat sanayiinin uluslararasi rekabet gücünün gelistirilmesine yönelik altyapi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.433) |
|---|---|---|
| Tedbir 433.4. Firmalarimizin tabi olacagi uluslararasi standartlar ve teknik düzenlemelerin belirlenme asamasinda etkin sekilde yer alinarak firsat ve tehditleri dikkate alan bir perspektifle gerekli çalismalarin yapilmasi saglanacak, buna yönelik insan kaynagi ve kurumsal kapasite | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S) | 1. Uluslararasi standartlarin hazirlanma asamasinda katilimi artirmak ve insan kaynagini gelistirmek adina ayna komite üyelerine ve adaylara egitimler verilecektir. |
| guglendirilecektir. Imalat sanayiine yönelik tedarik zincirinin güglendirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani | guglendirilecektir. Imalat sanayiine yönelik tedarik zincirinin güglendirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani | guglendirilecektir. Imalat sanayiine yönelik tedarik zincirinin güglendirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani |
| p.434) Tedbir 434.2. Yerli tedarik zincirini güglendirecek sekilde KOBl lerin büyük ölgekli firmalar etrafinda kümelenmeleri tesvik edilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S) | 1. Öncelikli sektörlerde yer alan büyük isletmelerle potansiyel tedarikgilerin bir araya getirilmesi amaciyla Metiegin ei etail ierimis irin üretilmesini saglamaya yönelik eslestirme faaliyetleri ile yerli tedarikçilerin sayisinin artirilmasi saglanacaktir. |
| Haksiz rekabeti önlemek, kaliteyi artirmak için ihtiyaca uygun etkili piyasa gözetimi yapilacak ve standart olusturma altyapis iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.435) | Haksiz rekabeti önlemek, kaliteyi artirmak için ihtiyaca uygun etkili piyasa gözetimi yapilacak ve standart olusturma altyapis iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.435) | Haksiz rekabeti önlemek, kaliteyi artirmak için ihtiyaca uygun etkili piyasa gözetimi yapilacak ve standart olusturma altyapis iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.435) |
| Tedbir 435.1. Farkl idareler tarafindan yürütülen piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin toplulastirilmasi, uygulama yeknesakliginin saglanmasi ve mükerrerliklerin engellenmesi amaciyla Piyasa Gözetim ve Denetim Kurumu kurulacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Saglik Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanlig | 1. Piyasa Gözetim ve Denetim Kurumunun teskilatlanmasina yönelik gerekli teskilat mevzuatinin hazirlik çalismalarina baslanacaktir. |
| Tedbir 435.3. Uluslararasi standardizasyon komitelerine sanayi temsilcilerinin katlimlari sektör kuruluslari vasitasiyla desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S) | 1. Periyodik olarak, belirlenen sektörlerde standardizasyonun önemi ve uluslararasi komitelere katilimin agiklandigi seminerler ve sunumlar yapilacaktir. |
| Tedbir 435.4. Standart çalisma gruplarinin ve ayna komitelerinir etkin calismasi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S) | 1. Standart çaligma gruplarinin ve ayna komitelerinin etkin çalismasi için farkindalik artirici bilgilendirme faaliyetleri yapilacaktir. |
| Tedbir 435.5. Sertifikasyon ve | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S) | 1. Ulkemizde yapilamayan test ve belgelendirme alanlarina yönelik yatirim ve yeni hizmet/ürün gelistirme faaliyetleri gerçeklestirilerek sanayicimizin ilgili alanlarda daha uygun fiyatli sertifikasyon ve test hizmeti almasi saglanacaktir. |
| Tedbir 435.6. Türk Standardlar Enstitüsü tarafindan verilen sertifika ve belgelerin diger ülkeler ve bölgelerde de geçerli olabilmesini saglayacak girisimlere ve çalismalara devam edilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S) | 1. Ihracatgilarimizin talepleri dogrultusunda yurt disinda mükerrer test ve belgelendirmenin önüne geçmek üzere ilgili ülkelerde TSE belgelerinin taninmasina yönelik isbirligi faaliyetleri yürütülecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| Imalat Sanayii/GSYH (Cari) | Yüzde | 22,1 | 20,5 | 21,1 |
| imalat Sanayii Ihracati | Milyar Dolar | 240,4 | 241,0 | 252,3 |
| Öncelikli Sektörlerin Imalat Sanayii ihracati içerisindeki Payi | Yüzde | 35,0 | 38,0 | 39,0 |
| Orta-Yüksek Teknolojili Sanayilerin Imalat Sanayii Ihracatindaki Payi | Yüzde | 33,8 | 37,0 | 38,0 |
| Yüksek Teknolojili Sanayilerin Imalat Sanayii Ihracatindaki Payi | Yüzde | 3,1 | 3,7 | 3,9 |
| Toplam Kredilerde Orta-Yüksek ve Yuksek Teknoloji Sektörlerinin Payi | Yüzde | 10,00 | 6,11 | 6,72 |
| KOSGEB Destekleri içinde Imalat Sanayiinin Payl | Yüzde | 69,2 | 75,0 | 75,5 |
| Türk Eximbank Kredi Hacminde Yüksek ve Orta Yüksek Teknolojili Ihracatin Payi | Yüzde | 38,5 | 40,0 | 42,2 |
| Imalat Sanayiinde Çalifilan Saat Bagina Üretim Endeksi | 2015=100 | 123,4 | 123,7 | 124,1 |
(1) Gerçeklesme Tahmini (2) Program
2.2.1.2. Öncelikli Sektörler
2.2.1.2.1. Kimya
a) Mevcut Durum
Kimya sanayiinde üretim 2022 yilinda yüzde 5,1 artmistir. 2023 yili Ocak-Agustos döneminde ise üretim bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 9,6 azalmistir. Kimya sanayiinde 2022 yilinda ithalat bir önceki yila göre yüzde 18 artarak 46,4 milyar dolar, ihracat ise yüzde 36 artarak 18,4 milyar dolar olarak gerçeklegmistir. 2023 yilinin OcakAgustos dönemi itibariyla bir önceki yilin ayni dönemine göre ihracat yüzde 1,5 artmis, ithalat ise yüzde 15,7 azalmistir.
Imalat sanayii içerisinde 2022 yili itibariyla yüzde 17,7 pay ile en büyük ithalat kalemini olusturan kimya sanayiinde büyük ölçekli yatirim ihtiyaci devam etmektedir. Ozellikle kauguk ve plastik ürünleri imalatinda kullanilan kimya sanayii ürünleri sektor ithalatinin yaklasik yüzde 40'ini olusturmaktadir.
Sektörde petrokimya, plastik, kompozit ve ileri malzeme gibi alanlarda lojistigi uygun yer tahsisi yapilarak kimya kümelenmelerinin olusturulmasi sektörün yüksek katma degerli bir yapiya dönüstürülmesine imkân verecek ve firmalarin rekabet gücü ile yeni yatirimlarin artirilmasi konularinda sektöre avantaj saglayacaktir.
Rafineri-petrokimya entegrasyonunu saglayacak enerji ve petrokimya alaninda önemli bir üretim merkezi olmasi planlanan Ceyhan Enerji Ihtisas Endüstri Bölgesi master plan calismalari tamamlanmistir. Yatirimcilarin belirlenmesinin ardindan, onayli imar ve parselasyon planlari çerçevesinde altyapi projeleri vb. çalismalar tamamlanarak yönetici girket ile koordinasyon içerisinde bölgenin kademeli olarak yatirimclara hazir hale getirilmesi planlanmaktadir.
Türkiye Petrolleri Anonim Ortakliginca (TPAO) Gabar Dagi'nda gerçeklestirilen sondaj çaligmalari sonucu yüksek graviteye sahip, üretim degerinin günlük 100 bin varile ulasmasi beklenen petrol kesfedilmistir. Kesfedilen petrolün islenebilecegi bir rafineri yapimi için fizibilite çalismasinin yapilmasi öngörülmektedir. Ote yandan, Karadeniz dogal gazini girdi olarak kullanarak amonyak, üre gibi temel kimyasallari Filyos'ta üretecek bir kimya kompleksinin hayata geçirilebilmesi için TPAO tarafindan fizibilite çalismalari yürütulecektir.
Eti Maden Isletmeleri Genel Müdürlügünün (Eti Maden) Bandirma tesislerinde 800 ton/yil üretim kapasiteli ferrobor üretim tesisinin temeli Eylül 2022'de atilmistir. Yine Bandirma'da Eti Maden'e ait 1.000 ton/yil kapasiteli Bor Karbür Uretim Tesisi ile Eskisehir'de Beylikova Nadir Toprak Elementleri pilot üretim tesisi 2023 yilinda faaliyete geçmistir. 2024 yilinda Kirka'da 600 ton/yil kapasiteli lityum karbonat üretim tesisinin ihalesi gerçeklestirilerek yapimina baglanacaktir. Bandirma'da 100 ton/yil kapasiteli lityum karbonat üretim tesisi kurulmasi için ise gerekli etüt ve projelendirme çalismalarina devam edilecektir. Ayrica üretilen lityum karbonatin lityum iyon batarya üretiminde kullanilmasi için Aspilsan ve Aselsan ile isbirligi anlagmasi yapilmistir.
b) Amaç
Katma degeri yüksek rekabetçi ve sürdürülebilir ürünlerin üretilmesi, yesil ve dijital dönüsüme uyumlu entegre yatirimlarin yapilmasiyla ülkemizin dünya üretim ve ihracatindaki payinin artirilarak ithalat bagimliliginin azaltilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Sektöre yönelik hazirlanacak strateji çerçevesinde kümelenmenin ve büyük ölçekli yatirim imkânlarinin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.437) | Sektöre yönelik hazirlanacak strateji çerçevesinde kümelenmenin ve büyük ölçekli yatirim imkânlarinin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.437) | Sektöre yönelik hazirlanacak strateji çerçevesinde kümelenmenin ve büyük ölçekli yatirim imkânlarinin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.437) |
| Tedbir 437.3. Ceyhan Enerji Ihtisas Endüstri Bölgesinde büyük ölçekli yatirimlar tamamlanarak entegre üretim yapisi kurulacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Ceyhan Enerji Ihtisas EB Yönetici Sirketinin sorumlulugunda; "Hammadde Depolama ve Sivi Dökme Yük Iskelesi Projesi" ile "Yatirimailarin ihtiyaci olacak kuru yük, proje kargosu, konteyner elleçlemek için gerekli olan liman ve yardimci tesisler" yatirimi kapsaminda kara ve deniz yer tahsisi yapilmis olup proje ve insaat çalismalarina devam edilecektir. |
| Sektörün yesil ve dijital dönüsümü desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.438) | Sektörün yesil ve dijital dönüsümü desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.438) | Sektörün yesil ve dijital dönüsümü desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.438) |
| Tedbir 438.1. Yesil ve dijital dönüsüm için sektörel ihtiyaçlar belirlenerek gerekli yatirimlar tesvik edilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Dijital Dönüsüm Destek Programi kapsaminda desteklenecek ürün listesi hazirlanacaktir. 2. Yesil ve dijital dönüsüme yönelik yatirimlar oncelikli yatirim konulari arasina alinmis olup basta sektörel ihtiyaçlarin belirlenmesi olmak üzere gerekli mevzuat çalismalarinin tamamlanmasi ile yesil ve dijital dönüsüm yatirimlari tesvik edilecektir. |
| Kimya sanayinde yerli hammadde kullanimi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.439) | Kimya sanayinde yerli hammadde kullanimi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.439) | Kimya sanayinde yerli hammadde kullanimi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.439) |
| Tedbir 439.1. Karadeniz dojal gazini girdi olarak kullanarak üre üretecek bir tesis kurularak yerli dogal gazin katma degeri artirilacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlig (S), TPAO, iigili Kurum ve Kuruluslar | 1. Filyos Üre Tesisine iliskin proje etüt çalismasi yapilacaktir. |
| Tedbir 439.2. Kimyasal analizlerin kalitesinin artiilmasina yönelik kullanilan (sertifikali) referans malzemelerin ulusal kaynaklarla üretimi saglanacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Bes farkli ekonomik alanda (tarim, saglik, malzeme, enerji, çevre) ikili veya çoklu isbirligi yapilabilecek kurum kuruluslarla iletisime geçilerek ortak sertifikali referans malzeme (SRM) üretimi olanaklari yaratilacak ve yapilacak ikili isbirligi ile müsteri kurumlara SRM kullanimi, seçimi, üretimi ve depolanmasi gibi konularda egitim ve danismanlik verilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 439.5. Katma degeri yüksek, bor ve bor türevi ürünlerin üretim ve ihracat miktari artirilacak, Ar-Ge kapasitesi ve yetkinligi güçlendirilecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlig (S), Eti Maden, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Sodyum Bor Hidrür Üretim Tesisi kurulumunun yüzde 45'i tamamlanacaktir. 2. Bor ürünleri satisinin 2.250 bin tona ulasmasi saglanacaktir. |
| Tedbir 439.6. Nadir toprak elementleri ve lityum üretim teknolojilerinin gelistirilmesi ve bu alanda büyük ölgekli üretim tesisinin faaliyete gecirilmesi saglanacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlig (S), Eti Maden, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. 600 ton/yil kapasiteli Kirka lityum karbonat üretim tesisi ihalesi yapilarak tesisin yapimina baslanacaktir. 2. Nadir Toprak Elementleri Pilot Tesisinde konsantre ürün ve/veya yüksek saflikta nadir toprak oksitleri eldesine yönelik Ar-Ge calismalar yürütülecek ve endüstriyel tesis yapimina iliskin yatirim modeli belirlenecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Üretim Endeksi | 2015=100 | 155,0 | 151,9 | 158,8 |
| Ihracat | Milyar Dolar | 18,4 | 17,4 | 18,2 |
| Ithalat | Milyar Dolar | 46,5 | 40,7 | 41,0 |
| Sanayi Katma Degeri Igindeki Pay (Reel) | Yüzde | 5,2 | 4,7 | 4,8 |
| Imalat Sanayii Ihracati içindeki Pay | Yüzde | 7,7 | 7,2 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
Kaynak: TÜIK, TCMB
2.2.1.2.2. Ilaç ve Tibbi Cihaz
a) Mevcut Durum
Ilaç sanayiinde üretim 2022 yilinda yüzde 14,2 artmistir. 2023 yili Ocak-Agustos döneminde ise üretim bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 0,6 artis göstermistir. ilag sanayiinde 2022 yilinda ithalat bir önceki yila göre yüzde 33,8 azalarak 3,2 milyar dolar, ihracat ise yüzde 0,8 artarak 1,9 milyar dolar olarak gerçeklegmistir. 2023 yilinin OcakAgustos dönemi itibariyla bir önceki yilin ayni dönemine göre ihracat yüzde 23,1 ve ithalat yüzde 8,7 artmistir.
Türkiye ilaç pazari 2022 yilinda hastane ve eczanelerde deger bazinda yüzde 79,7 büyümeyle 116,5 milyar TL'ye ulasmistir. Kutu bazinda ise yüzde 9,15 büyümeyle 2,6 milyar kutu satisi gerçeklegmistir. 2023 yilinin ilk sekiz ayinda kutu bazinda 1,8 milyar kutu satisi gergeklegmisken bu rakam deger bazinda 132,2 milyar TL'ye ulasmistir.
Ilaçta yerel üretim çaligmalariyla 2016'da imal ilaç orani kutu bazinda yüzde 75, deger bazinda yüzde 42 iken bu oran 2022 yili verilerine göre kutu bazinda yüzde 89,5, deger bazinda yüzde 54,4 olarak gerçeklegmistir. 2023 yilinin ilk sekiz ayinda imal ilaç orani kutu bazinda yüzde 90,3, deger bazinda yüzde 57,3 olarak gerçeklegmistir. Uygulanan politikalar sonucunda üretim tesislerinin kapasite kullanim orani artmakta ve buna bagli olarak istihdamda artis yasanmaktadir.
Dünya tibbi cihaz pazari 2022 yilinda 500 milyar dolari asmistir. Türkiye'nin tibbi cihaz alanindaki dis ticaret hacmi yaklask 3,3 milyar dolara ulasmistir. Türkiye tibbi cihaz sektörünün 2017 yilindaki ihracatin ithalati karsilama orani yüzde 23 iken, 2022 yilinda bu oran yüzde 53 olarak gerçeklegmistir. Sektör ihracati, 2017 yilinda 533 milyon dolar iken bu artisla birlikte 2022 yilinda 1,14 milyar dolara ulagmistir. Tibbi cihaz mevzuatinin AB yeni tibbi cihaz tüzüklerine uyumu çerçevesinde tam uyum statüsü korunarak yeni mevzuat 2 Haziran 2021 tarihinde yürürlüge girmis olup bu tarihten itibaren uygulanmaya devam edilmektedir.
b) Amaç
ilaç ve tibbi cihaz sektöründe kamu alimlarnin kaldirag etkisinden yararlanilarak küresel pazardaki rekabet gücümüzü artirmak, ithalat bagimlligini azaltmak ve arz güvenligini saglamak temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Asi basta olmak üzere ilaç ve tibbi cihaz sektöründe üretim, Ar-Ge ve ihracat altyapisi desteklenecek ve arz güvenligi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.441) | Asi basta olmak üzere ilaç ve tibbi cihaz sektöründe üretim, Ar-Ge ve ihracat altyapisi desteklenecek ve arz güvenligi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.441) | Asi basta olmak üzere ilaç ve tibbi cihaz sektöründe üretim, Ar-Ge ve ihracat altyapisi desteklenecek ve arz güvenligi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.441) |
| Tedbir 441.1. Asi gibi kritik önem arz eden ürünlere yönelik sektörde arz güvenliginin etkin saglanmasi için klinik arastirmalar desteklenecektir. | Saglik Bakanlg (S), TÜSEB, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Yeni asi adjuvanlarinin gelistirilmesine yönelik, Ar-Ge, laboratuvar kosullarinda uyumluluk ve klinik güvenlik galismalari gerçeklestirilecektir. 2. Klinik arastirma yapacak saglik profesyonellerine yönelik standart egitimler düzenlenecektir. |
| Tedbir 441.2. Bagisiklk kazandirma programi kapsamindaki asilarin ülkemizde üretilebilmesi saglanacaktir. | Saglik Bakanlig (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Asi ve olasi asi adaylarinin Ar-Ge ve Ür-Ge sürecleri dâhil antijen, protein, kalinti tespit, tayin ve kalite testlerinin yapilabilecegi laboratuvar altyapisi olusturulacaktir. 2. Asi Ar-Ge, Ür-Ge süreçleri ve kalite testlerini gerçeklestirecek insan gücünün yetistirilmesine yonelik çalismalar yurutulecektir. |
| Tedbir 441.3. Yeni asilarin ve ilaçlarin üretilebilmesini ve kendine yeterliligin saglanmasini desteklemek üzere asi ve ilaç teknolojisine özgü fiziki ve beseri kapasite gelistirilecektir. | Saglik Bakanligi (S), llgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Ilaç ve asi alaninda desteklenen projeler dogrultusunda klinik öncesi agamasi bagariyla tamamlanan ilaç ve agi adaylanndan uygun görülenlerin klinik çalismalari desteklenecektir. 2. Saglik teknolojileri alaninda yürütülen/desteklenen projelerin Faz I, II ve III asamalarinin devami saglanacaktir. |
| Tedbir 441.4. Asr ile ilag, trbbi cihaz ve tani amaçli moleküllerin gelistirilerek pilot ölgekli üretiminin yapilmasi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), Saglik Bakanligi, TUBITAK, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Doku Mühendisligi ve Rejeneratif Tip alaninda kemik yapisini fiziksel, kimyasal ve elektriksel olarak taklit edebilen kompozit elektroaktif doku iskelelerinin gelistirilmesi, yüzeylerin fonksiyonellestirilmesi ve kemik rejenerasyon etkinliginin belirlenmesi için Ar-Ge çalismalari yapilacaktir. 2. Yenilikçi biyomalzemeler, doku mühendisligi ve enfeksiyon tedavisi uygulamalari igin üg boyutlu biyobasima yönelik yenilikçi biyomürekkepler ve doku greftleri gelistirilecektir. 3. Ilaç ve asilarin moleküler düzeyde tasarimi, gelistirilmesi, analizieri, küguk Ölçek üretim ve saflastirmasi ve in vitro analizieri ile pilot üretimi ve klinik öncesi çalismalari yürütülecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 441.5. Asi, ilag, tibbi cihaz, referans malzeme, tani kiti ve yapay zekâ tabanli saglik teknolojilerinin gelistirilmesine yönelik özel sektör ile isbirligi olusturarak girisimcilik faaliyetleri desteklenecektir. | Sanavi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBITAK, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Ilaç ve asi gelistirilmesi alaninda desteklenen projeler kapsaminda faaliyetler gerçeklestirilecektir. 2. Nanotagiyic ve ilaç tagiyic sistemler kapsaminda AB fonlari ile desteklenen nanoteknolojik kanser tedavi yöntemleri gelistirmeyi hedefleyen proje yürütülecektir. 3. Nanotasiyici ve Ilaç tasiyici sistemler kapsaminda AB Fonlari ile desteklenen proje yurutülecektir. 4. Saglik sektöründe yapilan analizlerin izlenebilirligini ulusal kaynaklarla saglamak adina sektörel tarama yapilarak ihtiyaç duyulan referans malzemeler tespit edilerek igerisinden etki degeri en yüksek malzemeler için ön calismalar yapilacaktir. 5. Saglik teknolojileri ve biyoteknoloji alaninda dogrulama süreçleri, test ve laboratuvar imkanlari ve regülasyon süregleri hakkinda detayli bilgilendirme, yönlendirme ve danismanlik hizmetleri kamu destegi ile hayata geçirilecektir. |
| Tedbir 441.8. Hedef ilas ihracat pazarlarinda firma satin alinmasi özendirilecektir. | Ticaret Bakanlig (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Saglik sektörüne yönelik egitim düzenlenecek, sirket/marka satin almaya özel önem verilecektir. |
| Tedbir 441.10. Ilaç ve tibbi cihaz ürün gruplari ve hedef pazarlar özelinde ihracat strateileri belirlenecektir. | Ticaret Bakanlig (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Ilaç ve tibbi cihaz sektöründe, isbirligi kuruluslari araciligiyla, sektörel alim heyeti ve VIP alim heyetleri düzenlenecek, ihracatgilarimizin yurt disi fuarlara milli ve bireysel katilimi desteklenecektir. |
| Tedbir 441.12. Performans, akademik atama ve yükselme kriterleri arasina klinik arastirmanin da yer almasi saglanacaktir. | YÖK (S) ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Üniversitelerin atama ve yükseltme kriterleri arasinda klinik arastirmanin da yer almasina yönelik düzenleme yapilacaktir. |
| Tedbir 441.13. Ilag hammaddesi olarak kullanilabilecek tibbi aromatik bitki kaynaklari tespit edilecek, ilaç sanayiinin üretim surecinde degerlendirilmesine yönelik çalismalar | Tarim ve Orman Bakanligi (S), TMO, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Tibbi aromatik bitki kaynaklari tespit edilip kültüre alinarak standart çesit eldesi çalismalarina devam edilecektir. |
|---|---|---|
| tlac ve tibbi cihaz seltörüinde katma dejeri yüksek yerli úretim ve ihracati artirmak üzere kurumsal yapilanma güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.442) | tlac ve tibbi cihaz seltörüinde katma dejeri yüksek yerli úretim ve ihracati artirmak üzere kurumsal yapilanma güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.442) | tlac ve tibbi cihaz seltörüinde katma dejeri yüksek yerli úretim ve ihracati artirmak üzere kurumsal yapilanma güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.442) |
| Tedbir 442.3. Ilag ve tibbi cihaz sektörünün üretiminde yurtiginde üretilen hammadde ve ara mali kullanimi tesvik edilecek ve ulusal hammadde ve ara mali üretim plani olusturulacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Akilli Yasam ve Saglik Ürün ve Teknoloji Yol Haritasinda yer alan ilgili eylemin çiktilarinin degerlendirilmesi sonucu tesvik edilecek hammadde ve ara malinin belirlenmesi ve ilgili birimlerce ürüne uygun tesvik mekanizmasi gelistirilecektir. |
| Tedbir 442.5. Ilag ve tibbi cihaz sektörüne yönelik dis ticaret veri altyapisi kamu kurumlari arasinda esgüdüm saglanarak gelistirilecektir. | Ticaret Bakanligi (S), TUIK, Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Ilgili kurumlar ile veri paylasim protokolleri gözden geçirilerek dis ticaret veri altyapisini iyilestirmeye yönelik ilgili kamu kurumlari arasinda esgüdüm iginde yol haritasi olusturulacaktir. |
| Tibbi cihaz sektöründe uluslararasi standartlara uygun yatirim, üretim ve ihracat kapasitesi | Tibbi cihaz sektöründe uluslararasi standartlara uygun yatirim, üretim ve ihracat kapasitesi | Tibbi cihaz sektöründe uluslararasi standartlara uygun yatirim, üretim ve ihracat kapasitesi |
| Tedbir 443.5. Tibbi cihaz sektörü için yerli mali belgesi alim kosullari Ar-Ge, belgelendirme, test, klinik arastirma gibi ilave kriterleri de içerecek sekilde yeniden düzenlenecektir. | artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.443) Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Kamu kurum ve kuruluslari, sivil toplum kuruluslari ve özel sektör kuruluslari ile istigareler sonrasi yeni Yerli Mali Tebligi yayinlanacaktir. Yayimlanacak tebligde, tibbi cihaz sektörünün ihtiyaçlarini da dikkate alacak bir düzenleme yapilacaktir. |
| Tedbir 443.9. Belgelendirmeye esas olup ulkemizde yapilamayan test ve analiz islemlerinin ülkemizde yapilabilmesi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), TSE, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Akilli Yasam ve Saglik Ürün ve Teknoloji Yol Haritasinda yer alan ilgili eylemler kapsaminda tibbi cihaz sektörü tarafindan ihtiyaç duyulan test ve analiz islemleri tespit edilecektir. |
| Ülkemizin biyoteknolojik ilaçlarin üreticisi ve ihracatçisi olma hedefine katki saglayacak sekilde ruhsatlandirma, fiyatlandirma ve geri ödeme ile Ar-Ge, yatirim ve ihracata yönelik | Ülkemizin biyoteknolojik ilaçlarin üreticisi ve ihracatçisi olma hedefine katki saglayacak sekilde ruhsatlandirma, fiyatlandirma ve geri ödeme ile Ar-Ge, yatirim ve ihracata yönelik | Ülkemizin biyoteknolojik ilaçlarin üreticisi ve ihracatçisi olma hedefine katki saglayacak sekilde ruhsatlandirma, fiyatlandirma ve geri ödeme ile Ar-Ge, yatirim ve ihracata yönelik |
| Tedbir 444.1. ilaç, tibbi cihaz ve biyoteknolojik ürünlere yönelik test, sertifikasyon ve ruhsatlandirma alaninda uluslararasi akreditasyona sahip test ve analiz altyapisi olusturulacaktir. | devlet yardimlari gözden geçirilecektir. (Kalkinma Plani p.444) Saglik Bakanligi (S), TUSEB, TSE, Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Biyoteknolojik tibbi ürün sektörüne yönelik test, sertifikasyon ve ruhsatlandirma alaninda uluslararasi taninirliga sahip test ve analiz altyapisi gelistirilmesine yonelik proje hazirliklarina devam edilecektir. 2. Saglik hizmetleri ve saglik Ar-Ge faaliyetlerinde kullanilan, katma degeri yüksek ve disa bagimliligi bulunan ürünlerin tespitine yönelik çalismalar gelistirilerek acil ihtiyaçlar envanterine iliskin bir veri tabani olusturulacaktir. |
| Ürün gelistirme ve talep planlamasinda saglik hizmet sunumu verisinden yararlanilacaktir. | Ürün gelistirme ve talep planlamasinda saglik hizmet sunumu verisinden yararlanilacaktir. | Ürün gelistirme ve talep planlamasinda saglik hizmet sunumu verisinden yararlanilacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.445) Tedbir 445.1. Saglik hizmeti ve harcamalarina yönelik anonimlesmis veriler islenerek uzun vadeli ihtiyaç planlari hazirlanacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanlig (S), Hazine ve Maliye™ Bakanligi, Saglik Bakanlig, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Yapilacak veri analizleri sonucunda ihtiyaçlar dogrultusunda yeni SUT kodlarinin planlamasi yapilacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Uretim Endeksi | 2015=100 | 178,2 | 179,3 | |
| Ihracat | Milyar Dolar | 1,9 | 2,2 | |
| Ïthalat | Milyar Dolar | 5,0 | 5,3 | |
| Sanayi Katma Degeri Igindeki Pay, Reel | Yüzde | 3,9 | ||
| Imalat Sanayii Ihracati Igindeki Pay | Yüzde | 0,8 | 0,9 |
Kaynak: TUIK, TCMB
(1) Gerçeklegme Tahmini (2) Program
2.2.1.2.3. Elektronik
a) Mevcut Durum
Elektronik sektörünün üretimi 2022 yilinda bir önceki yila göre yüzde 22,8, OcakAjustos 2023 döneminde ise bir önceki ylin ayni dönemine göre yüzde 17 artis göstermistir. Sektörün kapasite kullanim orani 2022 yilinda bir önceki ylla göre 1,2 puan, Ocak-Agustos 2023 döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre 0,8 puan artmistir.
2022 yilinda sektörün ihracati bir önceki ylla göre yüzde 8,7 ve ithalati yüzde 8,9 artig göstermistir. Ocak-Agustos 2023 döneminde bir önceki ylin ayni dönemine göre ihracat yüzde 31,2 ve ithalat yüzde 34,3 artmistir.
b) Amaç
Ar-Ge'ye dayall, rekabetçi, yüksek katma degerli ve yüksek teknolojili ürünlerin üretiminin ve ihracatinin artinlmasi temel amactir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| 5G ve ötesi teknolojiler basta olmak üzere yerli elektronik haberlesme sebeke ve altyapi bilesenlerinin Ar-Ge ve üretim faaliyetleri desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.450) | 5G ve ötesi teknolojiler basta olmak üzere yerli elektronik haberlesme sebeke ve altyapi bilesenlerinin Ar-Ge ve üretim faaliyetleri desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.450) | 5G ve ötesi teknolojiler basta olmak üzere yerli elektronik haberlesme sebeke ve altyapi bilesenlerinin Ar-Ge ve üretim faaliyetleri desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.450) |
| Tedbir 450.1. 5G ve ötesi teknolojilerde sanayi, tarim, ulasim, enerji gibi dikey sektörlerin gereksinimlerinin uçtan uca karsilanmasina yönelik çalismalar yapilarak cihaz ve uygulamalar gelistirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligl (S) | 1. 5G, 6G ve ötesi haberlesme teknolojileri kapsaminda BEYOND5 RFSOI Tabanli Avrupa Tedarik Zincirinin Olusturulmasi ve 5G-Mobix projeleri kapsaminda planlanan faaliyetler yürütülecektir. |
| Tedbir 450.2. 5G baz istasyonlarinin yerli üretimi desteklenecek, kurulumu yayginlastrilarak altyapi yetersizlikleri giderilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanlig (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. 5G'ye yönelik verilen/verilecek Ar-Ge destekleri belirlenecek ve gelistirilen ürünlerin ticari ve evrensel sebekelerde kullanilacaktir. |
| Yar iletkenler ve bilesenleri teknolojilerinin gelistirilmesi saglanacak ve bu alandaki yatirimlar desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.451) | Yar iletkenler ve bilesenleri teknolojilerinin gelistirilmesi saglanacak ve bu alandaki yatirimlar desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.451) | Yar iletkenler ve bilesenleri teknolojilerinin gelistirilmesi saglanacak ve bu alandaki yatirimlar desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.451) |
|---|---|---|
| Tedbir 451.1. Mikroelektronik alaninda tasarim ve üretim altyapisinin güçlendirilmesi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), Savunma Sanayii Baskanlig | 1. Yan iletken tesisinin kurulumuna yönelik hedeflenen çalismalar gerçeklestirilecek, Fotodedektör ve MEMS hatti kurulumu igin gerekli temiz oda altyapilarin hazirlanmasi çalismalari yürütülecektir. |
| Tedbir 451.2. Üniversite, kamu ve özel sektör arasinda yart iletken çip tasarimi ve üretimi konusundaki isbirlikleri desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), Savunma Sanayii Baskanligr | 1. Entegre devre tasarimina yönelik Rekabet Öncesi isbirligi projeleri desteklenecektir. |
| Yapay zekâ, siber güvenlik, kuantum biligim ve nesnelerin interneti gibi alanlardaki yeniliklere uyum saglanacak ve bu alanlardaki yetkinlik artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.452) | Yapay zekâ, siber güvenlik, kuantum biligim ve nesnelerin interneti gibi alanlardaki yeniliklere uyum saglanacak ve bu alanlardaki yetkinlik artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.452) | Yapay zekâ, siber güvenlik, kuantum biligim ve nesnelerin interneti gibi alanlardaki yeniliklere uyum saglanacak ve bu alanlardaki yetkinlik artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.452) |
| Tedbir 452.1. Yapay zekâ ve nesnelerin interneti ekosistemlerinde kullanilan donanim ve yazilim ürünlerinin yerli imkânlarla üretilmesi desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), Cumhurbaskanlig Dijital Dönüsüm Ofisi | 1. BILGEM - Ulusal Yapay Zeka Altyapisi projesi yürütülecektir. |
| Tedbir 452.3. Siber güvenlik alaninda uluslararasi standartlara uyum saglanmasi ve Türkiye'nin uluslararasi ortak projelere katilim saglamasi desteklenecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanlign (S), Cumhurbaskanlig Dijital Dönüsüm Ofisi | 1. Uluslararasi strandartlar ile AB mevzuati da dikkate alinarak nesnelerin interneti güvenligine iliskin ikincil düzenleme çalismalar tamamlanacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Üretim Endeksi | 2015=100 | 248,1 | 280,0 | 296,0 |
| ihracat | Milyar Dolar | 3,0 | ||
| ithalat | Milyar Dolar | 16,2 | 20,1 | |
| Sanayi Katma Degeri Içindeki Pay, Reel | Yüzde | 3,4 | ||
| Imalat Sanayii Ihracati Igindeki Pay | Yüzde | 1,2 |
Kaynak: TÜIK, TCMB
(1) Gerçeklesme Tahmini (2) Program
2.2.1.2.4. Makine
a) Mevcut Durum
Makine sanayiinde 2022 yili yurt içi üretimi 28,6 milyar dolar olarak gerçeklesmis olup üretim bir önceki yila göre yüzde 15,7 artmistir. Ocak-Agustos 2023 döneminde bu sektörde üretim endeksi 175,7 olarak gerçeklesmis olup 2022 yilinin ayni dönemine göre yüzde 12,3 artmistir. Makine imalat sanayiinde kapasite kullanim orani 2022 ylinda yüzde 75,1 olarak gerçeklegmistir.
Makine sanaylinde ihracat 2021 yilindaki 13,6 milyar dolar düzeyinden 2022 yilinda yüzde 16,5 artarak 15,8 milyar dolara yükselmistir. Sektör ithalati 2022 yilinda yüzde 15,1 artarak 25,9 milyar dolar olarak gerçeklegmistir. Ocak-Agustos 2023 döneminde sektör ihracati yüzde 20,6, ithalati yüzde 27,1 artmistir. Bir önceki yila göre pompa-kompresör, endüstriyel ocak ve firinlar, genel amagli makineler, metal isleme, takim tezgâhi, tekstilgiyim ve diger özel amaçli makine ihracatinda yüksek oranli artiglar gerçeklesmistir. Yurt içi talebe bagli olarak rulman-disli, endüstriyel ocak ve firin, metalürji ve insaat-maden makinesi ithalatinda yüksek oranli artiglar gerçeklegmistir.
b) Amaç
Makine sektöründe verimlilik ve dayaniklilik artirilarak rekabetçi ve teknoloji düzeyi yüksek üretim altyapisinin gelistirilmesi, ikiz dönüsümün saglanmasi ve ürün yerlilestirmesi ile küresel pazardan alinan payin artinilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Makine sektörünün ölçek yapisi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.457) | Makine sektörünün ölçek yapisi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.457) | Makine sektörünün ölçek yapisi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.457) |
| Tedbir 457.1. Makine sektöründe piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetlerinin etkinligi sektörel kuruluslarla isbirligine gidilerek artirilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Yil iginde makine ürün grubuna yönelik yapilacak denetimlerde, öncelikli ürünlerin belirlenmesi amaciyla risk analizi ve sektör kuruluslari ile çalistay düzenlenecektir. |
| Makine sektörünün Ar-Ge ve yenilik kapasitesi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.458) | Makine sektörünün Ar-Ge ve yenilik kapasitesi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.458) | Makine sektörünün Ar-Ge ve yenilik kapasitesi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.458) |
| Tedbir 458.5. Sanayi ve Teknoloji Bakanligi destekli makine sektörü Ar-Ge ve tasarim merkezlerinin niteliklerinin iyilestirilmesine yönelik programlar tasarlanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Degerlendirme ve denetim komisyonlarinda Ar-Ge ve Tasarim Merkezlerine yönelik öncelikli Ar-Ge ve yenilik konularina iliskin ödevler verilerek niteliksel açidan geligimleri desteklenecektir. |
| Kamu alimlari ve devlet yardimlarinin sektörün gelisimine katkisi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.459) | Kamu alimlari ve devlet yardimlarinin sektörün gelisimine katkisi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.459) | Kamu alimlari ve devlet yardimlarinin sektörün gelisimine katkisi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.459) |
| Tedbir 459.6. Isletmelerin dijital ve yesil dönüsümleri yerli teknoloji ve techizatin gelistirilmesi ve kullanilmasi yoluyla desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Gerçeklestirilecek Türkiye Yesil Sanayi Projesi kapsaminda agilacak proje gagrilar ile bu alandaki faaliyetler desteklenecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Üretim Endeksi | 2015=100 | 166,7 | 180,1 | 189,8 |
| ihracat | Milyar Dolar | 15,8 | 18,5 | 19,5 |
| ithalat | Milyar Dolar | 25,9 | 30,7 | 31,9 |
| Sanayi Katma Degeri igindeki Pay, Reel | Yüzde | 6,9 | 7,5 | |
| imalat Sanayii Ihracati içindeki Pay | Yüzde | 6,6 | 7,7 |
1) Gerçeklegme Tahmir
Kaynak: TÜIK, TCMB
2) Prograr
2.2.1.2.5. Elektrikli Teçhizat
a) Mevcut Durum
Elektrikli teçhizat sektöründe 2022 yilinda bir önceki yila göre sektörel üretim endeksi yüzde 5,4, ithalat yüzde 5,4 ve ihracat yüzde 9,6 artmistir. Ocak-Agustos 2023 döneminde ise bir önceki yilin ayni dönemine göre sektörel üretim endeksi yüzde 8,4, ithalat yüzde 36,7 ve ihracat yüzde 8,9 artmistir.
Sektör ihracatinin yaklagik yarisini olusturan ev aletleri imalatinda Ocak-Agustos 2023 döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre ithalat yüzde 73,9 ve ihracat yüzde 0,1 artmistir. Türkiye Beyaz Esya Sanayicileri Dernegi verilerine göre bu dönemde alti ana üründe ig satiglar miktar bazinda yüzde 21 artmistir.
b) Amaç
Elektrikli teçhizat sektöründe yüksek katma degerli ürünler üretilerek yerlilesmenin artinimasi, sürdürülebilirligin saglanmasi, uluslararasi marka olusturulmasi ve uluslararas ürün standartlari hazirlanmasinda söz sahibi olunmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Elektrikli ev aletleri sektörünün AB standart ve uygulamalarina uyumu saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.466) | Elektrikli ev aletleri sektörünün AB standart ve uygulamalarina uyumu saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.466) | Elektrikli ev aletleri sektörünün AB standart ve uygulamalarina uyumu saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.466) |
| Tedbir 466.1. "Avrupa Enerji Etiketleme Urün Veri Taban"na dâhil olunmasi saglanacaktir. | Ticaret Bakanligi(S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Adalet Bakanligi, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, BTK, Kisisel Verileri Koruma Kurumu | 1. Avrupa Enerji Etiketleme (EPREL) veritabanina ülkemizin erisimi için Avrupa Komisyonu nezdindeki çalismalar ilgili tüm paydaslarin katilimiyla sürdürülecek, bu süreçte ticari sir ve kisisel verilerin korunmasi baglaminda gerekli güvencelerin saglanmasina yönelik çalismalara devam edilecektir. |
| Sektörün döngüsel ekonomiye yönelik yol haritasi belirlenecektir. (Kalkinma Plani p.467) | Sektörün döngüsel ekonomiye yönelik yol haritasi belirlenecektir. (Kalkinma Plani p.467) | Sektörün döngüsel ekonomiye yönelik yol haritasi belirlenecektir. (Kalkinma Plani p.467) |
| Tedbir 467.1. Elektrikli ve elektronik esya ve bilesenlerinde eko tasarim gerekiliklerinin uygulanmasi saglanacaktr. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlig | 1. Yegil Mutabakat kapsaminda, AB mevzuat uyumlagmasina paralel olarak ürün denetimleri yürütülecektir. |
| Tedbir 467.4. Sanayide kullanilan verimsiz elektrik motorlarinin verimli olanlarla degistirilmesine yönelik olarak uygulanan "TEVMOT Projesi" kapsami genisletilerek sürdürülecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve ikim Degisikligi Bakanligi, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi | 1. KOBI Enerji Verimliligi Destek Programi ve Yesil Dönüsüm Destek Programi ile sanayi isletmelerinin üretim süreclerindeki karbon saliminin azaltilmasina katki saglanacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Üretim Endeksi | 2015=100 | 133,9 | 140,5 | 151,7 |
| ihracat | Milyar Dolar | 16,1 | 17,1 | 18,2 |
| ithalat | Milyar Dolar | 12,0 | 15,5 | 15,6 |
| Sanayi Katma Degeri içindeki Pay, Reel | Yüzde | 4,4 | 4,7 | 4,8 |
| Imalat Sanayii Ihracati içindeki Pay | Yüzde | 6,7 | 7,1 | 7,2 |
Kaynak: TÜIK, TCMB
2.2.1.2.6. Otomotiv
a) Mevcut Durum
Dünya otomotiv sanayiinde 2022 yilinda bir önceki yila kiyasla yüzde 6,1 artisla 85 milyon araç üretilmistir. Ayni yilda yüzde 7,9 artan otomobil üretimi 61,6 milyon adetle toplam araç üretiminin yüzde 72,4'ünü olusturmustur.
Türkiye otomotiv sanayii üretimi 2022 yilinda yüzde 6 artarak 1,4 milyon olmustur. Otomotiv sanayiinin kapasite kullanim orani yüzde 76,8 olarak gerçeklesmis, otomobil üretimi yüzde 3,6 artarak 811 bin olmustur. 2022 yilinda otomotiv üretim artisina benzer bir egilim otomotiv satislarinda da yaganmis, otomotiv sanayii toplam yurt içi pazari yüzde 7 artarak 827 bin olarak gerçeklesmistir. 2022 yilinda 571 bin otomobil ihraç edilmis, toplam otomotiv sanayii ihracati yüzde 3,5 artarak 970 bin olmustur. Otomotiv sanayii üretiminde ihracatin payi yüzde 71,7 olmusur. Ayni yilda 362 bini otomobil olmak üzere 454 bin araç ithal edilmistir. Yurt içi pazarda ithalatin payi ise yüzde 54,9 olmustur. 2022 yilinda otomotiv sanayii genelinde 28 milyar dolar ihracat, 21,4 milyar dolar ithalat gerçeklestirilmis ve 6,6 milyar dolar dis ticaret fazlasi saglanmistir.
Ocak-Agustos 2023 döneminde, otomotiv sanayii üretimi bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 13,3, otomobil üretimi yüzde 20,9 artmistir. Bununla birlikte otomotiv sanayii yurt içi pazari Ocak-Agustos 2023 döneminde geçen yilin ayni dönemine göre yüzde 63,1 artis göstermistir. Ayni dönemde adet olarak otomotiv sanayi ithalati yüzde 85,6, ihracati yüzde 11,1 artmistir.
b) Amaç
Gelisen küresel mobilite vizyonu çerçevesinde yesil ve dijital dönügüm sürecine uyum saglanarak tasarimdan üretime tüm asamalarda yerli tedarik ve teknolojik gelismenin gerçeklestirilmesi, katma degerin artirilmasi ve markalagmanin saglanmasiyla sektörün uluslararasi piyasalardan aldigi payin yükseltilmesi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Otomotiv ana ve tedarik sanayiinde rekabet gücünü etkileyen yeni nesil üretim teknolojilerinin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.469) | Otomotiv ana ve tedarik sanayiinde rekabet gücünü etkileyen yeni nesil üretim teknolojilerinin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.469) | Otomotiv ana ve tedarik sanayiinde rekabet gücünü etkileyen yeni nesil üretim teknolojilerinin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.469) |
| ve Teknolojileri Yol Haritasi caligmasi tüm araç gruplari ve gelismeler dogrultusunda güncellenecektir. | Bakanlig (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Enerji Piyasasi Düzenleme Kurumu, TÜBITAK, Ilgili Özel Sektör Kuruluslari | 1. Mobilite Araç ve Teknolojileri Yol Haritasi kapsamindaki uygulamalara iliskin izleme ve degerlendirme faaliyetleri yürütülecek, ortaya gikacak yeni gereksinim ve yönelimler dogrultusunda yol haritasi güncellenecektir. 2. Yürütülen AB destekli projelerle otonom sürüs konusunda çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 469.2. Hidrojen yakit hücresi ve bilesenleri ile hidrojen temelli motorlara yönelik yatrim ve teknolojilerin gelistirilmesi galismalar yürütülecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanligi, TÜBITAK, Ilgili Özel Sektör Kuruluslar | 1. Yakrt pili modülü (100 kW) üretilecek, farkli uygulama alanlar için farkli kapasitelerde modül/ sistem gelistirme çalismalari yurütülecektir. 2. Tip Onay Mevzuati Kapsaminda gerekli çalismalar yürütülecektir. 3. Yük tagima araçlari için hidrojen depolama, dolum ve yakit pili sistemlerinin gelistirilmesi çalismalari yürütülecektir. 4. Hidrojen Temelli Karbon-Nötr Içten Yanmali Motor Gelistirilmesi Projesi kapsaminda çaligmalar yürütülecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 469.3. ileri sürücü destek sistemlerine sahip araçlara geçis desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Türk Standardlar Enstitüsü, TÜBITAK, Ilgili Özel Sektör Kuruluslari | 1. Tip onay mevzuati kapsaminda AB mevzuatina uyum çalismalarina devam edilecektir. |
| Tedbir 469.5. Tüm araç gruplarini kapsayacak sekilde sarj altyapisi kurulumu igin yol haritasi belirlenecek ve deviet yardimlari olusturulacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Ulasturma ve Altyapi Bakanligl, Enerji Piyasasi Düzenleme Kurumu, Türk Standardlar Enstitüsü, TÜBITAK, Igili Özel Sektö urulusla | 1. Trafige kayitli elektrili araçlarin sayisi ve sarj altyapisinin ülke genelinde gelisimi takip edilecek, ihtiyaç analizi yapilacak, ihtiyag halinde sarj altyapisinin gelistirilmesinin desteklenmesi saglanacaktir. 2. Elektrikli arag sarj istasyonu ajinin gelismesine bagli olarak ihtiyaç duyulacak uygunluk degerlendirme hizmetleri verilecektir. 3. Sarj teknolojileri konusunda üniversite-üniversite ve üniversite- sanayi isbirligi igeren projelerden destek kriterlerini saglayanlara ek puan verilerek bu projeler öncelikli olarak desteklenecektir. 4. "Yeni Nesil Akilli, Entegre ve Yüksek Hizl Sarj Teknolojileri" kapsaminda sunulan projelerden destek kriterlerini saglayanlara ek puan verilerek bu projeler öncelikli olarak desteklenecektir. |
| Tedbir 469.6. Elektrikli otobüslerin kullanimi yayginlastinilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Çevre Sehircilik ve iklin Degisikligi Bakanligi ILBANK, Ilgili Belediyeler | 1. Yurt iginde üretilen elektrikli otobüslerin sehir içi tagimacilikta kullaniminin artirilmasi, belediyelerce alinacak elektrikli otobüslerin yerli üreticilerden temin edilmesi ve yerel yönetimlerin elektrikli otobüs tercih etmesine imkân sunacak isbirligi modeli çalisilacaktir. |
| 2. Sanayi isbirligi Projesi kapsaminda proje bazli gerekli _çalismalar yürütülecektir. | ||
|---|---|---|
| Otomotiv sektoründe dongüsel ekonomiye geçis ve pazarin donüsümü saglanarak yesil dönüsüm gerçeklestirilecektir.(Kalkinma Plani p.470) | Otomotiv sektoründe dongüsel ekonomiye geçis ve pazarin donüsümü saglanarak yesil dönüsüm gerçeklestirilecektir.(Kalkinma Plani p.470) | Otomotiv sektoründe dongüsel ekonomiye geçis ve pazarin donüsümü saglanarak yesil dönüsüm gerçeklestirilecektir.(Kalkinma Plani p.470) |
| Tedbir 470.3. Tedarik sanayiinin yesil dönüsümü için farkindalik artirilacak, danismanlik ve bilgi destegi saglanacak, bu konuda öncülük ve rehberlik eden ana üreticilerin rekabet öncesi nitelikte programlari desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, KOSGEB, ilgili Özel Sektör Kuruluslarl | 1. Tedarikçi gelistirme projesine devam edilecektir. |
| Otomotiv sanayii tedarik zincirinde tasarimdan üretime tüm asamalarda yerli tedarikin ve katma degerin artirilmasi desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.471) | Otomotiv sanayii tedarik zincirinde tasarimdan üretime tüm asamalarda yerli tedarikin ve katma degerin artirilmasi desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.471) | Otomotiv sanayii tedarik zincirinde tasarimdan üretime tüm asamalarda yerli tedarikin ve katma degerin artirilmasi desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.471) |
| Tedbir 471.1. Yeni nesil enerji araçlarinda kullanilan kritik hammaddelerin yerli tedariki için yol haritasi olusturulacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Ticaret Bakanligi, MTA, ilgili Özel Sektör Kuruluslar | 1. Batarya basta olmak üzere ihtiyaç duyulan hammaddenin yerli imkânlarla gelistiilmesine yönelik çaligmalar yürütülecektir. |
| Tedbir 471.3. Otomotiv sanayiinin ihtiyas duydugu nitelik ve nicelikte sac ile araç hafifletmeye yönelik malzemelerin yerli üretimi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Ilgili Ozel Sektör Kuruluslari | 1. Otomotiv ve Ana Metal Sektörünün önde gelen üreticileri ve STK'lari ile bir çalisma grubu olusturularak yol haritasi belirlenecektir. |
| Otomotiv sanayiinde test ve belgelendirme sisteminin güçlendirilmesi saglanacaktir. | Otomotiv sanayiinde test ve belgelendirme sisteminin güçlendirilmesi saglanacaktir. | Otomotiv sanayiinde test ve belgelendirme sisteminin güçlendirilmesi saglanacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.472) Tedbir 472.1. Otomotiv sanayiinin küresel ihtiyaçlarina cevap verecek nitelikte test ve belgelendirme sistemi için bir yol haritasi olusturulacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S) Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, TSE, Ïlgili Özel Sektör Kuruluslari | 1. Türkiye'de trafige agik yollarda testlerin yapilabilmesi için basvuru, izin prosedürü ve gereklilikler belirlenecektir. 2. Otomotiv sanayinin küresel test ve belgelendirme ihtiyaçlarinin tespiti için ilgililerle çalistay yapilarak eksik olanlarin temini yönünde yol haritasi olusturulacaktir. |
| Tedbir 472.3. Ileri sürücü destek sistemlerine sahip araglarin sistem onaylarinin Türkiye'de yapilmasini saglamak üzere gerekli yetkinligin ülkemizde gelistirilmesi desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S) Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, TSE, Ilgili Özel Sektör Kuruluslari | 1. Belgelendirme yapilabilmesine iliskin akreditasyon çalismalari gerçeklestirilecektir. |
| Otomotiv sanayiine yönelik isgücü niteliginin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma | Otomotiv sanayiine yönelik isgücü niteliginin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma | Otomotiv sanayiine yönelik isgücü niteliginin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma |
| Plani p.473) Tedbir 473.1. Mufredatin ve egitim yöntemlerinin günümüz teknolojik gerekliliklerine uygun sekilde güncellenmesi saglanacak, özel sektörün ülke rekabetçiligine destek olacak sekilde yürütecegi programlar desteklenecektir. | Milli Egitim Bakanlgr (S) YÖK, ilgili Özel Sektör Kuruluslari | 1. Özel sektörün egitim teknolojilerinde yapmis oldugu yeni çalismalari ögretmenler, akademisyenler ve ögrencilerle paylasmalari saglanacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Üretim Endeksi | 2015=100 | 140,4 | 161,4 | 169,5 |
| Ihracat | Milyar Dolar | 28,0 | 32,6 | 34,3 |
| Ithalat | Milyar Dolar | 21,4 | 33,6 | 33,8 |
| Sanayi Katma Degeri Içindeki Pay, Reel | Yüzde | 6,3 | 7,9 | 8,0 |
| Imalat Sanayii Ihracati Icindeki Pay | Yüzde | 11,7 | 13,5 | 13,6 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
Kaynak: TUIK, TCMB
(2) Program
2.2.1.2.7. Rayli Sistem Araçlari
a) Mevcut Durum
Rayli sistem araçlari güvenli ve konforlu bir yolculuk imkâni saglamasi ve yük tasimaciliginda ekonomik, verimli ve çevre odakli firsatlar sunmasi sebebiyle hem sehir içi hem sehirlerarasi ulagimda yaygin olarak tercih edilmektedir. Bu nedenle küresel ölçekte rayli sistem araçlarina yapilan yatirimlar hizla artmaktadir. Ülkemizde de demiryolu ve kentiçi ulasim sektörlerinde artan kamu yatirimlarina paralel olarak önemli ölçüde çeken ve gekilen araç ihtiyaci bulunmaktadir. Bu dogrultuda kaynaklarin yurt digina gikiginin önüne geçilmesi, yerli rayli sistem araç sanayiinin gelisimi ve üretilen araçlarin ve demiryolu araç bilesenlerinin ihracatinin arttirilmasiyla ülke ekonomisine katki saglanmasi önem arz etmektedir.
Ülkemizde farkl nitelikte rayli sistem araci üreten firmalar bulunmasina ragmen kapasite kullanim oranlari oldukça düsük düzeyde kalmakta, çogunlukla yabanci firmalarin lisanslariyla araç üretilmektedir. Bu kapsamda ülkemizde rayli sistem araçlarinin yerli üretiminde önemli bir kapasite olusmakla birlikte söz konusu üretim kabiliyetleri farkli firmalara dagilmis durumdadir.
Rayli sistem araglarinda yerli üretimin gelistirilmesine iligkin önemli çabalar bulunmasina ragmen bu konuda koordinasyon görevi üstlenerek üretim ve talep planlamasi yapabilecek yetkilere sahip bir yapi bulunmadigindan rayli sistem araçlarinin temininde belediyeler ile kurum ve kuruluslarin birbirinden bagimsiz hareket ederek araç temin ettikleri görülmektedir. Öte yandan, rayli sistem araçlarinin yerli ve milli sekilde ulusal ve uluslararasi standartiara uygun olarak üretilmesi amaciyla kurulan ve yapilanmasini tamamlayan TURASAS'in milli demiryolu sanayisini hizli bir sekilde gelistirmesi ve demiryolu araçlari imalat sanayiinde küresel olgekte bir marka konumuna gelmesi hedeflenmektedir.
Bu dogrultuda, TÜRASAS bünyesinde 160 km/sa hiza uygun Milli Elektrikli Tren Seti prototipinin montaji ve fabrika testleri tamamlanmis olup sertifikasyon çalismalarinin bitmesini müteakip iki tren seti TCDD Tagimacilik AS ye teslim edilmistir. Bu projeyle gelistirilen altyapi, teknoloji ve yetkinlikle 225 km/sa hiza gikabilen Milli Hizl Tren Seti projesinin 2024 yilinda hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. 2021 yilinda tasarim ve prototip çalismalarina baglanilan Milli Banliyö Tren Seti projesinin 2024 yilinda tamamlanarak üretilecek setlerin Gaziray projesinde kullanilmasi planlanmaktadir.
TURASAS tarafindan gelistirilen milli elektrikli lokomotifin tasarim ve prototip çalismalari devam etmektedir. TURASAS bünyesinde yabanci firma lisansiyla elektrikli ve dizel lokomotif üretilmekte olup söz konusu projelerden elde edilen tecrübenin milli elektrikli lokomotif üretiminde kullanilmasi hedeflenmektedir. Mevcut durumda TURASAS tarafindan tasarim, sertifikasyon ve imalat süreçleri tamamlanan yeni nesil milli yük vagonlarinin dis pazarlardaki payinin artirilmasina yönelik caligmalara devam edilmektedir.
b) Amaç
Demiryolu ulastirmasi ve kentiçi ulasimda ihtiyaç duyulan rayli sistem araçlarinin yerli imkanlarla tasarimi ve üretimi ile kritik bilegenlerindeki yerlilik oraninin artirilmasi, yerli sanayiin Ar-Ge, tasarm ve üretim kabiliyetlerinin gelistirilmesi, her türlü rayli sistem araglarinin ve alt bilegenlerinin imalati ile bakim ve onariminin yapilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/Isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Kamu alimlarinin rayli sistemlerde yerli üretimi daha etkin destekleyecek sekilde kullanilmasi saglanacak, tasarim ve Ar-Ge faaliyetleri tesvik edilecektir. (Kalkinma Plani p.476) | Kamu alimlarinin rayli sistemlerde yerli üretimi daha etkin destekleyecek sekilde kullanilmasi saglanacak, tasarim ve Ar-Ge faaliyetleri tesvik edilecektir. (Kalkinma Plani p.476) | Kamu alimlarinin rayli sistemlerde yerli üretimi daha etkin destekleyecek sekilde kullanilmasi saglanacak, tasarim ve Ar-Ge faaliyetleri tesvik edilecektir. (Kalkinma Plani p.476) |
| Tedbir 476.1. Mahalli idareler tarafindan yapilan alimlar da dähil olmak üzere rayli sistem araç alimlarinda yerli üretimi destekleyecek çerçeve sartname olusturulacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanlijr (S), Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Uluslararasi sartnameler incelenerek mevcut durum analizi yapilacaktir. |
| Tedbir 476.2. Rayli sistem araglari üretiminde disa bagimliligi azaltacak mevzuat düzenlemeleri hazirlanacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Ticaret Bakanligl | 1. Rayli sistem araçlari ve alt komponetlerinde ürün bazli yerli üretim sartlari tanimlanacaktir. |
| Tedbir 476.3. Ar-Ge çalismalari desteklenecek, güvenligi artiran ve çevresel olumsuzluklari azaltan projelere öncelik verilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligr, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Dizel Motor CNG Dönüsüm Projesinde tasarim çalismalari tamamlanacaktir. 2. Tir Dorsesi Tagima Vagonu tasarim çaligmasi tamamlanacaktir. 3. UAIS Tipi Askeri Araç Tasima Vagonu tasarim çalismasi tamamlanacaktir. |
| Tedbir 476.4. Rayli sistem araç ve bilesenlerinin temininde yerli üreticinin karsilagabilecegi kur kaynakli riskin azaltilmasina yönelik finansal model ve ihale mevzuat çalismasi yapilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Ticaret Bakanligi | 1. Yerli üreticiyi kur risklerine karsi koruyacak finansal modeller gelistirilmesine yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 476.5. Yerli üretim rayli sistem araçlarinin ihracat imkânlarinin artinimasi igin finansal destek mekanizmalari kurulacak ve tanitim faaliyetleri desteklenecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Ticaret Bakanligi | 1. Rayli sistem araçlarinin ihracatina yönelik yurt disi pazarlama, iletisim, fuar etkinlikleri kapsaminda çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 476.6. Rayli sistem araçlarinin yerli üretiminde mevcut tasarim, Ar-Ge ve üretim kabiliyetlerine iliskin envanter çaligmasi yapilacak, orta vadede olusmasi beklenen talep ve ihtiyaçlar belirlenerek mahalli idareler de dähil olmak uzere yerli rayli sistem araçlarinin tedarik edilmesi yönünde gerekli düzenleme ve finansal tedbirler hayata geçirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Mevcut tasarim, Ar-Ge ve üretim kabiliyetlerine iliskin devam eden envanter çalismasi tamamlanarak düzenli periyotlarla güncellenecektir. |
| Tedbir 476.7. TURASAS bünyesinde devam eden yerli tasarim ve prototip çalismalari tamamlanarak demiryolu sektörünün rayli sistem araç ihtiyaci kargilanacaktir. | Ulasturma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Milli Elektrikli Tren Seti (225 km/s) Projesi nde tasarim çalismalari tamamlanacaktir. |
|---|---|---|
| Ülkemizde üretilen rayli sistem araç ve bilegenlerinin sertifikalandirilabilmesi igin disa bagimliligi ortadan kaldiracak çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.477) | Ülkemizde üretilen rayli sistem araç ve bilegenlerinin sertifikalandirilabilmesi igin disa bagimliligi ortadan kaldiracak çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.477) | Ülkemizde üretilen rayli sistem araç ve bilegenlerinin sertifikalandirilabilmesi igin disa bagimliligi ortadan kaldiracak çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.477) |
| Tedbir 477.1. Yurt disindaki test merkezlerine ve onaylanmis kuruluslara bagimhligin azaltilmasi için mevcut yerli test sistemlerinin kurulmasina ve yerli onaylanmis kurulus görevlendirilmesine yönelik çalismalar tamamlanacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligr (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Karsilikl isletilebilirlik Yönetmeligi'nin ilgili Avrupa Komisyonu tarafindan onaylanmasi igin gerekli düzenlemeler yapilacaktir. |
| Tedbir 477.2. Ülkemizde Karsilkli Isletilebilirlik Teknik Sartnamesinin geçerli olmadigi yurt igi hatlarda isletilecek araçlar igin ulusal kurallar belirlenecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Ulusal kurallar belirlenip yayinlanacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| Hizmete Alinan TÜRASAS Marka Çeken Lokomotif ve Tren Seti Sayisi | Adet | 0 | 3 | 6 |
| Elektrikli Çeken (Anahat Lokomotifi + Tren Seti) Araç Sayisinin Toplam Çeken Araç Sayisina Orani | Yüzde | 32 |
(2) Program
(1) Gergeklegme Tahmini
2.2.2. Öncelikli Gelisme Alanlari
2.2.2.1. Tarim ve Gida
a) Mevcut Durum
Dünyada yasanan jeopolitik krizlerin neden oldugu girdi maliyet artislari ve tedarik zincirlerindeki aksamalarin tarim ürünleri üretim ve ticareti üzerindeki olumsuz etkileri ile iklim degisikligi sonucu sikligi ve etkisi artan agiri hava kogullari küresel ölçekte gida güvenligini olumsuz yönde etkilemektedir. Bu durum, tarim ve gida ürünlerinde ülkelerin kendine yeterliligini saglamaya ve gida stoklarini artirmaya yönelik politikalara yönelmesine neden olmaktadir.
Tarim sektöründe üretimin planlanmasi, verimliligin artirilmasi, iklim degisikliginden kaynaklanan olumsuzluklarla mücadele edilmesi, teknoloji kullaniminin yayginlastirilmasi yaninda toplumun yeterli ve dengeli beslenebilmesi için gidaya erisimin kolaylastirilmasi günümüz dünyasinda önemini korumaktadir.
2022 yilinda yüzde 1,3 oraninda artan tarimsal üretimin 2023 yilinda yüzde 1,1 büyüyecegi tahmin edilmektedir. Tarimsal katma degerin GSYH igindeki agirligi 2022 yilinda yüzde 6,5 seviyesinde gerçeklesmis olup 2023 yilinda bu oranin yüzde 6,9'a yükselmesi beklenmektedir.
2022 yilinda yüzde 15,8 olan tarim sektöründe çalisanlarin toplam istihdam içindeki payi, Haziran 2023 itibariyla yüzde 14,2 ye gerilemis olup yil genelinde bu oranin yüzde 14,5 olarak gerçeklegmesi beklenmektedir.
2022 yilinda tarim ve gida ürünlerindeki ihracat önceki yila göre yüzde 13,6 oraninda artarak 25,7 milyar dolar, ithalat ise yüzde 26,1 oraninda artarak yaklagik 22,4 milyar dolar olarak gerçeklesmistir. Ocak-Agustos 2023 döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre, ithalatta bitkisel üretim disindaki tüm alt sektörlerde, ihracatta ise hayvancilik ve ormancilik disindaki alt sektörlerde artis gerçeklesmistir.
Toplam tarim ve gida ürünleri ithalatinda 2022 yili itibariyla yüzde 44,8 oranindaki payla Rusya, Brezilya ve Ukrayna ilk üç sirada yer almaktadir. Bitkisel ürün ihracatinda Rusya ve Almanya, hayvansal ürünlerde BAE ve Irak, orman ürünlerinde Suriye ve Almanya, balik ürünlerinde Rusya ve italya, gida ürünlerinde ise Irak ve Almanya önde gelen ülkelerdir.
TABLO II: 7- Tarim Sektöründe Büyüme, Istihdam ve Dis Ticaret Göstergeleri
| Ylllar | Ylllar | Ylllar | Ylllar | Ylllar | Yüzde Degisim | Yüzde Degisim | Yüzde Degisim | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Gösterge | 2020 | 2021 | 2022 | 2022 (1) | 2023 2020-2021 2021-2022 2022-2023 | |||
| Katma Deger (2) | ||||||||
| Tarim (3) | 118 468 | 114 866 | 116 325 30 017 | 30 092 | -3,0 | 1,3 | 0,3 | |
| Katma Deger (4) | ||||||||
| Tarim (3) | 336 737 | 401 537 | 972 302 212 406 | 368 868 | 19,2 | 142,1 | 73,7 | |
| Tarmsal GSYH (Yüzde) | 6,7 | 5,5 | 6,5 | |||||
| istihdam (5) | ||||||||
| Tarim istihdami (3) | 4737 | 4 948 | 4 866 | 4 673 | 4423 | 4,5 | -1,7 | -5,7 |
| Tarim istihdami (Yüzde) | 17,7 | 17,2 | 15,8 | 15,5 | 14,2 | |||
| ithalat (6) | ||||||||
| Bitkisel Üretim | 9 031 | 11 176 | 14 049 | 9886 | 9468 | 23,7 | 25,7 | -4,2 |
| Hayvancilik | 510 | 409 | 282 | 149 | 656 | -19,9 | -31,0 | 341,5 |
| Ormancilik | 85 | 109 | 133 | 95 | 27,4 | 22,2 | 2,8 | |
| Balikgilik | 33 | 49 | 36 | 46,7 | 44,4 | 9,2 | ||
| Gida Ürünleri ve | 4863 | 6 009 | 7 856 | 5 051 | 5834 | 23,5 | 30,8 | 15,5 |
| içecek Toplam | 14 523 | 17 750 | 22 391 | 15 211 | 16 089 | 22,2 | 26,1 | 5,8 |
| ihracat (6) | ||||||||
| Bitkisel Üretim | 5 458 | 6 603 | 6 453 | 3 877 | 4712 | 21,0 | -2,3 | 21,5 |
| Hayvancilik | 371 | 519 | 579 | 343 | 331 | 40,2 | 11,5 | -3,8 |
| Ormancilik | 50 | 68 | 81 | 57 | 24 | 35,0 | 19,1 | -58,4 |
| Balkgllk | 555 | 651 | 656 | 455 | 498 | 17,3 | 0,7 | 9,4 |
| Gida Urünleri ve Içecek | 11 961 | 14 758 | 17 911 | 11 222 | 11 410 |
(1) Ocak-Agustos Dönemi, (2) Zincirlenmis Hacim, Milyon TL, (3) Katma dejer ve istihdam verileri Ocak-Haziran 2023 dönemine ait olup
Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi, TÜÏK
2022 yili karsilastirmasi da ayni bazda yapilmistir. (4) Cari Fiyatlarla, Milyon TL, (5) Bin Kigi, (6) Milyon Dolar Not: Dis ticaret verilerinde ISIC Rev.3 esas alinmistir.
5 Nisan 2023 tarihli ve 32154 sayili Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge giren 7442 sayili Orman Kanunu ve Bazi Kanunlarda Degisiklik Yapilmasina Dair Kanunla tarim sektöründe planli üretime geçilmesi amaciyla 5488 sayili Tarim Kanununun bazi maddelerinde düzenlemeler yapilmistir. 14 Eylül 2023 tarihli ve 32309 sayili Resmî Gazete'de yayimlanan Tarimsal Üretimin Planlanmasi Hakkinda Yönetmelik ile planli üretimin gerçeklestirilmesine iliskin usul ve esaslar belirlenmistir. Yönetmelikle Tarim ve Orman Bakanligina tarim ürünlerinin arz ve talep miktarlari ile yeterlilik derecelerini dikkate alarak ürün veya ürün gruplari itibariyla tarim havzasi veya isletme bazinda asgari ve azami üretim miktarlarini belirleme yetkisi verilmistir. Bakanlikça belirlenen ürün veya ürün gruplarinin üretimine baglanmadan önce Bakanliktan izin alinacagi, izin alinmadan üretim yapilmasi durumunda belirli yaptirimlar uygulanacagi hüküm altina alinmistir.
7442 sayili Kanunla ayrica sözlesmeli üretimin yayginlastirilmasinda en önemli sorunlardan biri olan sözlesme taraflari arasindaki uyusmazliklarin kolaylikla çozulebilmesi amaciyla uzman arabulucu ve basit yargilama usulü mekanizmasinin uygulamaya konulmasina yönelik düzenleme yapilmistir. 15 Eylül 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan Sözlesmeli Uretimin Usul ve Esaslari Hakkinda Yönetmelikle tarmsal üretim sözlegmelerinde yer alan taraflarin haklarinin korunmasi ve sorumluluklarinin belirlenmesi igin sözlesmenin taraflarinda aranacak vasiflar, sözlesmeye konu ürünün teslim ve tesellüm kosullari, fiyat ve miktardaki degisim oranlari gibi hususlara iliskin usul ve esaslar düzenlenmistir.
Bununla birlikte, söz konusu Kanunla çegitli nedenlerle bos birakllan tarim arazilerinin tarimsal üretime kazandirilmasina yönelik düzenleme uygulamaya konulmustur. Bahse konu düzenleme kapsaminda, mülkiyeti gerçek ve tüzel kigilere ait olup üst üste iki yil süreyle islenmeyen tarim arazilerinin, kira geliri arazi maliklerine ait olmak üzere ve arazinin vasfinin degistirilmemesi ve kira bedelinin rayig bedelden asagida olmamasi kaydiyla Bakanlik tarafindan kiraya verilmesi hüküm altina alinmistir.
Bahse konu Kanun degisikligi ile ayrica Türkiye'de lif, tohum ve sap üretiminin yani sira ilag etkin maddesi elde etmeye yonelik çiçek ve yaprak uretimi amaciyia Tarim ve Orman Bakanligindan izin alinmasi kosuluyla kenevir yetistiriciligi yapilmasina imkân taninmistir. TMO'ya ilaç etkin maddesi üretimi amaçli kenevir yetistiriciligi ve islenmesini yapma ve yaptirma görevi verilmistir.
Tarim ürünleri fiyat seviyesinin saglikli olusmasi adina gida arz zincirine iliskin kayit sisteminin güçlendirilmesi, lisansli depoculugun yayginlastirilmasi, yas meyve-sebze tedarik zincirinde lojistik altyapinin ve yatirimlarin iyilestirilmesi, paketleme, nakliye, depolama ve perakende satista uyulmasi gereken standartlarin belirlenmesi ile toptanci hallerinin etkin çalistirilmasina ve modernizasyonunun saglanmasina iligkin çaligmalarin surdürülmesi beklenmektedir.
Tarim sektörünün daha iyi yönlendirilebilmesi için tarim envanterinin olusturulmasi yaninda mevcut bilgi sistemlerinin iyilestirilmesine yönelik çalismalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda Tarim ve Orman Bakanligi ve TÜIK arasinda imzalanan protokol ile tarim sayiminin yapilmasina iliskin kurumsal sorumluluklar belirlenmistir. Tarim envanterinin olusturulmasi ile birlikte önümüzdeki sürecte rekolte tahmini ve üretim planlamasinin yapilmasinda tarim bilgi sistemlerinden en yüksek seviyede yararlanilmasi amaciyla mevcut Sistemlerin yazilim ve donanim altyapisinin iyilestirilmesi hedeflenmektedir.
Tarim Arazileri ve Sulama
2022 yil itibariyla 23,9 milyon hektar tarim arazisinin 16,5 milyon hektarini ekilen, 3 milyon hektarini nadasa birakilan, 718 bin hektarini sebze yetistirilen ve 3,7 milyon hektarini ise meyve, zeytin agaçlari ve bagalik için ayrilan alanlar olusturmaktadir.
Tarim arazilerinin korunmasi ve etkin kullanilmasina yönelik arazi kullanim planlarinin tamamlanmasi, toprak veri tabaninin olusturulmasi, erozyonla mücadelenin etkinlestirilmesi, karbon salimini azaltacak toprak isleme yontemlerinin yayginlastirilmasi, topraklarin organik madde içeriklerinin artirilmasi ve toprak yönetiminde koordinasyonun güçlendirilmesi öncelikli konular arasinda yer almaktadir.
Tarim amaçli arazi ediniminin kolaylastirilmasi, tarimsal arazi piyasasinin düzenlenmesi, mülkiyetten kaynaklanan ihtilaflarin giderilmesi, tarimsal üretimde kullanilmayan arazilerin üretime kazandinlmasi ve isletme ölçeklerinin artinilmasina yönelik kurumsal ve hukuki düzenleme ihtiyaci devam etmektedir.
Tarim sektörünün önemli sorunlarindan birisi olan çok parçali arazi yapisinin ortaya gikardiji küçük tarim parsellerinin uygun ölçege getirilmesi amaciyla hiz verilen arazi toplulastirma çalismalarinda tescil islemleri gerçeklestirilerek toplulastirmasi tamamlanan alanin 2023 yili sonunda 7,3 milyon hektara ulasmasi beklenmektedir. On Birinci Kalkinma Plani döneminde arazi toplulastirma konusundaki hedeflerin üzerinde gerçeklesme saglanmistir. 2024 yilinda ise 700 bin hektar alanda toplulastirma çalismasinin baglatilmasi ve 603 bin hektar alanda tescil iglemlerinin tamamlanmasi planlanmaktadir.
Kentlesme ve sanayilesme gibi tarim disi sektörlerden gelen talepler nedeniyle arazi ihtiyaci giderek artmakta olup tarim, orman, çayir ve mera alanlarindaki koruma-kullanma dengesinin saglanmasi için arazi kullanim planlarinin hazirlanmasina yönelik caligmalar hizlandirilmistir. 2023 yilinda arazi kullanim planlarinin hazirlanmasi amaciyla 941 bin hektar alanda detayli toprak etütleri ve haritalandirilma çaligmalarinin tamamlanmasi beklenmektedir.
Su kaynaklarinin büyük bir kisminin tarimda kullanildigi, su kaynaklarinin sinirli olmasina ragmen gida ihtiyacinin arttigi göz önüne alindiginda, son yillarda gida üretiminin artirilmasinda sulu tarimin yayginlastirilmasi ile verimli sulama sistem ve tekniklerinin rolü daha da önem kazanmistir. Bu kapsamda bir yandan sulamaya agilan alanlarin genisletilmesine yönelik çalismalar yürütülürken diger yandan eski kanal ve kanaletli sulama sistemleri yenilenerek kapali sistem borulu sulama sistemlerine dönüstürülmekte ve tarimda suyun verimli kullanilmasina yönelik tedbirler alinmaktadir.
2022 yili sonu itibariyla toplam alan 6,96 milyon hektar sulamaya açilmis, DSI tarafindan 67 sulama tesisi insaati tamamlanarak isletmeye alinmis ve toplam sulama tesisi sayisi 3.124'e ulasmistir. Sulamaya agilan alanin 2023 yili sonunda 7,1 milyon hektara ulagmasi beklenmektedir.
TABLO II: 8- DSi Tarafindan Insa Edilen Sulama Tesislerinin Isletme Sahipligi (2022)
| isletmeden Sorumlu Kurulus | Sulama Tesisi Sayisi |
|---|---|
| DSI | 261 |
| Su Kullanici Teskilatlari ve Mahalli Idareler | 1 382 |
| Bedeli Karsiliginda DSi'ce Insa Edilip Çesitli Kurumlarca Ïsletilen Sulamalar | 29 |
| Yeraltr Suyu (YAS) Sulama Kooperatifleri | 1 452 |
| TOPLAM | 3 124 |
2022 yilinda yenilemesi yapilan brüt sulama alani 39 bin hektara ulasmis olup Yatirim Programinda toplam 21 sulama tesisini kapsayan 131 bin hektarlik sulama alaninda yenileme çalismalari, yaklasik 900 bin hektar alanda yenileme projelerinin planlama ve proje asamalari devam etmektedir.
DSI tarafindan gelistirilen sulama sistemlerinin 2022 yil sonu itibariyla yüzde 33'ü klasik sistemlerden, yüzde 34'ü kanaletli sulama sistemlerinden, yüzde 33'ü ise borulu sistemlerden olusmaktadir. DSI tarafindan yeni yapilacak projelerin borulu sistemle insa edilmesi ve eski sulama sistemlerinin yenilenmesiyle gelecekte borulu sulama sistemlerinin oraninin artarak tarimda önemli miktarlarda su tasarrufunun saglanacagi tahmin edilmektedir.
Tarimda suyun kullanim miktarini esas alan yöntemlere göre fiyatlandinlmasi ile kullanilan su miktarina göre ücretlendirme yapilarak etkin su kullaniminin saglanmasi ve agiri su kullaniminin önlenmesi amaçlanmaktadir. Bu çerçevede, isletmedeki mevcut sulama sebekelerine sayaç takilmasina yönelik çalismalar devam etmektedir.
2023 yili itibariyla sulama suyu kalite kriterlerini saglayacak niteligi haiz antilmis atiksularin sulamada yeniden kullanilmasina yönelik arastirma ve gelistirme çalismalarina baglanmis olup bu çalismalarin sulama suyundan elde edilecek tasarruf miktarinin artirilarak tarimda suyun etkin ve verimli kullanilmasina katkida bulunacagi öngörülmektedir.
Bitkisel Üretim
Küresel gelismeler çerçevesinde gida güvenliginin saglanmasi amaciyla tarimsal üretimi artirabilmek için öncelikle ekilebilir alanlarin ve nadas alanlarinin bos kalmasinin engellenmesi, üretimde verimliligin artirilmasi ve ithal tarm ürünlerinin ülke içinde üretilebilmesine yonelik faaliyetlerin önemi daha da artmistir.
TÜIK tarafindan açiklanan bitkisel üretim birinci tahminlerine göre 2023 yilinda üretim miktarlarinin, bir önceki yila göre tahillar ve diger bitkisel ürünlerde yüzde 4,8, sebzelerde yüzde 1,9 ve meyveler, içecek ve baharat bitkilerinde yüzde 0,3 oraninda artmasi beklenmektedir.
Tahil ürünleri üretim miktarlarinin 2023 yilinda bir önceki yila göre yüzde 2,1 oraninda artarak yaklasik 39,5 milyon ton olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Tahillarda piyasa istikrarinin saglanmasina yönelik dis ticaret önlemleri dâhil olmak üzere gerekli tedbirler uygulanmaya devam edilmektedir.
Devam etmekte olan Rusya-Ukrayna savaginin küresel etkileri tarim sektöründe de kendini göstermeye devam etmektedir. Rusya'nin Tahil Koridoru Anlasmasindan çikmasi küresel piyasalarda tahil fiyatlarinin artmasi riskini ortaya gikarmistir.
Jeotermal kaynaklarin etkin bir sekilde degerlendirilerek bitkisel üretim miktarinin artirilmasi amaciyla organize tarim bolgeleri yatirimlarina hiz verilmistir. 2024 yilinda toplam 645 hektar alanda sera kurulumuna yönelik altyapi çalismalari baglatilarak en kisa sürede yatirimalarin kullanimina sunulmasi planlanmaktadir.
Bitkisel üretim sektöründe yerel gesitlerin ve bitki gen kaynaklarinin korunmasi, biyoteknoloji, islah, çesit gelistirme, etkin piyasa denetimi, sertifikali tohumluk üretimi ve kullanimi ile yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullaniminin yayginlastirilmasi amaciyla altyapinin iyilestirilmesine yönelik kamu yatirimlari hizlandirilmis olup bu alanlarda kamu ile özel sektörün etkin isbirliginin saglanmasi konusunda çaligmalar devam etmektedir.
Tarimda izlenebilirlik ve sürdürülebilirligin temini açisindan organik tarim, iyi tarim uygulamalari, tibbi ve aromatik bitkiler alaninda yetistiriciligin gelistirilmesi, ihracatin artirilmasi, izlenebilirligin iyilestirilmesiyle kurumsal kapasitenin gelistirilmesine iliskin çaligmalara devam edilmektedir. Hem üretici gelirlerinin artirilmasi hem de katma degerli ürünlerin ekonomiye kazandirilmasi açisindan önem tasiyan yöresel ve cografi isaretli tarimsal ürünlerin tespit ve sertifikalandirilmasina yönelik faaliyetler sürdürülmektedir.
Hayvancilik
Türkiye' de hayvancilik isletmeleri genelde küçük ölçekli aile isletmesi niteliginde olup son yillarda uygulanan projelerle orta ve orta-büyük ölçekli isletme sayilarinda önemli artislar görülmüstür.
2022 yili itibariyla yaklagik 16,9 milyon bas olan sigir mevcudunun yüzde 43,5'i kültür melezi, yüzde 49,2'si ise saf kültür irklarindan olusmaktadir. 44,7 milyon bas olan koyun mevcudunun içerisinde yerli koyun irklarinin orani yüzde 91,1 gibi yüksek bir seviyededir.
Hayvan niteligindeki iyilegmeye bagli olarak 2017 yilinda 1,4 milyon ton olan et üretimi yüzde 52,2 oraninda artarak 2022 yilinda yaklagik 2,2 milyon tona ulasmistir. Hayvancilikta saglanan gelismeler kapsaminda 2019 yilinda azaliça geçen toplam canli sigir ithalati 2022 yilinda da bir önceki yila göre yüzde 55,3 oraninda azalarak yaklasik 117 bin bas olarak gerçeklegmistir.
2017 yilinda 20,7 milyon ton olan süt üretimi yüzde 4,2 artarak 2022 yilinda yaklasik 21,6 milyon ton olarak gerçeklegmistir. Süt üretiminin tesviki amaciyla tarimsal destekleme bütçesi kapsaminda saglanan desteklerin artirilarak devam ettirilmesi planlanmaktadir.
Tavuk eti üretimi 2017 yilindaki 2,1 milyon ton seviyesinden yüzde 13,1 artisla 2022 yilinda 2,4 milyon tona yükselmistir. Ayni dönemde tavuk eti ihracati 279 bin ton seviyesinden yüzde 95,7 oraninda artarak 2022 yilinda 546 bin tona yükselmistir.
TABLO II: 9- Baglica Hayvancilk Göstergeleri
| 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Sigir Varlijr (Bin Bas) | 15 944 | 17 043 | 17 688 | 17 965 | 17 851 | 16 852 |
| Kültür | 7 805 | 8 419 | 8 560 | 8 838 | 8 296 | |
| Melez | 6 536 | 7 030 | 7 555 | 7 594 | 7 325 | |
| Yerli | 1 603 | 1 593 | 1 574 | 1 533 | 1 231 | |
| Koyun Varligr (Bin Bas) | 33 678 | 35 195 | 37 276 | 42 127 | 44 688 | |
| Yerli | 31 257 | 32 513 | 34 199 | 38 580 | 40 729 | |
| Merinos | 2 420 | 2 682 | 3 077 | 3 547 | 3 959 | |
| Keçi Varliji (Bin Bas) | 10 635 | 10 922 | 11 205 | 11 986 | 11 578 | |
| Manda Varligi (Bin Bag) | 161 | 178 | 184 | 192 | 172 | |
| Süt Üretimi (Bin Ton) | 20 700 | 22 121 | 22 960 | 23 504 | 21 563 | |
| Et Üretimi (Bin Ton) | 1 440 | 1 662 | 1 741 | 1 786 | 2 191 | |
| Yumurta Uretimi (Milyon Adet) | 19 281 | 19 898 | 19 788 | 19 809 | ||
| Tavuk Eti Uretimi (Bin Ton) | 2 137 | 2418 | ||||
| Bal Üretimi (Bin Ton) | 115 | 96 | 118 | |||
| Canli Sigir Ithalati (Bin Bas) | 894 | 117 | ||||
| Damizlk Sigir | 113 | 16 | 24 | 23 | ||
| Besilik Sigir | 666 | 94 | ||||
| Kasaplik Sigir | 115 | 7 | ||||
| Tavuk Eti Ihracati (Bin Ton) | 279 | 309 | 546 |
Kaynak: TÜIK, ESK
Et ve süt ihtiyacinin yurt içinden sürdürülebilir sekilde karsilanmasi amaciyla hayvan varliginin artirilmasina, niteliginin gelistirilmesi igin suni tohumlama çalismalarinin yayginlastirilmasina ve hayvancilik isletme ölçeklerinin büyütülmesine yönelik destekleme programlari sürdürülmektedir. Sektörün desteklenmesinde et ve süt üretiminde dengeli bir artisin saglanmasi amaciyla etçi ve kombine tip sigir yetistiriciliginin yayginlastirilmasi öncelikli konular arasinda yer almaktadir.
Yem bitkileri üretiminin talebi karsilayabilmesi için meralarin kalite ve verimliliginin artirilmasina yonelik isiah çaligmalarina hiz verilmistir. Mera tespit ve tahdit çalismalari tamamlanmis olup meralarin yetistiriciler tarafindan etkin kullaniminin saglanmasi ile kaba yem üretimi ve islenmesine yönelik altyapi destekleri sürdürülmektedir. Otlatmaya yardimc yapilarin ingasinin da islah projelerine dâhil edilerek mera islah çaligmalarinin bütüncül bir çerçevede yurutulmesi planlanmaktadir.
Hayvan hastaliklari ve zararlilari ile daha etkin mücadele edilebilmesi amaciyla agi üretiminde miktar ve kalitenin artirilabilmesi için özel sektörle isbirligi kapsaminda as gelistirme merkezinin kurulmasina yonelik olarak en uygun modelin belirlenmesi igin çalismalara devam edilmektedir.
Veteriner tibbi ürünlerin tüm kalite kontrol testleri ve analizleri ile hayvanlarda yapilmasi gereken farmakolojik, toksikolojik ve güvenlik çalismalarinin yürütülecegi veteriner tibbi ürünler konusunda uzmanlasmis, bagimsiz ve uluslararasi akreditasyona sahip bir kurumun kurulmasi planlanmaktadir. Bu kapsamda yatirim programinda yer alan Veteriner Ürünleri Kontrol Merkezinin Kurulmasi Projesiyle söz konusu kurumun altyapisinin insasina yönelik çalismalar baslatilmistir.
Veteriner asilarinin tamaminin yurt içinde üretiminin saglanabilmesi amaciyla asi sus bankasi ve Ar-Ge altyapisina sahip bir agi üretim merkezi kurulacaktir. Agi üretim merkezinin projelendirilmesinde özel sektörün üretim kapasitesi ve kamu özel sektör isbirligi imkânlarinin dikkate alinmasi önem tasimaktadir.
Su Ürünleri
Dünya genelinde su ürünleri üretimi geçmiste daha çok availik yoluyla yapilirken nüfusun artmasi, dogal kaynaklarin giderek azalmasi ve birim alanda daha fazla üretime imkân saglamasi nedeniyle yetistiricilik yoluyla gerçeklestirilen üretimin payi son yillarda giderek artmaktadir.
Türkiye'nin bulundugu cografi konum ve dogal kaynaklar, su ürünleri sektörü açisindan önemli firsatlar sunmaktadir. Sulama ve enerji amaciyla yapilan gölet ve barajlara bagli olarak su ürünleri yetistiriciligi yapilabilecek alan artmaktadir.
2022 yilinda su ürünleri üretimi 849,8 bin ton olarak gergeklegmis olup bunun yüzde 35,5'i deniz availigi, yüzde 3,9'u ig su avciligi ve yüzde 60,6'si yetistiricilik üretiminden olusmaktadir. Avalik ve yetistiricilik dâhil toplam su ürünleri üretiminin yüzde 21,1'i ig sularda gerçeklestirilmistir. Avclik üretimi yillar itibariyla dalgalanma gösterirken yetistiricilik üretiminde istikrarli bir artis egilimi görülmektedir. 2017 yilinda 277 bin ton olan su ürünleri yetistiriciligi yüzde 86,2 artisla 2022 yilinda 515 bin tona yükselmistir. iç sularda alabalik, denizlerde ise çipura, levrek ve özellikle son dönemde Türk somonu üretiminde önemli artislar görülmüstür. 2022 yili itibariyla 526 bin ton/yil kapasiteli 533 deniz baliklari yetistiriciligi tesisi, 259 bin ton/yil kapasiteli 1.829 ig su baliklari yetistiriciligi tesisi olmak üzere 785 bin ton/yil kapasiteli 2.382 su ürünleri yetistiriciligi tesisi faaliyet göstermektedir.
2017 yilinda 451 milyon dolar olan balikgilik ihracat tutari yüzde 45,6 artisla 2022 yilinda 656 milyon dolar, dönem sonunda su ürünlerinin toplam tarimsal ihracattaki payi da yüzde 2,6 olarak gerçeklegmistir.
Su kaynaklarinin korunmasi, sürdürülebilir isletilmesi ve yasadigi avclikla mücadele edilmesi kapsaminda deniz ve iç sulardaki av sahalarinda, karaya gikis noktalari dähil olmak üzere tüm güzergâh, tesis, balik halleri, balik unu ve yagi fabrikalari, perakende satis yerleri ve soguk hava depolarinda çapraz denetimler yapilmaktadir. Kontrol teknelerinin ulasamadigi durumlarda drone ve insansiz hava araci (IHA) da kullanilarak denetimlerin etkinliginin artirilmasi saglanmaktadir.
Su kaynaklarinda mevcut stoklarin korunmasi ve surdurulebilir igletilmesi amaciyla 2022 yilinda 76,4 milyon yavru balik su kaynaklarina birakilmistir. Bunun yani sira 2022 yilinda 53,6 bin ton/yil kapasiteli su ürünleri yetistiricilik alani yatirima agilmis olup 2023 yilinda bu alanin 55 bin ton/yil seviyesine çikmasi öngörülmektedir. Türkiye karasularinda yayilim gösteren istilaci balik türlerinin mevcut popülasyonlarinin ve stoka katilim oranlarinin dügürülmesi, sucul biyolojik gesitliligin ve stoklarin korunmasi, kaynaklarin sürdürülebilir ve rasyonel kullaniminin saglanmasina yönelik çalismalar sürdürülmektedir. Ayrica yapay resif tarlalarinin olusturulmasina yönelik çalismalara 2024 yilinda devam edilecek ve denizlerin terk edilmis av araglarindan temizlenmesine yönelik faaliyetler hizlandirilacaktir.
Su ürünleri sektörünün gelisiminin sürdürülebilirligini temin etmek üzere avalik ve yetistiricilikte üretim faaliyetleri ve yeni türlerin desteklenmesi amaciyla Ar-Ge çalismalarina, su ürünleri arastirma enstitülerinin altyapilarinin güçlendirilmesine, balikgilik sektörünün en önemli altyapi ihtiyaci olan balikçi barinaklarina yönelik onarimlara ve yeni barinaklarin insasina devam edilmektedir.
Ormancilik
Ormanlarimiz, sürdürülebilir orman yönetimi kriterleri ile birlikte koruma, rehabilitasyon, yeni yutak alanlari olusturma ve karbon depolama kapasitesini artirma yaklasimi gerçevesinde modern ormancilik tekniklerine uygun olarak yönetilmektedir. Ormancilik faaliyetleri ile iklim degisikliginin neden oldugu kuraklik, sel, orman yanginlari gibi afetlere karsi mücadele edilmekte, çöllegme ve arazi tahribatinin dengelenmesine, biyoçesitliligin ve su kaynaklarinin korunmasina yönelik çalismalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda 2023 yilinda 40 bin hektar alanda bozuk orman alani rehabilitasyonu, 14,5 bin hektar alanda agaçlandirma çalismasi ile 40 bin hektar alanda erozyon kontrolü faaliyetinin tamamlanmasi ve orman varliginin ülke yüzölçümünün yüzde 30'una ulasmasi beklenmektedir.
Dogal afetlerin baginda gelen orman yanginlari, mal ve can kaybina yol açmaktadir. Orman varliginin azalmasiyla erozyon, sel, taskin gibi afetler meydana gelmekte ve biyoçesitlilik zarar görmektedir.
TABLO II: 10- Türkiye ve Seçilmis Ülkelerde Orman Yanginlari
| ispanya | ispanya | Yunanistan | Yunanistan | Türkiye | Türkiye | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Yangin Sayisi (Adet) | Yanan Alan (Hektar) | Yangin Sayisi (Adet) | Yanan Alan (Hektar) | Yangin Sayisi (Adet) | Yanan Alan (Hektar) | |
| 2017 | 13 793 | 178 234 | 1 083 | 13 393 | 2411 | 11 993 |
| 2018 | 7 143 | 25 162 | 793 | 15 464 | 2 167 | 5 644 |
| 2019 | 10 883 | 83 963 | 657 | 9153 | 2 688 | 11 332 |
| 2020 | 7 745 | 65 923 | 1 060 | 9 300 | 3 399 | 20 971 |
| 2021 | 8 780 | 87 880 | 1 250 | 108 418 | 2 793 | 139 503 |
| On Yil Toplami (1) | 107 312 | 942 870 | 9 103 | 321 810 | 27 150 | 226 846 |
| Bir Yanginda Yanan Ortalama Alan (Hektar) | 8,79 | 35,35 | 8,36 |
(1) 2012-2021 dönemini kapsamaktadir.
Kaynak: OGM, Avrupa Orman Yangini Bilgi Sistemi (EFFIS)
Iklim degisikliginin neden oldugu sicakliklarda artis ve hava neminde azalma ile orman yangini riski artmaktadir. 2021 yilinda 139.503 hektar alan ile son 16 yilin toplamindan daha fazla alan yanmistir. Ülkemiz ile benzer iklim özelliklerine sahip Ispanya ve Yunanistan'da 2012-2021 yillari arasinda yangin vakasi bagina sirasiyla ortalama 8,79 ve 35,35 hektar orman alani yanarken Türkiye de 8,36 hektar orman alani yanmistir. 2022 yilinda 2.160 yanginda 12.799 hektar ve Eylül 2023 sonu itibariyla 2.197 yanginda 14.140 hektar orman alani yanmistir.
Orman yanginlari ile mücadele kapasitesinin artinilmasi kapsaminda ülkemiz kara ve hava araç filosunun artirilmasina, yanginlara müdahale süresinin kisaltilarak zararlarin en aza indirilmesine, yanginlarda görev alan personelin egitilmesine yönelik tedbirler alinmaktadir. Bu kapsamda yanginlarla mücadelede kullanilan kara araçlarindan arazöz, ilk müdahale ve su ikmal araçlari, su tankeri ile diger is makinelerinin sayisinin artirilmasina ve yangin söndürme uçak ve helikopterlerinin alimina yönelik çaligmalara devam edilecektir. Dijer taraftan orman yanginlarina karsi dayanikliligin artirilmasi ve iklim degisikligine bagli artan orman yangini risklerine karsi daha etkin bir strateji gelistirilmesi, orman yanginlarina karsi mücadelede daha sistematik ve bütüncül bir yaklasim benimsenerek yanginlarin neden oldugu ekolojik, ekonomik ve sosyal zararlarin en aza indirilmesi, yanginlarla mücadele kapasitesinin artirilmasi gibi amaçlar gözetilerek 2023 yili içerisinde Iklime Direngli Ormancilik Projesi baslatilmistir.
Orman varliginin artirilmasina yönelik fidan üretim çalismalarina devam edilmekte olup 2023 ylli içerisinde 260 milyon fidan üretimi gerçeklestirilecektir. Yine 2023 yili içerisinde 4.150 km yeni orman yolu yapiminin tamamlanmasi öngörülmekte ayrica mevcut orman yollarinin iyilestirilmesine de devam edilmektedir. Orman ekosistemlerinin sagladigi odun hammaddesi disindaki defne, adaçayi, kekik, sumak gibi tibbi ve aromatik bitkiler ile dogal mantarlar, dogal meyveler ve benzeri birçok odun disi orman ürününün sürdürülebilir kullanimlari kapsaminda yapilan tespit, teghis ve envanter çaligmalari dogrultusunda tür bazli faydalanma planlari hazirlanmis olup orman köylüleri tarafindan söz konusu ürünlerin üretimleri saglanarak ülke ekonomisine kazandirilmasi hedeflenmektedir.
Ormanlarin sagladigi hizmetlerden en uygun düzeyde faydalanilmasi için ekoturizm alanlari ve rotalari olusturularak hizmete sunulmustur. Ilk defa 2017 yilinda tesis edilen ekoturizm alanlari ve rotalari 2022 yilsonu itibariyla 74'e ulagmis olup bu sayinin 2023 yili sonuna kadar 98'e ulagmasi öngörülmektedir.
7442 sayili Orman Kanunu ve Bazi Kanunlarda Degisiklik Yapilmasina Dair Kanun ile 6831 sayili Orman Kanununda yikinti veya insaat atigi atmak ya da hafriyat veya çöp dökmek suretiyle ormanlara, dogal hayata ve çevreye verilen zararin orman suçu haline getirilerek cezalandirilmasina, orman köylülerinin gelir seviyelerinin artirilmasina yönelik tedbirlere, orman yanginlarinda hayatini kaybeden kamu göreviileri ve yangin gonüllulerinin sehit statüsünde sayilmalarina, orman suglarinin önlenmesine yönelik hapis cezalarinin sürelerinin ve para cezalarinin miktarinin artirilmasina ve ormancilikta dijitallegmeye yönelik düzenlemeler yapilmistir.
Avrupa Komisyonu tarafindan sunulan ormansizlagmadan arindinlmis ürünlere yönelik AB Tüzügü teklifine iliskin uzlasi metni AP Genel Kurulunda onaylanmis ve AB Konseyi tarafindan kabul edilerek 9 Haziran 2023 tarihinde yayimlanmistir. Söz konusu Tüzük sigir eti, kereste, soya, palm yagi, kauçuk, kakao ve kahvenin yani sira deri, çikolata, mobilya, basili kâgit ürünleri ile palm yagi bazli segili türev ürünler gibi belirli yan ürünleri AB piyasasina ihraç eden tüm tacirler için zorunlu gereken özeni gösterme kurallan getirmektedir. Bu kapsamda tüm operatörler piyasaya sürecekleri ürünlerin, 31 Aralik 2020
tarihinden sonra ormansizlasmis veya tahribata ugramis alanlarda üretilmedigini ve üretim ülkesinde yürürlükteki ilgili yasalara uygun oldugunu kanitlamakla yükümlüdür.
Tarim Destekleri ve Piyasa Düzenlemeleri
Bitkisel üretimde destekler, Tarim Havzalari Uretim ve Destekleme Modeli gerçevesinde ilçe düzeyinde belirlenen ürün listeleri esas alinarak uygulanmaktadir. Hayvancilikta il ve bölge bazinda ayristirilmis bir destekleme modeline geçis yapilmistir. Su ürünlerinde ise kayit disiligin önlenmesi ve verimliligin artirilmasina yönelik destekleme uygulamalarina devam edilmektedir.
2023 yilinda 54 milyar TL olarak öngörülen tarimsal destekleme bütçesi yil iginde yüzde 17,4 oraninda artisla 63,4 milyar TL'ye yükselmistir. Destekleme bütçesinin 2024 yilinda, 2023 yili baglangiç ödenegine kiyasla yüzde 70 oraninda artinilarak 91,6 milyar TL'ye gikarilmasi öngörülmektedir.
TABLO II: 11- Tarimsal Destekleme Bütçesinin Dagilimi
| Destekleme Konusu | Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | Artig (Yüzde) | Artig (Yüzde) | Destekleme Bütçesindeki Payi (Yüzde) | Destekleme Bütçesindeki Payi (Yüzde) | Destekleme Bütçesindeki Payi (Yüzde) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Destekleme Konusu | 2022 2023 (2) 2024 (3) | 2023 2024 | 2022 | 2023 (2) | 2024 (3) | |||
| Alan Bazli Tarimsal Destek Ödemeleri | 10 857 | 18 584 | 23 726 | 71,2 | 27,7 | 27,4 | 29,3 | 25,9 |
| Alan Bazli Ek Ödeme (4) | 328 | 377 | 503 | |||||
| Mazot | 3 135 | 11 392 | 16 100 | |||||
| Gübre | 1 859 | 4 639 | 4 965 | |||||
| Sertifikali Tohum ve Fidan Kullanimi | 589 | 1 317 | 1 298 | |||||
| Findik | 847 | 860 | 860 | 1,5 | ||||
| Verim Kaybi | 831 | 0 | ||||||
| Alan Bazli Ek Girdi | 3 268 | |||||||
| Telafi Edici Ödemeler | 834 | 1 336 | 2 030 | |||||
| Bitki Karantina Tazminati | 11 | 14 | ||||||
| Patates Sigili Destegi | 8 | 0 | - | 00 | ||||
| Çay Budama Tazminat ve Masraflari | 814 | 1 320 | 2 016 | |||||
| Fark Ödemesi | 9 524 | 7 759 | 24 890 | |||||
| Hububat ve Bakliyat | 6 188 | 1 716 | 18 425 | |||||
| Çay | 188 | 380 | 435 | |||||
| Arz Açigi Olan Ürünler (5) | 3 147 | 5 663 | 6 030 | |||||
| Hayvancilik Destek | 9 753 | 15 406 | 19 740 | 28,1 | 21,6 | |||
| Ödemeleri Kirsal Kalkinma Amaçhi Tarimsal Destekleme (6) | 1 825 | 6 307 | 7 900 | 245,5 25,3 | 10,0 | 8,6 | ||
| Tarim Sigortasi Destekleme Hizmetleri | 3 856 | 5 200 | 12 750 | 34,9 145,2 | 9,7 | 8,2 13,9 | ||
| Diger Tarimsal Amaçhi Destekler (7) | 2 993 | 8 788 | 518 | 193,6 -94,1 | 7,5 13,9 | 0,6 | ||
| TOPLAM | 39 642 | 63 379 | 91 554 | 59,9 | 44,5 100,0 100,0 100,0 |
(1) 2022 yilinda ilgili kurum bütçesi kesin hesap verileridir.
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligi, Tanm ve Orman Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi
(2) Gerçeklegme Tahmini
(4) Organik Tarm, Iyi Tarim, Toprak Analii, Bes Dekar Altindaki Küçük isletme, Geleneksel Zeytin Bahçelerinin Rehabilitasyonu, Organik Organomineral Gübre destegini kapsamaktadir.
(6) Bütçe tutarinin 2022 ylinda 550 milyon TL'si, 2023 yilinda 2.988 milyon TL'si, 2024 yrlinda 2.200 milyon TL'si Tarim ve Kirsall Kalkinmayi Destekleme Kurumu hibe karsiliäidir.
(5) Kütlü pamuk, zeytinyagi, dane zeytin, aygiçegi, soya fasulyesi, kanola, aspir ve dane misira verilmektedir.
(7) Sertifikali tohum üretim, sertifikali fidan üretim, tarimsal yayim danismanlik Çiftlik Muhasebe Veri Aji (ÇMVA), Ar-Ge, lisansh depoculuk, tarimsal sulama elektrik destegi, tarimsal sulama amaçii su kullanim hizmet bedeli desteklerini kapsamaktadir.
Alan bazl destekler arasinda yer alan mazot, gübre, sertifikali tohum ve fidan kullanimi, çay igin yapilan fark ödemesi ile kirsal kalkinma amagli tarimsal destekler 2024 yili bütçesinde en fazla artis öngörülen destek kalemleri olmustur.
2023 Yilinda Yapilacak Tarimsal Desteklemeler ve 2024 Yilinda Uygulanacak Sertifikali Tohum Kullanim Destegine Iliskin Cumhurbaskani Karari 15 Eylül 2023 tarihli Resmi Gazete de yayimlanmistir. Karar kapsaminda arpa, bugday, yulaf, çavdar, tritikale ve çeltik üreticilerine, 2023 yilina ait ve 2024 yilinda ödenecek mazot ve gübre desteklerini 2023 yili içerisinde kullanabilme imkâni taninmistir. Erken ödeme imkânindan yararlanmak istemeyen giftgilerin mazot ve gübre destegi ödemeleri ise 2024 yili içerisinde aynî olarak yapilacaktir.
Tarimsal desteklemelerde etkinligin saglanmasi için desteklerin havza, ürün ve su kisiti temelinde farklilastirilarak bunlarin idare ve kontrolünün alan bazli yapilmasina, çesitli kurumlar tarafindan uygulanan farkli destek programlari arasinda tamamlayiciligin saglanmasina, üretici veya isletmelerin gelir seviyelerinin desteklerde dikkate alinmasina öncelik verilmektedir.
Tarimsal destekleme sisteminde desteklenecek ürünler ve destekleme birim tutarlarinin kurulacak bir sistemle dizenli olarak yapilacak etki analizierinin sonuçlarina göre her yil yeniden belirlenmesine, hayvancilik ve meyvecilik için uzun dönemli destekleme modelinin olusturulmasina, ticari isletmeciligi destekleyecek tarimsal ve kirsal kalkinma yardimlarinin önceliklendirilmesine yönelik çalismalar sürdürülmektedir.
Gida
2022 yili Küresel Gida Güvenligi Endeksine göre Türkiye genel puanlamada 113 ülke arasinda 49 uncu sirada yer almaktadir. Tarim ürünleri girdi fiyatlarindaki dalgalanmalar, iklim degisikliginin olumsuz etkileri, ulusal ve uluslararasi ölçekte gida tedarik zincirinde yaçanan aksakliklar ve ülkelerin korumaci politikalara yönelik söylemleri vb. nedenlerle gida sektöründe ülkemizde ve küresel boyutta sorunlar yasanmaktadir. Yasanan bu olumsuz gelismelere kargin girdi ve navlun fiyatlarindaki donemsel geri çekilmenin de etkisiyle dunya tarm ürünleri fiyatlarinda düsüs yaganmistir. Gida ve Tarim Teskilati (FAO) Gida Fiyat Endeksi Agustos 2023'te bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 10,7 ve endeksin tarihi yüksek seviyeye ulastigi Mart 2022'ye göre yüzde 24 azalmistir.
Gida tedarik zincirindeki bozulmalar, iklim degisikligi ve afetler, basta gübre olmak üzere tarimsal girdilere erisimde yaganan aksakliklar, üretim ve ihracat açisindan önemli sorunlar olarak görülmektedir. Gida güvenligi ve güvenilirligi perspektifinde sürdürülebilir üretime ve erigilebilir gidaya yönelik politikalar izlenmeye devam edilmektedir. Birincil üretimden tüketime kadar gida zincirinin her asamasinda gida kayiplarini ve israfini azaltmak, gida üretim ve ambalaj teknolojilerinin gelistirilmesi, gida isleme süreçlerinin iyilestirilmesi önemli görülmektedir. Gida güvenliginin en önemli unsurlarindan birisi olan hayvan hastaliklariyla mücadele kapsaminda asilamaya önem verilmektedir. Bitkisel üretimde ilaç kullaniminin azaltilmasi amaciyla bütüncül mücadele yöntemlerinin yayginlastirilmasina yönelik çaligmalar yürütülmektedir. Ayrica gida taklit ve tagsisi ile mücadele amaciyla gida kontrol laboratuvar altyapilarinin güglendirilmesine iliskin çalismalar devam etmektedir.
b) Amaç
Uretimin ekonomik, sosyal ve çevresel boyutlarini bütüncül olarak ele alan, teknoloji kullanim düzeyi ve verimliligi yüksek, örgütlü, rekabetçi, arz-talep dengesi çerçevesinde planli üretim yapilan, dogal kaynaklari etkin ve sürdürülebilir kullanan, toplumun yeterli ve dengeli beslenmesini saglayan bir tarim sektörünün olusturulmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/Isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Tarim istatistikleri uluslararasi standartlara uygun olarak gelistirilecek, tarim bilgi sistemleri tarimsal üretimin tüm süreglerinin saghikli gekilde kayit altina alinmasi ve izlenmesini temin edecek gekilde etkin igler hale getirilecektir. (Kalkinma Plani p.488) | Tarim istatistikleri uluslararasi standartlara uygun olarak gelistirilecek, tarim bilgi sistemleri tarimsal üretimin tüm süreglerinin saghikli gekilde kayit altina alinmasi ve izlenmesini temin edecek gekilde etkin igler hale getirilecektir. (Kalkinma Plani p.488) | Tarim istatistikleri uluslararasi standartlara uygun olarak gelistirilecek, tarim bilgi sistemleri tarimsal üretimin tüm süreglerinin saghikli gekilde kayit altina alinmasi ve izlenmesini temin edecek gekilde etkin igler hale getirilecektir. (Kalkinma Plani p.488) |
| Tedbir 488.1. Tarimsal Üretici Kayit Sistemi diger kayit sistemleriyle entegre edilerek iyilestirilecek ve tarim sayimiyla kapsamli tarim envanteri olusturulacaktir. | Tarim ve Orman Bakanlig (S), TÜIK | 1. Mevcut idari kayt sistemlerinde kayithi olmayan tarim arazileri ve bunlarin tasarruf durumu kayit altina alinacaktir. 2. Ön tarama çalismalari yürütülecek, soru formlari ve veri giris programlari hazirlanacaktir. 3. Sayim personeline yönelik egitim programi düzenlenecektir. 4. Kamuoyunun bilinglendirilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir. |
| Tedbir 488.2. Tarim istatistiklerinin ve bilgi sistemlerinin iyilestirilmesi amaciyla fizibilite raporlari hazirlanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanlg (S), TÜBITAK, TÜIK | 1. Tarim bilgi sistemlerinin iyilestirilmesine iliskin yürütülen fizibilite çalismasi tamamlanacaktir. |
| Tedbir 488.5. Ürün ve tarim parseli bazinda asgari ve azami üretim alanlari belirlenecek, giftçi basvurularinin, üretim izinlerinin ve ekim kontrolünün çerçevesi ortaya | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Üniversiteler | 1. Tarmsal Üretimin Planlanmasi Kurulu olusturulacak ve pilot illerde ürün bazinda asgari ve azami üretim alanlari belirlenecektir. |
| konulacaktir. Dijitallesme, yapay zekà ve veriye dayali is modelleriyle akilli tarim uygulamalari | konulacaktir. Dijitallesme, yapay zekà ve veriye dayali is modelleriyle akilli tarim uygulamalari | konulacaktir. Dijitallesme, yapay zekà ve veriye dayali is modelleriyle akilli tarim uygulamalari |
| yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.489) Tedbir 489.2. tarim uygulamalarina yönelik yazilim ve ekipmanin yerli üretimi desteklenecektir. | Bakanligl (S) | 1. Dijital fklim Akill Tarim Teknolojilerinin Yayginlastirilmasi projesi kapsaminda yüksek teknolojili tarim makineleri alimina hibe destegi saglanacaktir. |
| Tarim arazilerinin korunmasi, sürdürülebilir kullanimi ve etkin yönetimi saglanacaktir. | Tarim arazilerinin korunmasi, sürdürülebilir kullanimi ve etkin yönetimi saglanacaktir. | Tarim arazilerinin korunmasi, sürdürülebilir kullanimi ve etkin yönetimi saglanacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.490) Tedbir 490.1. Tarimsal arazi kullanim planlarinin hazirlanmasi tamamlanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Cevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Altr ilde 2,4 milyon hektar tarim arazisinin detayli toprak etütleri ve haritalandirilmasi yapilacaktir. |
| Tedbir 490.3. Tarim arazilerinin kullanimi etkin sekilde izlenecek, kullanilmayan araziler üretime kazandirilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Cevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Üst üste iki yil tarmsal üretim yapilmayan arazilerin tespiti ve kiralanmasina iliskin usul ve esaslarin belirlenmesi amaciyla ikincil mevzuat düzenlemesi yapilacaktir. |
| Tedbir 490.5. Arazi toplulastirma çalismalarina sulama yatirimlariyia entegre bir sekilde devam edilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Cevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, DSI, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlügü | 1. 700 bin hektar alanda arazi toplulastirma galismalari baglatilacaktir. 2. 603 bin hektar alanda tescil islemleri tamamlanacaktir. |
| Tedbir 490.6. Tarim arazilerinde topragin organik madde iceriginin artirilmasi ile toprak erozyonu ve kirliliginin önlenmesine yönelik uygulamalar desteklenecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Cevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. 25 nehir havzasinda belirlenmis olan nitrata hassas bölgeler (NHB) ilan edilecektir. 2. NHB'lerde tarimsal kirliligi önlemeye yönelik tedbirleri içeren nitrat eylem planlari uygulamaya konulacaktir. 3. Nitrat eylem planlarinda yer alan faaliyetlerin etkinliginin degerlendirilmesi amaciyla sularda tarim kaynakli nitrat kirliligini izleme çalismalar yürütülecektir. 4. Tarimsal kirliligi önlemeye yönelik uygulamalar konusunda hizmet içi egitimler ile giftçi egitim, yayim ve farkindalik faaliyetieri yürütulecektir. 5. Organik atiklarin, toprak organik maddesinin artirilmasi amaciyla kullanim olanaklarinin tespiti igin Ar-Ge projeleri yürütülecektir. |
|---|---|---|
| Bitkisel üretimde planli üretime geçilecek, nitelikli genetik materyal kullanilarak verimin yükseltilmesi ve basta nüfusu yüksek büyüksehirlerde olmak üzere örtü altr | Bitkisel üretimde planli üretime geçilecek, nitelikli genetik materyal kullanilarak verimin yükseltilmesi ve basta nüfusu yüksek büyüksehirlerde olmak üzere örtü altr | Bitkisel üretimde planli üretime geçilecek, nitelikli genetik materyal kullanilarak verimin yükseltilmesi ve basta nüfusu yüksek büyüksehirlerde olmak üzere örtü altr |
| Tedbir 491.1. Bitkisel ürünlerin arz talep dengesi, tarim arazilerinin kabiliyet siniflarina uygun kullanimi ve stratejik ürünlerin üretiminde kendine yeterliligin saglanmasi amaciyla üretim planlamasi yapilacakur. | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | yetistiriciliginin gelistirilmesi yoluyla üretim artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.491) 1. Cografi bilgi sistemleri ile tarim parsellerinin saglikli bir sekilde izlenebilmesi için mevcut tarim bilgi sistemlerinde yazilim güncellemeleri yapilacakuir. |
| Tedbir 491.3. Ürün kayiplarinin ve lojistik maliyetlerin azaltilarak tüketicilerin tarim ürünlerine uygun fiyatla ulasabilmelerini temin etmek üzere önemli tüketim merkezi kentlerin geperlerinde kent tariminin gelistirilmesine özel önem verilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. Tarm Arazilerinin Kullaniminin Etkinlestirilmesi Projesi kapsaminda sebze üretiminin artirlmasi amaciyla 2 milyon dekar alanda tohum ve fide alimi desteklenecektir. |
| Tedbir 491.4. Örtü alti yetistiriciligine yönelik mevcut seralarin modernize edilmesine ve modern seralarin kurulmasina yatirim ve isletme finansman destegi saglanacak, jeotermal sera organize tarim bölgesi sayisi artirilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, sanayi ve Teknoloii Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligr | 1. 4 bin dekar atil durumdaki seranin ekonomiye kazandirilmasi amaciyla örtü malzemesi temini desteklenecektir. |
| Tedbir 491.5. Yurt içinde gelistirilen çesitler kullanilmak suretiyle endüstriyel amaçli kenevir üretimi arurilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanliăi (S), TMO | 1. Bin hektar alanda kenevir yetistiriciligi yapilacaktr. |
| Hayvansal üretimde verim ve kalite yükseltilecek, en önemli hayvansal üretim girdisi lan yem maliyetlerinin azaltilmasina yonelik mera islah galismalarina hiz verilecel irün ve pazar cesitliligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.492 | Hayvansal üretimde verim ve kalite yükseltilecek, en önemli hayvansal üretim girdisi lan yem maliyetlerinin azaltilmasina yonelik mera islah galismalarina hiz verilecel irün ve pazar cesitliligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.492 | Hayvansal üretimde verim ve kalite yükseltilecek, en önemli hayvansal üretim girdisi lan yem maliyetlerinin azaltilmasina yonelik mera islah galismalarina hiz verilecel irün ve pazar cesitliligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.492 |
|---|---|---|
| Tedbir 492.1. Anaç hayvan sayisi artirilarak kirmizi et üretimindeki küçükbas payinin yukseltilmesi amaciyla kügükbas hayvan yetistiriciligi desteklenecektir | Tarim ve Orman Bakanlig (S), Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Anaç vasfina ulasan koyun ve keçiler igin yetistiricilere destekleme ödemesi yapilmaya devam edilecektir. |
| Tedbir 492.2. Sut fiyatlarinin, büyükbas ve küçükbas hayvan yetistiricilerinin maliyet ve gelirlerinin yani sira et ve süt üretim dengesi gözetilerek istikrarll seyretmesi saglanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanliji (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Ticaret Bakanligl, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. Üretici maliyetleri ve süt fiyatlari yakindan takip edilerek süt-yem paritesinin üretimde sürdürülebilir seviyede kalmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 492.3. Mera islah çalismalari otlatmaya yardimci yapilarin da kurulmasini igerecek sekilde bütüncül bir yaklasimla sürdürülecek, yonetim (amenajman) planlarinin etkin uygulanmasi saglanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligr | 1. 200 bin hektar alanda çayir mera alaninda islah ve amenajman projesi uygulanacaktir. |
| Tedbir 492.4. Demografik dönüsümler ve kirsaldan göç neticesinde yeterince istifade edilmeyen meralarin, orta ve büyük ölçekli besi ve süt sigirailigi faaliyeti yürüten isletmelere münhasiran yem bitkileri üretimi amaciyla kiralama ve benzeri yöntemlerle kullanimini saglamaya yönelik düzenlemeler yapilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Meralarin kullanimina iliskin mevcut durumunun tespitine vönelik analiz çalismasi yapilacaktir. |
| Tedbir 492.6. Aricilikta ürün cesitlligi ve üretim artirilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanlig (S), Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Damizlik ana ari üretim ve islah çalismalari yürütülecektir. |
| Tedbir 492.7. ipekböcegi yetistiriciliginde ürün kalitesinin ve üretimin artrilmasi amaciyla yas koza, ipekböcegi tohumu ve modern tesis kurulumunun desteklenmesine devam edilecektir. | Tarim ve Orman Bakanlig (S), Hazine ve Maliye Bakanligr | 1. Yas koza üretimi desteklenecektir. |
| Su ürünleri üretiminde sürdürülebilirligin saglanmasi amaciyla denetimler etkinlestirilecek, yetistiricilik uretiminde dogal kaynaklar ve biyoçesitlilik korunarak yapllacak yeni yatirimlar ile üretim ve ihracat artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.493) | Su ürünleri üretiminde sürdürülebilirligin saglanmasi amaciyla denetimler etkinlestirilecek, yetistiricilik uretiminde dogal kaynaklar ve biyoçesitlilik korunarak yapllacak yeni yatirimlar ile üretim ve ihracat artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.493) | Su ürünleri üretiminde sürdürülebilirligin saglanmasi amaciyla denetimler etkinlestirilecek, yetistiricilik uretiminde dogal kaynaklar ve biyoçesitlilik korunarak yapllacak yeni yatirimlar ile üretim ve ihracat artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.493) |
|---|---|---|
| Tedbir 493.1. Su ürünleri kaynaklarinin korunmasi, gelistirilmesi ve yasadisi availigin önlenmesi ile istilaci ve yabanci türlerin yayiliminin önlenmesine yönelik kontrol, denetim ve izleme faaliyetleri etkin sekilde yurütulecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), içisleri Bakanligi | 1. Yasadigi su ürünleri availiginin önlenmesine yönelik 155 bin denetim yapilacaktir. 2. Su kaynaklarindan 200 bin m2 terkedilmis av araci temizlenecektir. 3. Iç su kaynaklarinda 70 milyon yavru balik ile baliklandirma yapilacaktir. |
| Tedbir 493.2. Urün çesitliligi ve markalagma ile uluslararasi rekabetgiligin artirilmasi saglanarak ihracat gelirleri artirilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. Su ürünleri yetistiricilerinin markalasma konusunda farkindalik düzeyinin artirilmasi için çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 493.3. Küçük ölçekli balikçilik isletmeleri, ekonomik sürdürülebilirliklerinin saglanmasi ve çevreye olan olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi amaciyla | Tarim ve Orman Bakanligr (S), Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Küçük ölçekli balikçi gemilerinin av araçlarina marka takilma islemi yapilacaktir. 2. Küçük ölgekli balikçilik isletmeleri tarimsal destekleme bütçesi kapsaminda desteklenecektir. |
| desteklenecektir. Tedbir 493.4. Yeni su ürünleri yetistiicilik bölgeleri planlanacak, yetistiricilik tesislerinin kapasite kullanim oranlari ve üretim verimliligi yükseltilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi | 1. Yetistiricilik tesislerine tahsis edilen ancak kullanilmayan üretim kapasitesi, yeni tesis kurulumu basvurularinda degerlendirilmek üzere tespit edilecektir. 2. Yeni su ürünleri yetistiricilik bölgelerinin belirlenmesine yönelik çalismalarin yapilarak 20 bin tonluk yeni alan yatirima açilacaktir. |
| Gida güvenilirligini teminen altyapinin iyilestirilmesine yönelik yatirimlar sürdürülecek, gida denetimi, bitki ve hayvan hastalik ve zararlilariyla mücadele hizmetleri | Gida güvenilirligini teminen altyapinin iyilestirilmesine yönelik yatirimlar sürdürülecek, gida denetimi, bitki ve hayvan hastalik ve zararlilariyla mücadele hizmetleri | Gida güvenilirligini teminen altyapinin iyilestirilmesine yönelik yatirimlar sürdürülecek, gida denetimi, bitki ve hayvan hastalik ve zararlilariyla mücadele hizmetleri |
| etkinlestirilecektir. (Kalkinma Plani p.494) Tedbir 494.2. Ulkemizde piyasaya arz edilen veteriner tibbi ürünlerin tüm test ve analizlerini yapacak olan Veteriner Tibbi Ürün Kontrol Merkezi kurulacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. ÇED ile Çevresel ve Sosyal Etki Degerlendirmesi çalismalari tamamlanacaktir. 2. Veteriner Tibbi Urün Kontrol Merkezinin laboratuvar, asi sus bankasi ve deney hayvanlari ünitelerinin detay projeleri |
| Tedbir 494.3. Veteriner asilari ve teshis kiti üretimi amaciyla güçlü Ar-Ge altyapisina ve asi sus bankasina sahip bir asi üretim merkezi kurulacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligr (S), Saglik Bakanligl, | tamamlanacaktir. 1. Asi üretim merkezinin projelendirilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 494.4. Veteriner asilarinin sevkine yönelik, üretimden uygulamaya kadar tüm asamalarda sojuk zincirin tesis edilmesi amaciyla lojistik altyapi iyilestirilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | 1. Yapilan ihtiyaç analizi çerçevesinde 2024 yili igin belirlenen makine ve techizat alimi tamamlanacaktir. |
| Tedbir 494.6. Gida kontrol hizmetlerinin etkin bir sekilde yürütülebilmesi amaciyla yapilacak ihtiyaç analizi kapsaminda laboratuvar altyapisi güçlendirilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | 1. Gida kontrol laboratuvarlarinin bina, cihaz altyapilarina yönelik ihtiyaç analizi yapilacaktir. |
|---|---|---|
| Gida güvenligini teminen israfin önlenmesi, etkin stok yönetimi ile pazarlamaya yonelik altyapi ve uygulamalarin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.495) | Gida güvenligini teminen israfin önlenmesi, etkin stok yönetimi ile pazarlamaya yonelik altyapi ve uygulamalarin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.495) | Gida güvenligini teminen israfin önlenmesi, etkin stok yönetimi ile pazarlamaya yonelik altyapi ve uygulamalarin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.495) |
| Tedbir 495.2. Tarim ve sanayi etkilesiminin güçlendirilmesi amaciyla sözlegmeli üretim desteklenerek | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi, | 1. Sözlesmeli üretimin yayginlastinilmas ve özendirilmesi icin gerekli tanitim ve bilgilendirme çalismalari yürütülecektir. |
| yayginlastirilacaktir. Tedbir 495.3. Gida kayip ve israfinin önlenmesine yönelik farkindalik artirma galismalari yapilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Ticaret Bakanligi | 1. Çiftçi, üretici örgütleri ve tüketicilre yönelik 160 egitim programi düzenlenecektir. |
| Tedbir 495.4. Yöresel ve cografi isaretli ürünlerin tanitimina yönelik faaliyetler artirilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Ticaret Bakanligi, | 1. Cografi isaretli ürünlerin tanitimi ve Türkiye'nin AB'de tescilli ürün sayisinin artrnlmasi igin farkindalik ve yönlendirme çalismalari yapilacaktr. |
| Tarimsal amaçhi üretici örgütlerinin beseri ve kurumsal yapilar güglendirilerel iretimden pazarlamaya kadar tüm süreclerde etkin rol alabilmeleri saglanacaktir | Tarimsal amaçhi üretici örgütlerinin beseri ve kurumsal yapilar güglendirilerel iretimden pazarlamaya kadar tüm süreclerde etkin rol alabilmeleri saglanacaktir | Tarimsal amaçhi üretici örgütlerinin beseri ve kurumsal yapilar güglendirilerel iretimden pazarlamaya kadar tüm süreclerde etkin rol alabilmeleri saglanacaktir |
| (Kalkinma Plani p.496) Tedbir 496.1. Üretici örgütlerinin etkinlestirilmesi amaciyla profesyonel yonetici ve tarimsal yayim konusunda uzman personel istihdami desteklenecek, organizasyon altyapilari | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | 1. Üretici örgütlerinin organizasyonel yapilarinin iyilestirilmesine yönelik olarak pilot illerde ihtiyaç analizi çalismasi yapilacaktir. |
| gelistirilecektir. Tedbir 496.2. Üretici birliklerinin ticari faaliyette bulunabilmelerinin kolaylastirilmasi amaciyla düzenlemeler yapilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), | 1. Üretici birliklerinin statülerinin iyilestirilmesi amaciyla mevzuat degisiklik çaligmasi yapilacaktir. |
| Tedbir 496.3. Tarimsal amaçli kooperatif ve üretici birliklerinin fiziki altyapilarinin iyilestirilmesi desteklenecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. Üretici örgütleri belirlenen kriterler çerçevesinde derecelendirilerek desteklenecektir. |
| Çevrenin korunmasi ve iklim degisikligi ile mücadele kapsaminda tarim sektöründe sera gazi saliminin azaltilmasi için çevre dostu tarimsal uygulamalar desteklenerek | Çevrenin korunmasi ve iklim degisikligi ile mücadele kapsaminda tarim sektöründe sera gazi saliminin azaltilmasi için çevre dostu tarimsal uygulamalar desteklenerek | Çevrenin korunmasi ve iklim degisikligi ile mücadele kapsaminda tarim sektöründe sera gazi saliminin azaltilmasi için çevre dostu tarimsal uygulamalar desteklenerek |
| yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.497) Tedbir 497.1. Kimyasal gubrelerin yapilacak toprak analiz sonuglarina göre kullanimi, organik ve organomineral gübre üretimi ve kullaniminin artirilmasi saglanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligl (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Sanavi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Organik ve organomineral gübre kullaniminin desteklenmesine devam edilecektir. |
| Tedbir 497.3. Pestisit ve antimikrobiyallere alternatif ürünlerin gelistirilmesi ve kullanimi desteklenecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Hazine ve Malive Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. Bitki Koruma Ürünlerinin Ruhsatlandirilmasi ve Piyasaya Arzi Hakkinda Yönetmelik'te gerekli degisiklik yapilacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 497.4. Urün güvenilirligini artirmak ve dogal kaynaklarin sürdürülebilir kullanimina katkr saglamak amaciyla iyi tarim uygulamalari ve organik tarim desteklenecektir. | Tarim ve Orman Bakanliji (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. 13 bin üretici desteklenecek ve toplam 550 bin ton iyi tarim uygulamalari ve organik tarim sertifikali ürünün üretilmesi saglanacaktir. |
| Tedbir 497.5. Dogrudan ekim ve azaltilmis toprak igleme metotlarinin yayginlastirilmasi saglanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. Dogrudan ekim ve azaltilmis toprak isleme konularina iliskin çiftçi egitim faaliyetleri yürütülecektir. 2. Dogrudan ekim ve azaltilmis toprak isleme makine ve ekipmanlan desteklenecektir. |
| Tedbir 497.7. Hayvansal atiklarin uygun kogullarda depolanmasi ve biyogaz tesislerinde islenmesini saglamak amaciyla altyapi desteklenerek gelistirilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | 1. Kirsal Kalkinma Yatirimlarinin Desteklenmesi Programi kapsaminda biyogaz tesisi yatirimlari desteklenecektir. 2. IPARD Programinda atrk yönetimi ve döngüsel ekonomi konularini igeren yatirimlar desteklenecektir. |
| Tarimsal arastirmalar ile egitim ve yayim çalismalarinda kurumlar arasi koordinasyon saglanarak etkinlik artirilacak, tarimsal Ar-Ge ve yayimin bagi güçlendirilecektir. | Tarimsal arastirmalar ile egitim ve yayim çalismalarinda kurumlar arasi koordinasyon saglanarak etkinlik artirilacak, tarimsal Ar-Ge ve yayimin bagi güçlendirilecektir. | Tarimsal arastirmalar ile egitim ve yayim çalismalarinda kurumlar arasi koordinasyon saglanarak etkinlik artirilacak, tarimsal Ar-Ge ve yayimin bagi güçlendirilecektir. |
| (Kalkinma Plani p.498) Tedbir 498.2. Kamu, üniversite ve özel sektör isbirligi çerçevesinde hayvan ve bitki islahl, hassas tarim, biyoteknoloji, biyoçesitliligin korunmasi ile iklim dostu ürün ve uygulamalarin gelistirilmesi alanlari öncelikli olmak üzere yürütülen Ar-Ge çalismalari | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Patojenlerle mücadeleye yönelik eylem planlari hazirlanacaktir. |
| desteklenecektir. Tedbir 498.3. Tarimsal Ar-Ge calismalarinda nitelikli personelin Çalismasinin tesvik edilmesi amaciyla arastirmacilarin pertormans kriterlerine göre desteklenmesine vönelik düzenleme yapilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. Ar-Ge personelinin çalismalarinin tesvik edilmesine yönelik mevzuat hazirlik çalismasi yürütülecektir. |
| Tedbir 498.5. Gida güvenligi ve güvenilirliginin saglanmasina yönelik basta tarimda girdi kullanimi, bitki ve hayvan sagligi, örgütlenme, pazarlama ve sulama konularinda olmak üzere egitim ve yayim faaliyetleri sosyal medya dähil bilgi ve iletisim teknolojilerinden etkin bir gekilde faydalanilarak artirilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Sulamanin etkinliginin artirilmasi amaciyla çiftçilere ve potansiyel hedef kitlelere yönelik olarak basinçli sulama sistemleri, su hasadi, yenilenebilir enerji kaynaklarinin sulamada kullanimi, dijital teknolojinin sulamayla bütünlegmesi konularinda egitim ve yayim faaliyetleri düzenlenecektir. |
|---|---|---|
| Çiftçilerin risklerden korunmasi ve gelirlerinin garanti altina alinmasina yönelik uygulamalarin kapsami genisletilerek etkinlestirilecektir. (Kalkinma Plani p.499) | Çiftçilerin risklerden korunmasi ve gelirlerinin garanti altina alinmasina yönelik uygulamalarin kapsami genisletilerek etkinlestirilecektir. (Kalkinma Plani p.499) | Çiftçilerin risklerden korunmasi ve gelirlerinin garanti altina alinmasina yönelik uygulamalarin kapsami genisletilerek etkinlestirilecektir. (Kalkinma Plani p.499) |
| Tedbir 499.1. Tarim sigortaciliginda ürün ve risk bazinda kapsamin genisletilmesine devam edilecektir. | Tarim ve Orman Bakanliji (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligl | 1. Ar-Ge çalismalari, Bilim Danigma Kurulu çalismalari ve aktüeryal hesaplarin yapilmasi sonucunda belirlenen riskler TARSIM teminatlarina dahil edilecektir. |
| Tedbir 499.2. Gelir koruma sigortasi ülke genelinde yayginlastirilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. Bugdaydaki Gelir Koruma Sigortasi uygulamasi yayginlastirilacaktir. |
| SKA'lar, BM Küresel Orman Hedefleri ve Rio Sözlesmeleri dâhil ilgili uluslararasi sözlesmeler ve ulusal taahhütlerimiz dikkate alinarak ormanlarimiz sürdürülebilir orman yönetimi kriter ve göstergelerine uygun sekilde vönetilecek ve orman alanlari | SKA'lar, BM Küresel Orman Hedefleri ve Rio Sözlesmeleri dâhil ilgili uluslararasi sözlesmeler ve ulusal taahhütlerimiz dikkate alinarak ormanlarimiz sürdürülebilir orman yönetimi kriter ve göstergelerine uygun sekilde vönetilecek ve orman alanlari | SKA'lar, BM Küresel Orman Hedefleri ve Rio Sözlesmeleri dâhil ilgili uluslararasi sözlesmeler ve ulusal taahhütlerimiz dikkate alinarak ormanlarimiz sürdürülebilir orman yönetimi kriter ve göstergelerine uygun sekilde vönetilecek ve orman alanlari |
| Tedbir 500.1. Iklim degisikligine dayanikli ormanlar kurulacak ve ormanlarin yutak alan fonksiyonlarini artiracak sekilde yönetim planlari gelistirilecektir. | artirilacaktir. (Kalkinma Plani p. 500) Tarim ve Orman Bakanligi (S), OGM | 1. Iklim degisikligine uyum stratejileri hazirlanacaktir. |
| Tedbir 500.2. Ormanlarin afetler, kuraklik ve çöllesmeyle mücadele edilmesi, biyoçesitliligin ve su kaynaklarinin korunmasi, ekosistem hizmetlerinin gelistirilmesi ve arazi tahribatinin dengelenmesi konular ile saglik, gida, turizm ve enerji sektörlerine katkisi artirilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), OGM | 1. Üç havzada entegre havza rehabilitasyon etüt çalismalari yapilacaktir. |
| Tedbir 500.3. Topragin korunmasi ve erozyonla mücadele igin yukar havzalarda heyelan, sel ve gig kontrol projeleri yürütülecektir. | Tarim ve Orman Bakanlijl (S), Cevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, OGM | 1. 18 agaçlandirma, erozyon, sel kontrol, sij kontrol, heyelan ile entegre havza olan ve projeleri yapilacaktir 2. 40 bin hektar alanda toprak kaybinir azaltilmasina yönelik erozyonla mücadele ve yukari havza sel ve gig kontrolü çalismasi yapilacaktir. |
| Tedbir 500.4. Orman ürünlerinin döngüsel ekonomi çerçevesinde mümkün olan en uzun süreli kullanimi tesvik edilecek, tekrar kullanimi ve geri dönüsümü artinilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanlij (S), OGM | 1. Orman ürünlerinde geri dönüSümün tesvik edilmesine yönelik altyapi ve farkindalik olusturma çalismalari yürütülecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 500.5. Ormancilikla ilgili gönüllü karbon piyasasi ve yegil sertifikasyon uygulamalari gelistirilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi, OGM | 1. Karbon piyasasi ve yesil sertifikasyon uygulamalari kapsaminda mevzuat altyapisina yönelik çalismalara baslanacaktir. |
| Tedbir 500.6. Ülkemiz firmalarinin ormancilik sektöründe uluslararasi alanda faaliyet göstermesi desteklenecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), OGM | 1. Afrika ve Balkan ülkeleri ile Türk Cumhuriyetleri basta olmak uzere ilgili ülkelerle ormancilik isbirligi calismalari gelistirilecektir. |
| Orman kaynakli ürün ve hizmetler sürdürülebilir orman yönetimi ilkeleri gerçevesinde ihracat odakli gesitlendirilecek, sektörün ekonomideki payi artirilacaktir. (Kalkinma | Orman kaynakli ürün ve hizmetler sürdürülebilir orman yönetimi ilkeleri gerçevesinde ihracat odakli gesitlendirilecek, sektörün ekonomideki payi artirilacaktir. (Kalkinma | Orman kaynakli ürün ve hizmetler sürdürülebilir orman yönetimi ilkeleri gerçevesinde ihracat odakli gesitlendirilecek, sektörün ekonomideki payi artirilacaktir. (Kalkinma |
| Plani p. 501) Tedbir 501.1. Orman varliginin yogun oldugu bölgelerde orman ürünleri ihtisas OSB'leri kurulacak, sektörde kümelenme saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Tarim ve Orman Bakanligi, OGM | 1. Orman ürünleri ihtisas OSB kurulmasina yönelik özel sektör talebine istinaden altyapi çalismalarina baslanacaktir. |
| Tedbir 501.2. Sertifika uygulamalari yayginlastinilarak orman ürünlerinin ticareti kolaylastirilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), OGM | 1. Sertifikali orman alanimizin toplam orman alanina orani yüzde 50'ye Sikarilacaktir. |
| Tedbir 501.4. Genetigi iyilestirilmis ve hizli gelisen türler kullanilarak özel sektör tarafindan yapllan endüstriyel agaçlandirma uygulamalari desteklenecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), OGM | 1. Özel sektörün tesvik edilmesi için mevzuat düzenlemesi çalismalari yapilacaktir. 2. 6 bin hektar alanda endüstrivel agaçlandirma, 45 bin hektar alanda bakim ve 50 bin hektar alanda etut proje calismasi yapplacaktir. |
| Tedbir 501.5. Toplumsal refahin artirilmasi ve orman köylerinden goçün önlenmesi amaciyla orman köylüleri yerinde istihdam edilecek ve kalkindirilacaktir. | Tarm ve Orman Bakanlig (S), OGM | 1. Orman köylülerinin gelir getirici faaliyetleri çesitlendirilerek sürdürülecek ve nihai ürünün pazara ulasmasi kolaylastirilacaktir. |
| Tedbir 501.6. Orman ürünlerinde basta girdi maliyetlerine yönelik olmak üzere gerekli düzenlemeler yapilarak fiyat istikrari saglanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), OGM | 1. Odun hammaddesinin sektöre adil dagilimi konusunda üretim ve satis yöntemleri gelistrilecektir. |
| Tedbir 501.7. Orman ürünlerinin daha fazla istihdam ve katma deger saglayan sektörlerde kullanimi artinilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), OGM | 1. Dikili satrs uygulamalarinin yayginlastirilmasi kapsaminda hammaddenin katma degeri yüksek nihai ürüne dönüstürülmesinin tesvik edilmesi çalismalari yürütülecektir. |
| Tedbir 501.8. Orman ekosistem hizmetlerine erisim kolaylastirilarak çevreye duyarli bir yaklasimla ekolojik turizm | Tarim ve Orman Bakanligi (S), OGM | 1. 26 ekoturizm alani olusturularak hizmete alinacaktir. |
|---|---|---|
| alanlari artirilacaktir. Orman yanginlarini önleyici tedbirler artirilacak, yanginlara müdahale kapasitesi güclendirilecektir. (Kalkinma Plani p. 502) | alanlari artirilacaktir. Orman yanginlarini önleyici tedbirler artirilacak, yanginlara müdahale kapasitesi güclendirilecektir. (Kalkinma Plani p. 502) | alanlari artirilacaktir. Orman yanginlarini önleyici tedbirler artirilacak, yanginlara müdahale kapasitesi güclendirilecektir. (Kalkinma Plani p. 502) |
| Tedbir 502.1. Orman yanginlari ile etkin mücadele, biyoçesitliligin gelistirilmesi ve karbon depolamanin saglanmasi için basta genç mescereler olmak üzere tüm bakim müdahalelerine öncelik verilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), OGM | 1. Silvikültürel bakim tedbirlerinin güglendirilmesi ve karbon odakli bakim tedbirlerinin gelistirilmesi calismalari yürütülecektir. |
| Tedbir 502.3. Orman alanlari ile yerlesim yerleri ve tarim alanlari arasinda yangina dirençli türler kullanilarak tampon bölgeler olusturulacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), OGM | 1. 60.525 hektar alanda Yangina Dirençli Orman Tesisi (YARDOP) calismasi yapilacaktir. |
| Sulama alanlarinin genisletilmesine yönelik yatirimlar önceliklendirilecek ve finansman imkânlan yeni modellerle artirilacaktir (Kalkinma Plani p.503) | Sulama alanlarinin genisletilmesine yönelik yatirimlar önceliklendirilecek ve finansman imkânlan yeni modellerle artirilacaktir (Kalkinma Plani p.503) | Sulama alanlarinin genisletilmesine yönelik yatirimlar önceliklendirilecek ve finansman imkânlan yeni modellerle artirilacaktir (Kalkinma Plani p.503) |
| Tedbir 503.1. Kamu sulama yatirimlari, mevcut proje stokunun sürdürülebilirligi, ilerleme yüzdesi, depolama tesisi durumu, cazibeli sulama sistemine sahip olmasi, emsal sulama oranlari yüksekligi, ekonomiye en kisa sürede kazandirilabilme imkâni ve diger projeler ile es zamanli yürütülme gerekliligi kriterleri dikkate alinarak önceliklendirilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligr (S), DSI | 1. Öncelik seti çerçevesinde brüt 130 bin hektar alan sulamaya agilacaktir. |
| Tedbir 503.2. Sulama yatirimlarinin finansmaninda özel sektör katilimini tesvik eden yeni iç ve dis finansman modelleri gelistirilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, DSI | 1. Sulama yatirimlarinin kamu özel isbirligi modeli ile finansmanina yönelik etüt calismalari tamamlanacaktir. |
| Mevcut sulama sistemlerinin rehabilitasyonuna devam edilecek, suyun kalite ve miktar olarak korunmasi ve etkin kullaniminin saglanmasina yönelik uygulamalara öncelik | Mevcut sulama sistemlerinin rehabilitasyonuna devam edilecek, suyun kalite ve miktar olarak korunmasi ve etkin kullaniminin saglanmasina yönelik uygulamalara öncelik | Mevcut sulama sistemlerinin rehabilitasyonuna devam edilecek, suyun kalite ve miktar olarak korunmasi ve etkin kullaniminin saglanmasina yönelik uygulamalara öncelik |
| verilecektir. (Kalkinma Plani p.504) Tedbir 504.1. Sulama sistemlerinin rehabilitasyonu ve modernizasyonuna yönelik yatirimlarda sulama orani, sulanmama sebepleri, projeli durumda öngörülen zirai gelir artisi ve rantabilite katsayisi kriterleri dikkate alinacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), DSI | 1. 41 bin hektar alanda mevcut açik kanal sulama sebekelerinin kapali borulu sisteme dönüstürülmesi çalismalar tamamlanacaktir. |
| Tedbir 504.2. Tarmda suyun verimli kullanilmasina yönelik su tasarrufu saglayan yagmurlama ve damla sulama gibi modern sulama sistemleri yayginlastirilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Tarim ve Kirsal Kalkinmayi Destekleme Kurumu | 1. Tarla igi basinçli sulama sistemlerinin kurulumu desteklenecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 504.3. Suyun kullanim miktarini esas alan yöntemlere göre fiyatlandirilmasi saglanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanlij (S), DSi | 1. 80 tesise elektronik ölçüm sistemi takilacaktir. |
| Tedbir 504.5. Tarimsal sulamada alternatif su kaynaklan kullaniminin artinlmasi igin yagmur sularinin hasadi, artilmis atrk sularin sulama suyu kalitesine getirilmesi ve deniz suyunun tuzdan arindinilarak sulamada kullanimina yönelik Ar-Ge faaliyetleri yürütülecektir. | Tarm ve Orman Bakanlig (S), DSI | 1. Marjinal Sularin Tarimsal Sulamada Kullaniminin Arastirilmasi ve Döngüsel Ekonomiye Katkisinin Belirlenmesi "MARSUDE" Projesi kapsaminda Kirklareli bölgesinde arazi çalismalari tamamlanacaktir. |
| Sulama yönetiminde bilgi ve iletisim teknolojilerinin kullanimi yayginlastirilacaktir. | Sulama yönetiminde bilgi ve iletisim teknolojilerinin kullanimi yayginlastirilacaktir. | Sulama yönetiminde bilgi ve iletisim teknolojilerinin kullanimi yayginlastirilacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.505) Tedbir 505.2. Sulama suyunun verimli kullanilmasi amaciyla isletmedeki mevcut sulama tesislerinde otomasyon ve karar destek sistemleri faaliyete gegirilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | 1. "Sulama Yönetimi ve Bitki Su Tüketimi Sistemi TAGEM-SUET" yaziliminin mobil sürümü tamamlanacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| Arazi Toplulastirma Faaliyet Alani (Birikimli) (3) | Milyon Hektar | 8,78 | 9,20 | 9,90 |
| Tescil islemleri Tamamlanan Arazi Toplulastirma Alani (Birikimli) (4) (5). | Milyon Hektar | 6,78 | 7,30 | 7,90 |
| Merkezi Yönetim Bütçesinden Yapilan Toplam Tarimsal Desteklerin Tarimsal Katma Degere Orani (6) | Yüzde | 10,5 | 11,1 | 9,9 |
| Yagli Tohum Uretimi | Milyon Ton | 4,75 | 4,50 | 4,95 |
| Hububat Ekilis Alani | Milyon Hektar | 11,2 | 11,4 | 11,5 |
| Siặir Varligi Içinde Kültür Irkr Orani | Yüzde | 49,2 | 49,0 | 49,1 |
| Mera Islah ve Amenajman Alani (Bin Hektar, Birikimli) | Bin Hektar | 1 553 | 2 000 | 2 200 |
| Büyükbas Hayvan Sayisi | Milyon Bas | 17,0 | 16,8 | 16,9 |
| Kügukbas Hayvan Sayisi | Milyon Bag | 56,3 | 56,4 | 56,8 |
| Orman Alanlarinin Ulke Yüzölçümüne Orani | Yüzde | 29,8 | 30,0 | 30,1 |
| Endüstriyel Agaçlandirma (Yillik) | Bin Hektar | 17 | 15 | 11 |
| Ekoturizm Alan Sayisi (Birikimli) | Adet | 74 | 124 | |
| Sulamaya Agilan Brüt Tarimsal Alan (Birikimli) | Milyon Hektar | 6,96 | 7,10 | 7,23 |
| Sulama Orani (5) | Yüzde | 69 | 68 | 69 |
| Yenilemesi Yapilan Brüt Sulama Alani (Birikimli) | Bin Hektar | 107 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
(3) Tarim ve Orman Bakanligi faaliyetleri esas alinmistir.
(5) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Toprak ve Su Kaynaklarinin Kullanimi ve Yönetimi Programinin
(4) DSI tarafindan insa edilen alanlan kapsamaktadir.
performans göstergelerinden biridir.
(6) Merkezi yönetim bütçesinde yer alan tarimsal yatrim ödenekleri ve KiT'lere yapilan transferler dahil edilmistir.
2.2.2.2. Enerji
a) Mevcut Durum
Son yillarda artan petrol, dogal gaz ve elektrik fiyatlari ile baslayan küresel enerji krizi Rusya-Ukrayna savagiyla birlikte bas gösteren dogal gaz tedarik sorunlariyla birleserek ülkelerin enerji kaynaklarinda disa olan bagimlliklarinin en aza indirilmesinin önemini açik bir gekilde ortaya koymustur. Bu kapsamda enerji arz güvenliginin saglanmasi basta olmak üzere yesil dönüsümün hizlandirlmasi, yenilenebilir enerji üretim kapasitesinin ve enerji verimliliginin artirilmasi gerek ekonomik gerekse stratejik açidan daha da önem kazanmistir.
Ülkelerin belirlemis olduklari net sifir emisyon hedeflerine ulasilmasi dogrultusunda küresel ölgekte ikiz dönüsüm gittikçe önem kazanmakta olup sera gazi emisyonlarinin önemli bir kisminin enerji kaynakli oldugu göz önünde bulunduruldugunda bu dönüsümde temiz enerji ve enerji verimliligi yatirimlarinin öncü bir rol oynayacagi degerlendirilmektedir. Ülkemizde de Paris Anlasmasinin onaylanmasi sonrasinda 2053 yili net sifir emisyon hedefi agiklanmis olup enerji sektörü politikalarnin belirlenmesinde bu hedef de göz önünde bulundurulmaktadir.
2000-2022 yillari arasinda yillik ortalama elektrik enerjisi talep artisi dünyada yüzde 3,3 iken büyüyen ekonomisine paralel olarak ülkemizde bu oran yüzde 4,4 olarak gerçeklesmistir. Hizla artan enerji ihtiyaci göz önüne alindiginda arz güvenliginin tehlikeye atilmadan yerli enerji kaynaklarinin kullanilmasi, nükleer dâhil yeni teknolojilerin üretim portföyüne dâhil edilmesi ve enerji verimliliginin artirilmasi öncelik arz etmektedir.
2021 yilinda birincil enerji kaynaklarinda ithalat yüzde 71 seviyesinde gerçeklesmis olup söz konusu yilda birincil enerji kaynaklari arzinda dogal gazin payi yüzde 31, petrolün payi yüzde 27, kömürün payl yüzde 26 ve yenilenebilir kaynaklarin payi yüzde 16'dir. Mevcut linyit rezervlerine ilave olarak son yillarda kesfedilen ve ekonomiye kazandirilmasina yönelik çalismalari devam eden dogal gaz ve petrol rezervleri ile birlikte birincil enerjide disa bagimliligin kademeli olarak azalacagi tahmin edilmektedir.
2021 yilinda 59,9 milyar m' olan dogal gaz tüketimi, 2022 yilinda yüzde 10,7 azalarak 53,5 milyar m' olarak gerçeklesmistir. 2022 yilinda tüketilen dogal gazin yüzde 27'si elektrik üretiminde, yüzde 25'i sanayide ve yüzde 48'i bina ve diger alanlarda agirlikli olarak isinma amaçli kullanilmistir.
Dünyada toplam elektrik üretiminde dogal gazin payi 2001 yilinda yüzde 18 iken 2022 yilinda yüzde 22 seviyesine gikmistir. Ülkemizde büyük ölçüde hidrolik kaynakli elektrik üretimindeki dalgalanmalara bagli olarak degisen ve 2000li yillarda ortalama yüzde 45 düzeyinde seyreden elektrik üretiminde dogal gazin payi 2021 yilinda yüzde 33,2, 2022 yilinda yüzde 22,9 olarak gerçeklesmistir.
Sakarya Sahasinda kesfedilen 710 milyar m'lük dogal gazin üretim kapasitesinin artirilmasina yonelik yatirimlara devam edilmesi ve denizlerimizde bulunmasi muhtemel yeni rezervlerin ekonomiye kazandirilmasiyla birlikte enerjide disa bagimliligin, cari islemler ile dis ticaret açiklarinin ve enerji maliyetlerinin azalmasi beklenmektedir.
Arz güvenliginin yani sira, kaynak ülke ve güzergâh çesitliligi de saglamasi bakimindan önem arz eden yüzer LNG depolama ve gazlastirma ünitesi (FSRU) iskele ve baglanti hatti yatirimlarina iliskin caligmalar devam etmektedir. Bu kapsamda, 2022 yilinda tamamlanan 1,5 milyar m3/yil dogal gaz sevk kapasiteli Hatay-Dörtyol FSRU terminaline ilave olarak ayni kapasiteye sahip Edirne-Saros FSRU iskele ve baglanti hatti yatirimlari da 2023 yili sonunda tamamlanacaktir.
Arz güvenligi hususu ve mevsimsel talep dalgalanmalari dogal gaz depolama kapasitesinin artirilmasini zorunlu kilmistir. AB ülkelerinin depolama kapasitelerinin yillik tüketimi kargilama orani 2022 yilinda yaklagik yüzde 27 düzeyindeyken, ülkemizde bu oran ayni yil igin yaklagik yüzde 11 seviyesinde gerçeklegmistir. 4,6 milyar m' depolama ve 75 milyon m¾/gün geri üretim kapasiteli Kuzey Marmara Dogal Gaz Yer Alti Depolama Tesisine ilave olarak 5,4 milyar m3 depolama ve 80 milyon m⅜/gün geri üretim kapasiteli Tuz Gölü Dogal Gaz Yer Alti Depolama Projesinin 2026 yilinda tamamlanmasiyla birlikte toplam yer alti dogal gaz depolama kapasitesinin 10 milyar m''e ulasmasi öngörülmektedir.
TABLO II: 12- Elektrik Kurulu Gücü, Uretimi, Tüketimi ve Dis Ticareti
| Birim | 2010 | 2015 | 2020 | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| KURULU GÜÇ | MW | 49 524 | 73 147 | 95 891 | 103 809 | 106 800 | 110 493 |
| TERMiK | MW | 32 182 | 41 541 | 46 309 | 47 416 | 47 444 | 46 826 |
| Yerli Kömür | MW | 9 161 | 10 085 | 11 336 | 11 437 | 11 437 | 11 437 |
| Ithal Kömür | MW | 3 281 | 6 064 | 8 987 | 10 374 | 10 374 | 10 374 |
| Dogal Gaz | MW | 18 213 | 24 945 | 25 675 | 25 347 | 25 367 | 24 749 |
| Nükleer | MW | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | |
| Diger (3) | MW | 1 526 | 446 | 312 | 258 | 266 | 266 |
| YENILENEBILIR MW | 17 342 | 31 606 | 49 582 | 56 393 | 59 356 | 63 667 | |
| Hidrolik | MW | 15 831 | 25 868 | 30 984 | 31 572 | 32 165 | 32 505 |
| Rüzgâr | MW | 1 320 | 4 503 | 8 832 | 11 396 | 11 700 | 12 400 |
| Günes | MW | 0 | 249 | 6 667 | 9 425 | 11 350 | 14 500 |
| Diger (4) | MW | 191 | 986 | 3 098 | 4 000 | 4 141 | 4 262 |
| ÜRETIM | GWh | 211 208 | • 261 783 | 306 703 | 328 379 | 322 328 | 355 551 |
| TERMIK | GWh | 155 370 | 177 608 | 177 066 | 189 172 | 192 223 | 199 241 |
| Yerli Kömür | GWh | 40 515 | 36 180 | 43 306 | 50 305 | 45 687 | 53 165 |
| Ithal Kömür | GWh | 14 532 | 39 986 | 62 506 | 63 415 | 72 260 | 72 458 |
| Dogal Gaz | GWh | 98 144 | 99 219 | 70 931 | 75 059 | 73 675 | 73 006 |
| Nükleer | GWh | 0 | 0 | 0 | |||
| Diger (3) | GWh | 2 180 | 2 224 | 323 | 394 | 601 | 612 |
| YENILENEBiLiR GWh | 55 838 | 84 175 | 129 637 | 139 207 | 130 105 | 156 310 | |
| Hidrolik | GWh | 51 795 | 67 146 | 78 094 | 66 802 | 55 833 | 75 717 |
| Rüzgâr | GWh | 2 916 | 11 652 | 24 828 | 34 945 | 35 184 | 36 814 |
| Günes | GWh | 0 | 194 | 10 950 | 16 888 | 18 260 | 22 707 |
| Diger (4) | GWh | 1 126 | 5 183 | 15 764 | 20 571 | 20 828 | 21 072 |
| iTHALAT | GWh | 1 144 | 7 136 | 1 890 | 6 439 | 6 338 | 4 044 |
| iHRACAT | GWh | 1 918 | 3 194 | 2 484 | 3713 | 3666 | 4 044 |
| TÜKETIM | GWh | 210 434 | 265 724 | 306 109 | 331 105 | 325 000 | 355 551 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlign
(2) Program
(3) Fuel-Oil, Motorin, LPG, Nafta vb.
(4) Biyokütle, Jeotermal, Atik Isi
275 metre yüksekligiyle çift egrilikli beton kemer baraj sinifinda Türkiye'nin birinci, dünyanin üçüncü en yüksek baraji olan Yusufeli Baraji ve HES'te gövde ingaati ve elektromekanik techizat montaji tamamlanarak 22 Kasim 2022 tarihinde su tutulmaya baslanmistir. Ekim 2023 itibariyla birinci ünitede islak test sürecine geçilmis olup Ekim ayl sonu itibariyla elektrik üretimine baglanmasi planlanmaktadir. 558 MW kurulu güce sahip hidroelektrik santralinde yillik ortalama 1.888 GWh elektrik üretimi öngörülmektedir.
Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanlari (YEKA) modeli kapsaminda bugüne kadar toplam 3.000 MW kurulu güce sahip günes enerjisine dayali yarigmalar ile toplam 2.850 MW kurulu güce sahip rüzgâr enerjisine dayali yarigmalar tamamlanmistir. 1.000 MW kurulu güce sahip YEKA GES-1 (Karapinar) kapsaminda panel üretim fabrikasi ve santral kurulumu çaligmalari tamamlanmis olup elektrik üretimine baglanmistir. 1.500 MW kurulu güce sahip günes enerjisine dayali YEKA GES-5 yarismasinin ihale hazirlik süreçleri devam etmektedir.
Elektrik iletim sebekesinin gelistirilmesi, sebeke kisitlarinin bertaraf edilmesi ve yenilenebilir enerji santrallerinin gebekeye entegrasyonunun artirilmasi amaciyla elektrik iletim sistemi planlama ve yatirim çalismalarina devam edilmistir. Bu kapsamda 2023 yili Ocak-Eylül döneminde toplam kurulu gücü 1.300 MVA olan 11 transformatör merkezi tesis edilmis ve toplam 483 km uzunluga sahip 19 enerji iletim hattinin geçici kabulü tamamlanmistir. Söz konusu yeni tesisler ile mevcut transformatör merkezi ve iletim hatlarindaki kapasite artislari neticesinde 2023 Eylül sonu itibariyla toplam transformatör merkezi kurulu gücü 223.651 MVA'ya, toplam enerji iletim hatti uzunlugu ise 73.930 km'ye ulagmistir.
2053 yili net sifir emisyon hedefi dogrultusunda enerji verimliligi çalismalarina devam edilmektedir. 2030 yilina yönelik olarak Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi tarafindan yürütülen, Yeni Dönem Enerji Verimliligi Strateji Belgesi ve II. Ulusal Enerji Verimliligi Eylem Plani hazirlik çaligmalarinda son asamaya gelinmistir. Bu çalismalarin tamamlanmasiyla 2030 yilina kadar enerji verimliligine yönelik yol haritasi belirlenmis olacaktir.
Verimlilik artirici projelere (VAP) vönelik destekleme programi kapsaminda 2009 yilindan bu yana 521 projeye 126 milyon TL destek saglanmistir. Verilen destekler sonucunda yillik 816 milyon TL mali kargiligi olan 117.493 TEP enerji tasarrufu saglanmistir. Projelerin ekonomik omru boyunca saglanacak kümülatif enerji tasarrufunun 667.185 TEP olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. 2023 yilinda Ekim ayi itibariyla 104 projeye 52,8 milyon TL destek verilmistir. Önümüzdeki süreçte tasarruf potansiyeli yüksek, teknolojik, yenilikçi ve dijitallegmeye katki saglayan enerji verimliligi yatirimlarinin da desteklenmesini teminen 5627 sayili Enerji Verimliligi Kanunu'nda 5 milyon TL'lik proje yatirim bedeli limiti kaldirilarak sureç ve tesis bazli projelerin kapsama alinmasi planlanmaktadir.
Ülkemizin ilk nükleer santrali olan Akkuyu Nükleer Güç Santralinin tamamlanmasina yonelik çalismalar devam etmekte olup 2023 yili itibariyla nükleer yakit sahaya ulastirilmistir. Tamamlandiginda Türkiye'nin elektrik ihtiyacinin yaklasik yüzde 10'unu karsilayacak olan ve 4.800 MW toplam kurulu güce sahip santralin ilk ünitesinin 2024 yilinda devreye alinmasi planlanmaktadir.
Ülkemizin 2053 yili net sifir emisyon hedefi ve enerji arz güvenliginin saglanmasi dogrultusunda 2020-2035 dönemini kapsayan Türkiye Ulusal Enerji Plani yayimlanmistir. Bu kapsamda sanayi, konut, hizmetler, ulastirma ve tarim sektörleri dikkate alinarak olusturulan enerji modeli ile 2035 yilina kadar projeksiyonlar yapilmistir.
Net sifir emisyon hedeflerine ulasmada önemli bir yöntem olarak degerlendirilen hidrojen teknolojilerine iliskin Türkiye Hidrojen Teknolojileri Stratejisi ve Yol Haritasi yayimlanmistir. Bu strateji kapsaminda elektrolizörün yerli ve milli imkânlarla gelistirilmesi basta olmak üzere hidrojen üretimi, depolanmasi, dagitimi ve kullanimina iliskin hidrojen deger zincirinin her asamasi degerlendirilerek ülkemizin potansiyelini de göz önünde bulunduran politika ve hedefler belirlenmistir. Ayrica Karbon Yakalama, Kullanim ve Depolama Teknolojileri Yol Haritasi hazirlik çalismalarina devam edilmistir.
Ülkemizde elektrikli araçlarin gelisimine paralel olarak sarj istasyonu sayisi da artis göstermektedir. 2023 yili Eylül ayi sonu itibariyla toplam 4.421 sarj istasyonu bulunmakta olup bu istasyonlarda 6.806'si alternatif akimli (AC), 2.491'% dogru akimli (DC) olmak üzere toplam 9.297 sarj noktasina ulagilmistir. Ayrica, Sarj Hizmeti Yönetmeliginde yapilan degisiklikle sarj agi isletmeci lisansi sahiplerinin kendi sarj aginda yer alan sarj istasyonlarindan tamamini veya bazilarini yegil sarj istasyonu olarak belirleyebilmeleri mümkün kilinmistir.
b) Amaç
Enerjinin sürekli, kaliteli, sürdürülebilir, güvenli ve karsilanabilir maliyetlerle arzini, enerji temininde kaynak çesitlendirmesini ve 2053 yili net sifir emisyon hedefini esas alarak yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarini degerlendirerek enerjide kendine yeterliligini en üst seviyeye yükselten, nükleer teknolojiyi elektrik üretiminde kullanan, enerji verimliligini artiran, enerji teknolojilerinde yerlilegmeyi önceleyen, yeni teknolojileri entegre eden, uluslararasi enerji ticaretinde stratejik konumumuzu güglendiren rekabetçi bir yapiya ulagilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Enerji sektöründe rekabete dayali yatirim ortami gelistirilecek ve mali açidan güçlü, istikrarl, seffaf, öngörülebilir, tüketicinin korundugu ve sürdürülebilirligi de dikkate alan bir enerji piyasasinin sürekliligi gözetilecektir. (Kalkinma Plani p.507) | Enerji sektöründe rekabete dayali yatirim ortami gelistirilecek ve mali açidan güçlü, istikrarl, seffaf, öngörülebilir, tüketicinin korundugu ve sürdürülebilirligi de dikkate alan bir enerji piyasasinin sürekliligi gözetilecektir. (Kalkinma Plani p.507) | Enerji sektöründe rekabete dayali yatirim ortami gelistirilecek ve mali açidan güçlü, istikrarl, seffaf, öngörülebilir, tüketicinin korundugu ve sürdürülebilirligi de dikkate alan bir enerji piyasasinin sürekliligi gözetilecektir. (Kalkinma Plani p.507) |
| Tedbir 507.1 Elektrik ve dogal gaz piyasalarinda maliyet bazli fiyatlandirma uygulamalari benimsenecek, belirli gelir seviyesinin altindaki tüketici gruplarinin desteklenmesi uygulamasina geçilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetier Bakanligi, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, EPDK | 1. Belirli gelir seviyesinin altinda kalan tüketicilerin desteklenmesine yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 507.2. Talep tarafi katiliminin saglanmasina yönelik mevzuat gelistirilecek ve talep tarafina katilim tesvik edilecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), EPDK, EPIAS | 1. Toplayiclik faaliyetine iliskin mevzuat hazirlama çalismalari tamamlanacaktir. |
| Enerjinin her alanda verimli kullanimina yönelik çalismalar sürdürülecektir. (Kalkinma Plani p.508) | Enerjinin her alanda verimli kullanimina yönelik çalismalar sürdürülecektir. (Kalkinma Plani p.508) | Enerjinin her alanda verimli kullanimina yönelik çalismalar sürdürülecektir. (Kalkinma Plani p.508) |
| Tedbir 508.1. Kamu binalarinin daha verimli hale getirilmesine yönelik uygulamalara devam edilecektir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanlig (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligl | 1. Sekiz ilde toplam 190 kamu binasinda enerji verimliligi uygulamalari için insaat ihalesine cikilacaktir. 2. Kamu binalarinda 2030 yilina yönelik yeni enerji verimliligi hedefleri tanimlanacak ve buna uygun mevzuat düzenlemesi yapilacaktir. |
| Tedbir 508.2. Binalarin enerji dönüsümünün hizlandirilmasi amaciyla yenilenebilir enerjiyle desteklenen enerji verimli binalarin yayginlastirilmasi saglanacak ve buna yönelik düzenlemeler gelistirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi | 1. 300 kamu kurumunda yillik elektrik tuketimlerinin yüzde 25'ini karsilayacak sekilde toplam 150 MW kurulu gücünde GES kurulumuna iliskin fizibilite hazirlanacaktir. 2. Binalarda asgari enerji performansi sinifinda ve asgari yenilenebilir enerji kullanimi oraninda iyilestirmeler saglanmasi yönünde mevzuat |
|---|---|---|
| Tedbir 508.3. Basta binalarda olmak üzere enerji verimliligi alaninda enerji performans sözlesmeleri, enerji hizmet girketleri modeli ve kredi garanti fonunun kullanilmasi gibi alternatif yöntemler yayginlasttrilacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi | çalismasi yapilacaktir. 1. Enerji performans sözlegmeleri kapsaminda ihalesi gerçeklestirilen projelerin kredi garanti fonundan faydalanmasini saglamaya yönelik farkindalik çalismasi yapilacaktir. |
| Tedbir 508.5. Enerji yogun sektörler öncelikli olmak üzere rekabetcilik ve yerli üretim dikkate alinarak enerji verimliligi yatirimlar desteklenecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Enerji verimliligi destek miktarlarinin artrilmasina yönelik mevzuat düzenlemesi yapilacaktir. 2. Verilecek desteklerle enerji verimliligi ve tasarruf potansiyeli yüksek teknolojik yatirimlarin önceliklendirilmesine yönelik mevzuat düzenlemesi yapilacaktir. |
| Tedbir 508.6. Toplumdaki enerji verimliligi farkindaliginin gelistirilmesi amaciyla bilinçlendirme, tanitim ve egitim gibi faaliyetler yürütülecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, YÖK, TÜBITAK | 1. Sanayide enerji verimliligi proje yarismasi ile ilk, orta ve yüksekögretime yönelik enerji verimliligi yarismalari düzenlenecektir. 2. Hanelerde elektrik ve dogal gazin daha verimli kullanilmasi amaciyla Verimli Ev Mobil Uygulamasi hazirlanarak |
| Tedbir 508.7. Enerji verimliligi alanindaki kurumsal yapi ve insan kaynagi güçlendirilecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S) | kullanima sunulacaktir. 1. Enerji verimliligi alaninda nitelikli personel istihdami desteklenecek, mevcut kurumsal yapi gelistirilecektir. |
| Enerji arz güvenliginin saglanmasi kapsaminda çevresel etkiler azami ölçüde göz önünde bulundurularak yerli kömürün kullanimina devam edilecektir. (Kalkinma Plani | Enerji arz güvenliginin saglanmasi kapsaminda çevresel etkiler azami ölçüde göz önünde bulundurularak yerli kömürün kullanimina devam edilecektir. (Kalkinma Plani | Enerji arz güvenliginin saglanmasi kapsaminda çevresel etkiler azami ölçüde göz önünde bulundurularak yerli kömürün kullanimina devam edilecektir. (Kalkinma Plani |
| p.509) Tedbir 509.1. Mevcut kömür yakitli santrallerde gerekli olan rehabilitasyonlar yapilarak çevresel etki ve verimlilik agisindan iyilestirmeler saglanacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlig (S), EÜAS | 1. Afsin-Elbistan B Santralinin bir ünitesinde türbin revizyonu ile kazan rehabilitasyonu calismalari tamamlanacaktir. |
| Tedbir 509.2. Kömürün hidrojen, metanol ve amonyak üretimi gibi daha çevreci sekilde kullanilabilmesine yönelik Ar-Ge faaliyetleri ve rezervlerimizin temiz kömür teknolojileriyle degerlendirilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanliã (S), TKi | 1. Komür ve türevlerinden leonardit hammaddeli tarimsal gübre üretimi için organomineral gübre üretim tesisi kurulmasina iliskin galismalar tamamlanacaktir. 2. Yerli Kömür ve Grafit Kaynaklarinin Ileri Teknoloji Karbon Urünleri Uretiminde Kullanilabilirliginin Arastirilmasi Projesi tamamlanacaktir. 3. Kömürden hidrojen üretilmesine yönelik Ar-Ge |
|---|---|---|
| çalismalari yürütülecektir. Nükleer enerji, elektrik üretim portföyüne dâhil edilecek, nükleer teknolojilerin kurulumu ve yerlilestirilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.510) | çalismalari yürütülecektir. Nükleer enerji, elektrik üretim portföyüne dâhil edilecek, nükleer teknolojilerin kurulumu ve yerlilestirilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.510) | çalismalari yürütülecektir. Nükleer enerji, elektrik üretim portföyüne dâhil edilecek, nükleer teknolojilerin kurulumu ve yerlilestirilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.510) |
| Tedbir 510.1. Akkuyu Nükleer Güç Santrali (NGS) bütün üniteleri ile elektrik üretimine baslayacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S) | 1. Akkuyu NGS'de insaat galismalari sürdürülecek ve birinci ünitede ilgili testleri de içeren deneme üretimlerine baslanacaktir. |
| Tedbir 510.2. Nükleer santral kurulu gücünün artirilmasina yönelik çalismalara devam edilecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S) | 1. Yeni bir NGS'nin daha hayata geçirilmesine yönelik milletlerarasi anlagma müzakereleri tamamlanacaktir. |
| Tedbir 510.3. Küçük modüler reaktörler, füzyon teknolojileri ve ileri nesil reaktörler gibi yeni teknolojilere yönelik çalismalar yapilacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), TENMAK | 1. Yeni nesil nükleer reaktör, küçük modüler reaktör, mikro reaktör ve arastirma reaktörü tasarim teknolojilerine yönelik en az bir Ar-Ge projesi desteklenecektir. 2. Nükleer füzyon teknolojilerine yönelik Ar-Ge projesi yürütülecektir. 3. Küçük modüler reaktör teknolojilerinin ülkemizde yerli imkânlarla kurulumuna yönelik is plani ve yol haritasi hazrlanacaktir. |
| Tedbir 510.4. Nükleer atiklarin güvenli bir sekilde bertarafi igin atik tesisi kurulmasina yönelik çaligmalar yürütulecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), TENMAK | 1. Yakin Yüzey Bertaraf Tesisi kurulumuna yönelik galismalar sürdürülecektir. |
| 2053 yili net sifir emisyon hedefi kapsaminda artan elektrifikasyonun daha temiz kaynaklarla karsilanmasi amaciyla yenilenebilir enerji kaynakli elektrik üretimi artirilacak ve sebekeye entegrasyonu saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.511) | 2053 yili net sifir emisyon hedefi kapsaminda artan elektrifikasyonun daha temiz kaynaklarla karsilanmasi amaciyla yenilenebilir enerji kaynakli elektrik üretimi artirilacak ve sebekeye entegrasyonu saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.511) | 2053 yili net sifir emisyon hedefi kapsaminda artan elektrifikasyonun daha temiz kaynaklarla karsilanmasi amaciyla yenilenebilir enerji kaynakli elektrik üretimi artirilacak ve sebekeye entegrasyonu saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.511) |
| Tedbir 511.1. Yerli aksam yükümlülügü olan yeni Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanlari (YEKA) ihaleleri yapilacak, deniz üstü YEKA projeleri gelistirilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S) | 1. En az bir adet YEKA yarismasi yapilacakur. 2. En az bir adet deniz üstü rüzgâr santrali alani belirlenecektir. |
| Tedbir 511.2. Meskenlerde yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullaniminin artinilmasina yönelik potansiyel belirlenecek, fayda- maliyet etkinligini de içerecek sekilde atilacak adimlarin tespit edilmesine yönelik yol haritasi olusturulacak ve uygulamaya geçirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, TEIAS, Elektrik Dagitum Sirketleri | 1. Meskenlerde çati ve cephe tipi GES basta olmak üzere yenilenebilir enerji kaynaklarinir kullanim kapasitesine yönelik potansiyel belirlenecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 511.3. Elektrik sebekelerinin, potansiyel yenilenebilir kaynak alanlari ile yenilenebilir enerji ve elektrikli araglarin gelisim hizi da dikkate alinarak gelistirilmesine yönelik planlama ve yatirim çalismalari yürütulecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), TEIAS | 1. Toplam 2.000 MVA kurulu güce sahip 16 adet 154 kV ve 400 kV transformatör merkezinin yapimi tamamlanacaktir. 2. 1.200 km uzunlugunda enerji iletim hatti tamamlanacaktir. |
| Tedbir 511.4. Kesintili yenilenebilir enerji kaynaklarindan üretilecek elektrigin maliyet etkin ve yüksek verimlilikte saglanmasini teminen en dogru sekilde tahmin edilebilmesine yönelik kurumsal kapasite gelistirilecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), TEIAS | 1. Yük Tevzi Bilgi Sistemi Kullanici Entegrasyonu ve GES Üretimi Tahmin Sistemlerinin Gelistirilmesi Projesi çalismalari yüzde 40 oraninda tamamlanacaktir. 2. Rüzgâr Izleme ve Tahmin Gelistirme Projesinin sözlesmesi imzalanacak ve proje yüzde 40 oraninda tamamlanacaktir. |
| Kesintili yenilenebilir enerji kaynaklarindan saglanan üretimin sebeke üzerinde olusturdugu olumsuz etkilerin azaltilmasi amaciyla elektrik sebekelerinin esnekligi artirilacaktir. | Kesintili yenilenebilir enerji kaynaklarindan saglanan üretimin sebeke üzerinde olusturdugu olumsuz etkilerin azaltilmasi amaciyla elektrik sebekelerinin esnekligi artirilacaktir. | Kesintili yenilenebilir enerji kaynaklarindan saglanan üretimin sebeke üzerinde olusturdugu olumsuz etkilerin azaltilmasi amaciyla elektrik sebekelerinin esnekligi artirilacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.512) Tedbir 512.2. Uluslararasi elektrik enterkoneksiyon kapasitesi artirilacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), TEIAS | 1. Tortum - Ahiska enterkoneksiyon tesisinin anlasmasi imzalanacaktir. 2. Babaeski-Nea Santa ve Vize Havza-Maritsa East 2 enterkoneksiyon tesislerinin anlagmasinin imzalanmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 512.3. Akilli gebeke altyapisinin güglendirilmesini teminen akilli sayaçlar yayginlastirilacak, SCADA sistemleri gelistirilecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), TEIAS | 1. Milli SCADA Sistemi Ar-Ge Çalismalari projesi kapsaminda teknik sartname hazirlanacaktir. |
| Dojal gaz arz güvenligi güçlendirilecek, yerli dogal gazin ekonomiye kazandirilmasina yönelik çaligmalara devam edilecektir. (Kalkinma Plani p.513) | Dojal gaz arz güvenligi güçlendirilecek, yerli dogal gazin ekonomiye kazandirilmasina yönelik çaligmalara devam edilecektir. (Kalkinma Plani p.513) | Dojal gaz arz güvenligi güçlendirilecek, yerli dogal gazin ekonomiye kazandirilmasina yönelik çaligmalara devam edilecektir. (Kalkinma Plani p.513) |
| Tedbir 513.1. Karadeniz'deki Sakarya Gaz Sahasinda kesfedilen dogal gaz rezervinin ekonomiye kazandirilmasi amaciyla sahanin gelistirilmesi ve üretim kapasitesinin artirilmasina yönelik faaliyetler sürdürülecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), TPAO | 1. Sakarya Dogal Gaz Sahasi Gelistirme Projesinin ikinci fazi kapsaminda bes kuyuda sondaj, alt tamamlama ve üst tamamlama calismalar sonuçlandirilacaktir. |
| Tedbir 513.2. Tuz Gölü Dogal Gaz Yer Alti Depolama projesinde depolama kapasitesi 8,8 milyar m''e, geri üretim kapasitesi ise 80 milyon m%/gün'e çikarilacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlig (S), BOTAS | 1. Tuz Gölü Dogal Gaz Yer Altr Depolama Projesinin ikinci etap yüzey tesisi yapim calismalari tamamlanacaktir. |
| Tedbir 513.3. Mevcut dogal gaz iletim ve dagitim altyapisi güglendirilecek, yenilenebilir kaynaklar ve atik isiya dayali bölgesel isitma/sogutma sistemlerinin teknik ve ekonomik açidan yapilabilir olmadigi yerlerde dogal gaza erisim saglanacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), BOTAS | 1. 82 yerlesim yerine dojal gaz arzi saglanacaktir. |
|---|---|---|
| Ülkemizin, enerjide üretici ve tüketici bölgeler arasinda bulunan jeostratejik konumu etkin bir biçimde kullanilarak enerji ticaret merkezi olmasi isin faaliyetler sürdürülecektir. | Ülkemizin, enerjide üretici ve tüketici bölgeler arasinda bulunan jeostratejik konumu etkin bir biçimde kullanilarak enerji ticaret merkezi olmasi isin faaliyetler sürdürülecektir. | Ülkemizin, enerjide üretici ve tüketici bölgeler arasinda bulunan jeostratejik konumu etkin bir biçimde kullanilarak enerji ticaret merkezi olmasi isin faaliyetler sürdürülecektir. |
| (Kalkinma Plani p.514) Tedbir 514.1. Ulkemizin enerji üretici ve tüketici ülkelerin bulustugu bir ticaret merkezi olmasi amaciyla yakin cografyamizdaki enerji kaynaklarinin pazara ulastirilmasini saglayacak sekilde piyasanin ve teknik altyapinin gelistirilmesine yönelik çalismalar yurutulecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), BOTAS | 1. Ülkemizin bölgesel dogal gaz ticaret merkezi olmasina yönelik yol haritasi hazirlanacaktir. 2. Bölge ülkeleri ile dogal gaz ticaret hacmi artirilacaktir. |
| Ulkemizin enerji teknolojileri alanindaki yetenekleri ve rekabetçiligi artirilacak, ihracat potansiyeli güclendirilecektir. (Kalkinma Plani p.515) | Ulkemizin enerji teknolojileri alanindaki yetenekleri ve rekabetçiligi artirilacak, ihracat potansiyeli güclendirilecektir. (Kalkinma Plani p.515) | Ulkemizin enerji teknolojileri alanindaki yetenekleri ve rekabetçiligi artirilacak, ihracat potansiyeli güclendirilecektir. (Kalkinma Plani p.515) |
| Tedbir 515.1. Yenilenebilir, nükleer, enerji depolama ve hidrojen teknolojilerinde mevcut durumdaki yerli üretim kabiliyetimize iliskin envanter çalismasi yapilacak ve yol haritasi belirlenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Ticaret Bakanligi | 1. Enerji teknolojilerinde yerli uretim kabilivetimize lliskin envanter çalismasi yürütülecektir. |
| Tedbir 515.2. Kritik ve katma degerli ekipmanlarin yerli olarak üretilmesi desteklenecek, yerli urunlerin gelistirilmesine iligkin Ar-Ge ve Ur-Ge faalivetleri yürütülecek ve pilot tesisler hayata geçirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, TUBITAK, EUAS | 1. Enerji teknolojilerindeki kritik ve katma degerli ekipmanlarin yerli olarak üretilmesine iliskin Ar-Ge projeleri yürütülecektir. 2. Alaçati RES'in Yerli/Milli Rüzgâr Türbinleri Ürettirilerek Yenilenmesi Projesi kapsaminda ilk türbin için yüzde 65, ikinci türbin igin en az yüzde 80 verlilik oranina sahip rüzgâ ürbinleri üretilerek devrey alinacaktir. 3. Sariyar Hasan Polatkan Santralinin birinci ünitesi yerli imkânlarla yenilenerek devreye |
| alinacaktir. Basta yegil hidrojen olmak üzere hidrojen teknolojilerinin ve altyapisinin gelistirilmesine desteik enlcektlr. Yalklacaa Pean p.al duyulan alanlarda uluslararas isbirikleri | alinacaktir. Basta yegil hidrojen olmak üzere hidrojen teknolojilerinin ve altyapisinin gelistirilmesine desteik enlcektlr. Yalklacaa Pean p.al duyulan alanlarda uluslararas isbirikleri | alinacaktir. Basta yegil hidrojen olmak üzere hidrojen teknolojilerinin ve altyapisinin gelistirilmesine desteik enlcektlr. Yalklacaa Pean p.al duyulan alanlarda uluslararas isbirikleri |
| Tedbir 516.2. Yesil hidrojen üretiminin saglanabilmesi için yerli elektrolizör gelistirilmesine yönelik çalismalar yapilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, TENMAK | 1. Güney Marmara Hidrojen Kiyisi Platformu Yesil Hidrojen Üretim Tesisi Projesi ve Yakit Pili ve Elektrolizör Teknolojileri Gelistirme ve Test Merkezi Projesi kapsaminda 30 kW kapasiteli PEM elektrolizör hidrojen üretim tesisinin tasarimi, imalati ve testleri tamamlanacak, 100 ve 250 kW kapasiteli sistemlerin gelistirilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 516.3. Hidrojenin tasinmasina ve depolanmasina yönelik Ar-Ge çalismalari sürdürülecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar BakanligI, TÜBITAK, TENMAK | 1. Hidrojenin depolanmasi ve hidrojenden yesil amonyak üretimi konularinda ilgili paydaslarla proje çagrisi çalismalari yürütülecektir. |
|---|---|---|
| Enerji teknolojilerinde kullanilan hammaddelerin arz güvenliginin artirilmasi ve söz konusu hammaddelerin gevreye olumsuz etkilerinin asgari düzeye indirilebilmesi amaciyla çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.517) | Enerji teknolojilerinde kullanilan hammaddelerin arz güvenliginin artirilmasi ve söz konusu hammaddelerin gevreye olumsuz etkilerinin asgari düzeye indirilebilmesi amaciyla çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.517) | Enerji teknolojilerinde kullanilan hammaddelerin arz güvenliginin artirilmasi ve söz konusu hammaddelerin gevreye olumsuz etkilerinin asgari düzeye indirilebilmesi amaciyla çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.517) |
| Tedbir 517.1. Kullanim ömrü tamamlanan günes paneli ve batarya gibi ekipmanlarin çevreye olumsuz etkilerinin azaltilabilmesi ve döngüsel ekonomiye geçisin saglanmasi amaciyla geri dönüsüm tesisleri yayginlastirilacaktir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi | 1. Bataryalar ve Atrk Bataryalara iliskin 2023/1542/EU sayili AB Tüzügü'nün ulusal mevzuat uyumlastirma çalismalari yürütülecek, atik yönetimi ve geri dönüsüm tesislerinin kriterleri belirlenecektir. |
| Tedbir 517.2. Enerji teknolojilerinde kullanilan hammaddelerin geri dönüsümüne iliskin kapsamli duzenlemeler yapilacak, imalatçi firmalar ve tüketiciler nezdinde farkindalik ve ödül mekanizmalari olusturulacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanlig, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi | 1. Enerji teknolojilerinde kullanilan hammaddelerin geri dönüsümüne iliskin envanter çalismasi yapilacaktir. |
| Enerji sektöründe ihtiyaç duyulan nitelikli personel sayisinin artirilmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.518) | Enerji sektöründe ihtiyaç duyulan nitelikli personel sayisinin artirilmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.518) | Enerji sektöründe ihtiyaç duyulan nitelikli personel sayisinin artirilmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.518) |
| Tedbir 518.1. Yüksekögretim programlarinin yeni gelisen teknolojilerle uyumu saglanacak, bu alanlarda lisansustu dereceye sahip personel istihdami artirilacaktir. | YÖK (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi | 1. Enerji alanindaki yüksekögretim programlarinin isim ve icerikleri yeni teknolojik gelismeler dogrultusunda güncellenecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Birincil Enerji Talebi | BTEP | 159 500 (3) | 165 350 | 171 190 |
| Kigi Bagi Birincil Enerji Tüketimi | TEP/Kisi | 1,87 (3) | 1,90 | 1,95 |
| Elektrik Enerjisi Talebi | TWh | 331 | 325 | 356 |
| Kisi Bagi Elektrik Enerjisi Tüketimi | kWh/Kisi | 3 883 | 3 780 | 4 046 |
| Elektrik Kurulu Gücü | MW | 103 809 | 106 800 | 110 493 |
| Rüzgâr Kurulu Gücü | MW | 11 396 | 11 700 | 12 400 |
| Günes Kurulu Gücü | MW | 9 425 | 11 350 | 14 500 |
| Yerli Kaynaklardan Üretilen Elektrik Enerjisi Miktan | TWh | 190 | 176 | 210 |
| Yenilenebilir Kaynaklarin Elektrik Üretimindeki Payi | Yüzde | 42,4 | 44 | |
| Dogal Gazin Elektrik Üretimindeki Payi | Yüzde | 22,9 | 20,5 | |
| Yer Alti Dogal Gaz Depolama Kapasitesi | Milyar m' | 5,8 | 5,8 | |
| Enerji Verimliliginden Saglanan Tasarruf Miktari | BTEP | 800 | ||
| Batarya Depolama Kapasitesi | MW | 10 |
Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi
Not: TEP: Ton Esdeger Petrol, BTEP: Bin TEP, kWh: Kilowatt-saat, TWh: Milyar Kilowatt-saat, MW: Megawatt.
(1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Program
(3) 2022 yil sonu tahminidir.
2.2.2.3. Savunma Sanayii
a) Mevcut Durum
Savunma ve Havacilik Sanayii Imalatgilar Dernegi (SASAD) verilerine göre 2022 yilinda bir önceki yila göre savunma ve havacilik sektörü cirosu yüzde 20 artis göstererek 12,2 milyar dolar, sektör ihracati ise yüzde 36 artisla 4,4 milyar dolar seviyesine ulasmistir. Bununla birlikte savunma sanayiinde yerlilestirme çalismalari araliksiz devam etmis, 2002 yilinda yüzde 20 düzeyinde olan savunma sanayii yerlilik orani 2023 yili itibariyla yüzde 80 düzeyine ulasmistir.
Savunma Sanayii Baskanligi (SSB) tarafindan yaklasik 850 proje yürütülmekte ve söz konusu projeler yürütülürken savunma sanayiini Türkiye'nin · küresel _güç vizyonu dogrultusunda yapilandirmak üzere savunma sanayii ekosistemini disa bagimiligi asgari seviyeye indirecek sekilde güglendirmek gayesiyle hareket edilmektedir. Bu hedef dogrultusunda üstün teknik özelliklere sahip ürünleri içeren, farkli harekât ihtiyaçlarina ve görev alanlarina hitap edebilecek projelerin hayata geçirilmesine yönelik çalismalara öncelik verilmekte, sektörel yetkinlikleri artirmak ve sürdürülebilirligi saglamak üzere muhtelif destek mekanizmalari uygulanmaktadir.
Savunma sanayii teknolojilerinde dönüsümü saglama çalismalarina hiz kesmeden devam edilmekte, gelecegin teknolojilerine yönelik yatirimlar günden güne artmaktadir. Dünyanin hizla dönüsüm gegirdigi, pek çok alanda teknolojik olarak sigrama kaydedilen bir dönemin iginden gegerken çigir açan teknolojilerde yol haritalari olusturulmaktadir. Bu çerçevede kompozit, yüksek malzeme, otonom ve sürü sistem, tahrip teknolojileri ile Kimyasal, Biyolojik, Radyoaktif, Nükleer (KBRN) teknolojilerinde proje faaliyetleri Kee (кв ve) yürütülmüs olup ayrica grafen ve iki boyutlu malzemeler, akustik teknolojileri, enerjik malzeme teknolojileri, bilissel elektronik harp alanlarinda Odak Teknoloji Aglari gerçeklestirilmistir.
Milli Teknoloji Hamlesine hiz kazandirmak, ayni zamanda savunma sanayii alaninda gelistirilen teknolojinin sivil sahada kendine yer bulmasini saglamak ve gelistirilen kabiliyetlerin uygulama alanlarini genisletmek amaciyla hayata geçirilen Yetenek Envanteri Projesinde (YETEN) sistem e-devlet üzerinden tüm paydaslarin kullanimina agilmis ve hali hazirda 2.697 firma tarafindan kullanilir hale getirilmistir. Projenin olgunlagmasiyla beraber sektördeki isbirliginin artirilmasi ve sektör kabiliyetlerinin daha verimli kullanimi saglanabilecektir.
Savunma sanayii ekosistemini güglendirmek ve sürdürülebilirligi saglamak üzere; ekosistemin ihtiyaç duydugu nitelikli insan kaynaginin yetistirilmesine yönelik olarak Savunma Sanayii Akademisi bünyesinde, Vizyoner Geng Projesi ile Endüstriyel Savunma Profesyonelleri Programi (ESAP) yürütülmektedir. Bu kapsamda Sistem Mühendisligi, Uçusa Elverislilik Sertifikasyonu, Elektronik Harp, Elektro-Optik, Proje Yonetimi, Savunma Sanayil Baskanligi Tedarik Uzmani Gelistirme Programi egitim programlari düzenlenmis olup 2.500 sektör çalisani egitimlere katilmistir.
Endüstriyel Yetkinlik Degerlendirme ve Destekleme Programi (EYDEP) kapsaminda savunma sanayiinin gelisimine onemli katkllar saglayan KOBller, Savunma Sanayil Yatirin ve Gelistirme Faalivetlerini Destekleme Programi kapsaminda ise tum savunma sanayii firmalari desteklenmektedir. 2022 yilinda toplam 66 firma EYDEP desteklerinden faydalandirilmistir.
TABLO II: 13- Savunma Sanayiine Ïliskin Temel Büyüklükler
| Yil | Alinan Siparisler | Ciro | Yurt DIgI Satis Gelirleri | ithalat | Ürün/ Teknoloji Gelistirme | (Milyon Dolar) istihdam (Kisi) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 2018 | 12 204 | 8 761 | 2 188 | 2 449 | 1 448 | 67 239 |
| 2019 | 10 671 | 10 884 | 3 068 | 3 088 | 1 672 | 73 771 |
| 2020 | 6 175 | 8 856 | 2 266 | 2 161 | 1 241 | 77 566 |
| 2021 | 8 576 | 10 159 | 3 225 | 2 062 | 1 640 | 75 660 |
| 2022 | 8797 | 12 196 | 4 396 | 2 700 | 2 061 | 81 132 |
Kaynak: SASAD, Savunma ve Havaciik Sanayii Performans Raporlar (2018-2022)
b) Amaç
Ülkemizin savunma ve güvenlik ihtiyaçlarini, milli teknolojilerin ve yeteneklerin azami ölçüde kullanimini temin ederek karsilamak, savunma ve havacilik sanayiinin rekabetçiligini küresel ölçekte artirmak, savunma sanayiinde edinilen becerilerin sivil sektöre yayilimini da saglayarak ülkemiz igin önemli ekonomik deger üreten bir seviyeye tasimak temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Türk savunma sanayii gerek yurtiçi savunma ve güvenlik ihtiyaçlarini, gerekse dost ve müttefik ülkelerin bu alandaki taleplerini yurtiçi imkânlarla karsilayabilecek yetkinlige ulastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.520 ) | Türk savunma sanayii gerek yurtiçi savunma ve güvenlik ihtiyaçlarini, gerekse dost ve müttefik ülkelerin bu alandaki taleplerini yurtiçi imkânlarla karsilayabilecek yetkinlige ulastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.520 ) | Türk savunma sanayii gerek yurtiçi savunma ve güvenlik ihtiyaçlarini, gerekse dost ve müttefik ülkelerin bu alandaki taleplerini yurtiçi imkânlarla karsilayabilecek yetkinlige ulastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.520 ) |
| Tedbir 520.1. Ülkemiz savunma ve guvenlik ihtiyaçlarinda disa bagimliligi azami ölçüde ortadan kaldirmak amaciyla basta alt bilegenler olmak üzere yerli üretim yetkinlikleri gelistirilecektir. | Savunma Sanayii Bagkanligi (S) | 1. Savunma sanayii projeleri kapsaminda; savunma, havacilik, anayurt guvenligi ve uzay alanlarinda teknoloji ve ürün kazanimina iliskin olarak, yurt igindeki sirketler, kurum ve kuruluslar tarafindan gerçeklestirilecek tasarim, gelistirme, üretim, entegrasyon, dogrulama ve test, sertifikasyon, kalifikasyon ve altyapi faaliyetleri desteklenecektir. |
| Tedbir 520.2. Kuantum teknolojileri, yapay zekâ, otonom sistemler, hipersonik teknolojiler gibi derin ve gigir açan teknolojilerde askeri ve sivil kullanima yönelik Ar- Ge ve Ür-Ge faaliyetleri desteklenecektir. | Savunma Sanayii Baskanligi (S) | 1. Kuantum LIDAR Gelistirilmesi Projesi kapsaminda sistem isterlerinin belirlenmesi asamasi faaliyetleri yürutulecektir. 2. Mikrodalga Kuantum Radar Bilegenleri Gelistirilmesi Projesi kapsaminda ön tasarim asamasi faaliyetleri yürütülecektir. 3. Soguk Atom Tabanli Ataletsel Sensör Gelistirilmesi Projesi kapsaminda teklif degerlendirme agamasi yürütülecektir. 4. Atomik Saat Gelistirilmesi kapsaminda projelendirme faaliyetleri yürütülecektir. 5. Kuantum OTAG Projesi çalismasi baslatilacaktir. 6. Sahte Görüntü Tespit Yöntemleri Gelistirme Projesi kapsaminda proje faaliyetleri yürütülecektir. |
| 7. Türkçe Savunma Dil Modeli ve Konusma Tanima Gelistirme Projesi kapsaminda proje faaliyetleri yürutulecektir. 8. Bilissel Is Yükünü Etkileyen Faktörlerin Ölçümü ve Yapay Zekâ Ile Degerlendirilmesi Projesi kapsaminda proje faaliyetleri yurutulecektir. 9. Yeni Nesil Yapay Zeka Yöntemleri Gelistirilmesi konulu SSB Ar-Ge Genis Alan Çagrisi faaliyetleri yürütülecektir. 10. Merkezi Sürü IHA Gelistirilmesi Projesi kapsaminda proje faaliyetleri yürütulecektir. 11. Müsterek Sürü Yetenegi Kazanilmasi Projesi kapsaminda çaligmalar yürutulecektir. 12. Hipersonik sistemlerde kullanilacak alt bilesenlere iliskin yakit gelistirilmesine yonelik calismalar yürutülecektir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 520.3. Sektörün artan nitelikli insan kaynag ihtiyacini karsilamak amaciyla egitim altyapisi güçlendirilecek, teknoloji yarisma ve programlari yoluyla savunma sanayiine yönelik ilgi artirilacaktir. | Savunma Sanayii Baskanligi (S) | 1. Universite ögrencilerine, üniversiteden yeni mezun olmus çalisan adaylarina ve halihazirda sektör firmalarinda galisan profesyonellere yönelik yetkinlik gelistirme programlari düzenlenecektir. 2. Vizyoner Geng Platformunun ulastigi kitlenin genisletilmesi, içeriginin zenginlestirilmesi ve istihdam islevinin daha etkin hale getirilmesi saglanacaktir. 3. Kurum içi online egitim modülü gelistirilecektir. |
| Tedbir 520.4. Savunma sanayiinde yüksek teknoloji gelistiren yenilik tabanli girisimci firmalarin sayisinin artirilmasi ve büyük ölgekli savunma sanayii firmalarinin yerli tedarik ekosistemlerini gelistirmesi ve girisimciligi desteklemesi saglanacaktir. | Savunma Sanayii Baskanlig (S) | 1. Savunma sanayiinde yer alan firmalarin yetenek ve kabiliyetlerini izleyip degerlendirmeye imkan saglamakta olan yazilim alt yapisi gelistirilecektir. |
| Tedbir 520.5. Sektörün ülkemizin dijital dönüsümüne öncülük etmesi amaciyla savunma sanayii sirketlerinin dijital dönüsüm olgunlugu artirilacak, verinin etkin kullanimi ve güvenligi saglanacaktir. | Savunma Sanayii Baskanligi (S) | 1. Endüstriyel Yetkinlik Degerlendirme ve Destekleme Programi (EYDEP) kapsaminda soru setleri içerisinde dijital dönüsüme iliskin kriterler olusturularak firmalarin bu konuda farkindaliklar artirilacaktir. |
| Tedbir 520.6. Sektör genelinde yesil dönüsüm alaninda farkindalik artirilacak, sektörün ihracat potansiyelinin küresel ölgekte atilan düzenleyici adimlardan etkilenmemesi için yesil dönüsüm yükümlülüklerine iliskin bilgilendirici faaliyetler düzenlenecektir. | Savunma Sanayii Baskanligi (S) | 1. Sektör paydaslarinin yesil dönüsüm düzenlemeleri hakkinda bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler gerçeklestirilecektir. |
|---|---|---|
| Savunma sanayii ihracati artirilacak, uluslararasi isbirligi güçlendirilecek, yüksek teknolojili alanlarda yetenek kazanimi ve kullanimi çerçevesinde sivil pazarla etkilesimi desteklenerek ülkemizin sanayilegme hedefleri ve dis ticaret dengesi ile sektörün sürdürülebilirligine katki saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.521) | Savunma sanayii ihracati artirilacak, uluslararasi isbirligi güçlendirilecek, yüksek teknolojili alanlarda yetenek kazanimi ve kullanimi çerçevesinde sivil pazarla etkilesimi desteklenerek ülkemizin sanayilegme hedefleri ve dis ticaret dengesi ile sektörün sürdürülebilirligine katki saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.521) | Savunma sanayii ihracati artirilacak, uluslararasi isbirligi güçlendirilecek, yüksek teknolojili alanlarda yetenek kazanimi ve kullanimi çerçevesinde sivil pazarla etkilesimi desteklenerek ülkemizin sanayilegme hedefleri ve dis ticaret dengesi ile sektörün sürdürülebilirligine katki saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.521) |
| Tedbir 521.1. Türk savunma sanayiini küresel Ölgekte rekabetçi bir konuma ulastirmak amaciyla çalismalar yürütülecektir. | Savunma Sanayii Baskanligi (S) | 1. Ihracat potansiyeli yüksek ülkelerle savunma sanayii isbirligi toplantilari düzenlenecek, resmi heyetler ülkemizde kabul edilerek savunma sanayii kabiliyetlerimiz aktarlacak ve yurt disinda gerçeklestirilecek savunma sanayii fuarlarina milli katilim saglanarak firmalarimiza devlet destegi saglanacaktir. |
| Tedbir 521.2. Askeri alanda teknoloji yogun ürün ve hizmetler igin kazanilan yeteneklerin sanayilesme hedefleri dogrultusunda sivil alanda etkin kullanimi saglanacaktir. | Savunma Sanayii Baskanligi (S) | 1. Savunma sanayi yeteneklerinin sivil alanda kullanimini yayginlastirmaya yönelik giktilarin tanitim seviyesi gelistirilecektir. |
| Tedbir 521.3. Sektör paydaslari arasinda isbirligini güçlendirmeye vönelik platformlar olusturulacaktir. | Savunma Sanayii Baskanlig (S) | 1. Savunma Sanayii Baskanligi ve savunma sanaylinde faaliyet gösteren ana yüklenicilerin de katilim saglayacagi savunma sanayii il bulusmalari ile teknopark, kümelenme ve OSB bulusmalari düzenlenecektir. |
| Tedbir 521.4. Gerek savunma ve güvenlik gerekse sivil alanda siber güvenlik ihtiyaçlari, azami ölcüde yerli ve yetkin çözümlerle karsilanacaktir. | Savunma Sanayii Baskanlig (S) | 1. Yerli Yedekleme Yazilimi Teknoloji ve Ürün Kazanimi Projesi kapsaminda yerli yedekleme yazilimi ürünü gelistirilecektir. 2. Sifir Güven Esasina Dayali Yazilim Tabanli Ag Erisim Sistemi Projesi ile güvenli erisim yönetimi/izleme süreçlerini iyilestirmek ve erisim denetimlerini/politikalarini otomatiklestirmek amaciyla ZTNA uygulamasi milli/yerli olarak gelistirilecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Savunma Sanayii Yerlilik Orani | Yüzde | 73,4 | 80 | 81 |
| Savunma ve Havaalik Ihracati (3) | Milyar Dolar | 4,4 | 6,0 | 6,6 |
| Savunma ve Havacilik Sanayii Cirosu | Milyar Dolar | 12,2 | 15,0 | 16,5 |
| Savunma ve Havacilik Sanayii istihdami | Bin Kisi | 81,1 | 90 | 99 |
(3) Maive hzme anhi iracat (yut dis sats gelir)
(1) Gergeklegme Tahmini
2.2.2.4. Turizm
a) Mevcut Durum
Turizm sektörü, 2019 ylinda baslayan Covid-19 pandemisi, Rusya-Ukrayna savagi ve küresel ekonomik durgunluk gibi ekonomik ve jeopolitik zorluklarla kargi karsiya kalmasina ragmen beklenenden daha güçlü bir iyilesme kaydetmistir. 2022 yilinda uluslararasi turist sayisi bir önceki yila göre yüzde 111,5 oraninda artarak 969 milyon kisi olarak gerçeklesmig, ancak 2019 yili seviyesinin yüzde 33,8 altinda kalmistir. 2022 yili uluslararasi turizm gelirleri yüzde 75,5 oraninda artarak 1,1 trilyon dolara ulasmis olmasina ragmen 2019 yili turizm gelirlerinin yüzde 74,6 sl seviyesindedir. Soz konusu veriler, turizm sektöründe küresel çapta bir toparlanmaya isaret etmekle birlikte pandemi öncesi 2019 yili düzeyine halen erigilemedigini göstermektedir.
Ulkemiz turizm sektörü, 2021 yilinda yakaladigi toparlanma egilimini sürdürerek küresel turizme göre daha iyi bir performans sergilemistir. 2022 yilinda ülkemize gelen turist sayisi bir önceki yila göre yüzde 68,6 artarak 50,5 milyon, turizm gelirimiz ise yüzde 54 artarak 46,5 milyar dolar olarak gerçeklegmistir. Pandemi öncesi 2019 yili verileri ile karsilastirildiginda turist sayisi açisindan yüzde 1,4 oraninda düsük bir gerçeklesme olmasina ragmen yüzde 19,4 oraninda daha fazla turizm geliri elde edilmistir. Buna göre ülkemiz, turist sayisi bakimindan uluslararasi pazardan yüzde 5,2, Avrupa pazarindan yüzde 8,5 pay almis; turizm gelirlerinde ise bu paylar sirasiyla yüzde 3,7 ve yüzde 7,5 olarak gerçeklesmistir. Ülkemiz, gelen turist sayisi açisindan dünyada dördüncü sirada yer alirken turizm geliri açisindan yedinci sirada bulunmaktadir.
2021 yilinda 1.028 dolara ulasan ziyaretçi bagina ortalama harcama 2022 yilinda 905 dolar seviyesine gerilemistir. 2022 yilinda ülkemize gelen 44,6 milyon yabanci ziyaretçinin yüzde 42'si OECD, yüzde 22,6'si de Bagimsiz Devletler Toplulugu ülkelerindendir. Ayni dönemde ülkemize en çok ziyaretçi gönderen ülkeler sirasiyla Almanya (yüzde 12,7), Rusya (yüzde 11,7) ve Ingiltere (yüzde 7,6)'dir.
TABLO II: 14- Dünyada ve Türkiye'de Turizm Hareketleri ve Turizm Gelirleri
| 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023(1) | |
|---|---|---|---|---|---|
| DÜNYA | |||||
| Turist Sayisi (Milyon Kisi) | 1 464 | 407 | 458 | 969 | 1 250 |
| Yillik Degisim (Yüzde) | 3,5 | -72,2 | 12,7 | 111,5 | 30 |
| Turizm Geliri (Milyar Dolar) | 1 486 | 554 | 632 | 1 109 | 1263 |
| Yillk Degisim (Yüzde) | 3,8 | -63,0 | 14,1 | 75,5 | 13,9 |
| TÜRKiYE | |||||
| Turist Sayisi (2) (Milyon Kisi) | 51,2 | 15,9 | 29,9 | 50,5 | 55,7 |
| Yilhk Degisim (Yüzde) | 11,9 | -69,0 | 88,3 | 68,6 | 10,3 |
| Yabanc Ziyaretçi Sayisi (2) (Milyon Kisi) | 45,1 | 12,7 | 24,7 | 44,6 | 51,0 |
| Yillk Degisim (Yüzde) | 14,1 | -71,7 | 94,1 | 80,3 | 14,5 |
| Turizm Geliri (3) (Milyar Dolar) | 38,9 | 14,8 | 30,2 | 46,5 | 55,6 |
| Yillk Degisim (Yüzde) | 27,4 | -61,9 | 103,6 | 54,0 | 19,6 |
| Ziyaretçi Basina Ortalama Harcama (Dolar) | 751 | 936 | 1 028 | 905 | 980 |
Kaynak: Birlegmis Milletler Dünya Turizm Teskilati (UNWTO), Kültür ve Turizm Bakanligi, TÜIK
(1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Yabanci ziyaretçi sayisi, Türkiye Cumhuriyeti pasaportu tagimayan, sinir kapilarindan ülkemize giris yapan ve yurt disinda ikamet eden ziyaretçileri yansitmaktadir. Turist sayisi ise, yabanci ziyaretçi sayisi ile yurt disinda ikamet eden Türkiye Cumhuriyeti pasaportlu ziyaretçi sayisi toplamindan günübirlikgilerin (Türkiye'de 24 saatten az kalan) gikarlmasiyla elde edilmektedir. (3) 2020 yili verisi 1., 3. ve 4. geyrekleri kapsamaktadir. Covid-19 küresel salgini nedeniyle sinir kapilarinda anket yapilamadigindan 2020 yili 2. geyrege iliskin veri yayinlanamamistir. Turizm gelirleri TÜIK tarafindan Ekim 2022'de revize edilmistir.
Ocak-Temmuz 2023 döneminde küresel turizm pazarinda turist sayisinin 2022 yllinin ayni dönemine göre yüzde 42,9 arttigi, ancak küresel salgin öncesi 2019 yilinin ayni dönemine kiyasla yüzde 16 daha düsük kaldigi görülmektedir. Süregelen küresel enflasyon, ulasim ve konaklama maliyetlerinin yükselmesine neden olmakta ve hane halkr bütçesi üzerinde baski olusturmaktadir. Buna ragmen seyahat talebi canliligini korumaya devam etmekte; yakin mesafedeki varis noktalari ile kisa süreli seyahatler ön plana gikmaktadir. Ancak Ukrayna'daki savas, Ortadogu'da artan jeopolitik gerilimler, yüksek enflasyon ve ekonomik yavaslama beklentisinin yani sira Covid-19 vakalarinin yeniden canlanmasindan kaynakl belirsizlik turizm sektörü igin 2023 yilinin geri kalaninda asagr yönlü risk olusturmaya devam etmektedir. Bu gelismeler isiginda, Birlegmis Milletler Dünya Turizm Teskilati uluslararasi turist girislerinin 2023 yili sonunda 2019 yili seviyesinin yüzde 80 ila yüzde 95'ine ulasacagini tahmin etmektedir.
2023 yilinda ülkemiz turizm sektörünün güçlü bir bigimde toparlanmasi için ürün ve pazar çesitliliginin saglanmasina yönelik çalismalara yogunluk verilmistir. Bu çalismalar neticesinde, ülkemize Ocak-Agustos 2023 döneminde gelen yabanci ziyaretçilerin sayisi önceki yila göre yüzde 13,9 artigla 33,4 milyon kisi olarak gerçeklegmistir. Bu durum, pandemi öncesi 2019 yilinin ayni dönemine göre yüzde 7,8 oraninda bir artisa igaret etmektedir. Ulkemiz turizm geliri ise Ocak-Haziran 2023 döneminde önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 27 artisla 21,7 milyar dolar olarak gerçeklesmistir. Bu durum, ayni dönemdeki 2019 yili turizm gelirinden yüzde 52,4 daha fazla bir gelir elde edildigini ve küresel pazarda yasanan durumun aksine ülkemizde pandemi öncesi turizm geliri seviyesinin asilacagini göstermektedir. Ülkemize gelen yabanc ziyaretçi sayisinin 2023 ylli sonunda bir önceki yila göre yüzde 14,5 artarak 51 milyon kisiye, turizm gelirinin ise yüzde 19,6 artarak 55,6 milyar dolara ulasacagi öngörülmektedir.
Sürdürülebilir turizm faaliyetlerine hiz vermek amaciyla Küresel Sürdürülebilir Turizm Konseyi (KSTK) ile 2022 yilinda imzalanan üg yillik is birligi anlasmasi çerçevesinde çaligmalar sürdürülmektedir. Bu konudaki ilk ulusal program olma özelligi tasiyan Sürdürülebilir Turizm Programiyla uluslararasi standartlara uyum saglanmasi ve Türkiye'nin sürdürülebilirlik konusunda yaptigi çalismalarin dijital ortamda görünürlügünün artirilmasi amaçlanmaktadir. Sürdürülebilir Turizm Programinin konaklama tesisleri, tur operatörleri ile varis noktalarini kapsamasi öngörülmekte ve geçisin üg asamali olarak gerçeklestirilmesi planlanmaktadir. Bu dogrultuda, öncelikli olarak konaklama tesisleri için hazirlanan sürdürülebilir turizm kriterleri KSTK standartlarina göre onaylanmistir. 25 Nisan 2023 tarihli ve 2023/6 sayili Genelge ile konaklama tesislerine 31 Aralik 2023 tarihine kadar en az birinci asama belgesi alma zorunlulugu getirilmistir. Ikinci asama 2025 yilinda kademeli olarak gerçeklestirilecek olup 2030 yilinda ise tüm standartlarin saglanmasi hedeflenmektedir.
18 Ocak 2023 tarihli ve 7432 sayili Uludag Alani Hakkinda Kanunla bu alanin dogal kaynak degerlerinin korunmasi, gelistirilmesi, tanitilmasi, planlanmasi, yönetilmesi ve denetlenmesine iliskin usul ve esaslar düzenlenmistir. Söz konusu faaliyetleri yürütmek üzere 26 Ocak 2023 tarihli ve 32085 sayili Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge giren 117 sayili Uludag Alan Baskanligi Hakkinda Cumhurbaskanlij Kararnamesiyle Uludag Alan Baskanligr kurulmustur.
1 Eylül 2023 tarihi itibariyla Kültür ve Turizm Bakanligindan belgeli 5.039 tesiste 1.106.252 yatak, basit konaklama belgeli 15.129 tesiste 675.125 yatak bulunmakta olup yatirim asamasindaki 166.340 yatakla birlikte toplam kapasite 1.947.717'ye ulasacaktir. Agustos 2023 sonu itibariyla biri kruvaziyer gemi limani olmak üzere turizm isletme ve yatirim belgeli toplam 43 deniz turizmi tesisi hizmet vermekte, 11.505i denizde, 4.128i karada olmak üzere toplam 15.425 yat baglama kapasitesi bulunmaktadir. 20 Eylül 2023 tarihi itibariyla sektörde faaliyet gösteren seyahat acentesi sayisi ise 15.115 tir.
Turizm sektörünün çevresel, sosyo-kültürel ve ekonomik sürdürülebilirligine katkida bulunmak üzere çevreye duyarli konaklama tesisleri belgelendirme faaliyetieri çerçevesinde 2023 Eylül sonu itibariyla 438 tesise Yegil Yildiz Belgesi verilmistir. Ulkemiz 2023 yilinda çevre yönetimine önem veren Mavi Bayrak Uygulamasina dahil olan ülkeler arasinda, 551 ödüllü plajla üçüncü sirada, 23 ödüllü marina ile yedinci sirada yer almistir. Buna ilaveten 10 bireysel yat ve 14 turizm teknesi de Mavi Bayrak ile ödüllendirilmistir.
Kültür ve Turizm Bakanliginca yürütülen altyapi çaligmalari kapsaminda, Mugla Bodrum Içmeler-Torba Atrk Su Aritma Tesisi ve Baglantili Altyapi Tesisleri Mayis 2023'te tamamlanmistir. Yapimina Subat 2023'te baglanan Antalya Kemer-Çamyuva Atiksu Aritma Tesisi ve Baglantili Altyapi Tesisleri Yapim Isinin insaat çalismalari devam etmekte olup tesis 2024 yili turizm sezonu öncesi tamamlanarak hizmete agilacaktir.
Kiyilarimizda ücretsiz, güvenli ve sihhi plajlarin olusturulmasi amaciyla turizmin yogun oldugu bölgelerde yerel halkin ve ziyaretçilerin yararlanmasi için ücretsiz halk plajlar yapimina devam edilmistir. 2023 yilinda Antalya ilinde Küçük Çalticak, Mugla ili Bodrum ilçesinde Torba ve Türkbükü ücretsiz halk plajlari hizmete agilmistir. Diger taraftan, Antalya'da Bostanlik ve Alacasu halk plaji çalismalarina devam edilmektedir. 2023 ylli sonunda Antalya, Mugla ve Izmir illerinde halkin kullanimina sunulan ücretsiz halk plaji sayisi 15'e yukselecektir.
2023 yilinda Türkiye Turizm Tanitim ve Gelistirme Ajansinin (TGA) koordinasyonunda reklam ve tanitim faaliyetlerine kesintisiz olarak devam edilmistir. Hedef pazar ülkelerde yerel ajanslar ile yapilan anlasmalar kapsaminda algi ve imaj çalismalari ve pazar arastirmalari yürütülmüs; ülke bazinda talebe yönelik ve üst gelir grubunu hedefleyen özellestirilmis tanitim çaligmalari sürdürülmüstür.
Türkiye'nin dijital global tanitim platformu GoTürkiye.com yenilenmis yapisiyla ülkemizin turizm potansiyelini varis noktasi ve deneyim odakli bir bakis açisi ile hedef pazarlarda kullanicilara sunmaktadir. Degisen egilimler çerçevesinde çesitli kullanici profilleri ve dijital tüketim aliskanliklarina uygun içerikte hazirlanan ve ülkemizdeki turizm ürün çesitiligini vurgulayan platformda, Eylül 2023 itibariyla 104 varis noktasi, 57 deneyim ve 10 dilde 3.649 baglik yer almaktadir.
Ocak-Eylül 2023 döneminde Türkiye'nin global marka olarak konumlandirilmasi ve pazar çesitliliginin saglanmasi amaciyla varis noktasi ve deneyim odakli tanitim faaliyetleri için 200'den fazla ülkede reklam faaliyetleri gerçeklestirilmistir. Istanbul is the New Cool, TurkAegean, Cappadocia-Land of Fairytales ve Turkish Black Sea filmleri dijital reklam ve tanitim faaliyetlerinde kullanilmistir. Kaynak pazar ülkelerin basin organlarinda yer alacak yayinlar için agirlama faaliyetlerine 2023 yilinda devam edilmistir.
Turizm faaliyetlerinin ülke geneline yayilmasi, marka bütünlügünün saglanmasi ve etkin tanitimin yapilmasi amaciyla TGA tarafindan il bazli markalagma ve tanitim çalismalarina devam edilmistir. Kapadokya Universitesi is birliginde 37 il igin turizm yol haritalari hazirlanmis, sosyal medyada etkili kisiler, basin ve kanaat önderleri ile tur operatorleri ve seyahat acentelerine yonelik tanitim çalismalari gerçeklestirilmistir. Ayrica, Türkçe olarak Gezsen, Ingilizce olarak ise Go marka çatisi altinda açilan sosyal medya hesaplarinda 81 il için olusturulan toplam 158 Go ve Gezsen hesabinda illerin turizm ürünleri tanitilmaya devam edilmektedir.
Gastronomi turizmi alaninda ülkemizin sahip oldugu degerlerin yurt içi ve yurt disi tanitiminda etkinligin artirilmasi, Türk mutfagi tanitim faaliyetlerinin esgüdümlü ve belirli bir tema altinda yapilarak zaman ve kaynak israfinin engellenmesi amaciyla 21-27 Mayis'ta kutlanan Türk Mutfagi Haftasinda tanitim etkinlikleri düzenlenmistir. Ayrica, dünyanin en prestijli restoran degerlendirme sistemlerinden biri olan Michelin Rehberi'ne Temmuz 2023'te Istanbul'a ilave olarak Izmir ve Bodrum'un da eklenecegi agiklanmistir.
Turizm sektörü, yenilikçi hizmetler ve ürünler gelistirmek üzere yeni nesil teknolojilerin süreç ve verilerinden faydalanarak akilli turizme dönüsmektedir. Bu çerçevede, ülkemizde de turizm sektörü için yeni dijital takip altyapisi olusturulmus; ziyaretçilerin davranislarini büyük veriye dayanarak yapay zekâyla analiz etme, ürün gelistirme ve hedef ülke bazli varis noktasi tanitim stratejisi olusturma imkâni saglanmistir. 2023 yilinda bölgesel analizin yani sira ülkemize rakip olan ülkeler ile ortalama ücret, kapasite kullanimi vb. kriterlerde kargilastirma imkâni saglayan veriler TGA veri tabanina aktarilmistir. Büyük verinin turizm sektöründe ürün gelistirme, tanitim ve pazarlamada kullanilmasinda sistemin verimliliginin ve sürdürülebilirliginin saglanmasi açisindan uyari olusturulmasi gereken verilerin türü ve hangi ölçeklerde bildirimlerin olusturulmasi gerektigi konularinda çalismalar yürütülmüstür.
Ayrica TUIK'in turizm istatistikleri ile alakali verilerini düzenli bir sekilde TGA kurumsal veri tabanina aktarilmasi galismasi tamamlanmistir.
Turizm istatistiklerinin daha hizli ve kaliteli olarak hesaplanmasina yönelik idari kayit kullanimini artirmak, yeni veri kaynaklarini, arastirma sonuglarini sisteme entegre etmek ve metodolojik iyilestirmeleri yansitmak amaciyla Ekim 2022'de bir revizyon gerçeklestirilmis olup bu kapsamda:
- Paket tura konu olan geceleme sayisi ile ilgili düzenleme yapilmis,
- Bankalararasi Kart Merkezi kredi karti verilerinin sisteme entegrasyonu saglanmis,
- Saglik turizmi arastirmasi sonuglari turizm istatistiklerine yansitilmis,
- Egitim turizmi verilerinin elde edilmesine yönelik egitim turizmi arastirmasi ve uluslararasi ögrenci kontenjani kapsaminda egitim gören ögrencilerin ödedigi harç verileri derlenmis
ve sonuglar Çikig Yapan Ziyaretçiler Anketi verilerine entegre edilmistir. Yeni kaynaklardan elde edilen veriler ve metodolojik olarak yapilan düzenlemelerle turizm geliri, saglik turizmi geliri ve egitim turizmi geliri revize edilmistir.
Turizmde nitelikli personel ihtiyacini kargilamak amaciyla Milli Egitim Bakanligi ile Kültür ve Turizm Bakanligi arasinda imzalanan protokollerle son bes yildir sürdürülen ve ögrencilerin konaklama tesislerinde staj yapabilmelerine imkân saglayan uygulama devam etmektedir. Konaklama ve yeme içme igletmelerinde çalisan personelin mesleki bilgi ve becerilerini gelistirmek ve hizmet kalitesini artirmak amaciyla isbagi egitimi kurslari ile kisisel gelisim seminerleri düzenlenmektedir.
Ülkemizin daha etkin bir sekilde tanitilmasi için sektör profesyonellerinin kullanimina sunulan All in Türkiye isimli çevrimiçi egitim platformundaki 28 kursa 107 farkli ülkeden 2.902 kisi kaydolmus ve toplamda 7.774 sertifika verilmistir. Turizm sektöründe çalisanlarin niteliklerinin artirimasi ve kigisel gelisimlerine katki saglanmasi amaciyla Kultür ve Turizm Bakanligi tarafindan Eylül 2023 itibariyla 125 isbagi kursu ve seminer düzenlenmis, 2.731 turizm çalisanina katilim belgesi verilmistir.
Covid-19 pandemisi sonrasi öne gikan temassiz iletisim, sanal deneyimler, çevrimiçi islemler gibi uygulamalarla birlikte dijital dönüsüm ülkemiz turizm sektörünün gündemindeki önemli basliklardan biri haline gelmistir. Ülkemiz turizm sektörü için yapay zekâ, sanal gerçeklik gibi dijital uygulamalarin yerli kaynaklarla ve yenilikçi yaklasimlarla gelistirilmesi, ayrica turizm sektörü çalisanlarina dijital beceriler kazandirilmasi önem arz etmektedir.
Çevresel kaynaklara baghligi nedeniyle turizm sektörü iklim degisikliginin olumsuz etkilerine karsi oldukça kirilgan bir yapiya sahiptir. Ayrica, sera gazi salimina katkida bulunan turizm sektörü iklim degigikligi ile iki yönlü bir etkilegim igindedir. Bu nedenle, yesil dönüsüm egilimine uygun olarak turizm sektörünün küresel isinmayi azaltici tedbirlerin bir parçasi olmasi ve iklim degisikligine uyum kapasitesi ile farkindalik düzeyinin artirilmasina yonelik çalismalarin hizlandirilmasi son derece önemli hale gelmistir.
Sektörün sürdürülebilirligi, saglikli gelisimi ve turizm gelirinin artmasi için ziyaretçi bagina ortalama harcamayi yükseltecek tedbirlere ihtiyaç duyulmaktadir. Tek bir marka altinda ve odakli sekilde yapilan etkin tanitim faaliyetlerinin devam ettirilmesi önem arz etmektedir. Turizmde dijital ve yesil dönüsüm çalismalarinin önümüzdeki dönemde hizlandirilmasi gerekmektedir. Pandemi sürecinde kaybedilen nitelikli isgücünün sektöre dönmesini saglayacak tedbirlerin alinmasi aciliyet arz etmektedir. Diger taraftan, turizm aktivitelerinin yogunlastigi alanlar; insan kaynakli kullanimlar ve küresel iklim degisikliginin yarattigi olumsuz kosullar nedeniyle baski altindadir. Kiyi alanlari basta olmak üzere turizm faaliyetlerinin çevreye olumsuz etkilerinin bertarafi, bunun yani sira turizm bölgelerinde yasayanlar ve ziyaretçilerin memnuniyeti için analiz ve planlama çalismalarinin yapilarak gerekli önlemlerin alinmasi önem arz etmektedir. iç turizme iliskin istatistiklerin ve buna yönelik sistemlerin gelistirilmesi, mevcut temel istatistiklerin yani sira turizmin sosyal ve çevresel etkilerine yönelik yeni nesil verilerin turizm istatistikleri kapsamina alinmasi, turizm uydu hesaplarinin gelistirilmesi, karar alma, planlama ve yönetimde büyük verinin kullanimi igin baglatilan çalismalarin daha ileriye götürülmesi gerekmektedir.
b) Amaç
Degisen tüketici egilimleri dogrultusunda turizmin çesitlendirilmesi ve gelistirilmesi, sezon süresinin uzatilmasi, hizmet kalitesinin yükseltilmesi ve daha fazla harcama egilimi olan ziyaretçinin ülkemize çekilmesiyle ziyaretçi bagina turizm gelirinin artirilmasi, varis noktasi yönetimi yaklagimiyla sektörde yesil ve dijital dönüsümün gerçeklestirilerek rekabetçiligin gelistirilmesi ve koruma/kullanma dengesi gözetilerek ekonomik ve sosyal kalkinmaya katki saglanmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/ Isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Turizm sektörünün sürdürülebilirlik ilkeleri gerçevesinde dogal, tarihi ve sosyal çevreyi koruyucu ve gelistirici bir yaklasim içinde olmasi saglanacak ve sektörde yesil dönüsüm hizlandirilacaktir. (Kalkinma Plani p.523) | Turizm sektörünün sürdürülebilirlik ilkeleri gerçevesinde dogal, tarihi ve sosyal çevreyi koruyucu ve gelistirici bir yaklasim içinde olmasi saglanacak ve sektörde yesil dönüsüm hizlandirilacaktir. (Kalkinma Plani p.523) | Turizm sektörünün sürdürülebilirlik ilkeleri gerçevesinde dogal, tarihi ve sosyal çevreyi koruyucu ve gelistirici bir yaklasim içinde olmasi saglanacak ve sektörde yesil dönüsüm hizlandirilacaktir. (Kalkinma Plani p.523) |
| Tedbir 523.2. Turizm sektörünün iklim degisikligine uyum kapasitesi artirilacaktir. | Kultür ve Turizm Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Igisleri Bakanligi, Universiteler, Yerel Yönetimler, STKlar | 1. Iklim degisikliginin turizm sektörüne etkilerinin daha somut anlagilmasi amaciyla segilecek pilot bölgelerde sektörel risk etkilenebilirlik analizleri yapilacak ve iklim degisikligine uyum odakli örnek bir turizm plani çalismasi gerçeklestirilecektir. 2. Iklim degisikligine uyum çalismalari kapsaminda turizm merkezleri, kültür ve turizm koruma ve gelisim bölgelerinde belirlenecek kullanimlar bazinda ilkeler (turizm tesisi, ulasim, altyapi vb.) belirlenecektir. |
| Tedbir 523.3. "Sürdürülebilir Turizm Programi" kapsaminda turizmde yesil dönüsümün saglanmasi igin çalismalar yürütülecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligy, icisleri Bakanligl, Türkiye Turizm Tanitim ve Gelistirme Ajansi, Üniversiteler | 1. Dört ve bes yildizli konaklama tesisleri ile özel konaklama tesislerinin tamaminin Türkiye Sürdürülebilir Turizm Programi Üçüncü Asama Belgesini almasi saglanacaktir. |
| Tedbir 523.6. Yerel ekonomilerin desteklenmesi saglanarak kapsayici bir turizm sektörü olusturulacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Içisleri Bakanligi, Türkiye Turizm Tanitim ve Gelistirme Ajansi, Yerel Yonetimler, STK'lar | 1. Dogrudan yerel ekonomileri güçlendiren turizm faaliyetlerine yönelik tanitim çalismalari yapilacaktir. 2. Il Tanitim ve Gelistirme Programi kapsaminda kurulan il kurullar ile yerel ekonomileri destekleyici faaliyetler gerçeklestirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 523.7. Turizmin çevreye, sosyal ve kulturel dokuya karsi olusturabilecegi olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi amaciyla ziyaretçilerin "sorumlu turizm anlayisi"na sahip olmalari igin bilinglendirme faaliyetieri yürutulecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, igisleri Bakanligi, RTÜK, Türkiye Turizm Tanitim ve Gelistirme Ajansi, Yerel Yönetimler, STK'lar, TTYD | 1. Turistiere yönelik turizm danisma bürolari ve dijital platformlar vasitasiyla çevresel, sosyal ve kültürel hususlarda dikkatli olunmasini tesvik eden bilgilendirici çalismalar yapilacaktir. |
| Turizm sektörünün hizli degisen talebi karsilayabilen rekabetçi bir yaprya kavusmasi için dijital dönüsüme uyum saglamasi desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.524) | Turizm sektörünün hizli degisen talebi karsilayabilen rekabetçi bir yaprya kavusmasi için dijital dönüsüme uyum saglamasi desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.524) | Turizm sektörünün hizli degisen talebi karsilayabilen rekabetçi bir yaprya kavusmasi için dijital dönüsüme uyum saglamasi desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.524) |
| Tedbir 524.1. Turizm sektöründe dijital teknolojilerin etkin kullanimi saglanacak, turizm deger zincirindeki tüm paydaslarin dijital ortamda birbirine baglanmasiyla "kesintisiz uçtan uca seyahat" yaklasimi sektöre | Kültür ve Turizm Bakanlig (S), Igisleri Bakanligi, Türkiye Turizm Tanitim ve Gelistirme Ajansi, Universiteler, STK'lar | 1. Tanitim faaliyetlerinde dijital teknolojilerin kullanimina agirlik verilecektir. |
| kazandirilacaktir. Tedbir 524.2. Mikro ve küçük isletmeler basta olmak üzere turizm isletmelerinin teknolojik altyapisi ve çalisanlarin dijital beceri düzeyinin yükseltilmesi desteklenecektir | Kültür ve Turizm Bakanlig (S), Içisleri Bakanligi, Üniversiteler, STK'lar | 1. Turizm isletmelerinin teknolojik altyapilarinin mevcut durumlari degerlendirilerek gelisim alanlarinin tespitine yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 524.3. Ziyaretçilere dogru kanallardan uygun igeriklerin ulastirilmasina yönelik çalismalar gerçeklestirilecek ve yenilikçi çözümlerle kullanic deneyimi iyilestirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanlig (S), igisleri Bakanligi, Türkiye Turizm Tanitim ve Gelistirme Ajansi, STK'ar | 1. Hedef pazar ülkelerde dijital platformlar, sosyal medya, seyahat arastirma ve satin alma siteleri gibi araçlarla tanitim çalismalar yürütülecektir. |
| Rekabetçi ve hizla degisen talebi karsilayabilen bir turizm sektörü için hizmet kalitesi | Rekabetçi ve hizla degisen talebi karsilayabilen bir turizm sektörü için hizmet kalitesi | Rekabetçi ve hizla degisen talebi karsilayabilen bir turizm sektörü için hizmet kalitesi |
| Tedbir 525.1. Hizmet kalitesini iyilestirerek daha rekabetçi bir turizm sektörü olusturmak üzere personelin mevcut becerilerini gelistirmesi ve yeni beceriler edinmesi saglanacaktir. | iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.525) Kultür ve Turizm Bakanligi (S), Içisleri Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Universiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar | 1. Talepte bulunan konaklama ve yiyecek içecek isletmelerinde çalisan personelin mesleki bilgi ve becerilerini gelistirmek ve hizmet kalitesini artirmak amaciyla 4.100 kisiye isbasi mesleki turizm egitimleri verilecektir. |
| Tedbir 525.3. Mesleki egitim müfredati sektörün ihtiyaçlari dogrultusunda yeniden düzenlenecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, MYK, Üniversiteler, STK lar | 1. Mesleki ve teknik ortaögretim programlari, ulusal meslek standartlar, ulusal ve uluslararasi yeterlilikler, teknolojil gelismeler ve sektörden gelen talepler dogrultusunda güncellenecektir. |
| Tedbir 525.4. Turizm sektörünün ihtiyaci olan nitelikli ara eleman ihtiyacinin karsilanmasina yönelik uygulamali egitim programlari gelistirilerek sürdürülecektir. | Milli Egitim Bakanliõl (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, STK'lar | 1. Protokol kapsamindaki mesleki ve teknik anadolu liselerinde okuyan ögrencilerin en az üç yabanci dil ögrenmelerine ve turizm isletmelerinde yogunlastirilmis beceri egitimi almalarina devam edilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 525.5. Hizmet kalitesinin ve turist memnuniyetinin artirilmasi amaciyla turizm tesislerinde fiziki sartlarin iyilestirilmesine yönelik mevzuat düzenlemesi yapilacak ve denetim faaliyetleri artirilacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanlig (S), içisleri Bakanligr, STK'lar | 1. Turizm amaçli konut kiralamalarina iliskin mevzuat çalismalari tamamlanarak konutlarin Kültür ve Turizm Bakanligi tarafindan belgelendirilmesi saglanacaktir. 2. Siniflandirma ve belgelendirme islemlerinde güncellemeler yapilarak ihtiyaç duyulan düzenlemeler hayata gegirilecektir. 3. Konaklama tesislerine yönelik Çin Dostu tesis belgesi verilmesi için çalismalar yürütulecektir. 4. Turizmde hizmet kalitesini artirmak amaciyia 3.500 turizm isletmesi belgeli tesisin denetimi gergeklestirilecektir. |
| Tutarli ve bütüncül turizm gelisimini saglamak, varis noktalarinin özgün kimliklerini olusturmak ve yerel ekonomik döngüyü güglendirmek üzere varis noktasi yönetim örgütleri | Tutarli ve bütüncül turizm gelisimini saglamak, varis noktalarinin özgün kimliklerini olusturmak ve yerel ekonomik döngüyü güglendirmek üzere varis noktasi yönetim örgütleri | Tutarli ve bütüncül turizm gelisimini saglamak, varis noktalarinin özgün kimliklerini olusturmak ve yerel ekonomik döngüyü güglendirmek üzere varis noktasi yönetim örgütleri |
| Tedbir 526.1. Varis noktasi yönetim örgütlenmesine iliskin hukuki altyapi olusturulacaktir. | hayata geçirilecektir. (Kalkinma Plani p.526) Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Içisleri Bakanligi, Türkiye Turizm Tanitim ve Gelistirme Ajansi | 1. il Tanitim ve Gelistirme Programi Kurullarinda bulunan üyelerin imzaladigi is birligi protokolü ile olusturulan altyapinin devam etmesi için gerekli adimlar atilacaktir. |
| Tedbir 526.2. Varis noktasi yönetimine iliskin pilot uygulamalar gerçeklestirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), içisleri Bakanligi, Türkiye Turizm Tanitim ve Gelistirme Ajansi, Yerel Yönetimler, STK'lar | 1. 24 Il igin Turizm Yol Haritasi hazirlanacaktir. |
| Ziyaretçi bagina turizm gelirinin artirilmasi amaciyla daha fazla gelir birakan turizm çesitleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.527) | Ziyaretçi bagina turizm gelirinin artirilmasi amaciyla daha fazla gelir birakan turizm çesitleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.527) | Ziyaretçi bagina turizm gelirinin artirilmasi amaciyla daha fazla gelir birakan turizm çesitleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.527) |
| Tedbir 527.1. Turizm ürünlerinin çesitlendirilmesine yönelik yatirimlarin ve isletmeciligin desteklenmesi amaciyla mevzuat çalismalari gerçeklestirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Içisleri Bakanligi, Ticaret Bakanligi, STK'lar | 1. Turizm isletmelerinin daha fazla ve harcama egilimi daha yüksek ziyaretçilerin olduju pazarlara hitap edecek özel konseptler gelistirmesi için mevzuat ve belgelendirme calismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 527.2. Turizm çesitlerinin planli gelisimini saglamak üzere ana plan ve strateji çalismalari yürütülecektir. | Kültür ve Turizm Bakanliji (S), Uludag Alan Baskanligi, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar | 1. Kis turizminin sürdürülebilir gelisimini saglamak üzere Uludag Alan Plani çalismasi tamamlanacaktir. |
| Tedbir 527.4. Turizm yatirimlarnin sürdürülebili bir anlayisla gerçeklestirilmesine yönelik planlama ve arazi tahsis Çalismalarina devam edilecek, turizm altyapi yatirimlar gerçeklestirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanlij (S), Çevre Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligu, içisleri Bakanligi, Yerel Yönetimler, STK'lar | 1. Antalya Kemer-Çamyuva Atrksu Aritma Tesisi ve Baglantili Alt Yapi Tesisleri Yapim Isi projesi tamamlanacaktir. 2. Manavgat Ilica, Manavgat Sorgun, Kemer Tekirova, Bodrum Yalikavak ve Çesme Ovacik'ta ücretsiz halk plajlari yapilacaktir. |
| Tedbir 527.5. Kültür ve turizm güzergahlari gelistirilerek ziyaretçi kalis süresinin ve harcamalarinin artirilmasi saglanacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Içisleri Bakanligi, Türkiye Turizm Tanitim ve Gelistirme Ajansi, Universiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar | 1. Kültürel ve turistik etkinlikler bakimindan yeni rotalar olusturulacak ve tanitim faaliyetleri yapilacaktir. |
|---|---|---|
| Turizm gelirinin artirilmasi, mevcut pazarlarimizin güglendirilmesi, yeni pazarlarin olusturulmasi ve harcama egilimi yüksek ziyaretçilere ulasilmasi amaciyla tanitim | Turizm gelirinin artirilmasi, mevcut pazarlarimizin güglendirilmesi, yeni pazarlarin olusturulmasi ve harcama egilimi yüksek ziyaretçilere ulasilmasi amaciyla tanitim | Turizm gelirinin artirilmasi, mevcut pazarlarimizin güglendirilmesi, yeni pazarlarin olusturulmasi ve harcama egilimi yüksek ziyaretçilere ulasilmasi amaciyla tanitim |
| Tedbir 528.1. Türkiye markasi altinda ve odakli bir biçimde yapilan etkin tanitim faaliyetlerine devam edilecektir. | faaliyetleri yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.528) Kültür ve Turizm Bakanlig (S), RTÜK, Türkiye Turizm Tanitim ve Gelistirme Ajansi, Yerel Yönetimler, STKlar | 1. Hedef pazar sayisi artinilacak ve bu yeni pazarlarda yürütülen tanitim faaliyetlerine agirlik verilecektir. 2. Gastronomi turizminde küresel çapta markalasmayi saglayacak etiketlerden biri olan Michelin Rehberi çalismalari kapsaminda istanbul, Izmir ve Bodrum'a yonelik tanitim faaliyetleri gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 528.2. Degisen tüketici egilimleri ile teknolojik gelismeler dogrultusunda yeni tanitim stratejileri belirlenecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), RTÜK, Türkiye Turizm Tanitim ve Gelistirme Ajansi, Yerel Yönetimler, STK'lar | 1. Gelisen trendlere uygun olarak yeni mecralar belirlenecek ve hitap ettiji ülkelere göre tanitim faaliyetleri gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 528.3. Yeni pazarlar olusturulmasi amaciyla bagta Amerika ve Uzak Dogu ülkeleri olmak üzere turist potansiyeli yüksek ülkelerde tanitim galismalari yurütülecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), RTÜK, Türkiye Turizm Tanitim ve Gelistirme Ajansi, | 1. Yeni odak pazarlarda tanitim faaliyetleri yürütülecektir. |
| Turizm sektörünün daha etkin analiz edilebilmesi için gerekli veri altyapisi olusturulacak ve | Turizm sektörünün daha etkin analiz edilebilmesi için gerekli veri altyapisi olusturulacak ve | Turizm sektörünün daha etkin analiz edilebilmesi için gerekli veri altyapisi olusturulacak ve |
| Tedbir 529.1. Turizm | mevcut turizm istatistikleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.529) Kültür ve Turizm Bakanligi (S), içisleri Bakanligi, Merkez Bankasi, TUIK,Türkiye Turizm Tanitim ve Gelistirme Ajansi, STKlar | 1. Yeni veri kaynaklari arastirilacak ve belirlenecektir. 2. Belirlenen veri kaynaklarinin bütünlestirilmesi ve analizi yapilacaktir. 3. Entegre edilen veri kaynaklan ilgili birimlerin kullanimina sunulacaktir. |
| salismasi tamamlanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, TCMB, TÜIK | 1. Turizm uydu hesaplarina iliskin tablolar tamamlanacak ve kullanima sunulacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| Turizm Geliri | Milyar Dolar | 46,5 | 55,6 | 59,6 |
| Ziyaretçi Sayisi | Milyon Kisi | 51,4 | 56,7 | 59,4 |
| Turizm Gelirinin GSYH içerisindeki Payi | Yüzde | 5,3 | ||
| Ziyaretçi Bagina Ortalama Harcama | Dolar | 905 | 980 | 1 003 |
| Ortalama Konaklama Süresi | Gece | 10,3 | 9,7 | |
| Ziyaretgi Bagina Gecelik Gelir | Dolar | 88 | 100 | 103 |
(1) Gerçeklegme Tahmini
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlgi, TÜIK
(2) Program
2.2.3. Sektörel Politikalar
2.2.3.1. Kamu Yatirim Politikalari
a) Mevcut Durum
2023 yili kamu yatirim uygulamalarinda; sektörel, bölgesel ve proje bazindaki öncelikler dikkate alinarak ekonomik ve sosyal altyapyi gelistirecek yatirimlara agirlik verilmistir. 2023 yili Yatirim Programi sene basi degerleri dikkate alindiginda, mahalli idare yatirimlari ve yatirim isçilik giderleri hariç olmak üzere toplam tutari 4.103,1 milyar TL, 2022 yili sonu kümülatif harcamasi 1.302,8 milyar TL ve 2023 yili baglangig ödenegi 454,2 milyar TL olan 3.546 kamu yatirim projesi yürütülmektedir.
2023 yili Yatirim Programi kapsamindaki 454,2 milyar TL'ik yatirim ödeneginden en yüksek payi yüzde 26,8 ile ulastirma sektörü alirken, madencilik sektörünün payi yüzde 17,4, egitim sektörünün payi yüzde 13,5, enerji sektörünün payr yüzde 9,8, tarim sektörünün payi yüzde 9,6 ve saglik sektörünün payi yüzde 8,6'dir. Imalat, turizm, konut, igme suyu ve kanalizasyon, teknolojik arastirma, güvenlik, adalet, çevre gibi diger sektörlerin toplam payi ise yüzde 14,3'tür.
2024-2026 dönemi Orta Vadeli Programinda ilan edilen kuruluslarin yatirim teklif tavanlari dikkate alindiginda 2024 yilinda yatirim projelerine ayrilan kaynagin önemli ölçüde artirilmasi hedeflenmistir. 2024 Yili Merkezi Yönetim Bütçesi Kanun Teklifinde 2023 yill sene baginda 402,7 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki yatirimlar için ayrilan ödeneklerin 2024 yilinda yüzde 127 oraninda artarak 912,8 milyar TL'ye ulagmasi öngörülmüstür. Benzer sekilde, 15 Eylül 2023 tarihli ve 32310 mükerrer sayili Resmî Gazete'de yayimlanan 2023/14 sayili Cumhurbaskanliji Genelgesi eki 2024-2026 Dönemi Yatirim Programi Hazirlama Rehberinde yer alan 2024 yili KIT yatirim teklif tavanlari da 2023 yilinda 163,4 milyar TL olan seviyesinden 271,6 milyar TL seviyesine gikarilmistir.
Ulkemizde, Yap-Iglet-Devret (YID), Yap-Iglet (YI), Yap-Kirala-Devret (YKD) ve Isletme Hakki Devri (IHD) olmak üzere dört temel Kamu Ozel Isbirligi (KOI) modeli uygulanmaktadir. Söz konusu modellerle 1986 yilindan baslamak üzere, Eylül 2023 itibariyla 270 KÖi projesi igin uygulama sözlesmesi imzalanmistir. Uygulama sözlesmesi imzalanan projelerin toplam yatirim büyüklügü Eylül 2023 fiyatlariyla 98,6 milyar dolara ulasmaktadir. Bu tutar içinde ulastirma sektörü 59,35 milyar dolar yatirimla ilk sirada yer almakta olup bunu 21,73 milyar dolarla enerji, 13,08 milyar dolarla saglik sektörü takip etmektedir. Mevcut durumda 250 proje igletmeye alinmis olup 20 projenin yapimina devam edilmektedir.
TABLO II: 15- Genel Devlet Sabit Sermaye Yatirimlarinin GSYH içindeki Payi
| Ülkeler | 2014-2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 (1) | 2023 (1) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Avro Bölgesi Ortalamasi | 3,2 | 3,3 | 3,6 | 3,4 | 3,8 | |
| Belgika | 2,5 | 2,6 | 2,7 | 2,7 | 2,9 | |
| Almanya | 2,2 | 2,4 | 2,6 | 2,6 | 2,7 | |
| Estonya | 5,2 | 5,0 | 5,6 | 5,2 | 5,0 | |
| Irlanda | 2,0 | 2,3 | 2,0 | 2,0 | 2,0 | |
| Yunanistan | 3,8 | 2,5 | 3,6 | 3,5 | 3,9 | |
| ispanya | 2,2 | 2,2 | 2,7 | 2,8 | 2,9 | |
| Fransa | 3,4 | 3,7 | 3,6 | 3,7 | 3,7 | |
| Hirvatistan | 3,3 | 4,3 | 4,7 | 3,8 | 4,7 | |
| Italya | 2,3 | 2,3 | 2,9 | 2,7 | 3,1 | |
| Letonya | 4,6 | 5,1 | 5,2 | 3,8 | 5,5 | |
| Litvanya | 3,3 | 3,1 | 3,1 | 3,0 | 3,6 | |
| Lüksemburg | 3,9 | 4,1 | 4,1 | 4,1 | 4,3 | |
| Malta | 3,2 | 3,8 | 3,8 | 3,3 | 3,8 | |
| Hollanda | 3,5 | 3,4 | 3,4 | 3,2 | 3,3 | |
| Avusturya | 3,0 | 3,1 | 3,6 | 3,3 | 3,4 | |
| Portekiz | 1,9 | 1,8 | 2,6 | 2,5 | 3,1 | |
| Slovakya | 4,2 | 3,6 | 3,1 | 3,3 | 4,9 | |
| Slovenya | 3,9 | 3,8 | 4,7 | 5,2 | 6,1 | |
| Avro Bölgesi Disi AB Ort. | 4,1 | 4,2 | 4,1 | 4,0 | 4,4 | |
| Bulgaristan | 4,0 | 3,3 | 2,6 | 3,0 | 3,8 | |
| Sek Cumhuriyeti | 4,0 | 4,4 | 4,7 | 4,6 | 4,7 | |
| Danimarka | 3,6 | 3,2 | 3,4 | 3,1 | 3,3 | |
| Macaristan | 5,1 | 6,3 | 6,3 | 5,3 | 5,3 | |
| Polonya | 4,2 | 4,3 | 4,1 | 4,0 | 4,1 | |
| Romanya | 3,7 | 3,5 | 4,2 | 4,2 | 5,2 | |
| isveç | 4,5 | 4,9 | 4,8 | 4,9 | 4,9 | |
| Bulgaristan | 4,0 | 3,3 | 3 | 2,6 | 3,0 | 3,8 |
| AB Ortalamasi | 3,5 | 3,6 | 3,7 | 3,6 | 4,0 | |
| ABD | 3,2 | 3,3 | 3,3 | 3,2 | 3,2 | |
| Japonya | 3,7 | 3,9 | 4,2 | 4,2 | 4,1 | |
| Birlesik Krallik | 2,7 | 2,8 | 3,1 | 3,1 | 3,2 | |
| 2,4 | 2 ,3 |
Kayaki yrupa Komisyonu Ekonomik Tahnmniez Raporu, Ilkbarna 2023, Stater ve Bluse Basykani,5 (1) Gerçeklesme Tahmini
b) Amaç
Kamu yatirimlariyla ekonominin rekabetçiliginin ve verimliliginin artirilmasi, kamu hizmetlerinin daha etkin sunulmasi yoluyla toplumun tüm kesimlerinin yaçam standartlarinin iyilestirilmesi ve refahinin yükseltilmesi, çevresel sürdürülebilirligin saglanmasi, dijital dönüsümün desteklenmesi, bölgeler arasi gelismislik farklarinin azaltilmasi, özel sektör yatirimlarinin ihtiyag duydugu altyapinin temin edilmesi ile afetlere ve küresel risklere karsi dayanikhligin artirilmasi, kamu özel isbirligi (KÖi) uygulamalarinin makroekonomik politikalar, sektörel öncelikler, sosyoekonomik yapilabilirlik ve bütçe prensipleriyle uyumlu olarak, ayrica dengeli bir risk paylasimi ve maliyet etkinligi çerçevesinde yürütülmesi temel amaçtir.
(Yüzde)
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu / isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Kamu yatirimlarina ayrilan kaynak artirilacaktir (Kalkinma Plani. p. 531) | Kamu yatirimlarina ayrilan kaynak artirilacaktir (Kalkinma Plani. p. 531) | Kamu yatirimlarina ayrilan kaynak artirilacaktir (Kalkinma Plani. p. 531) |
| Tedbir 531.2. Özel sektörün ve kurumsal yatirimcilarin finansman kaynaklarinin, kamu özel isbirligi modeli dâhil alternatif ve yenilikçi finansman yöntemleri araciligiyla altyapi yatirimlarinin finansmaninda etkin bir gekilde kullanilmasi için uygun ortam olusturulacak, bu yöntemler yayginlastirilacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, SPK, BDDK, Uygulayiar Kuruluslar, Yerel Yönetimler | 1. KÖl projelerinin finansmaninda sermaye piyasasi araçlarinin kullanimini teminen ihtiyaç ve bosluk analizine yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Kamu yatirimlarina ayrilan kaynaklarin daha etkin sekilde kullanilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.532) | Kamu yatirimlarina ayrilan kaynaklarin daha etkin sekilde kullanilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.532) | Kamu yatirimlarina ayrilan kaynaklarin daha etkin sekilde kullanilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.532) |
| Tedbir 532.2. KÖi projeleri, makroekonomik politikalar, sektörel öncelikler, kamu yükümlülükleri ve bütçe dengeleri dikkate alinarak sosyoekonomik yapilabilirlik, maliyet etkinlik, bütçe prensipleriyle uyum ve dengeli bir risk paylasimi gözetilerek planlanacak ve yürütülecektir. | Strateji ve Bütçe Baskanligr (S) | 1. Projelerin finansal ve sosyo- ekonomik yapilabilirliginin analizine yönelik calisma tamamlanacaktir. |
| Tedbir 532.4. Kamu yatirim planlamasini güglendirmek üzere yerel yönetimleri de kapsayacak sekilde tüm kurumlarda Köi dâhil tüm yatirim projelerinin hazirlanmasi, finansmani, uygulanmasi, izlenmesi ve degerlendirilmesi süreçlerinin uluslararasi standartlara uygun gekilde gerçeklestirilmesi için kurumsal yapi güçlendirilecek, beseri kapasite artirilacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Uygulayicr Kuruluslar, Yerel Yönetimler | 1. Proje hazrlik, izleme ve degerlendirme konularinda egitimler verilecektir. |
2.2.3.2. Is ve Yatirim Ortami
a) Mevcut Durum
2023 yilinda özel kesim yatirimlarinin artirilmasi ve üretken alanlara yönlendirilmesi amaciyla yatirim ortaminin iyilestirilmesine, yabanci sermayenin tesvik edilmesine ve yatirim desteklerine yönelik faaliyetlere devam edilmistir.
Cumhurbaskanligi Hükümet Sistemine geçisin ardindan yeniden yapilandirilan Yatirim Ortaminin Iyilestirilmesi Koordinasyon Kurulu (YOIKK), Cumhurbaskani Yardimcisi baskanliginda düzenli toplantilar gergeklestirmektedir. 2023 yili YOIKK çalisma dönemi için kamu ve özel sektör önerileri dogrultusunda, kisisel verilerin korunmasi, mevzuatin iyilestirilmesi, risk yönetiminin gelistirilmesi, uluslararasi endekslerde ilerleme, veri politikasi olusturulmasi, yatirim imkânlarinin iyilestirilmesi, yatirim süreçlerinin dijitallestirilmesi, yatirim uyusmazliklarinin çözümlenmesi ve yesil dönüsümün hizlandirilmasi bashikli öncelikli donüsum alanlari altinda belirlenen eylemlere iliskin çalismalar devam etmektedir.
Yatirim Suregleri Kllavuzlari dijital ortamda birlestirilerek sirketlerin kurulus asamasindan faaliyete geçene kadar tamamlanmasi gereken tüm bürokratik islemler ile izin, onay, ruhsat ve lisans süreçlerini içeren Yatirim Süreçleri Kilavuzu hazirlanmis ve www.invest.gov.tr internet adresi üzerinden erigime agilmistir.
Cumhurbaskanligi Yatirim Ofisi tarafindan yatirim yeri seçim simülasyonu çalismasi tamamlanmis olup çaligma ile uluslararasi dogrudan yatirimlarda rakip ülkelerle kiyaslama yapilarak Türkiye nin sektör, faaliyet ve yatirim karar kriteri özelinde kargilastirmali konumu ortaya konulmustur. Yine Kalkinma Ajanslarinin 81 ilde faaliyet gösteren Yatirim Destek Ofisleri ile Cumhurbaskanligi Yatirim Ofisi ortakligiyla Bölgesel Yatirim Ortami Degerlendirme Anketi çalismasi tamamlanarak il ve bölge bazinda yatirim ortami ile yatirimalarin beklentilerine yönelik degerlendirme raporu hazirlanmistir.
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlügü ile Cumhurbaskanligi Yatirim Ofisi arasinda imzalanan veri paylasim protokolü ile yatirima uygun hazine arazilerinin tespit edilmesi süreci kolaylastirilmis, yatirimalara sunulan yatirim yeri temini hizmetlerinin hizi ve kalitesi artinilmistir. Ayrica Girisimci Bilgi Sistemi Verileri Kapsaminda Yapilacak Ortak Çalismaya Iliskin Protokol kapsaminda Sanayi ve Teknoloji Bakanligu ile Yabanci Sermayeli isletmelerin Türkiye Ekonomisindeki Yeri ve Onemi konulu analiz çalismasi baglatilmistir. Bu kapsamda Türkiye de faaliyet gösteren yabanci sermayeli igletmelerin üretim, istihdam, ihracat ve ArGe basta olmak üzere birçok bashikta ülke ekonomisine yaptiklari katkilar ve yerel firmalar ile kurduklari baglantilarin analiz edilmesi öngörülmektedir.
TCMB verilerine göre ülkemize 2002-2022 döneminde toplam 253,6 milyar dolar tutarinda Uluslararasi Dogrudan Yatirim (UDY) girisi olmustur. UDY girigi 2007 yilinda 22 milyar dolarla en yüksek seviyeye ulasmisken 2021 yilinda bu rakam 13,3 milyar dolar, 2022 yilinda ise 13,4 milyar dolar olmustur. Onümüzdeki dönemde uluslararasi yatirimlarin imalat sanayii gibi verimlilik artisi imkâni daha yüksek alanlara çekilebilmesi ve ekonominin ihtiyas duydugu kaynak giriginin artirimasi amaciyia UDYye iliskin çalismalar sürdürülecektir. Bu kapsamda uygulama süresi 2023'te dolacak olan ve Türkiye'nin uluslararasi dogrudan yatirim politikasinin genel çerçevesini belirleyen Türkiye Uluslararasi Dogrudan Yatirimlar Stratejisinin yenilenmesi için Cumhurbaskanligr Yatirim Ofisi koordinasyonunda çalismalara baslanilmistir.
b) Amaç
Is ve yatirim ortaminda islemlerin en az evrak sayisi, en kisa süre ve en düsük maliyetle yapilmasi suretiyle ekonominin daha rekabetçi bir yapiya kavusturulmasi, bürokratik ve hukuki öngörülebilirligin daha da güçlendirilmesi, nitelikli uluslararasi dogrudan yatirimlardan daha fazla yararlanilmasi yoluyla yatrim, üretim, istihdam ve ihracat artinlarak yurt içi ve uluslararasi piyasalar için bir tedarik ve üretim merkezi olmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu / isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Bürokratik süreçlerin kolaylastirilmasi ve maliyetlerin azaltilmasi yoluyla yatirimlara ivme kazandirilacaktir. (Kalkinma Plani p.536) | Bürokratik süreçlerin kolaylastirilmasi ve maliyetlerin azaltilmasi yoluyla yatirimlara ivme kazandirilacaktir. (Kalkinma Plani p.536) | Bürokratik süreçlerin kolaylastirilmasi ve maliyetlerin azaltilmasi yoluyla yatirimlara ivme kazandirilacaktir. (Kalkinma Plani p.536) |
| Tedbir 536.1.Yatirim Süregleri Kilavuzunda belirlenen ve zaman kaybina sebep olan prosedürlerin uygulayici kurumlarca en aza indirilmesi saglanacaktir. | Cumhurbaskanligr Yatirim Ofisi (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Yatirim Süreçleri Kilavuzunda yer alan prosedürlerde sadelestirilebilecek hususlar özel sektör çati kuruluslariyla isbirligi iginde belirlenecektir. |
| 2. Dünya Bankasi tarafindan 180 ülkenin is ve yatirim ortamini analiz etmek üzere gelistirilen Business Ready Projesi kapsaminda yer alacak konulara yönelik olarak reform alanlari tespit edilecek ve yillik eylem plani hazirianacaktir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 536.2. Yatirimlara iliskin izin, onay, ruhsat, belge güncellemesi gibi süreclerin çevrimiçi platforma tasinmasi saglanacaktir | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), llgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Yatirim süreçlerine özel dijital bir altapinin olusturulmasina yönelik çalismalar baslatilacaktir. |
| Tedbir 536.3. Is ve yatirim sürecleri, kurulacak sektörel tek durak ofisler araciligiyla en aza indirilecektir | Cumhurbaskanligi Yatirim Ofisi (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1.ilgili kamu kurumlari ve özel sektör çati kuruluslari ile farkh tek durak ofis modellerinin uygulanabilirligi konusunda çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 536.4. Finansal Piyasalar Ortak Sicil Veri Tabani olusturularak izne tabi is ve islemlerde sürecin hizlandirilmasi ve kolaylastirilmasi saglanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Adalet Bakanligi, TCMB, BDDK, Cumhurbaskanligl Dijital Dönüsüm Ofisi, Cumhurbaskanligi Finans Ofisi, Sosyal Güvenlik Kurumu, Gelir Idaresi Baskanligi, SEDDK, Sermaye Piyasasi Lisanslama Sicil ve Egitim Kurulusu | 1. Kaydi tutulmasi gerekli gerçek ve tüzel kigilerin belirlenmesi, veri formati ile veri tabani altyapisinin olusturulmasi, sicile iliskin gerekli bilgilerin temini, hukuki mevzuat altyapisinin olusturulmasi gibi is adimlari belirlenerek izne tabi is ve iglemlerde ana paydaslar arasindaki bilgi alisverisi için gereken bilgi ve belgelere iliskin sicil olusturulacaktir. |
| Yatirimlara ayrilan hazine arazisi miktari artirilacak, arazi tahsis süreçleri kurumlar arasi koordinasyon artirilarak iyilegtirilecektir. (Kalkinma Plani p.537) | Yatirimlara ayrilan hazine arazisi miktari artirilacak, arazi tahsis süreçleri kurumlar arasi koordinasyon artirilarak iyilegtirilecektir. (Kalkinma Plani p.537) | Yatirimlara ayrilan hazine arazisi miktari artirilacak, arazi tahsis süreçleri kurumlar arasi koordinasyon artirilarak iyilegtirilecektir. (Kalkinma Plani p.537) |
| Tedbir 537.1. Yatrimlar icin ayrilabilecek Hazine arazileri ülkemizin uzun dönemli yatirim ihtiyaçlari çerçevesinde çevresel ve sosyal etkiler ile lojistik gereksinimler dikkate alinarak bölgesel ve sektörel bazda belirlenecektir. | Çevre, Sehircilik ve Ïklim Degisikligi Bakanlig (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligl | 1. Lisanssiz Rüzgar Enerjisi Santrali (RES) ve Günes Enerjisi Santrali (GES) kurulmak üzere Hazine arazileri ilana gikarlacaktir. |
| Tedbir 537.2. Yatirim yeri tahsis süreglerinde etkin bir koordinasyon mekanizmasi kurulacak ve özellikle stratejik ve büyük ölgekli yatirimlarda süreçlerin daha hizli islemesini saglayacak yeni tahsis modelleri gelistirilecektir. | Cumhurbaskanligi Yatirim Ofisi (S), Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1.Yatirim yeri tahsis mekanizmalar ile ilgili bürokrasinin azaltilmasi ve mevzuat güncellemeleri hakkinda tespit ve öneri raporu hazirlanacaktir. |
| Tedbir 537.3. Yatirim yeri tahsisinin üst ölçekli planlar ve bölgesel kalkinmayla iliskilendirilerek gerçeklestirilmesi saglanacaktir. | Cevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. 10 milyon m≥ Hazine taginmazi turizm, sanayi, saglik, egitim, hayvancilik yatirimlari icin ilana çikarilacaktir. 2. Sanayi Alanlari Master Plani çalismasi baslatilacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 537.5. Türkiye nin uluslararasi dogrudan yatirimlara yönelik yatinim yeri segiminde alternatif senaryolarin degerlendirmesine imkân sunan çalismalar gelistirilecektir. | Cumhurbaskanligi Yatirim Ofisi (S) | 1. Türkiye'nin ihtiyaç duydugu nitelikli uluslararasi dogrudan yatirim profilleri belirlenecektir. 2.Nitelikli UDY profilleri özelinde Türkiye'nin rekabet analizi yapilacaktir. |
| Is ve yatirim ortaminda düzenleyici çerçeve iyilestirilerek yatirima güveni, öngörülebilirlik ve istikrar artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.538) | Is ve yatirim ortaminda düzenleyici çerçeve iyilestirilerek yatirima güveni, öngörülebilirlik ve istikrar artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.538) | Is ve yatirim ortaminda düzenleyici çerçeve iyilestirilerek yatirima güveni, öngörülebilirlik ve istikrar artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.538) |
| Tedbir 538.2. Yatirima ile kamu kurumlari arasinda fikan yatirim uyugmazhiklarinin taraflarin uzlagmasi yoluyla en hizli ve en az maliyetle sonuglandirilmasini saglamak üzere alternatif çözüm usulleri | Adalet Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Cumhurbaskanligi Yatirim Ofisi, Strateji ve Bütçe Baskanligr | 1. Genis katilimli bir komisyon kurularak ihtiyaç analizi ve gerekli çalismalar yapilacaktir. 2. idari sulh usulünün etkinlestirilmesine yönelik mevzuat hazirlik çalismalari tamamlanacaktir. |
| gelistirilecektir Tedbir 538.3. Icra ve iflas sisteminin etkinligi borçlu ve alacakli arasindaki hassas dengenin gözetilmesi suretiyle artirilacaktir. | Adalet Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Cumhurbagkanligi Yatirim Ofisi | 1. Icra ve iflas mevzuatinin günümüz sartlari göz önüne alinmak suretiyle güncellenmesine iliskin çalismalar yürütülecektir. 2. UYAP sistemine icra dairelerindeki derdest fiziki dosyalarin aktanlmasi çaligmasi tamamlanacaktir. |
| Tedbir 538.4. Yargida ihtisaslasmanin gelistirilmesi kapsaminda hâkim ve savcilar ile bilirkisi ve arabulucularin nitelik ve nicelik açisindan gelistrilmesine yönelik çalismalar yapilacak, ihtisas mahkemeleri güclendirilecektir | Adalet Bakanlig (S), Hakimler ve Savcilar Kurulu, Adalet Akademisi | 1. Is daglimi suretiyle olusturulan ihtisas mahkemelerinin etki analizinin yapilarak yeni ihtiyag alanlari belirlenecektir. 2. Sorusturmalarin etkinliginin saglanmasi için ihtisaslasmanin gelistirilmesi saglanacaktir. 3. Ïhtisas mahkemelerinde görev yapan hâkimler ile ihtisaslasma gerektiren sorusturmalarda görev yapan savailarin görev öncesi ve süresince meslek içi egitim almalari saglanacaktir. |
| Yabanci ülkelerde yagayan arastirmaci ve girisimcilerin ülkemizde faaliyet göstermesini cazip kilacak düzenlemeler yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.539) | Yabanci ülkelerde yagayan arastirmaci ve girisimcilerin ülkemizde faaliyet göstermesini cazip kilacak düzenlemeler yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.539) | Yabanci ülkelerde yagayan arastirmaci ve girisimcilerin ülkemizde faaliyet göstermesini cazip kilacak düzenlemeler yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.539) |
|---|---|---|
| Tedbir 539.2. Ilkasama girisimcileri için vize modelinin olusturulmasi saglanarak yurt disindaki girisimcilerin Türkiye ye gelmesini cazip kilacak destek ve düzenlemeler yapilacaktir. | Disisleri Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, içisleri Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Ilkasama girisimcileri igin vize modeline yonelik faaliyetler sürdürülerek gerekli destek ve düzenlemeler hayata gegirilecektir. |
| Tedbir 539.3. Ar-Ge veya Ür-Ge faaliyetleri yürütülmesi, yatirimin yapilmasi, yönetilmesi veya isletilmesiyle ilgili olarak ülkeye gelecek diger ülke vatandaglarina ve ailelerine ikamet ve çalisma izni verilmesinde öncelik ve kolaylik saglanacaktir. | Çaligma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), içisleri Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Teknolojik dönüsüm ve dijitallesme sürecinin getirdigi uzaktan çalisma seklinin sektörel, mesleki ve bölgese isgücü göçü baglaminda etkilerinin analiz edilmesine yönelik arastirma çalismasi yapilacaktir. |
| Yatirimlarin artirilmasi ve nitelikli uluslararasi dogrudan yatirimlarin çekilebilmesi amaciyla dijital ve yesil dönügüm sürecinden azami ölçüde faydalanilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.540) | Yatirimlarin artirilmasi ve nitelikli uluslararasi dogrudan yatirimlarin çekilebilmesi amaciyla dijital ve yesil dönügüm sürecinden azami ölçüde faydalanilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.540) | Yatirimlarin artirilmasi ve nitelikli uluslararasi dogrudan yatirimlarin çekilebilmesi amaciyla dijital ve yesil dönügüm sürecinden azami ölçüde faydalanilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.540) |
| Tedbir 540.1. Is ve yatirim ortaminin dijital dönüsümünde uluslararasi standartlar dikkate alinarak karsilikli islerlik, emniyet, kigisel verilerin korunmasi, kapsayialik, sürdürülebilirlik ve uluslararasi isbirligi ilkelerine dayanan ulusal | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Adalet Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanliji, | 1. Dijital devlet ve dijital dönüsüm alaninda uluslararasi is birligi firsatlari degerlendirilerek öncelikli ülke ve alanlara yönelik uluslararas is birligi, egitim ve tanitim mekanizmasi güçlendirilecektir. |
| standartlar belirlenecektir. Tedbir 540.3. Yesil ve dijital dönüsüm sürecinde Türkiye'nin daha rekabetçi hale gelebilecegi üretim, ihtisaslasmis hizmetler, finansal hizmetler ve lojistik gibi alanlarda merkez olma potansiyeli harekete geçirilecektir. | Cumhurbaskanligl Yatirim Ofisi (S), Ticaret Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligy, Cumhurbaskanligi Strateji ve Bütçe Baskanligi, Istanbul Finans Merkezi, | 1. Çok uluslu sirketlerin diger ülkelerdeki operasyonlarini yönetmek ve desteklemek üzere kurduklar "Bölgesel Yönetim Merkezi" ve "Ortak Hizmet Merkezi" yatirimlarini ülkemize gekmek için ihtiyaç analizi çalismasi yapilacaktir. |
| Tedbir 540.4. Dijital dönüsüm ve yesil dönüsüm igin kaynak bilgi ve iyi uygulama örnekleri portali olusturularak isletmelerin egitim materyalleri, standartlar, kilavuz dokümanlar ve öz degerlendirme araçlari gibi belgelere erisimi kolaylastirilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S) | 1. Dijital Dönüsüm Destek Programi Portali hayata geçirilerek ilgili dökümanlar erisime agilacaktir. |
| Türkiye'nin güçlü jeopolitik konumundan faydalanarak talep degisimlerine hizli cevap verebilecek, yurt içi ve yurt disi talepleri zamaninda karsilayabilecek, olasi sorunlar karsisinda esnek ve dirençli yapiya sahip bir tedarik zinciri olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.541) | Türkiye'nin güçlü jeopolitik konumundan faydalanarak talep degisimlerine hizli cevap verebilecek, yurt içi ve yurt disi talepleri zamaninda karsilayabilecek, olasi sorunlar karsisinda esnek ve dirençli yapiya sahip bir tedarik zinciri olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.541) | Türkiye'nin güçlü jeopolitik konumundan faydalanarak talep degisimlerine hizli cevap verebilecek, yurt içi ve yurt disi talepleri zamaninda karsilayabilecek, olasi sorunlar karsisinda esnek ve dirençli yapiya sahip bir tedarik zinciri olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.541) |
|---|---|---|
| Tedbir 541.4. Türkiye'nin küresel deger zincirleri igindeki konumu ve gelisme potansiyeli çerçevesinde yerli üretimle tedarik zincirlerini kisaltma stratejileri belirlenerek sanayi kümelenmelerinin güglendirilmesi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Ticaret Bakanligi, Universiteler | 1.Teknoloji Odakli Sanayi Hamlesi çagrisi kapsaminda basvurular alinacak ve degerlendirilecektir. |
| is ve yatirim ortaminda yönetisim ve risk yönetiminin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.542) | is ve yatirim ortaminda yönetisim ve risk yönetiminin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.542) | is ve yatirim ortaminda yönetisim ve risk yönetiminin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.542) |
| Tedbir 542.1. Kamu ve özel sektör arasindaki diyalogun güglendirilmesi yoluyla Yatirim Ortamini Iyilestirme Koordinasyon Kurulunun daha etkin karar almasi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), Cumhurbaskanligl Yatirim Ofisi | 1. Yeni dönem YOÏKK eylem Plani taslagi üzerinde mutabakat saglanmasini müteakip döviz kazandirici, cari açigi azaltan ve mal ve hizmet ihracatini kolaylastirici hususlara odaklanan eylemler üzerinde çalismalara baslanacaktir. |
| Tedbir 542.2. Türkiye'nin diger ülkelerde gerçeklestirecegi uluslararasi dogrudan yatirimlari yönlendirme ve kolaylastirma yönündeki kapasitesi gelistirilecektir. | Cumhurbaskanligi Yatirim Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi | 1. Yerli yatirimalarin diger ülkelerde gerçeklestirecegi dogrudan yatirimlarin yönlendirilmesi ve kolaylastinilmasini saglayacak modeller olusturulacaktir. |
| Tedbir 542.3. Karar alma süreglerinin dogru sekilde ilerlemesi ve bilgi asimetrisinin azaltilabilmesi amaciyla kamu kurumlari tarafindan elde edilen gizli olmayan verilerin ortak dijital bir platform üzerinden, standartlara uygun ve düzenli paylasilmasi saglanacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönügüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, TÜIK, Ticaret Bakanligi, Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligy, Cumhurbaskanligr Yattrim Ofisi | 1. Verilerin korunmasina dair uluslararasi normlar da göz önünde bulundurularak kamu kurumlarinin uhdesindeki is ve yatirim ortamini ilgilendiren ve ekonomik nitelik tasiyan verilerin toplanmasi, derlenmesi, konsolide edilmesi ve kamuoyu ile paylasilmasina yönelik calismalar yapilacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) 2024(2) | |
|---|---|---|---|---|
| Uluslararasi Dogrudan Yaturim iginde Türkiye'nin Payl | Yüzde | 1,0 | 1,0 | 1,1 |
| Planli Sanayi Alanlarinin (EB, OSB, KSS) Ülke Yüzölçümüne Orani | Yüzde | 0,17 | 0,18 | 0,22 |
(1) Gergeklegme Tahmini
2.2.3.3. Bilim, Teknoloji ve Yenilik
a) Mevcut Durum
Son dönemde çevresel ve teknolojik risklere kargi dayanikllik, sürdürülebilirlik, toplumsal kapsayicilik ve rekabetgilik gibi konularin ülkelerin bilim, teknoloji ve yenilik politikalarina yön verdigi görülmektedir. Özellikle yesil ve dijital dönüsümü odaga alarak katma degeri yüksek ürün ve hizmet gelistirme kapasitesini artiran, toplumsal zorluklara çözüm üreten, insan odakli ve isbirligine dayali politika ve faaliyetlerin önemi artmistir. Bu kapsamda, yesil ve dijital dönügüme uyum saglanmasi için öncelikli sektör ve alanlarda nitelikli Ar-Ge insan kaynaginin gelistirilmesi, özel sektörün bu dönüsüme yönelik organizasyon ve yenilik kabiliyetlerinin artirilmasi, Ar-Ge ve yeniligin finansmanina yönelik etkin mekanizmalarn ve alternatif finansman kaynaklarinin olusturulmasi igin caligmalar sürdürülmektedir.
Ülkemizde de Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri son yillarda artis göstermis olup Ar-Ge harcamalarinin GSYH'ye orani 2021 yilinda yüzde 1,4'e ulagmistir. Benzer sekilde, Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin önemli unsurlarindan olan arastirmaci insan gücü baglaminda 2021 yili itibariyla Tam Zaman Esdeger (TZE) arastirmaci ve TZE Ar-Ge personeli sayilari sirasiyla 168.879 ve 221.811 olarak gerçeklegmistir. Toplam TZE Ar-Ge personelinin yüzde 18,3'ü doktora ve üstü dereceye sahiptir. Bununla birlikte, Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin küresel gelismeler ve ülkemiz öncelikleri dogrultusunda artirilmasi ve gelistirilmesi, hem kamu hem de özel kesim tarafindan Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerine daha fazla kaynak ayrilmasi, Ar-Ge insan gücünün sayi ve nitelik olarak artirilmasi ihtiyaci devam etmektedir.
Yüksek katma degerli üretimi desteklemek amaciyla üniversitelerde yürütülen Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri hiz kazanmistir. Son yillarda baslatilan önemli bir gelisme arastirma üniversitesi uygulamasi olup bu kapsamda 23 üniversite, arastirma üniversitesi olarak belirlenmistir. Bu üniversitelerin performanslarinin izlenmesi ve özel programlarla desteklenmesine devam edilmektedir. 2022 yilindan itibaren Arastirma Üniversiteleri Destek Programi baglatilmis olup devlet arastirma üniversitelerine YOK tarafindan eslestirildikleri odak alanlarda kullanilmak üzere ilave bilimsel arastirma proje bütçesi tahsis edilmektedir.
Arastirma altyapilarinin Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artirilmasi yonündeki ihtiyaç artarak devam etmektedir. Bu konuda, arastirma altyapilarinin Ar-Ge kapasitelerinin güçlendirilmesine yönelik çalismalardan olan 6550 sayili Arastirma Altyapilarinin Desteklenmesine Dair Kanun çerçevesinde yedi arastirma altyapisi desteklenmekte ve bu altyapilarin performanslarinin izlenmesi ile iki arastirma altyapisinin sisteme alinmasina yönelik süreç devam etmektedir. Ayrica, ülkemizde faaliyet gösteren öncü arastirma altyapilarna yönelik yol haritasi çalismasinin tamamlanmasi önemini korumaktadir. Arastirma altyapilarinin ulusal Ar-Ge ekosistemindeki etkinliginin artirilmasini teminen altyapilara saglanan desteklerin performans bazli olarak artirimasi ile arastirma altyapilarinin ilgili diger ulusal ve/veya uluslararasi aktörlerle isbirligi yapmasina imkân verecek platformlarin kurulmasina yönelik ihtiyaç devam etmektedir.
TABLO II: 16- Bilim ve Teknoloji Alanindaki Temel Göstergeler
| 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ar-Ge Harcamalarinin GSYH içindeki Payr | 0,97 | 1,12 | 1,18 | 1,27 | 1,32 | 1,37 | 1,40 |
| (Yüzde) Gayri Safi Yurt Içi Ar-Ge Harcamasi (Milyon TL - | 22 741 | 29 412 | 36 862 | 47 802 | 56 978 | 69 038 | 101 738 |
| Cari Fiyatlarla) Ar-Ge Harcamalarinin | |||||||
| Sektörel Dagilimi (Yüzde) | |||||||
| Yüksekögretim | 41,3 | 42,3 | 39,6 | 38,6 | 34,2 | ||
| Özel Sektör | 49,3 | 50 | 53 | 56,1 | 61,3 | ||
| Kamu | 9,4 | 8 | 7,8 | 7,4 | 5,3 | 5,4 | 4,5 |
| TZE Ar-Ge Personeli | 122 288 | 153 552 | 172 119 | 182 847 | 221 811 | ||
| Sayist | |||||||
| TZE Arastrmaci Sayisi | 95 161 | 100 158 | 111 893 | 126 249 | 135 515 | 149 731 | 168 879 |
| TZE Doktora veya | 27 097 | 27 506 | 28 466 | 34 282 | 36 204 | 37 880 | 40 591 |
| Esdegeri Egitim Seviyesine Sahip Ar-Ge | |||||||
| Personeli Sayisi Hakemli Dergilerdeki Yayin Sayisi | 45 026 | 48 085 | 45 417 | 46 752 | 51 735 | 57 529 | 65 783 |
Kaynak: TUIK, TUBITAK, SCImago
2021-2027 dönemini kapsayan ve yaklagik 100 milyar avro bütçesi olan Ufuk Avrupa Programina yönelik çalismalar ilgili kurum ve kuruluslarla koordinasyon halinde yürütülmektedir. Bu çerçevede yürütülen bilgilendirme çalismalari ve özellikle Ufuk 2020'de elde edilen deneyim ile artan isbirligi kapasitemiz neticesinde ülkemizin söz konusu Programdan aldigi katki payi tutari 216,2 milyon avroya yükselmistir. Yedi yillik Ufuk 2020 Programi döneminin tamaminda ülkemizde 29 çok ortakli projenin koordinatörlük görevi yürütülmügken Ufuk Avrupa Programinin ilk iki yilinda bu sayi 35'e yükselmistir.
2019 yilindan itibaren Arktik ve Antarktika'ya ulusal bilim seferleri düzenlenmekte ve uluslararasi platformlarda ülkemizin görünürlügü adina çalismalar yapilmaktadir. 2023 ylli itibariyla yedi Ulusal Antarktika (TAE), üç Ulusal Arktik (TASE) Bilim Seferi ve alti Ulusal Kutup Bilimleri Calistayi düzenlenmis, 13 farkl ülke ile kutup çaligmalari alaninda is birligi anlasmasi imzalanmistir.
Küresel uzay ekonomisi büyümeye hizla devam etmekte olup ülkemizde de bu alandaki çaligmalar son yillarda ivme kazanmistir. 2023 yilinda yerli ve milli ilk metrealti çözünürlüge sahip yer gözlem uydumuz iMECE'nin uzaya firlatilmasi gergeklesmistir. Milli Uzay Programi birinci safha çalismalari kapsaminda uzaya bilimsel misyonlari gergeklestirmek üzere gönderilecek ilk Türk vatandaginin yil sonu itibariyla gitmesi planlanmaktadir. Bununla beraber Ay'a yumusak inis görevinin tamamlanabilmesi amaciyla gelistirilen uzay aracinda kritik tasarim asamasina gelinmistir. Son yillardaki bu gelismelere ek olarak, önümüzdeki dönemde ülkemizin uzay ekosisteminin daha da güçlendirilmesi, küresel uzay pazarindan giderek daha fazia pay alinmasi, uzaya erisim ve uzayin kullaniminda bagimsizligin artirilmasi, uzay alaninda uluslararasi isbirliklerinin ve uzayin toplum yararina kullanilmasi imkânlarinin gelistirilmesi ihtiyaci devam etmektedir.
b) Amaç
Bilgi üretmeye yönelik sorgulama, arastirma, ögrenme, gelistirme istek ve düsünce sistematigini tüm düzeylerde yayginlastiran, katma degeri yüksek ürün ve hizmet gelistirme kapasitesini artiran, toplumsal zorluklara çözüm üreten, ikiz dönüsümü destekleyen, insan odakli, çevik, isbirligine dayali, etkin isleyen bir bilim, teknoloji ve yenilik ekosistemi olusturmak temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Ar-Ge insan kaynagi kapasitesi ve niteligi güglendirilecek, arastirma kariyerlerinin çekiciligi ve sürdürülebilirligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.544) | Ar-Ge insan kaynagi kapasitesi ve niteligi güglendirilecek, arastirma kariyerlerinin çekiciligi ve sürdürülebilirligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.544) | Ar-Ge insan kaynagi kapasitesi ve niteligi güglendirilecek, arastirma kariyerlerinin çekiciligi ve sürdürülebilirligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.544) |
| Tedbir 544.1. Doktora ve doktora sonrasi arastirmacilar için çalisma ve arastirma imkânlari iyilestirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bạkanligi (S), YÖK, TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Yurt disi doktora sirasi ve sonrasi arastirma burs programlari yilda iki kez çagriya cikilarak basvuru ve destek süreçleri yürütülecektir. 2. Bagimsiz doktorali arastirmacilari kapsayacak sekilde yeni program tasarlanarak buna iliskin mevzuat süreci tamamlanacak, basvuru ve destek sürecleri yürütülecektir. |
| Tedbir 544.2. Arastirma deneyimine sahip nitelikli insan kaynaginin artirilmasini teminen kamu destekli Ar-Ge projelerinde daha fazla lisans, yüksek lisans ve doktora bursiyerinin yer almasi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), YÖK, TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Doktora ögrencilerinin Ar-Ge projelerinde yer almasinin tesvik edilmesi amaci ile Lisansüstü Burslari Performans Programi yilda iki kez çagriya açilarak basvuru ve destek süreçleri yürütülecektir. 2. Stajyer Arastirmaci Burs Programi kapsaminda yilda iki defa çagriya çikilacak ve program kapsaminda desteklenen bursiyerlerin projelerde yer almasi |
| Tedbir 544.3. Üst seviye bilimsel ve teknolojik çalismalar yürüten nitelikli arastirmacilarin özel programlarla desteklenmesine devam edilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), YÖK, TÜBITAK, Üniversiteler | saglanacaktir. 1. Uluslararasi Lider/Genç Arastirmacilar Programlari çagriya agilarak basvuru, destek ve izleme süregleri yürütülecektir. 2. Ulusal Lider Arastirmacilar Programi ve Ulusal Geng Liderler Programlari çagriya agilarak basvuru, destek ve izleme süreçleri yürütülecektir. |
| Tedbir 544.4. Sanayide ihtiyas duyulan doktora derecesine sahip nitelikli insan kaynaginin üniversite sanayi isbirligiyle yetistirilmesi saglanacak ve doktorali arastirmaci istihdami tesvik edilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanliãi (S), YOK, TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Sanayi Doktora Programi kapsaminda doktora ögrencileri desteklenecek ve sanayide doktorali arastirmaci istihdami tesvik edilecektir. |
| Tedbir 544.6. Yurt disindaki yetkin akademisyen ve arastirmacilara yönelik ülkemizde tam veya kismi zamanli çalisma imkânlarinin çesitlendirilmesi, isbirlikleri ile ortak projeler gelistirilmesi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), YÖK, TÜBITAK, TÜBA, Üniversiteler | 1. Konuk veya Akademik izinli Bilim Insani Destekleme Programlari yilda alti defa basvuruya açilmak üzere çagriya sikilacak olup basvuru ve destek süreçleri yürütülecektir. 2. Uluslararasi arastirmacilari bir araya getirmek amaciyla Bilim Agi Portali kurulacak, basvuru ve destek süreçleri yürütülecektir. 3. Yurt Disi Bilim Insani Davet Programi ile yurt disinda bulunan |
| akademisyenlerin ülkemizdeki galistay, sempozyum vb. etkinliklere katilimlari saglanacaktir. | ||
|---|---|---|
| Universitelerin bilimsel arastirma kapasitesi artirilacak, Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerindeki | Universitelerin bilimsel arastirma kapasitesi artirilacak, Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerindeki | Universitelerin bilimsel arastirma kapasitesi artirilacak, Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerindeki |
| Tedbir 545.1. Yüksek katma degerli üretimi destekleyecek nitelikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin gerçeklestirebilmesi igin arastirma üniversitesi programi güglendirilecek, bu programa dâhil üniversitelerin özel desteklerle kapasiteleri artirilacaktir. | rolleri güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.545) YÖK(S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, Universiteler | 1. Arastirma Üniversitesi Destek Programi çerçevesinde arastirma üniversitelerinin Ar-Ge kapasiteleri ve niteliklerinin artirilmasina yönelik performans odakli desteklere devam edilecektir. |
| Tedbir 545.2. Üniversitelerin misyon odakli uzmanlasma çalismalarinda, veriye dayali analizler yapilarak odak alanlarindaki gikti ve etkilerini artirmaya yönelik çalismalar yürütülecektir. | YÖK (S), TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Basta TUBITAK yetkinlik analizi olmak üzere veriye dayali analizler kullanilarak Üniversiteler desteklenecektir. |
| Tedbir 545.4. Basta arastirma üniversitelerinde olmak üzere doktora ve doktora sonrasi arastirmaci istihdami artirilacaktir. | YÖK (S), Universiteler | 1. Üniversitelerde istihdam edilen doktora sonrasi arastirmaci sayisinin artinlmasina yönelik galismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 545.5. Bilimsel arastirma projelerinin etkinliginin artirilmasina yönelik çaligmalar yürütülecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Bilimsel Arastirma Projelerine ait bilgilerin YÖKSiS'e düzenli olarak girislerinin yapiimasi saglanacak ve bu konuda üniversiteler bilgilendirilecektir. |
| Temel bilimlerde nitelikli arastirmaci insan gücü kapasitesi ve arastirma faaliyetleri, Öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarindaki ihtiyaçlara yönelik artirilacaktir. (Kalkinma | Temel bilimlerde nitelikli arastirmaci insan gücü kapasitesi ve arastirma faaliyetleri, Öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarindaki ihtiyaçlara yönelik artirilacaktir. (Kalkinma | Temel bilimlerde nitelikli arastirmaci insan gücü kapasitesi ve arastirma faaliyetleri, Öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarindaki ihtiyaçlara yönelik artirilacaktir. (Kalkinma |
| Plani p.546) Tedbir 546.1. Temel bilimlere yönelik lisansüstü burs miktari ve faydalanan sayisi artirilacaktir. | YOK (S), Universiteler | 1. Temel Bilimlerde Genç Beyinler Projesi ile devlet üniversitelerinde fizik, kimya, biyoloji ve matematik alanlarindan birinde doktora egitiminin tez asamasinda olan arastirma görevlilerine burs destegi verilerek yurt disinda arastirma yapma imkâni saglanacaktir. |
| Tedbir 546.2. Temel ve uygulamali alanlarda katma deger açisindan yüksek etki yaratmasi muhtemel öncül arastirma projeleri desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBÏTAK, Üniversiteler | 1. Avrupa Arastirma Konseyi Projeleri Güglendirme Destegi Programi yil boyunca basvuruya agik olacak sekilde çagriya agilarak basvuru, destek ve izleme süreçleri yürütülecektir. |
| Tedbir 546.3. Bilim alanlarinda nitelikli çaligmalar ile öncü ve gigir açici arastirmalari desteklemek ve arastirmaci insan gücü kapasitesini artirmak için genç arastirmacilara yönderlik destegi saglanacak, ulusal ve uluslararasi egitim ve arastirma temali bilimsel etkinlikler gerçeklestirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Genç arastirmacilari kapsayacak yonderlik destek programinin kapsaminin genisletilmesine yönelik mevzuat çaligmasi yapllacaktir. 2. Uluslararasi Anlasmalal Çerçevesinde Yurt Disindaki Bilimsel Etkinliklere Katilimi Destekleme Programinin basvuru/destek süreçleri yürütülecektir. |
| Toplum genelinde bilim, teknoloji, yenilik kültürünün yayginlastirilmasi, farkindaligin artirilmasi, bilim ve teknolojiye olan merakin tesvik edilmesi ve nitelikli insan kaynaginin erken yaslardan itibaren gelistirilmesi tesvik edilecektir. (Kalkinma Plani | Toplum genelinde bilim, teknoloji, yenilik kültürünün yayginlastirilmasi, farkindaligin artirilmasi, bilim ve teknolojiye olan merakin tesvik edilmesi ve nitelikli insan kaynaginin erken yaslardan itibaren gelistirilmesi tesvik edilecektir. (Kalkinma Plani | Toplum genelinde bilim, teknoloji, yenilik kültürünün yayginlastirilmasi, farkindaligin artirilmasi, bilim ve teknolojiye olan merakin tesvik edilmesi ve nitelikli insan kaynaginin erken yaslardan itibaren gelistirilmesi tesvik edilecektir. (Kalkinma Plani |
|---|---|---|
| p.547) Tedbir 547.1. Bilim ve teknolojiye ilgili ve yetenekli gençlere teknoloji atölyelerinde ücretsiz egitimler ve etkinlikler saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Genglik ve Spor Bakanligi, TÜBITAK, Ilgili STK'lar | 1. Deneyap Teknoloji Atölyelerinde teknoloji üretme yetkinligi yüksek genç bireyler yetistirilmesi amaciyla verilen teknoloji egitimlerine devam edilecektir. |
| Tedbir 547.2. Bilim ve teknoloji alaninda fuarlar, yarismalar, festivaller, sergiler, etkinlikler ve atölyeler desteklenmeye devam edilerek teknoloji farkindaliginin artirilmasi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Gençlik ve Spor Bakanligi, TÜBITAK, Üniversiteler | 1. TÜBITAK Bilim ve Toplum Baskanligi kapsaminda yürütülmekte olan çagri programlarina devam edilecektir. |
| Arastirma altyapilarinin öncül aragtirmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle isbirligi iginde çalisan bir yapryla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.548) | Arastirma altyapilarinin öncül aragtirmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle isbirligi iginde çalisan bir yapryla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.548) | Arastirma altyapilarinin öncül aragtirmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle isbirligi iginde çalisan bir yapryla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.548) |
| Tedbir 548.1. Arastirma altyapilarinin basta öncelikli sektörler ve kritik teknolojiler olmak üzere Ar-Ge kapasitelerinin güçlendirilmesine yönelik çalismalar sürdürülecektir. | Strateji ve Butçe Baskanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Kritik teknoloji alanlarinda arastirma altyapisi projelerinin kurulumuna ve gelistirilmesine devam edilecektir. |
| Tedbir 548.2. 6550 sayili Arastirma Altyapilarinin Desteklenmesine Dair Kanun kapsaminda saglanan destekler altyapilarin performanslari dikkate alinarak artirilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bạkanlig (S), TÜBITAK, YÖK | 1. Arastirma Altyapilarinin Desteklenmesine Dair Kanun kapsamindaki mevcut altyapilarin destek ve izleme süreçlerine devam edilecek, aday yeni altyapilarin degerlendirme süreçleri yürütülecektir. |
| Tedbir 548.3. 2547 sayili Yüksekögretim Kanunu kapsaminda yüksekögretim kurumlari bünyesinde kurulan uygulama ve arastirma merkezleri, teknolojik arastirma merkezlerinin farklilasan nitelikleri ve ihtiyaçlari dikkate alinarak | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Yüksekögretim Kanununda yapilacak gerekli düzenlemeler igin hazirlik çalismalari yürütülecektir. |
| yeniden yapilandirilacaktir. Tedbir 548.5. Arastirma altyapilarinin erisilebilirliginin artinilmasi amaciyla hazirlanan veri tabani gözden gegirilerek etkinligi ve faydasinin artirilmasina ve arastirma altyapilarinin ulusal ihtiyaçlari karsilamasina yönelik çalismalar yürütülecektir. | Sanayi ve Teknoloji TUBTAK, Sniversteler | 1. Arastirma altyapilarinin erisilebilirliginin artirilmasi amaciyla hazirlanan veri tabaninin ihtiyaçlar dogrultusunda iyilestirilmesine yönelik çaligmalar yapilacaktir. |
| Tedbir 548.6. Ülkemizde kritik arastirma alanlarinda faaliyet gösteren öncü arastirma altyapilarina yönelik yol haritasi hazirlanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bạkanliăi (S), YÖK, TUBITAK, Universiteler | 1. Kritik ve öncü arastirma alanlarinda faaliyet yürüten öncü arastirma altyapilarina yönelik Türkiye Arastirma Altyapilari Yol Haritasi belgesi hazirlanarak yayinlanacaktir. |
|---|---|---|
| Ar-Ge ve yenilik destek sistemi odakli, performans bazli, arastirmadan ticarilestirmeye tüm süreci kapsayan, basta öncelikli sektörler olmak üzere sektörlerin ihtiyaçlarini ve gelisme potansiyellerini dikkate alan bir yapida etkinlestirilecektir. (Kalkinma Plani | Ar-Ge ve yenilik destek sistemi odakli, performans bazli, arastirmadan ticarilestirmeye tüm süreci kapsayan, basta öncelikli sektörler olmak üzere sektörlerin ihtiyaçlarini ve gelisme potansiyellerini dikkate alan bir yapida etkinlestirilecektir. (Kalkinma Plani | Ar-Ge ve yenilik destek sistemi odakli, performans bazli, arastirmadan ticarilestirmeye tüm süreci kapsayan, basta öncelikli sektörler olmak üzere sektörlerin ihtiyaçlarini ve gelisme potansiyellerini dikkate alan bir yapida etkinlestirilecektir. (Kalkinma Plani |
| p.549) Tedbir 549.1. Desteklere iliskin çikti ve etki odakli izleme ve degerlendirme sistemleri etkinlestirilecek ve Ar-Ge ve yenilik destek programlarina iliskin etki analizleri yapilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, TÜBITAK | 1. Ilk defa yürürlüge konulacak veya önemli degisiklige ugrayan destek programlari igin ön etki degerlendirme raporlari ile yürürlükte olan destek programlari igin yil sonunda raporlanmak üzere uygulama dönemi etki raporlari hazirlanacaktir. |
| Tedbir 549.2. Ar-Ge ve yenilik destekleri, öncelikli sektörler, derin ve kritik teknoloji alanlari kesisimine yojunlasacak, performans bazli uygulamalar yayginlastirilacak ve ticarilestirmeye yönelik tüm süreci kapsayan tamamlayici destekler saglanacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), TENMAK, TÜBITAK | 1. TENMAK Teknoloji ve Ürün Gelistirme Destek Programi kapsaminda hidrojen teknolojileri ve yakit hücresi ile karbon yakalama, kullanim ve depolama teknolojileri gibi alanlarda Teknoloji Hazirlik Seviyesi (THS) en az dört olan projeler desteklenecektir. |
| Tedbir 549.4. Ar-Ge, yenilik ve girisimcilik faaliyetlerine yönelik alternatif finansman mekanizmalarinin olusturulmasi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBITAK, KOSGEB | 1. Türkiye Yesil Sanayi Projesi kapsaminda sirketlerin THS 5-9 araligini kapsayan çalismalarinin desteklendigi çagnya çikilacaktir. 2. Türkiye Yegil Sanayi Projesi kapsaminda KOBllerin yesil dönüsüm sürecinde teknoloji ve yenilik ihtiyaçlarinin belirlenmesine yönelik çagriya gikllacaktir. |
| Kamunun yönlendirici ve kolaylastirici etkin rolüyle, ikiz dönüsümü destekleyen ve toplumsal zorluklara yönelik çözümler üreten ürün ve teknoloji platformlarinin yayginlastirilmasi ve etkisinin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.550) | Kamunun yönlendirici ve kolaylastirici etkin rolüyle, ikiz dönüsümü destekleyen ve toplumsal zorluklara yönelik çözümler üreten ürün ve teknoloji platformlarinin yayginlastirilmasi ve etkisinin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.550) | Kamunun yönlendirici ve kolaylastirici etkin rolüyle, ikiz dönüsümü destekleyen ve toplumsal zorluklara yönelik çözümler üreten ürün ve teknoloji platformlarinin yayginlastirilmasi ve etkisinin artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.550) |
| Tedbir 550.2. Üniversite, özel sektör ve kamu isbirliginde gelistirilen platformlara yönelik temel arastirmadan nihai ürüne kadar olan sureci kapsayan destek modelleri gelistirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligl (S), TÜBITAK, Universiteler | 1. Türkiye Yegil Sanayi Projesi kapsaminda özel sektör öncülügünde, üniversite ve kamu is birligiyle ihtisaslasmis Ar-Ge ve Yenilik Platformlarinin olusturulmasi, bu platformlar araciligiyla Ürünlestirme Yol Haritalarinin (ÜYH) olusturulacagi ve bu çerçevede yegil donusüme yonelik ürün veya ürün grubu gelistirilmesine yönelik Urünlestirme Programlan (ÜPG) desteklenecektir. |
| Üniversiteler, arastirma altyapilari ve özel sektör arasindaki isbirlikleri yoluyla bilgi ve teknoloji transferinin artirilmasina yönelik destek mekanizmalan uygulanacak ve arayüz yapilarinin kurumsal kapasiteleri gelistirilerek etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.551) | Üniversiteler, arastirma altyapilari ve özel sektör arasindaki isbirlikleri yoluyla bilgi ve teknoloji transferinin artirilmasina yönelik destek mekanizmalan uygulanacak ve arayüz yapilarinin kurumsal kapasiteleri gelistirilerek etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.551) | Üniversiteler, arastirma altyapilari ve özel sektör arasindaki isbirlikleri yoluyla bilgi ve teknoloji transferinin artirilmasina yönelik destek mekanizmalan uygulanacak ve arayüz yapilarinin kurumsal kapasiteleri gelistirilerek etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.551) |
|---|---|---|
| Tedbir 551.1. Arastirma altyapilarinin, ozel sektor Ar- Ge merkezleri ve kamu Ar-Ge merkezleriyle isbirligi içinde olusturdugu yüksek teknoloji platformlarinin ticarilesme potansiyeli yüksek arastirma projelerine saglanan destekler yayginlastirilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBITAK, Universiteler | 1. Mükemmeliyet Merkezi Destek Programi kapsaminda agilacak çagrilar ile arastirma altyapilarinin, özel sektör Ar-Ge merkezleri ve kamu Ar-Ge birimleri ile isbirligi içinde olusturdugu yüksek teknoloji platformlari desteklenecektir. |
| Tedbir 551.3. Teknoloji Transfer Ofislerinin (TTO) kurumsal yapilari analiz edilerek etkinliginin, verimliliginin ve insan kaynagi kapasitesinin gelistirilmesine yönelik çalismalar yapilacak ve performans bazli destekler saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Teknoloji Transfer Ofisleri Destekleme Programi çergevesinde TTO'lar hedef ve performans odakli olarak desteklenecektir. |
| Tedbir 551.4. Özel sektör Ar- Ge ve tasarim merkezleri ile TGB'lerde uygulanan desteklere performans odakli olarak devam edilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Yenilik ve Girisimcilik Alanlarinda Kapasite Artirilmasina Yönelik Destek Programi altinda agilmis olan Teknoloji Transferi Profesyoneli Istihdami Destekleme Çagrisi altinda üniversiteler adina faaliyet gösteren teknoloji gelistirme bölgesi yönetici sirketlerine destek saglanacaktir. |
| Tedbir 551.5. Arastirma altyapilarindan Ar-Ge ve yeniliK proje hizmeti alan veya arastirma altyapilaryla isbirligi yapan özel sektör firmalarina yönelik finansman destegi saglamak üzere mekanizmalar gelistirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TUBITAK, Universiteler | 1. Özel sektör kuruluslarinin arastirma altyapilar ile beraber Universite Sanayi Isbirligi Destek Programindan etkin biçimde faydalanabilmeleri için egitim ve bilgilendirme faaliyetleri gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 551.6. Üniversite, sanayi ve kamu isbirligine yönelik mevcut veri tabanlarnin etkinligi analiz edilerek arastirma alanlari, patent, yayin, firma yetkinlikleri gibi bilgileri igeren veri tabani ve platformlar gelistirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Tamamlanmis akademik arastirma projelerinin giktilarinin kritik teknolojiler ve/veya arastirma alanlari bazinda kümelenerek, periyodik araliklarla sanayi kuruluslarina aktarilmasini saglayan etkinlikler düzenlenecektir. |
| Tedbir 551.7. Akademik tesvik sistemi, bilgi ve teknoloji transfer faaliyetlerini önceliklendirecek sekilde gözden geçirilecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Akademik tesvik sistemi bilgi ve teknoloji transfer faaliyetlerini önceliklendirecek sekilde gözden geçirilecektir. |
| Yeni ve derin teknolojik ürünlerin gelistirilmesi ve ticarilestirilmesine hiz kazandirmaya yönelik destek miktari ve çesitliligi artirilacak, mevzuat iyilestirmesi yapilacak ve desteklerin kamu alimlari mekanizmalariyla tamamlayiciligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.552) | Yeni ve derin teknolojik ürünlerin gelistirilmesi ve ticarilestirilmesine hiz kazandirmaya yönelik destek miktari ve çesitliligi artirilacak, mevzuat iyilestirmesi yapilacak ve desteklerin kamu alimlari mekanizmalariyla tamamlayiciligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.552) | Yeni ve derin teknolojik ürünlerin gelistirilmesi ve ticarilestirilmesine hiz kazandirmaya yönelik destek miktari ve çesitliligi artirilacak, mevzuat iyilestirmesi yapilacak ve desteklerin kamu alimlari mekanizmalariyla tamamlayiciligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.552) |
|---|---|---|
| Tedbir 552.1. Oncelikli sektörler basta olmak uzere firma is ortakliklari yüksek teknolojili Ür-Ge ve ticarilestirmesinin desteklendigi Sanayi Yenilik Ag Mekanizmasi Programi yayginlastirilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Türkiye Yegil Sanayi Projesi kapsaminda agilacak, Sanayide Yesil Dönüsüm Çagrisi ve SAYEM Yesil Dönüsüm Cagrisi ile bu alandaki faaliyetler desteklenecektir. |
| Tedbir 552.2. Ar-Ge sonuglarinin ticarilestirilmesi Igin prototip gelistirme, ölçeklendirme ve teknoloji dogrulama çalismalarinin yürütülebilmesine yönelik üniversiteler ve TGB'lerde teknoloji uygulama merkezleri yayginlastirilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Üniversiteler ve TGB'lerdeki prototip gelistirme, ölçeklendirme ve teknoloji dogrulama altyapilarinin kapasiteleri gelistirilecektir. |
| Tedbir 552.3. Ar-Ge ve yenilik projeleri sonucunda ortaya çikan ve patentle korunan teknolojilerin lisanslama veya devir yoluyla Türkiye'de yerlesik firmalara aktarilmasina yönelik saglanan | Sanayi ve Teknoloji Bakanligl (S), TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Patent Tabanli Teknoloji Transferi Destekleme Programinin özel sektör tarafindan etkin kullanilabilmesi için egitim ve bilgilendirme faaliyetleri gerçeklestirilecektir. |
| destekler yayginlastirilacaktir. Tedbir 552.4. Yüksekögretim kurumlarinda gerçeklestirilen buluslarin ticarilestirilmesine yonelik mevzuat ve uygulamalar gelistirilecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Üniversitenin kendi adina kurmus oldugu TTO AS'lerin etkinliginin artirilmasi için yasal düzenleme yapilacaktir. |
| Tedbir 552.5. Oncelikli sektörlerde ihtiyag duyulan kritik bilesenlerin, cihazlarin ve malzemelerin ihtiyaç makami kamu kurumlarinin es finansmaniyla gelistirilmesi ve kamu alimlarinin etkin bir araç olarak kullanilmasi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Kamu kurumlarinda ihtiyaç duyulan kritik bilesenlerin, cihazlarn ve malzemelerin ihtiyaç makami kamu kurumlarinin es finansmaniyla gelistirilmesine yönelik projeler desteklenecektir. |
| Yenilikçi girisimcilik desteklenecek, büyük isletmeler ile girisimciler arasindaki Ar-Ge isbirlikleri artirilacak ve büyük firmalarin sektörlerindeki yeni girisimlerin kurulma ve büyüme agamalarinda destek olmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.553) | Yenilikçi girisimcilik desteklenecek, büyük isletmeler ile girisimciler arasindaki Ar-Ge isbirlikleri artirilacak ve büyük firmalarin sektörlerindeki yeni girisimlerin kurulma ve büyüme agamalarinda destek olmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.553) | Yenilikçi girisimcilik desteklenecek, büyük isletmeler ile girisimciler arasindaki Ar-Ge isbirlikleri artirilacak ve büyük firmalarin sektörlerindeki yeni girisimlerin kurulma ve büyüme agamalarinda destek olmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.553) |
| Tedbir 553.1. Yenilikçi, teknoloji düzeyi yüksek ürün ve hizmetleri gelistirebilen ilkasama firmalarinin kurulumu ve ölçeklenmesine yönelik destekler saglanacak ve girisim sermayesi fon kaynaklari çesitlendirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligl (S), TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Yatirim Tabanli Girisimcilik Destek Programi kapsaminda TUBITAK Bireysel Genç Girisim Programi (BIGG) Fonu hayata geçirilerek girisimcilere yatirim tabanli destek saglanacaktir. |
| Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri degerlemeye sahip firma olma adayi ve uluslararasi rekabet gücü yüksek teknoloji girisimlerinin kurulmasi ve gelismesi özendirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBITAK | 1. Hizli büyüme potansiyeli tagiyan teknoloji girisimlerinin, daha hizli ölçeklenmesine ve küresel pazarlara açilmasina destek saglanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 553.3. TGB mevzuati gerçevesinde büyük firmalarin girisimcilere ve girisim sermayesi yatirim ortakliklarina sagladiklari fonlara iligkin uygulamalar analiz edilerek etkinligi artirilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBITAK, Üniversiteler | 1. TGB'lerdeki firmalarin girisim sermayesi uygulamalari kapsaminda fona aktarmasi gereken oran ve tutarlarda artis saglanmasi için düzenleme yapilacaktir. |
| Tedbir 553.4. Büyük firmalarin tedarikgisi konumundaki KOBI'lerin Ar-Ge projelerini yönlendirmesine ve es finansman saglamasina yönelik yürütülen destekler yayginlastirilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlij (S), TÜBITAK | 1. Siparise Dayali Ar-Ge Projeleri igin KOBI Destekleme Çagrisinda güncelleme yapilarak cagriya sunulan projelerin degerlendirme, destekleme ve izleme süreçleri gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 553.5. Yenilikçi ve yüksek teknolojili ürün ve hizmet gelistiren ilkagama firmalari yönderlik destegi de dâhil olmak üzere asamali bir program çerçevesinde desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBITAK | 1. BiGG kapsaminda kurulan firmalarin ölçekleme ve büyüme asamasinda gereksinim duyduklari uzman ihtiyacini karsilayacak bigimde revize edilecektir. |
| Yüksek katma degerli üretimi destekleyecek nitelikte öncül arastirma ve teknolojiler tesvik edilecektir. (Kalkinma Plani p.554) | Yüksek katma degerli üretimi destekleyecek nitelikte öncül arastirma ve teknolojiler tesvik edilecektir. (Kalkinma Plani p.554) | Yüksek katma degerli üretimi destekleyecek nitelikte öncül arastirma ve teknolojiler tesvik edilecektir. (Kalkinma Plani p.554) |
| Tedbir 554.1. Alaninda öncül bilimsel ve teknolojik bilgi üreten ulusal veya uluslararasi firmalarin Türkiye'de kuracagi Ar-Ge laboratuvarlari desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), TÜBITAK | 1. Öncül Ar-Ge Laboratuvarlari Destekleme Programi çerçevesinde THS 1-4 araligindaki Ar-Ge faaliyetleri desteklenecektir. |
| Tedbir 554.2. Yüksek katma degerli, orta-yüksek ve yüksek teknolojili ürünler ile hammaddesi ülkemizde olan ürünlerin yerli imkân ve kabiliyetlerle gelistirilmesine yönelik destekler artirilacaktir. | Sanayi ve Teknolojị Bakanlig (S), TÜBITAK, KOSGEB | 1. Hamle Programi kapsaminda agilan çagrilara yapilan basvurular degerlendirilerek uygun bulunanlarin destek süreci baslatilacaktir. |
| Basta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, arastirma altyapilari ve arastirmac insan gücü bakimindan ikili, bölgesel ve çok tarafhi isbirlikleri | Basta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, arastirma altyapilari ve arastirmac insan gücü bakimindan ikili, bölgesel ve çok tarafhi isbirlikleri | Basta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, arastirma altyapilari ve arastirmac insan gücü bakimindan ikili, bölgesel ve çok tarafhi isbirlikleri |
| Tedbir 555.1. Bilim, teknoloji ve yenilik alaninda küresel ve bölgesel ortak arastirma programlarindan etkin bir sekilde faydalanilacak ve uluslararasi karar alma mekanizmalarinda ülkemizin güçlü temsili saglanacaktir. | gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.555) Sanayi ve Teknoloji Bakanliäi (S), TÜBITAK | 1. Küresel ve bölgesel nitelikte olan çok tarafli isbirligi platformlarina ve ortak arastirma cagrilarina dahil olunacaktir. |
| Tedbir 555.2. AB Arastirma ve Yenilik Çerçeve Programlarina nitelikli projeler yoluyla katilimin saglanmasi ve programlarin geri dönüs oraninin artinimasina yönelik tanitim, bilgilendirme ve kapasite gelistirme çalismalari ile destek ve ödül programlari gerçeklestirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, TUBITAK, Universiteler, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Ülkemizin Ufuk Avrupa programinda yararlanma kapasitesinin artinimasina yönelik sesitli bilgi günü, konferans ve çalistay gibi faaliyetler düzenlenecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 555.3. Uluslararasi arastirma altyapi is ortakliklarina katilim konusundaki mevzuat ve mevcut uygulamalar iyilestirilerek söz konusu is ortakliklarina katilim artirilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligl (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, TÜBITAK, TENMAK | 1. Önemli uluslararasi ag yapilari ve isbirligi platformlarina entegrasyonlarin kolaylastirilmasina yönelik destek ve tesvik mekanizmalari tasarlanacaktir. 2. SESAME Elektron Hizlandiricisina, Türk bilim insanlarinin kullanim önceligine sahip olacagi Yumusak X-igini demet hatti ve deney istasyonunun üretimi tamamlanacak ve SESAME'ye entegrasyon çalismalar |
| Tedbir 555.4. Stratejik ülkelerle ikili ve çoklu Ar-Ge ve yenilik isbirlikleri desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBÌTAK | yurutulecektir. 1. Bilim, teknoloji ve yenilik alaninda faaliyet gösteren kurum ve kuruluslar ile birlikte ikili isbirligi çalismalari yürütulecektir. |
| Saglik teknolojileri, uzay teknolojileri, yari iletken teknolojileri, nadir toprak elementleri ve kutup arastirmalari gibi stratejik alanlarda Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri gelistirilerek | Saglik teknolojileri, uzay teknolojileri, yari iletken teknolojileri, nadir toprak elementleri ve kutup arastirmalari gibi stratejik alanlarda Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri gelistirilerek | Saglik teknolojileri, uzay teknolojileri, yari iletken teknolojileri, nadir toprak elementleri ve kutup arastirmalari gibi stratejik alanlarda Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri gelistirilerek |
| sürdürülecektir. (Kalkinma Plani p.556) Tedbir 556.1. Asi, ilaç, tibbi cihaz, tani kiti gibi saglik teknolojilerinde Ar-Ge projeleri ile katma deger yaratabilecek ürünlerin gelistirilmesi saglanacaktir. | Saglk Bakanligi (S), TÜBITAK, TÜSEB, Üniversiteler | 1. Saglik bilim ve teknolojilerinde nitelikli, katma degere sahip yerli ürünler gelistirebilecek projeler desteklenmeye devam edilecektir. 2. Ilaç ve asi alaninda desteklenen projeler dogrultusunda pre-klinik asamasi basariyla tamamlanan ilaç ve asi adaylarindan uygun görülenlerin klinik çalismalari desteklenecektir. 3. Saglik teknolojileri alaninda desteklenen projelerin Faz I, II ve III asamalarinin devami saglanacaktir. |
| Tedbir 556.2. Basta Ay Arastirma Projesi ile yerli ve milli uydu gelistirme projeleri olmak üzere ülkemizin uzay alaninda teknoloji üretme kabiliyeti artinilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S),TUBITAK Türkiye Uzay Ajansi, Üniversiteler | 1. Türk Astronot ve Bilim Misyonu projesi tamamlanacaktir 2. Ay Arastirma programi projesi kapsaminda uzay aracina yönelik tasarim ve alt sistemlerin yerli imkânlarla gelistirilmesi çalismalarina devam edilecektir. 3. TÜBITAK Uzay Teknolojileri Arastirma Enstitusu bunyesindeki temiz oda ve anten, elektrikli itki ve otonom ömür test altyapilari gelistirilecektir. 4. IMECE Uydusu'nun operasyonel hale getirilmesi ve kabul faaliyetleri tamamlanacaktir. |
| Tedbir 556.3. Çip endüstrisinde Ar-Ge, tasarim, üretim ve ticarilestirme kabiliyetleri | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), TÜBITAK | 1. TÜBITAK BILGEM bünyesindeki mevcut altyapi gelistirilerek ülkemizin bu alandaki kapasitesi artirilacaktir. |
|---|---|---|
| gelistirilecektir. Tedbir 556.4. 2023-2035 yillarini kapsayan Ulusal Kutup Bilim Stratejisi hedefleri dogrultusunda, her yil Ulusal Kutup Bilim Seferleri (TAE ve TASE) ile birlikte kutup bilimleri alaninda bilimsel etkinlikler ile egitim ve farkindalik faaliyetleri düzenlenerek, kutup arastirmalari özelinde insan kaynagini arttirma çaligmalari gerçeklestirilecek ve kurumsal altyapi gelistirilerek ülkemizin her iki kutup bölgesinde de uluslararasi konumu | Sanayi ve Teknoloji Bakanligt (S), Disisleri Bakanligi, TÜBITAK | 1. Sekizinci Ulusal Antarktika Bilim Seferi (TAE - VIII) yürütülecektir. 2. Dördüncü Ulusal Arktik Bilimsel Arastirma Seferi (TASE - IV) yürütülecektir. |
| Ülkemizde Milli Teknoloji Hamlesinin gergeklestirilmesine yönelik yapay zekâ, nesnelerin interneti, artirilmis gerçeklik, büyük veri, siber güvenlik, ileri malzeme, robotik, mikro/nano/opto-elektronik, biyoteknoloji, hidrojen teknolojileri, yenilenebilir enerji teknolojileri, batarya teknolojileri, genom düzenleme, karbon yakalama, kullanma ve depolama teknolojileri, yeni nesil nükleer reaktörler, füzyon, kuantum, algilayici teknolojileri ve katmanli imalat teknolojilerine iliskin gerekli Ar-Ge altyapisinin tesis edilmesi ve ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynaginin yetistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.557) | Ülkemizde Milli Teknoloji Hamlesinin gergeklestirilmesine yönelik yapay zekâ, nesnelerin interneti, artirilmis gerçeklik, büyük veri, siber güvenlik, ileri malzeme, robotik, mikro/nano/opto-elektronik, biyoteknoloji, hidrojen teknolojileri, yenilenebilir enerji teknolojileri, batarya teknolojileri, genom düzenleme, karbon yakalama, kullanma ve depolama teknolojileri, yeni nesil nükleer reaktörler, füzyon, kuantum, algilayici teknolojileri ve katmanli imalat teknolojilerine iliskin gerekli Ar-Ge altyapisinin tesis edilmesi ve ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynaginin yetistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.557) | Ülkemizde Milli Teknoloji Hamlesinin gergeklestirilmesine yönelik yapay zekâ, nesnelerin interneti, artirilmis gerçeklik, büyük veri, siber güvenlik, ileri malzeme, robotik, mikro/nano/opto-elektronik, biyoteknoloji, hidrojen teknolojileri, yenilenebilir enerji teknolojileri, batarya teknolojileri, genom düzenleme, karbon yakalama, kullanma ve depolama teknolojileri, yeni nesil nükleer reaktörler, füzyon, kuantum, algilayici teknolojileri ve katmanli imalat teknolojilerine iliskin gerekli Ar-Ge altyapisinin tesis edilmesi ve ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynaginin yetistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.557) |
| Tedbir 557.1. Kritik teknoloji alanlarinda ülkemizin teknoloji üretme kapasitesi gelistirilmesi için projeler desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, TUBITAK, TENMAK Üniversiteler | 1. Ar-Ge ve yenilik destekleri, öncelikli sektörlerde yogunlasacak ve yapay zeka, hidrojen teknolojileri, batarya teknolojileri gibi kritik teknoloji alanlarini öncelikli olarak kapsayacaktir. 2. Basta 6550 sayili Arastirma Altyapilarinin Desteklenmesine Dair Kanun kapsamindaki arastirma altyapilari olmak üzere ülkemizin kritik teknoloji alanlarindaki kapasitesi gelistirilecektir. |
| Tedbir 557.2. 2053 net sifir emisyon hedefi kapsaminda belirlenecek teknoloji tabanli ulusal girisim baghklari ile ihtiyaç duyulan diger kritik teknolojiler için yol haritalari hazirlanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), Cumhurbaskanligi Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikalari Kurulu, TÜBITAK | 1. Hedef 2053 Net Sifir Emisyon: Ar-Ge ve Yenilik Atilimi gerçevesinde belirlenen 23 ulusal girisim bagliklarindan sekizinin teknoloji yol haritasi hazirlanacaktir. |
| Tedbir 557.5. Ulkemiz için stratejik konularda kamu politikalarinin gelistirilmesi süreçlerinde faydalanilmak üzere bilimsel temelli arastirma raporlarinin olusturulmasina yönelik sosyal ve begeri bilim arastirma ve gelistirme faaliyetleri desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBITAK, Üniversiteler | 1. Sosyal ve Begeri Bilimlerde Yenilikçi Çözümler Arastirma Programi kapsaminda bilimsel ve teknolojik ilerlemelerin toplumsal etkilerinin ortaya konulmasinin amaçlandigi projeler ile kamu politikalarinin gelistirilmesi süreçlerinde faydalanilmak üzere bilimsel temelli arastirma projeleri desteklenecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 (1) | 2023 (2) | 2024 (3) |
|---|---|---|---|---|
| Ar-Ge Harcamalarinin GSYH'ye Orani (5) | Yüzde | 1,40 | 1,55 | 1,63 |
| Ar-Ge Harcamalarinda Özel Sektörün Payl | Yüzde | 61,3 | 62,0 | 63,0 |
| Tam Zaman Esdeger (TZE) Ar-Ge Personeli Sayisi (5) | Kisi | 221 811 | 266 471 | 286 000 |
| Tam Zaman Esdeger (TZE) Arastirmaci Sayisi | Kisi | 168 879 | 200 857 | 218 846 |
| Tam Zaman Esdeger (TZE) Doktora veya Esdegeri Egitim Seviyesine Sahip Ar-Ge Personeli Sayisi | Kisi | 40 591 | 47 965 | 52 358 |
| Hakemli Dergilerdeki Yayin Sayisi | 71 443 (4) | 76 000 | 82 000 |
Kaynak: TÜIK, Scimago Journal and Country Rank
(1) 2021 verisidir. (2) Gerçeklegme Tahmini (3) Program
(5) fu gértere brdr zamanda Meikezi Yönetim Bitsgesinde yer alan Arastrma, Geliftime ve Ventik Programnn performans
(4) 2022 yili Scimago Journal and Country Rank verisidir.
2.2.3.4. Girisimcilik ve KOBI'ler
a) Mevcut Durum
Esnaf ve sanatkârlarin çogunlugunu olusturdugu KOBi"ler, 2021 yili sonu itibariyla galisan sayisi bakimindan toplam girisimlerin yüzde 99,7 sini, istihdamin yüzde 71 ini, katma degerin yüzde 35,5'ini, ihracatin yüzde 30,4'ünü olusturmaktadir. Ar-Ge harcamalari içinde KOBl'lerin payi 2014 yilinda yüzde 17,4 iken 2021 yilinda yüzde 27,l'e yükselmistir. KOBllerin küresellesmeden kaynaklanan yüksek rekabete ayak uydurma, yetkin insan gücu ve yeterli sermayeye sahip olma, yenilikçi projeler üretme, ortak is ve proje gelistirme gibi hususlarda güçlendirilmesi ve girisimcilik yeteneklerinin ve girisimci sayisinin artirilmasi gerekmektedir. Ortak is yapma kültürüne, sermaye birikimine ve gelir dagilimina olumlu katkilari açisindan önem tagiyan kooperatifçiligin gelistirilmesi de önem arz etmektedir.
TABLO II: 17- Kurulan ve Kapanan Isletme Sayisi
| 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 (1) | |
|---|---|---|---|---|---|
| Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayisi | 238 416 | 365 533 | 314 300 | 333 235 | 210 521 |
| Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayisi | 114 977 | 99 588 | 111 897 | 125 598 | 88 731 |
| Kurulan Sirket Sayisi | 85 263 | 102 794 | 110 303 | 87 214 | 87 214 |
| Kapanan Sirket Sayisi | 14 050 | 15 949 | 16 686 | 13 410 | 13 410 |
| Kurulan Gergek Kisi Ticari igletme Sayisi | 24 459 | 31 036 | 26 930 | 15 878 | 15 878 |
| Kapanan Gerçek Kisi Ticari Isletme Sayisi | 19 044 | 24 134 | 27 175 | 15 873 | 15 873 |
| Kurulan Kooperatif Sayisi | 409 | 622 | 599 | 1 983 | 2061 |
| Kapanan Kooperatif Sayisi | 67 | 46 | 67 | 1 165 | 516 |
aynak: Ticaret Bakanligi, TOBE
1) Ajustos ayi itibaryladi
Haziran 2023 itibariyla bankacilik sistemi iginde kullandirilan KOBI kredi miktari 10.010 milyar TL olup toplam krediler içindeki payi 2009 yilindaki yüzde 21 seviyesinden yüzde 28'e yükselmistir.
TABLO II: 18- Esnaf ve Sanâtkarlar Kredi Kefalet Kooperatifleri Kefalet Kredileri
| 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 (1) | |
|---|---|---|---|---|---|
| Kefalet Alan ve Kredi Kullanan isletme Sayisi | 567 029 | 1 161 892 | 1 166 482 | 1 056 406 | 850 593 |
| Verilen Kefalet ve Yaratilan Kredi Hacmi (Milyon TL) | 41 043 | 67 520 | 77 523 | 90.530 | 131 699 |
Kaynak: Ticaret Bakanligt
(1) Agustos ayi itibariyla
4 Ocak 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 5061 sayili Cumhurbaskani Karan geregince, 2023 yilr içerisinde esnaf ve sanatkârlara yüzde 50 faiz indirimli veya faizsiz kredi imkânlari saglanmis bulunmaktadir. 31 Agustos 2023 itibariyla kredi bakiyesi mevcut olan esnaf ve sanatkâr sayisi 1.056.406'ya, kredi bakiyesi ise 131,6 milyar TL'ye ulagmistir.
Hazine destekli kefalet uygulamasi 2023 yilinda da devam ederek Agustos 2023 döneminde kefalet kullandirimi 142,5 milyar TL olarak gerçeklesmistir. Ayni dönemde öz kaynaktan saglanan kefaletlerle birlikte toplam 59 bin KOBi'nin, 92 bin kredi talebi degerlendirilerek 175,3 milyar TL krediye karsilik 142,8 milyar TL kefalet destegi verilmistir.
KOBi'lerin rekabet gücünün artirilmasi amaciyla tasarlanan Isletmelerin ve KOBI'lerin Rekabet Edebilirligi Programi kapsaminda Ekim 2023 itibariyla toplam 18 bin firmaya 7,2 milyar TL krediye karsilk 5,7 milyar TL tutarinda 20 bin kefalet islemi yapilmistir.
TABLO II: 19- KGF AS Tarafindan Verilen Kefalet ve Yaratilan Kredi Hacmi
| 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023(1) | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| KGF AS Öz Kaynak | isletme Sayisi | 11 980 | 6822 | 9 580 | 3 191 | 338 |
| KGF AS Öz Kaynak | Kefalet Sayisi | 12 299 | 7147 | 10 570 | 3323 | 346 |
| KGF AS Öz Kaynak | Kefalet Hacmi (Milyon TL) | 3 329 | 1 946 | 3 790 | 2 370 | 316 |
| KGF AS Öz Kaynak | Yaratilan Kredi Hacmi (Milyon TL) | 4211 | 2417 | 4 735 | 2962 | 396 |
| Hazine Kaynakli Kefalet | isletme Sayisi | 148 340 | 221 544 | 44 484 | 36 123 | 58 388 |
| Hazine Kaynakli Kefalet | Kefalet Sayisi | 165 624 | 378 510 | 66 073 | 56 958 | 92 034 |
| Hazine Kaynakli Kefalet | Kefalet Hacmi (Milyon TL) | 59 645 | 159 922 | 11 010 | 67 234 | 142 455 |
| Hazine Kaynakli Kefalet | Yaratilan Kredi Hacmi (Milyon TL) | 74 264 | 199 534 | 13 283 | 78 829 | 174 868 |
| Toplam | isletme Sayist | 160 320 | 228 366 | 54 064 | 39 314 | 58 726 |
| Toplam | Kefalet Sayisi | 177 923 | 385 657 | 76 643 | 60 281 | 92 380 |
| Toplam | Kefalet Hacmi (Milyon TL) | 62 975 | 161 868 | 14 800 | 69 604 | 142 771 |
| Toplam | Yaratilan Kredi Hacmi (Milyon TL) | 78 475 | 201 951 | 18 018 | 81 791 | 175 264 |
Kaynak: KGF AS
(1) Ajustos 2023 itibariyla
KOSGEB isletme Degerlendirme Raporu 2023 yilindan itibaren Findeks platformu üzerinden de erisime agilmistir. isletmeler yalnizca kendi raporunu degil, ayni zamanda ilgili isletme yetkilisinin onay vermesi durumunda diger isletmelerin de raporunu temin edebilmektedir.
Isletmelerin yetkilendirilmis teknik danismanlardan alacaklari danismanlik hizmetlerinin desteklenmesi amaciyla Isletme Gelistirme Destek Programi kapsamina teknik danismanlik destegi alinmistir. Teknik danigmanlarin yetkilendirme süreçlerinin tamamlanmasini müteakip destegin uygulanmasina baslanacaktir. KOBI rehberlerinin yetkilendirilmesine iliskin çalismalar devam etmektedir.
TABLO II: 20- KOSGEB Destek Programlari
| 2021 | 2021 | 2022 | 2022 | 2023 (1) | 2023 (1) | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| DESTEK PROGRAMLARI | Isletme Sayisi | Destek Tutar (Bin TL) | isletme Sayist | Destek Tutari (Bin TL) | isletme Sayist | Destek Tutare (Bin TL) |
| Ar-Ge, Inovasyon ve Endüstriyel Uygulama Destek Programi | 1 177 | 100 599 | 528 | 40 651 | 59 | 3 410 |
| isbirligi-Güçbirligi Destek Programi | 3 | 1 276 | ||||
| Girisimcilik Destek Programi | 1 207 | 9 884 | ; | |||
| Genel Destek Programi | 1 184 | 10 291 | 32 | 2 | 207 | |
| KOBIGEL - KOBI Gelisim Destek Programi | 459 | 92 218 | 359 | 1 203 | 626 642 | |
| TEKNOPAZAR - Teknolojik Ürün Tanitim ve Pazarlama Destek Programi | 2 | 40 | ||||
| Uluslararasi Kuluçka Merkezi ve Hizlandiria Destek Programi | 2 | 1743 | 1 | 299 | ||
| Stratejik Ürün Destek Programi | 46 | 40 008 | 17 | 9135 | 7 036 | |
| KOBi Teknolojik Ürün Yattrim Destek Programi | 97 719 | 68 | 42 404 | 44 | 28 614 | |
| Isletme Gelistirme Destek Programi | 415 322 | 330 908 | 267 843 | |||
| isbirligi Destek Programi | 44 | 32 595 | 50 | 35 040 | 19 | 11 366 |
| Geleneksel Girisimci Destek Programi | 148 059 | 184 780 | 88 548 | |||
| ileri Girisimci Destek Programi | Eoli tatn | 675 303 | 636 511 | 366 333 | ||
| Yurt Disi Pazar Destek Programi | 47 863 | 67 370 | 53 482 | |||
| iSGEM/TEKMER Destek Programi | 3 395 | 17 | 11 206 | 11 | 1246 | |
| is Plani Ödülü Destek Programi | 3 | 80 | 305 | 4 | 145 | |
| Ar-Ge, Ür-Ge ve Inovasyon Destek Programi | 26 919 | 136 571 | 165 492 | |||
| KOBI Enerji Verimliligi Destek Programi | 25 | 506 | 7 180 | |||
| Yasayan Kültür Mirasi Isletmeler Destek Programi | • . | 2745 | 11 725 | |||
| Yurt Disi Hizlandirici Destek Programi | 20 | 5020 | ||||
| Toplam (2) | 53 083 | 50 624 | 1 573 569 | 1 644 298 |
Kaynak: KOSGEB
(1) Agustos ayi itibariyla
(2) Net isletme sayisi ve destek tutarini ifade etmektedir.
KOSGEB tarafindan imalatçi girisimcilere üst limiti 375 bin TL'ye, diger sektörlerde yer alan girisimcilere ise 65 bin TL'ye kadar hibe destegi saglanmaya devam edilmektedir. Bu desteklerde genç, kadin, engelli, gazi ve birinci derecede sehit yakini girisimcilere ayricalik taninmistir.
Covid-19 küresel salginindan olumsuz etkilenen isletmelere destek olunmasi ve istihdamin korunmasi amaciyla imalat sanayiindeki mikro ve küçük isletmeler ile 2017 yili sonrasi kurulan teknoloji tabanli yenilikçi ilk asama firmalari igin Dunya Bankasi ve JICA dan 300'er milyon dolar olmak üzere toplam 600 milyon dolar Hazine garantili kredi anlagmasi imzalanmistir. Bu kapsamda, KOSGEB tarafindan olusturulan Mikro ve Küçük Igletmelere (MKI) Hizli Destek Programiyla Covid-19 salginindan dolayi geliri azalan imalat ve bilimsel Ar-Ge sektörlerindeki mikro ve küçük isletmelere, ölçeklerine göre sirasiyla, 30 bin TL ve 75 bin TL'ye kadar ilk üç yili geri ödemesiz olmak üzere toplam bes yil vadeli, teminatsiz ve faizsiz geri odemeli igletme sermayesi destegi verilmistir. Programin üçüncü ve dordüncü dönemlerinde imalat, bilgisayar programlama, bilimsel Ar-Ge sektörleri ile Covid-19 salgininin nispeten daha fazla etkiledigi bazi hizmet ve ticaret sektorlerinde faaliyet gösteren mikro ve küçük isletmelere, geçmis dönem ortalama istihdam seviyelerini korumalari kaydiyla yeni personel istihdam etmeleri karsiliginda destek saglanmaktadir. Üçüncü dönemde yeni istihdam edilecek personel basina 100 bin TL geri ödemeli destek verilirken bu tutar dördüncü dönemde 125 bin TL'ye çikarilmistir. Isletme sahibi veya ise alinan personel kadin ise destek, personel bagina 10 bin TL artirimli olarak uygulanmaktadir. Mikro isletmeler en fazia iki, küçük isletmeler ise en fazla bes personel için destek alabilmektedir. MKI Hizli Destek Programi kapsaminda 2021 yili ile 2023 yili Agustos ayl sonuna kadar yaklagik 61 bin igletmeye 9,9 milyar TL destek ödemesi yapilarak 93.059 yeni genç istihdami saglanmistir.
2023 yilinda Düzce, Ankara (Kahramankazan), Amasya, Kastamonu, Sinop, Samsun ve Bursa (Inegöl) için Acil Destek Kredisi Programlari uygulamaya alinmistir.
TABLO II: 21- KOSGEB Kredi Faiz Destekleri
| 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 (1) | |
|---|---|---|---|---|---|
| isletme Adedi | 310 | 14 544 | 5 109 | 3 224 | 8 224 |
| Kredi Hacmi (Bin TL) | 91 325 | 1 149 687 | 395 678 | 237 814 | 2 430 357 |
| KOSGEB Faiz Desteji (Bin TL) | 532 115(2) | 157 691 | 72 876 | 33 960 | 598 185 |
Kaynak: KOSGEB
(1) Eylül ayi itibariyla
(2) 498.676 bin TL'si 2017 yili KOSGEB sifir faizli isletme kredisi faiz destegi 3. taksiti olarak ödenmistir.
Girisimciligin gelistirilmesi amaciyla KOSGEB tarafindan çevrimiçi olarak Geleneksel ve ileri Girisimcilik Egitimleri ücretsiz olarak sunulmaya devam edilmektedir. Ayrica girisimcilik kültürünün yayginlastirilmasi çalismalari kapsaminda girisimcilerin is kurma ve yürütme konularinda bilgi ve becerilerini gelistirmek amaciyla galismalar sürdürülmektedir.
KOSGEB tarafindan fonlanan 18 is Gelistirme Merkezinde (ISGEM) baslangiç agamasindaki girisimciler desteklenmekte olup iSGEM/TEKMER Destek Programi kapsaminda yeni kulugka merkezlerinin kurulmasina da destek saglanabilmektedir.
KOSGEB tarafindan TEKMER Destek Programi kapsaminda kurulan TEKMER'ler; girisimcilere ve isletmelere is kurma süreglerinde is gelistirme, mali kaynaklara erisim, yönetim, danismanlik, mentörlük, ofis ve aglara katilim gibi hizmetlerin saglandigi yapilardir. Eylül 2023 itibariyla Destek Programi kapsaminda 27 basvurunun desteklenmesine karar verilmis ve 21 TEKMER kurulmustur.
TABLO II: 22- KOSGEB Girisimcilik Egitimleri ve Girisimcilik Destegi Alan isletmeler
| 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023(1) | |
|---|---|---|---|---|---|
| Girisimcilik Egitimi Katilima Sayisi | 126 496 | 116 725 | 165 478 | 154 092 | 78 775 |
| Girisimcilik Destegi Alan isletme Sayisi | 30 341 | 27 126 | 32 082 | 33 341 | 16 703 |
Kaynak: KOSGEB
(1) Ajustos 2023 itibariyla
TÜBITAK teknoloji ve yenilik odakli is fikirlerinin katma deger ve nitelikli istihdam yaratma potansiyeli yüksek tesebbüslere dönüstürebilmesi amaciyla, girigimcilerin fikir açamasindan pazara kadar olan faaliyetlerinin desteklenmesi dogrultusunda hibe destek seklinde baslatilan Bireysel Genç Girisim (BiGG) Programinda yapisal degisiklige gidilerek yatirim tabanli destek verilmeye baslanilmis ve destek üst limiti 450 bin TL'den 900 bin TL'ye gikarilmistir. BiGG Programi altinda Girisimcilik Destek Programi ve Yatirim Tabanli Girigimcilik Destek Programi yürütülmektedir. Girigimcilik Destek Programi kapsaminda yilda iki kez çagriya gikilmaktadir. 2022 yilinin birinci çagrisina alti tematik alanda Ocak ayinda Sikilarak 2.182 is fikri basvurusu alinmis ve yapilan degerlendirmeler sonucunda 133
girisimcinin desteklenmesine karar verilmistir. Yegil Büyüme temali ikinci çagriya 2022 yili Haziran ayinda gikilmis, 984 is fikri bagvurusu alinmis ve yapilan degerlendirmeler sonucunda 68 girisimcinin desteklenmesine karar verilmistir. Yatirim Tabanli Girisimcilik Destek Programi Uygulama Esaslari yürürlüge girmistir. Bu kapsamda Türkiye Kalkinma Fonu ile BiGG Fonu kurulma çalismalari devam etmektedir. 2023 yili Mart ayinda Yatirim Tabanli Girisimcilik Destek Programi çagrisina alti tematik alanda Sikilarak 2.885 is fikri basvurusu alinmis olup degerlendirmeler devam etmektedir.
TABLO II: 23- TÜBITAK Girisimcilik Destekleri
| 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | |
|---|---|---|---|---|---|
| Bagvuru Sayisi | 7 483 | 7 051 | 5 933 | 3 437 | 2 885 |
| Desteklenen Girisimci Sayisi | 288 | 271 | 272(1) | 281(1) | 67(2) |
| Destek Miktari (Milyon TL) (3)(4) | 107 | 170 | 103 | 93 | 58(5) |
Kaynak: TÜBITAK
(1) 2021 ve 2022 yli çagni sonuçlandir.
(2) Desteklenmesi Planlanan Girisimci Sayisi (2023-1 Yatirim Tabanli BIGG Çagrisi 2. Agama panel degerlendirmeleri devam etmektedir.)
(3) 2022 sabit fiyatlanyladir.
(4) Destek miktarina iliskin bilgiler hibe destek (aktarilan tutar) olarak belirtilmektedir.
(5) Yil Iginde Aktanlmasi Planlanan Destek Miktari Toplami
Organize Sanayi Bölgelerinde (OSB) Yer Alan Parsellerin Tamamen veya Kismen Tahsislerine Iliskin Cumhurbaskani Kararindaki düzenlemeler dogrultusunda OSB'lerde atil kalan sanayi parsellerine yatirimcilarin yönlendirilmesi ve OSBlerin canlandirilmasi hedeflenmekte, OSBlerde 2,5 milyon olan mevcut istihdamin 3,5 milyona çikarlmasi öngörülmektedir.
Yatirimcilarimiza uluslararasi standartlarda yatirim ortami saglayan OSBlere, küçük sanayiciye daha saglikli kosullarda çaligma ve kendilerini gelistirme imkâni saglayan Küçük Sanayi Sitesine (KSS) ve yatirimlari ülkemize çekmek ve tesvik etmek amaciyla endüstri bölgelerine iliskin çalismalara devam edilmektedir. 2023 yilinda dört OSB'ye (Sakarya Sögütlü, Osmaniye Sumbas Karma, Amasya Tagova ve Konya Akgehir Gida Ihtisas) tüzel kisilik kazandirilarak toplam OSB sayisi Eylül 2023 itibariyla 355'e ulagmistir. Kredi destegiyle tamamlanan OSB sayisi 220'ye gikmis, KSS sayisi ise 493 olmustur. Eylül 2023 itibariyla toplamda ilan edilmis 37 endüstri bölgesi bulunmaktadir. OSB ve KSS projeleri için (kamulastirma dahil) 2023 yilinda yaklasik 4,6 milyar TL olan program baslangig odeneginin 2024 yilinda 8,1 milyar TL'ye ulasmasi öngörülmektedir.
Eylül 2023 itibariyla teknoloji gelistirme bölgelerinin (TGB) sayisi 100'e, faaliyette olanlarin sayisi 87'ye, TGB'lerde faaliyet gösteren isletme sayisi ise 9.615'e yükselmistir. Diger yandan, OSB uygulamalarinda üretime geçme hizinin artirilmasi önem arz etmektedir.
TABLO II: 24- OSB ve TGB Bilgileri
| 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 (1) | |
|---|---|---|---|---|---|
| Tamamlanmis OSB Sayisi | 190 | 201 | 213 | 220 | 228 (2) |
| OSB'lerde Üretime Geçilen Parsel Sayisi (3) | 53 262 | 54 324 | 55 098 | 57 397 | 58 103 |
| OSB'lere Kullandirilan Kamu Kaynajt (Bin TL) (4) 15 293 282 | 15 732 613 | 17 442 350 | 56 642 038 | 58 194 990 | |
| Faal TGB Sayisi | 72 | 73 | 81 | 81 | |
| TGB'lerde Faaliyet Gösteren isletme Sayisi | 5 400 | 6 282 | 7 331 | 8422 | 9 615 |
| TGB'lere Kullandirilan Kamu Kaynagi (Bin TL) (4) | 114 127 | 88 158 | 171 579 | 330 816 | 320 448 |
Kaynak: Sanayi ve Teknoloji Bakanligi
(1) Eylül ayi itibanyladir.
(2) Gerçeklesme Tahmini
(3) Mevcut OSB'lerdeki Üretime Geçen Parsel Sayisi
(4) 2023 yili fiyatlariyladir.
2022 yili içerisinde OSB Uygulama Yönetmeliginde yapilan degisikliklerle OSB'lerin igleyisini hizlandirmak için OSB organlarinin görevleri düzenlenmis, dijital uygulamalar artirilarak bürokratik iglemlerde sadelesmeye gidilmistir.
Türkiye teknoloji girisimciligi ekosistemine yapilan yatirimlar 2022 yilinda 1,6 milyar dolari asmistir. 2023 yili Temmuz ayi itibariyla bir milyar dolar ve üzeri degerlemeye sahip firma sayisi ise yediye ulasmistir. Girisimciligin finansmaninin güglendirilmesi amaciyla Sanayi ve Teknoloji Bakanliginin ana yatirimasi oldugu 475 milyon TL büyüklügündeki Teknoloji ve Inovasyon Fonu kapsaminda bugüne kadar üç girigim sermayesi fonuna ve alti girisime yatirim yapilmistir.
Küresel boyutta lider bir teknoloji girigimciligi ekosistemi insa etmek ve ülkemizin girisimler için bir çekim merkezi konumuna getirilmesi amaciyla Ulusal Teknoloji Girisimciligi Stratejisi ve Eylem Plani 27 Ekim 2022 tarihinde Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge girmistir. Girisimcilik ekosistemini küresel cazibe merkezi haline getirmek amaciyla Türkiye teknoloji girisimciligi ekosistemine bir milyar dolar ve üzeri degerlemeye sahip yeni firmalar kazandirabilmek igin destek programi Aralik 2022 tarihinde baglatilmistir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanligr ile Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi destekleriyle 2021 yilinda hayata geçirilen Oyun ve Uygulama Akademisi'nde, 18-29 yas arasi üniversite ögrencisi veya mezunu genglerin dijital becerilerinin gelismesine, teknoloji sektöründe istihdamin artmasina ve teknoloji odakli girisimlerin çogalmasina katki saglama hedefiyle egitimlere devam edilmektedir.
Havacilik, Uzay ve Teknoloji Festivali (TEKNOFEST) kapsaminda gerçeklestirilen girisim zirvesinde her yil küresel girisimciler, yatirimalar, mentorlar ve kurumsal firmalar bir araya getirilerek Türkiye girisimcilik ekosistemine katki saglanmaktadir.
Istihdam saglayan, ithal ikameci üretim yapan, ihracat potansiyeli yüksek ve yeni teknolojiler ortaya koyarak yüksek katma deger saglayacak girisimlere ve firmalara kaynak saglamak üzere kurulan 500 milyon TL büyüklügündeki Bölgesel Kalkinma Fonu ilk yatirimlarini 2023 yilinda yapmistir.
Yalin ve dijital donusüm uygulamalarini yenilikçi düsunce anlayisiyla bütuncül olarak koordine etmek, sanayiin egitim ve danismanlik hizmetleri alanindaki mevcut eksikliklerini gidermek amaciyla Yetkinlik ve Dijital Dönügüm Merkezleri (Model Fabrikalar) Projesi baglatilmis ve farkli illerde kurulum sureci tamamlanarak faaliyetlerini sunabilecek noktaya getirilmistir. Ankara, Bursa, Konya, Kayseri, Gaziantep, Mersin, Adana ve Ïzmir Model Fabrikalarinin kurulumlari tamamlanarak basta KOBl'ler olmak üzere isletmelere egitim ve danigmanlik hizmeti sunulmaya baslanmistir. Tüm model fabrikalarda toplam 307 firmaya ögren-dönüs, 120 firmaya proje uygulama faaliyeti ile kapsamli egitim ve danismanlik calismalari yürütülmüs, binin üzerinde firmayla iletisim kurulmustur. Ayrica Ankara, Bursa, Konya ve Kayseri illerinde yer alan model fabrikalarin dijital dönüsüm altyapisi kurulum çaligmalari tamamlanmistir. 2024 yili sonuna kadar Eskigehir, Samsun, Trabzon, Denizli, Malatya ve Kocaeli illerinde alti yeni model fabrikanin kurulmasi planlanmaktadir.
Ticaret Bakanligi tarafindan 2020 yilinda baslatilan Kooperatifçilik Destek Programi kapsaminda saglanan hibeler 2022 yilinda 20,3 milyon TL, Ekim 2023 itibariyla 30 milyon TL olmustur.
Planli sanayi bölgelerinin yesil ve dijital donüsüme uygun yapilanmasi saglanarak yatirimcilarin yatirim yeri ihtiyaglarinin hizli ve ekonomik olarak karsilanabilmesi önem arz etmektedir.
Girisimcilik ve KOBi desteklerinin kapsam, çesitlilik ve miktarlarindaki artislar, esnaf ve sanatkärlara saglanan krediler, kredi kefalet sisteminde ve bankacilik sistemindeki КОВі kredilerindeki artis gibi hususlar birlikte degerlendirildiginde, sektörde önemli gelismeler saglandigi görülmektedir. Girisimcilik ekosisteminin gelistirilmesi, saglanan desteklerin yenilikçi ve büyüyen/büyüme potansiyeli olan girisimlere odaklanmasi ve izlemedegerlendirme sistemlerinin gelistirilmesiyle etki analizleri yapilmasi sonucunda sektorün geligimi daha da hizlanacaktir.
b) Amaç
KOBI ve girisimcilerin niteliklerini dikkate alan odakli politikalar araciligiyla finansmana erisim imkänlarinin, kurumsal gelisimlerinin ve verimliliklerinin artirilmasi, yenilikgilik kapasitelerinin ve ölçeklerinin büyütülmesi, tedarik zincirlerinde daha güçlü bir bigimde yer almalarinin saglanmasi, ihracat, yenilikgilik ve rekabetçilik düzeylerinin yükseltilerek daha etkin ve verimli olarak büyümeye ve istihdama katkilarinin artinilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| KOBi'lere yönelik beseri sermaye güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.559) | KOBi'lere yönelik beseri sermaye güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.559) | KOBi'lere yönelik beseri sermaye güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.559) |
| Tedbir 559.2. Örgün egitimdeki girisimcilik müfredati finansal okuryazarlk, mevzuat bilgisi, dijital teknolojiler, e-ticaret, pazarlama gibi konulardaki ihtiyaçlar dikkate alinarak gözden geçirilecek, uygunluk degerlendirmesine imkân sunan uygulamali girisimcilik egitimleri yayginlastirilacaktir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligr, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi | 1. Mesleki ve teknik egitimde yenilikçi ögretme ve ögrenme yöntemleri tesvik edilecek ve yenilikçi ögretme ve ögrenme yöntem süreçleri iyilestirilecektir. |
| Tedbir 559.3. Milli Egitim Bakanligi (MEB) tarafindan yapilacak mesleki egitim merkezleri ve meslek liselerinin yer seçiminde OSBler öncelikli olarak degerlendirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligr | 1. Mesleki ve teknik egitim mezunlarinin istihdam olanaklarini artirmak igin sektör içi okul ve sektöre entegre okul benzeri is birligi modelleri olusturulacaktir. |
| Tedbir 559.4. Teknoloji alaninda kritik uzmanliklara sahip yetenekler ile yenilikçi is modelleri ve yüksek teknolojiye dayali isletmesi olan yabanci girisimcilere karsilikllik ilkesi cerçevesinde vize uygulamasi kolaylastrilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlijl (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Disisleri Bakanligi | 1. Teknoloji alaninda kritik uzmanliklara sahip yetenekler ile yenilikçi is modelleri ve derin teknolojiye dayali girisimi olan girisimcilere özel vize uygulamasi hayata geçirilecektir. |
| Tedbir 559.5. Çalisanlarin ortakliginin saglandig isletme içi girisimciligi yayginlastiracak mekanizmalar gelistirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Ticaret Bakanlijl | 1. Hisseye dönüstürülebilir finansman araçlarinin kullaniminin yayginlastirilmasi için mevzuatta iyilestirmeler yapilacak ve çalisana hisse opsiyonu uygulamasi sirketler ve çalisanlar için daha tercih edilebilir hale getirilecektir. |
| Girisimcilik ekosisteminde isbirligi yapma kültürü yayginlastinilacaktir. (Kalkinma Plani p.560) | Girisimcilik ekosisteminde isbirligi yapma kültürü yayginlastinilacaktir. (Kalkinma Plani p.560) | Girisimcilik ekosisteminde isbirligi yapma kültürü yayginlastinilacaktir. (Kalkinma Plani p.560) |
|---|---|---|
| Tedbir 560.4. Sektörel bazda yüksek verimlilige sahip firmalarin iyi uygulama örneklerinin yayginlastirilmasini saglayacak mekanizmalar olusturulacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanliji (S), Ticaret Bakanligi | 1. Verimlilik bilincini artirmak amaciyla Verimlilik Proje Ödülleri Yarsmasi düzenlenecek ve iyi uygulamalar ödüllendirilecektir. |
| KOBi'ler, ölgegini büyütmesi, sürdürülebilir bir yapiya kavusmasi ve küresel düzeyde daha rekabetçi bir konum kazanmasi amaciyla desteklenecektir. (Kalkinma Plani | KOBi'ler, ölgegini büyütmesi, sürdürülebilir bir yapiya kavusmasi ve küresel düzeyde daha rekabetçi bir konum kazanmasi amaciyla desteklenecektir. (Kalkinma Plani | KOBi'ler, ölgegini büyütmesi, sürdürülebilir bir yapiya kavusmasi ve küresel düzeyde daha rekabetçi bir konum kazanmasi amaciyla desteklenecektir. (Kalkinma Plani |
| Tedbir 561.1. KOBI ve girisimciler nizli buyume, teknoloji odakli ihracat yapma, yüksek teknoloji alaninda faaliyet gösterme, verimilik artirma gibi kriterler çerçevesinde odakli bir yaklasimla desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Ticaret Bakanligr | 1. KOBi'lerin verimliligini artirmak ve dijital dönüsümlerine katk saglamak amaciyla kurulan model fabrika sayisi artrilacaktir. 2. Model fabrikalarin performansa dayali olarak izlenmesine ve kurumsal kapasitelerinin gelistirilmesine yönelik faaliyetler gergeklestirilecektir. 3. Kümelenme Destek Programi kapsaminda kümelenme tesebbüsleri desteklenecektir. 4. Teknoloji Gelistirme Bölgelerinin altyapilari ve kulugka merkezleri desteklenerek yayginlastirilacak, Ar-Ge, tasarim ve yenilik kapasitesi güçlendirilecektir. 5. Odak gelisim alanlarinda hizlandirma mekanizmalari olusturulacaktir. |
| Tedbir 561.2. Ana sanayi üreticileri ve büyük isletmelerin tedarik zincirlerine KOBi'lerin eklemlenebilmeleri için eslesmeleri kolaylastirilacak ve gerekli kalite, verim, kapasite artislar ile ürün gelistirme (Ür-Ge) faaliyetleri tedarikçi gelistirme süreçleri kapsaminda desteklenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Ticaret Bakanligl | 1. Tedarikçi Dijital Veritabani isletmelerin yararlanmasi amaciyla hizmete sunulacaktir. 2. Tedarikçi Dijital Veritabani üzerinden yerlilestirme talep eden büyük isletmeler ile bu taleplere cevap veren KOBl'ler bir araya getirilecektir. 3. Tedarikçi gelistirme faaliyetleri kapsaminda büyük isletme tedarikgilerinin desteklenmesi amaciyla mevcut destek programlarinda ilave destek unsurlari ve avantajlar saglanacaktir. 4. Tedarikçilerin Ar-Ge, Ur-Ge ve inovasyon faaliyetlerini desteklemek amaciyla kurum/kuruluslar ile isbirligi yapllacaktir. |
| Tedbir 561.3. KOBI ve girisimcilere saglanan devlet yardimlarna yönelik kapsayici bir izleme sistemi kurulacak ve etki analizleri yapllacaktr. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. Teknoloji tabanli girisimleri odak noktasina alacak sekilde, KOBI'lerin girisim sermayesi yatirim fonlarindan faydalanma seviyesini arttiracak nitelikteki çalismalar sürdürülecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 561.6. Teknogirisimciler tarafindan olusturulan ürünlerin DMO bünyesindeki Tekno Katalog platformu gibi araglarla entegrasyonunu saglayarak bu ürünlerin ticarilesme ve markalagma süreçleri hizlandirilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, DMO, TUBITAK | 1. Tekno Katalog Platformu girisimcilerin kamu alimlari yoluyla ticarilesmesinin saglanmasi amaciyla yüksek teknoloji ve yenilik, ekosistem, girisimcilik odaklarinda gelistirilecektir. 2. Teknoloji Gelistirme Bölgelerinde faaliyet gösteren teknoloji sirketlerine yönelik tanitim ve egitim faaliyetlerine devam edilecektir. |
| Finansmana erisim kolaylastirilacak, alternatif ve yenilikçi finansman yöntemleri | Finansmana erisim kolaylastirilacak, alternatif ve yenilikçi finansman yöntemleri | Finansmana erisim kolaylastirilacak, alternatif ve yenilikçi finansman yöntemleri |
| Tedbir 562.1. Yatirim bankaciligi, kurumsal ve bireysel girisim sermayesi, kitle fonlamasi, etki yatirimailigi, melek yatirimcilik gibi alternatif ve yenilikçi finansman imkânlari güçlendirilecek ve kullanimlari yayginlastirilacaktir. | yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.562) Sanayi ve Teknoloji Bakanligl (S), Hazine ve Maliye Bakanligr | 1. Kitle fonlamasi ekosisteminde girisimciler ve yatirimcilarin uygulamaya yönelik ihtiyaçlari ile yaganan gelismeler gözetilerek, düzenlemeler dinamik bir sekilde güncellenecektir. 2. Melek yatirimailik ekosisteminde kargilagilan sorunlarin giderilmesi ile ekosistemde gelistirilmeye ve iyilestirilmeye agik alanlarin tespit edilerek uygulamada etkinligin arttirilmasina yonelik olarak Bireysel Katilim Sermayesi Sistemi kapsaminda çalismalar yapilacaktir. 3. KOBi Finansman Destek Programinin uygulanmasina devam edilecektir. 4. KOBl'lerin krediye erisimde kargilastiklari teminat sorunun çözümüne yönelik olarak Kredi Garanti Fonunun çalismalari sürdürülecek, yeni kurulmus olan kredi garanti kuruluslari ile de isbirlikleri olusturulacaktir. 5. Girisim sermayesi fonlari araciligiyla teknoloji girisimcilerine dogrudan finansman saglanmasina devam edilecektir. 6. Alternatif finansman kaynaklarinin ve yöntemlerinin gelistirilmesi ile kullaniminin yayginlastirilmasi konusunda ilgili kurumlarla calismalar yürütülecektir. 7. Alternatif finansman yöntemleri ile ilgili farkindalik olusturmak amaciyla KOBi'lere ve girisimcilere yönelik bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir. 8. Teknogirisimlerin finansmana erisimi kolaylastirilacaktir. |
| Esnaf, sanatkâr ve kooperatiflerin degigen ekonomik ve sosyal gartlara uyum saglayacak sekilde rekabetçilikleri ve kapasiteleri gelistirilecek, denetim sistemleriyle seffaflik ve güvenilirlikleri artirilacak, isbirligi ve ortak çalisma kültürünün yayginlasmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.563) | Esnaf, sanatkâr ve kooperatiflerin degigen ekonomik ve sosyal gartlara uyum saglayacak sekilde rekabetçilikleri ve kapasiteleri gelistirilecek, denetim sistemleriyle seffaflik ve güvenilirlikleri artirilacak, isbirligi ve ortak çalisma kültürünün yayginlasmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.563) | Esnaf, sanatkâr ve kooperatiflerin degigen ekonomik ve sosyal gartlara uyum saglayacak sekilde rekabetçilikleri ve kapasiteleri gelistirilecek, denetim sistemleriyle seffaflik ve güvenilirlikleri artirilacak, isbirligi ve ortak çalisma kültürünün yayginlasmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.563) |
|---|---|---|
| Tedbir 563.1. Esnaf ve sanatkârlar odalari birlikleri bünyesinde, esnaf ve sanatkârlara ihracat süreçleri, girisimcilik, Ar-Ge ve yenilikçilik ile devlet yardimlari hakkinda egitim, danismanlik ve bilgi destegi saglanacaktir. | Ticaret Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Esnaf ve Sanatkârlar Odalari Birlikleri | 1. Meslek kuruluslar ile isbirligi halinde esnaf ve sanatkârlar için egitimler düzenlenecektir. |
| Tedbir 563.2. Esnaf ve sanatkârlara yönelik finansal desteklerde gesitlilik artrilacak, sektörel bazda ayristirmaya gidilecek, ekonomik katki dikkate alinarak uygun kosullu kredi desteklerine devam edilecektir. | Ticaret Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligr | 1. Finansal desteklerde çesitlendirmeye yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 563.4. Kooperatiflere yönelik finansal destek araçlari gelistirilecek, kooperatiflerin makine ve ekipman alimi, nitelikli personel istihdami ve demirbas alimlari desteklenecektir. | Ticaret Bakanlig (S), Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Proje çagrilari yapilarak gelen projeler degerlendirilecektir. 2. Projesi uygun görülen kooperatiflere hibe destegi saglanacaktir. |
| Tedbir 563.5. Basta tarim satis kooperatifleri, kadin kooperatifleri ile sosyal nitelikli kooperatifler olmak üzere öncelikli sektörlerde faaliyette bulunan kooperatiflere destek saglanacaktir. | Ticaret Bakanlig (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligy, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi Tarim ve Ormar Bakanlig | 1. Kooperatiflerin ihtiyaçlarina yönelik gerekli mevzuat degisiklikleri yapilacaktir. 2. Kooperatiflerin finansmana erisimlerini kolaylastirmak amaciyla destek çalismalari yapilacaktir. |
| Tedbir 563.6. Esnaf, sanatkâr ve kooperatiflere yönelik ortak makine kullanim alanlarinin kurulmasi tesvik edilerek daha az maliyetli üretim yapilabilmesi saglanacaktir. | Ticaret Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligl, Hazine ve Maliye Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligr | 1. Ortak makina kullanim kooperatiflerine yönelik örnek anasözlesme hazirlanacaktir. 2. Ortak makina kullanim alanlarina yönelik tanitim ve egitim çalismalari yapilacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| KOBl'lerin Ihracati | Milyar Dolar | 67,6 (3) | 70 | 77,7 |
| Imalat Sanayiinde Faaliyet Gösteren KOBI'lerin Ihracatindaki Yüksek Teknolojinin Payl | Yüzde | 1,3 (3) | 1,5 | 1,7 |
| Ciroya Göre Hizli Büyüyen KOBI Sayisi (4) | Adet | 32 554 (3) | 33 200 | 34 155 |
| KOBi'lerin Mali ve Mali Olmayan Sirketler Ar-Ge Harcamasindaki Payi | Yüzde | 27,1 (3) | 30,0 | 31,2 |
| Yllik Girisim Yatirim Büyüklügü | Milyar Dolar | 1,6 (5) | 1,6 (5) | 2,0 |
| Bir Milyar Dolar Degeri Asan Firma Sayisi | Adet | 6 (5) | 10 (5) | 12 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Program
(4) Ücretli galigan sayisi 10'un üzerinde olan ve üs yllik dönemde yllik ortalama yüzde 10'dan fazla büyüyen girisimler
(3) TÜIK, Kügük ve Orta Büyüklükteki Girisim istatistikleri, 2021
(5) Sanayi ve Teknoloji Bakanligr
2.2.3.5. Fikri Mülkiyet Haklari
a) Mevcut Durum
Ocak-Agustos 2023 döneminde, bir önceki yilin ayni dönemine göre, yerli patent basvuru sayisinda yüzde dokuz, yerli faydali model basvuru sayisinda yüzde 43, yerli marka basvuru sayisinda yüzde 11, yerli tasarim basvuru sayisinda ise yüzde 18 düsüs kaydedilmistir. Bu düsügün en önemli nedeninin 6 Subat 2023 tarihinde meydana gelen deprem felaketlerinden kaynaklandigi degerlendirilmektedir. 1.465 tescilli cografi isaret bulunmakta olup 629 cografi isaret basvurusunun inceleme süreci devam etmektedir. AB'de tescilli cografi isaretli ürün sayisi 14'e ulasmis olup bunlar Antep Baklavasi, Aydin inciri, Aydin Kestanesi, Antakya Künefesi, Bayramiç Beyazi, Caglayancerit Cevizi, Edremit Zeytinyagi, Gemlik Zeytini, Giresun Tombul Findigi, Malatya Kayisisi, Milas Zeytinyagi, Milas Yagli Zeytini, Surug Nari, Tagköprü Sarimsagidir. AB nezdinde besi ilanda olmak üzere iglemleri devam eden 44 cografi igaret basvurusu ve beg geleneksel ürün adi basvurusu bulunmaktadir.
Yeni bitki çesitlerinin korunmasini amaglayan islahçi haklari kapsaminda koruma altinda bulunan bitki çegidi sayisi 2022 yill sonu itibariyla 2.244'e ulagmistir. Bu sayi içerisinde yerli orani yüzde 49 dur.
2022 yilinda Dünya Fikri Mülkiyet Teskilati (WIPO) tarafindan yayimlanan raporda; 2021 yil verilerine göre Türkiye, dunyada yerli patent basvurularinda 14 üncü, marka basvurularinda altinci, tasarim bagvurularinda ise üçüncü sirada yer almaktadir. Benzer sekilde, Türkiye Avrupa da yerli patent basvurularinda dokuzuncu, yerli marka ve tasarim basvurularinda ise birinci sirada yer almaktadir.
Uluslararasi basvurular agisindan degerlendirildiginde Türkiye, WIPO tarafindan yayimlanan 2022 yill verilerine göre 1.771 patent basvurusuyla 15 inci, 2.389 marka basvurusuyla dokuzuncu ve 503 tasarim bagvurusuyla 11'inci sirada yer almistir.
Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) 2017 yilindan bu yana WIPO nezdinde 23 uluslararasi arastirma ve inceleme otoritesinden biri olarak faaliyet göstermektedir. Bu kapsamda TÜRKPATENT, 2022 yllinda 1.463, 2023 yilinin ilk 8 ayinda ise 1.224 uluslararasi arastirma raporuyla en fazla rapor düzenleyen ilk 10 kurum arasinda yer almistir.
TABLO II: 25- Sinai Mülkiyet Basvurularndaki Gelismeler
| Ocak-Ajustos | Ocak-Ajustos | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2022 | 2023 | |
| Patent Basvuru Sayisi | 19 916 | 18 705 | 17 566 | 15 856 | 9 331 | 8 407 |
| Yerli Patent Basvurularinin Toplam igerisindeki Payi | 41 | 44 | 48 | 50 | 51 | |
| (Yüzde) Faydali Model Basvuru Sayisi Yerli Faydali Model | 2 969 | 3 627 | 4 490 | 5 558 | 3 775 | 2 191 |
| Basvurularinin Toplam | 98 | 99 | 98 | 99 | 99 | 97 |
| igerisindeki Payi (Yüzde) Marka Basvuru Sayisi | 134 353 | 170 590 | 191 779 | 212 636 | 126 099 | 111 044 |
| Yerli Marka Basvurularnin Toplam içerisindeki Payi (Yüzde) | 89 | 91 | 92 | 93 | 92 | 93 |
| Tasarim Basvuru Sayisi (1) | 46 188 | 47 606 | 65 915 | 84 106 | 43 394 | 35 969 |
| Yerli Tasarim Basvurularinin Toplam içerisindeki Payi (Yüzde) | 85 | 88 | 90 | 93 | 91 | 90 |
| Islahçi Haklari Basvuru Sayisi Yerli Islahg Hakki | 208 | 294 | 291 | 272 | 122 | 115 |
| Bagvurularinin Toplam | 56 | 48 | 54 | 52 | 75 | 33 |
| igerisindeki Payi (Yüzde) Cografi Isaret Basvuru Sayis | 202 | 453 | 577 | 523 | 309 | 222 |
Kaynak: Tarm ve Orman Bakanligi, Türk Patent ve Marka Kurumu
(1) Lahey bagvurulari dâhildir.
Fikri mülkiyet bilincinin ve yenilikçilik kültürünün özellikle küçük ölçekli isletmelerde olmak üzere sanayi kesiminde artirilmasi önem arz etmektedir. Bu amaçla, KOBi'lerde yenilik gelistirme kapasitesinin artirilmasini amaçlayan Hezârfen Teknoloji ve Tasarim Gelistirme Projesi, 2007 yilindan bu yana 37 farkl ilde uygulanarak 931 KOBi'ye sinai mülkiyet alaninda danismanlik hizmeti sunulmustur. Projeler, TÜRKPATENTin koordinasyonunda Üniversiteler, Ticaret ve Sanayi Odalari, Il Sanayi ve Teknoloji Müdürlükleri, kalkinma ajanslari ve organize sanayi bölgesi müdürlükleri isbirligiyle yürütülmüstür. Hezârfen Projesi 2023 yilinda Kastamonu, Zonguldak, Balikesir ve Çanakkale illerinde uygulanmis olup Ekim-Aralik 2023 döneminde Kirklareli ve Edirne de uygulanacaktir.
Tasarim alanindaki etkinligin artirilmasi amaciyla Mart 2023'de TÜRKPATENT, Bilisim Vadisi ve Dünya Tasarim Tegkilatinin is birligi ile Türkiye Tasarim Vizyonu 2030 çalistayi düzenlenmistir. Calistayda tasarim alaninda uygulanacak strateji ve politikalar, ilgili paydaglar tarafindan bütün yönleriyle ele alinmis olup ortaya gikan görüs ve öneriler dogrultusunda Tasarim Strateji Belgesi ve Eylem Plani çalismalari baglatilmistir.
Sinai mülkiyet haklarinin ticarilestirilmesi sürecine, özellikle sinai mülkiyet varliklarinin deger tespiti hizmeti ile katki saglamak üzere kurulmus olan Türk Sinai Mülkiyet Degerleme, Mühendislik ve Danismanlik Hizmetleri AS, 2018 yilindan bu yana konuyla ilgili insan kaynagi yetistirilmesi ve potansiyelin artirilmasina dair çalismalar yürütmektedir. Ayrica, sinai mülkiyet üreten taraflarla is birlikleri gelistirerek bu varliklarin degerleme ve ticarilestirme süreçlerine destek saglanmaktadir.
Fikri mülkiyet haklari konusunda yetigmis personel ihtiyacinin karsilanmasina katki vermek amaciyla tüm paydaslara yönelik egitim, danismanlik, arastirma ve koordinasyon faaliyetlerini yürütmek üzere kurulan Fikri Mülkiyet Akademisi çalismalarini sürdürmektedir. 2023 Ocak-Agustos döneminde yapilan etkinliklerde Fikri Mülkiyet Akademisi Sinai Mülkiyet Egitim Merkezi bünyesinde 3.197 kisiye egitim verilmistir. Ayrica Telif Haklari Egitim Merkezi bünyesinde basta yargi mensuplari, akademisyenler, avukatlar, bilirkigiler, kolluk kuvvetleri, il denetim komisyon üyeleri, meslek birlikleri, sanatçilar olmak üzere 23 egitim ve farkindalik faaliyeti gerçeklestirilmistir.
Telif Haklari Genel Müdürlügü, TÜRKPATENT ve WIPO arasinda yapilan anlagma kapsaminda baglatilan ve ulusal düzeyde fikri mülkiyet egitim merkezlerinin kurulmasi ile bu egitim merkezlerinin kurumsal ve insan kapasitesinin gelistirilmesi, egitim programlarinin etkinlestirilmesi amaciyla baslatilan egiticilerin egitimi programi Mayis 2023'te tamamlanmistir. Programa dâhil olan akademisyen, yargi mensubu, avukat, uzman ve sektör temsilcileri uluslararasi geçerliligi olan fikri mülkiyet akademisi egitmeni unvani almislardir.
Fikri mülkiyet, kültür endüstrisi ve kültür politikalari alanlarinda arastirma ve egitim faaliyetleri yürüten üniversitelerle is birligi içerisinde çalismalar gerçeklestirilmektedir. Bu kapsamda is birligi yapilan üniversite sayisi 15'e yükselmistir.
Kamu Kurum ve Kuruluslarinca Ödenecek Telif ve islenme Ücretleri Hakkinda Yönetmelik gözden geçirilmis, tüm kamu kurum ve kuruluslarina yönelik ihtiyaç analizi yapilmis ve hazirlanan yönetmelik taslagi kamu kurum ve kuruluslarinin görüslerine sunulmustur.
Müzik, sinema, ilim-edebiyat, radyo-TV kuruluslari ile güzel sanatlar sektörlerinde telif hakki sahiplerini temsil eden 27 meslek birligi ve üç federasyon bulunmaktadir. Telif haklari alaninda hak izleme kuruluslari olan meslek birliklerinin altyapilarinin güglendirilmesi önem tasidigindan meslek birliklerinin üyelik, dokümantasyon, lisanslama ve dagitim süreçlerinin bir otomasyon sistemi üzerinden gerçeklestirilmesi ve iglem bilgilerine iliskin veri tabani olusturulmasi amaciyla çalisma baslatilmis ve Meslek Birlikleri Bilisim Sistemi (MEBSIS) kurulmustur. Sisteme meslek birliklerinin üyelerini olusturan besteci, güfteci, senarist, oyuncu, yayinevi, yazar gibi 30 bini askin telif hakki sahibinin yani sira bu hak sahiplerinin 1.731.391 eserinin kaydi tamamlanmis olup veri girisi devam etmektedir.
Müzik sektöründe faaliyet gösteren meslek birlikleri, yaklagik 20 bin konaklama tesisine lisans vermek amaciyla Müzik Sektöründe Baglantili Haklar Federasyonu ve Müzik Sektöründe Eser Sahipleri Federasyonu olarak iki federasyon çatisi altinda bir araya gelmistir. Bunu takiben konaklama tesislerinin turizm isletme belgesi islemlerinde müzik lisans belgesi zorunlu hale getirilmistir. Böylece eser sahibi ve sanatgilarin elde ettigi telif gelirinin artirilmasi saglanmis, konaklama tesislerinin telif izni süreçlerinde yaganilan ve haksiz rekabete de sebebiyet veren uygulama farklliklari sona erdirilmis ve bu alandaki ihtilaflarin önüne geçilmistir.
81 ilin denetim komisyonu üyelerine yönelik egitimlere düzenli olarak devam edilmekte, korsanla mücadele denetimlerinde daha güçlü bir is birliginin tesisi amaciyla
Kültür ve Turizm Bakanligi ile Emniyet Genel Müdürlügü arasinda ortak çalismalar yürütülmektedir.
Korsanligin kaynaginda engellenmesine yönelik olarak il denetim komisyonlari, 2023 yilinin ilk sekiz ayinda 348 operasyon gerçeklestirmis ve bu operasyonlarda 26.319 korsan materyal ele geçirilmistir.
Kitaplarda ve sinema-müzik eserlerinde kullanilmasi zorunlu olan bandrol, ülkemizde korsanla mücadele bakimindan en etkili uygulamalar arasinda yer almaktadir. 2023 yilinin ilk sekiz ayi itibariyla 270.259.470 kitap bandrolü, 695.814 sinema-müzik-bilgisayar oyunu bandrolü olmak üzere toplamda yaklasik 271 milyon bandrol satilmistir.
TÜBITAK tarafindan Yenilik Destek Programi bünyesinde olusturulan 1702 Patent Tabanli Teknoloji Transferi Destekleme Programi kapsaminda toplam degeri 45 milyon TL olan 58 ulusal ve 26 uluslararasi patentle korunan 58 teknolojinin sanayiye aktarilmasina destek saglanmistir. 2022 Ekim itibariyla Patent Tabanli Teknoloji Transferi Destekleme Programi sürekli basvuruya agik hale dönüstürülmüstür.
Kültür ve Turizm Bakanligi fikri mülkiyet sisteminin güçlendirilmesi ile kültürel ve sanatsal faaliyetlerin yürütülmesi amaciyla kültür endüstrilerine yönelik projelere mali destek saglamaktadir. Bu kapsamda, Eylül 2023 itibariyla kültür ve sanat alaninda faaliyet gösteren gerçek ve tüzel kisiler tarafindan sunulan 146 projeye 441.591.000 TL mali destek saglanmistir.
Sinema, müzik, yazilim, animasyon, tiyatro, ilim-edebiyat, güzel sanatlar, yayincilik, bilgisayar oyunu gibi telif yogun endüstrilere yönelik olarak farkli kurum ve kuruluslar tarafindan saglanan kamu destekleri hakkinda kamuoyunu bilgilendirmek amaciyla ilk olarak 2020 yilinda hazirlanan Kültür Endüstrileri Destek ve Tesvik Rehberi, Ocak 2023'te güncellenmistir.
Telif haklarina konu olan kültür endüstrilerine iliskin mevcut kayit, veri ve ulusal istatistiklerin çesitlendirilmesi amaciyla Kültür ve Turizm Bakanligr ve TÜIK çalismalar gerçeklestirmistir. Bakanlik tarafindan hazirlanan ve kültür endüstrilerinin önemli bir kismini olusturan Telif Haklarina Dayali Endüstrilerin Ülke Ekonomisine Katkisinin Ölçümüne Iliskin Rapor ülkemizin mevcut durumunu ve potansiyelini göstermesi açisindan büyük önem arz etmektedir. TÜiK ile gerçeklestirilen çalismalar neticesinde söz konusu Raporda yer alan temel ekonomik göstergelerin yillik olarak hazirlanarak kamuoyuyla paylagilmasi planlanmaktadir.
b) Amaç
Fikri mülkiyet haklari alaninda yenilikçi fikir ortaminin gelistirilmesi, hak sahiplerinin haklarinin yurt içinde ve yurt disinda etkin gekilde korunmasi, uygulanacak desteklerle yenilikçilige ve katma degerli küresel marka olusturulmasina imkân saglanmasi ve hak ihlallerine karsi etkin mücadele edilmesi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Toplumda fikri mülkiyet bilincinin artirilmasi ve yayilmasi saglanacak, hedef odakli egitim ve bilinçlendirme faaliyetleri yapilacaktir. (Kalkinma Plani p. 565) | Toplumda fikri mülkiyet bilincinin artirilmasi ve yayilmasi saglanacak, hedef odakli egitim ve bilinçlendirme faaliyetleri yapilacaktir. (Kalkinma Plani p. 565) | Toplumda fikri mülkiyet bilincinin artirilmasi ve yayilmasi saglanacak, hedef odakli egitim ve bilinçlendirme faaliyetleri yapilacaktir. (Kalkinma Plani p. 565) |
| Tedbir 565.1. Fikri mülkiyet haklari alaninda farkindaligin artirilmasi igin kamuoyuna, kullanicilara ve hak sahiplerine yönelik egitim ve bilinglendirme çalismalari yapilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), TÜRKPATENT, Kültür ve Turizm Bakanligi | 1. Ilgili paydas kurum ve kuruluslarla iletisime geçilerek egitim modülleri ve içerikleri belirlenecek ve sertifikali egitimler düzenlenecektir. 2. Ögrencilere yönelik ulusal düzeyde bulus ve tasarim yarismalari ve sergileri düzenlenecektir. 3. Bilgi ve doküman birimleri sayisi artirilacak, yeni birim temsilcilerine yonelik fiziki ve çevrim içi egitimler verilerek isbirligi faaliyetleri gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 565.3. Fikir ve sanat eserlerine iliskin davalara katki saglamak amaciyla öncelikli olarak ihtisas mahkemesinde görev yapacak hâkim ve savcilar olmak üzere yargi sürecindeki tüm paydaslara yönelik egitim faaliyetleri düzenlenecektir. | Kültür ve Turizm Bakanlig (S), Adalet Bakanligi | 1. Yargi süreçleriyle ilgili paydaslara en az iki egitim faaliyeti düzenlenecektir. |
| Tedbir 565.4. Telif haklariyla ilgili akademik çalismalar tesvik edilecek ve TTO'lara yönelik egitim faaliyetleri düzenlenecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligl (S) | 1. Telif haklan ile ilgili bilimsel ve akademik çalismalara proje destegi saglanmasina yönelik destek programi olusturulacaktir. |
| Tedbir 565.6. Çocuklarin erken yaslarda yenilikçi düsünme becerilerini gelistirmeye yönelik çizgi film ve egitici içerikli bilgisayar oyunlari gelistirilecektir. | Milli Egitim Bakanlig (S), Kültür ve Turizm Bakanligr, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Egitim Bilisim Aji Portalinin içerigi ögretim programlar ile uyumlu hale getirilerek zenginlestirilecek ve portalin etkin kullanimi yayginlastirilacaktir. |
| Tedbir 565.7. Milli Egitim Bakanligina bagli okul ve kurumlarda görev yapan idareci ve ögretmenlerin fikri mülkiyet bilgi duzeyini artirmaya yönelik faaliyetler gerçeklestirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanlijl | 1. idareci ve ögretmenlere fikri mülkiyet haklarina yönelik bilgilendirme yapilacaktir. |
| Tedbir 565.8. Mühendislik ve temel bilimler alaninda ögrenim gören ögrencilerin patent arastirmasi konusunda bilgi ve becerilerini artirmaya yönelik faaliyetler gerçeklestirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (5), TÜRKPATENT | 1. Yüksekögrenim ögrencilerinin patent arastirmasi konusunda bilgi ve becerilerinin artirilmasina yönelik faaliyetler gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 565.9. Üniversite ögrencilerinin fikri mülkiyet alaninda staj yapmalar tesvik edilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜRKPATENT, YÖK | 1. Ulusal Staj Programi kapsaminda, TÜRKPATENT'in stajyer ögrenci ihtiyaci tespit edilecektir. 2. Üniversite ögrencilerinin fikri mülkiyet alaninda staj yapmalari saglanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 565.10. Teknoloji Gelistirme Bölgeleri, Ar-Ge Merkezleri ve Tasarm Merkezlerine yönelik tematik sinai mülkiyet egitim programlari yürütülecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), TÜRKPATENT | 1. Ülkemizde yer alan Teknoloji Gelistirme Bölgeleri, Ar-Ge Merkezleri ve Tasarm Merkezlerinin envanteri gikarilarak il/bölge olarak tasnif edilecektir. 2. Teknoloji Gelistirme Bölgelerindeki yönetici sirketlerin bölgede yer alan firmalara sinai mülkiyet egitimleri vermeleri saglanacaktir. |
| Telif haklarinda toplu hak yönetim sisteminin gelistirilmesi ve ülke genelinde adil ve yaygin bir lisanslama sistemi olusturulmasiyla telif gelirlerinin artirilmasi | Telif haklarinda toplu hak yönetim sisteminin gelistirilmesi ve ülke genelinde adil ve yaygin bir lisanslama sistemi olusturulmasiyla telif gelirlerinin artirilmasi | Telif haklarinda toplu hak yönetim sisteminin gelistirilmesi ve ülke genelinde adil ve yaygin bir lisanslama sistemi olusturulmasiyla telif gelirlerinin artirilmasi |
| Tedbir 566.1. Meslek birliklerinin profesyonel yönetim ve insan kaynaklari dâhil olmak üzere kurumsal kapasitelerinin artirilmasi amaciyla meslek birligi zorunlu organ üyeleri ile personeline yönelik periyodik egitimler verilecektir. | saglanacaktir. (Kalkinma Plani p. 566) Kültür ve Turizm Bakanligi (S) | 1. Meslek birlikleri yöneticileri ve personeline yönelik üg egitim programi düzenlenecektir. |
| Tedbir 566.2. Ülke genelinde yaygin bir lisanslama sistemi kurulabilmesi igin toplu hak yönetimi ve meslek birlikleri konusunda kamuoyu bilinçlendirme faaliyetieri | Kültür ve Turizm Bakanligi (S) | 1. Ticaret ve esnaf odalariyla isbirligi içerisinde kamuoyu bilinçlendirme faaliyetleri yapilacaktir. |
| yürütülecektir. Tedbir 566.3. Meslek birligi islemlerinin daha etkin ve hizli yürütülmesi amaciyla meslek birliklerinin dijital altyapisinin güçlendirilmesine yönelik çalismalar yapilacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S) | 1. Meslek Birlikleri Bilisim Sistemi verilerinin zenginlestirilmesi ve meslek birlikleri internet sitelerinin standartlastinilmasi saglanacaktir. |
| Ülkemizin fikri mülkiyet varliklarinin ekonomik degere dönüsümü hizlandirilacak, sektörel temelde ekonomik deger ölçümü yapilacaktir. (Kalkinma Plani p. 567) | Ülkemizin fikri mülkiyet varliklarinin ekonomik degere dönüsümü hizlandirilacak, sektörel temelde ekonomik deger ölçümü yapilacaktir. (Kalkinma Plani p. 567) | Ülkemizin fikri mülkiyet varliklarinin ekonomik degere dönüsümü hizlandirilacak, sektörel temelde ekonomik deger ölçümü yapilacaktir. (Kalkinma Plani p. 567) |
| Tedbir 567.1. Telif haklarina dayali endüstrilerin ve alt sektörlerin ülke ekonomisine katkisinin ölçümü için temel ekonomik göstergeler ve istihdama katkinin ölçülmesine yönelik calismalar yürütulecek, düzenli araliklarla kamuoyuyla paylagilacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S) | 1. Telif haklarina dayali endüstrilerin ekonomik ölçüm raporu hazirlanarak, kamuoyu ile paylasilacaktir. |
| Tedbir 567.4. Sinai mülkiyet haklarindan elde edilen gelirin ölçülmesine yönelik çalismalar gerçeklestirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), TÜRKPATENT | 1. Sinai mülkiyet haklarindan elde edilen gelirin ölçülmesine yönelik uluslararas uygulamalar incelenerek konu hakkinda rapor hazirlanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 567.5. Fikri mülkiyet varliklarinin degerlemesine iliskin hizmet kapasitesi artirilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜRKPATENT | 1. Sinai mülkiyet sahibi taraflarla isbirlikleri gelistirilerek bu varliklarin degerlemesi basta olmak üzere, ticarilestirme sürecinde ihtiyaç duyulan çesitli teknik destekler saglanacaktir. 2. Yüksek sayida sinai mülkiyet varligr igeren portföy belirlenerek ticarilestirmeye konu olabilecek patentlerin degerleme ihtiyaci tespit edilecektir. 3. Bes kurulusa ait sinai mülkiyet portföyünün degerlendirmesi yapilacaktir. |
| Tedbir 567.6. Sanayicilerin ve yatirmalarin fikri mülkiyet sahipleriyle etkilesimi artirilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), TÜRKPATENT | 1. Sinai mükiyet hak sahiplerinin buluglarni tanitmak ve ticarilestirme faaliyetlerine aracilik yapmak üzere bulus tanitim etkinlikleri yapilacaktir. 2. istanbul ve Kocaelide yer alan paydaslarla yürütülecek olan ilkaçama firmalarina yönelik proje çerçevesinde sinai mülkiyet hak sahipleri ile yatirimcilar bir araya getirilecektir. |
| Tedbir 567.7. Ticarilesme potansiyeli yüksek patentlerin ulusal ve uluslararasi düzeyde tanitimina yönelik faaliyetler gerçeklestirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligl (S), TÜRKPATENT | 1. TÜRKPATENT tarafindan ulusal ve uluslararasi fuarlarda agilacak stantlarda bulus sahiplerinin buluslarni sergilemelerine imkân saglanacaktir. |
| Tedbir 567.8. Patentlerin ticarilesme sürecinde kullanilmak üzere pazar arastirmasi araçlari gelistirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), TÜRKPATENT | 1. Küresel düzeyde kullanilan araç ve veri tabanlar arastrnilarak, degerleme ve ticarilestirme süreçlerinde ihtiyaç duyulan bilgi ve raporlara iliskin veri seti olusturulacaktir. 2. Fikri mülkiyet profesyonellerinin kullanimi için yerli pazar arastirma uygulamasi gelistirilecektir. |
| Tedbir 567.9. Fikri mülkiyet varliklariyla ilgili devir, lisans, teminat, rehin gibi hukuki islemlerle ilgili sürecler sadelestirilerek bu islemlerin yayginlastirilmasi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜRKPATENT | 1. Hukuki islemlerle ilgili süreçlerin sadelestirilmesi için mevcut durum tespiti yapilarak mevzuat hükümleri ve prosedürler gözden gegirilecektir. 2. Uygulamadaki ihtiyaçlar tespit edilerek, islem süreçlerinin iyilestirilmesi konusundaki talep ve öneriler degerlendirilecektir. 3. Sicil kayit sisteminin gelistirilmesi için alternatif uygulamalar tespit edilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 567.10. Ülkemizin ihracat potansiyeli yüksek cografi isaretti ürünleri icin straterteri geistrileenar. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), TÜRKPATENT | 1. AB'ye ihracat potansiyeli en yüksek olan ürünlerin tespitine yönelik istatistiki veri toplanacaktir. 2. AB'ye basvurusu yapilacak cografi isaretler seçilerek AB basvurularini gergeklestirecek kurumlar belirlenecektir. 3. AB basvurularini yapacak kurumlara, basvurularin hazirlanmasina iliskin teknik |
| Mevzuat ve uygulamalar teknolojik gelismeler ve ihtiyaçlar dogrultusunda gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.569) | Mevzuat ve uygulamalar teknolojik gelismeler ve ihtiyaçlar dogrultusunda gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.569) | Mevzuat ve uygulamalar teknolojik gelismeler ve ihtiyaçlar dogrultusunda gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.569) |
| Tedbir 569.1. Mevzuat ve uygulamalar teknolojik gelismeler ve ihtiyaçlar dogrultusunda gelistirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligr (S) | 1. Eser, Icra, Yapim ve Yayinlarin Kullanilmasi ve/veya iletilmesine Iliskin Usul ve Esaslar Hakkinda Yönetmelik güncellenecektir. |
| Bitki islahçi haklari sisteminin etkinligi artirilacak ve ülkemiz islah çesitlerinin uluslararasi alana Sikarilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.570) | Bitki islahçi haklari sisteminin etkinligi artirilacak ve ülkemiz islah çesitlerinin uluslararasi alana Sikarilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.570) | Bitki islahçi haklari sisteminin etkinligi artirilacak ve ülkemiz islah çesitlerinin uluslararasi alana Sikarilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.570) |
| Tedbir 570.2. Bitki islahgi laklari alaninda faaliyel österen uluslararas kuruluslarla isbirligi gelistirilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | 1. Uluslararasi kuruluslara üyelik islemlerinin gerçeklestirilmesi ve Uluslararasi Yeni Bitki Çesitlerinin Korunmasi Birligi Sözlesmesi kapsaminda faaliyetler yürütülecektir. |
| Fikri mülkiyet haklarina yönelik destekleme sistemi yeniden yapilandirilacaktir. | Fikri mülkiyet haklarina yönelik destekleme sistemi yeniden yapilandirilacaktir. | Fikri mülkiyet haklarina yönelik destekleme sistemi yeniden yapilandirilacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.571) Tedbir 571.1. Sanayi kuruluslarinin sinai mülkiyet Ciktilarinin artirilmasi igin destek ve stratejilerin* olusturulmasi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜRKPATENT | 1. Sanayi kuruluslarinin sinai mülkiyet giktrlarinin artirilmasi için bilgilendirme ve danismanlik hizmeti verilecektir. |
| Tedbir 571.3. TÜBITAK 1702 programi kapsamindaki desteklerin gelistirilmesi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜBITAK | 1. Patent Tabanli Teknoloji Transferi Destekleme Programinin özel sektör tarafindan etkin kullanilabilmesi igin egitim ve bilgilendirme faaliyetleri gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 571.4. Standarda esas patent süreclerinin desteklenmesi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜRKPATENT | 1. Bilgi ve iletisim teknolojileri ile yesil dönüsüm alaninda Standarda Esas Patentler (SEP) konusunda kamuoyu, ilgili kamu kurumlari, üniversiteler ve ilgili sektörlerde bilincin artinilmasina yönelik etkinlik düzenlenecektir. 2. SEP'e dâhil edilebilecek nitelikte patentlerin gelistirilmesine yönelik yapilacak çalismalarin ortaya gikmasi için çalistay düzenlenecektir. 3. Türkiye'ye giris yapmis veya Türkiye orijinli patentlere iliskin bilgilerin yer aldigi bir SEP veri tabani olusturulacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 571.5. Telif haklarina dayali kültür endüstrileri ile toplu hak yönetim kuruluslarinin kurumsal kapasitelerinin gelistirilmesine yönelik özel destek programlari olusturulacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligl (S) | 1. Meslek birliklerinin kurumsal kapasitelerinin, ihlallerde dava süreçlerinin ve lisanslama faaliyetlerinin gelistirilmesine yönelik projeler desteklenecektir. |
| Tedbir 571.6. Fikri mülkiyet varliklarinin degerlemesine ve ticarilestirilmesine yönelik devlet yardimlari gözden gecirilecek, kullanimi yayginlastirilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlign (S), TÜRKPATENT | 1. Ilkasama firmalarin sinai mülkiyet bilincinin ve inovasyon kapasitesinin artirilmasi, sinai mülkiyet portföylerinin degerlemesinin yapilmasi ve buluslarin ticarilestirmesine aracilik faaliyetleri yürütülmesi amaciyla olusturulan proje kapsaminda is paketleri ve proje takvimi olusturulacaktir. 2. Mevcut ilkaçama firma portföyünün yani sira proje duyurusuna gikilarak uygun ilkasama firmalar desteklenecektir. 3. Temel düzeyde sinai mülkiyet bilgilendirme semineri düzenlenecektir. 4. Ilkasama firmalara periyodik ziyaretier gerçeklestirilerek her bir firmanin yol haritasi belirlenerek eylem planlari hazirlanacaktir. |
| Tedbir 571.7. Türkçe ibareli markalarin uluslararasi düzeyde markalasmasi tesvik edilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜRKPATENT | 1. Esas unsuru Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlügünde bulunan ifadeleri içeren marka ibareleri için Madrid Protokolü kapsaminda WIPO'ya sunulacak uluslararasi basvurulara ve sonraki islemlere yönelik destek saglanacaktir. |
|---|---|---|
| Fikri mülkiyet alaninda her düzeyde nitelikli insan kaynaginin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.572) | Fikri mülkiyet alaninda her düzeyde nitelikli insan kaynaginin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.572) | Fikri mülkiyet alaninda her düzeyde nitelikli insan kaynaginin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.572) |
| Tedbir 572.1. Fikri ve Sinai Haklar ihtisas Mahkemelerinin personel kapasitesi ve kalitesi gelistirilecektir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Fikri ve Sinai Haklar Mahkemelerinde görev yapan hâkimlere ve personele yönelik hizmet içi egitim çalismalari düzenlenecektir. |
| Tedbir 572.2. Fikri mülkiyet hukuku alaninda akademik çalismalarin artirilmasi saglanacaktir. | YÖK (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Fikri mülkiyet hukuku alaninda yeni projeler desteklenecektir. |
| Tedbir 572.3. Akademik atama ve yükselme kriterlerinde sinai mülkiyetin kullanilmasina iliskin mevcut uygulamanin degerlendirilerek güncellenmesi saglanacaktir. | YÖK (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlig | 1. Üniversitelerin atama ve yükseltme kriterleri arasina sinai mülkiyet bagvuru veya yayin yapma yerine sinai mülkiyet tescil, yurt digi ülke girigleri, ticarilesme gibi yeni kriterlerin getirilmesi veya var olan kriterlerin güçlendirilmesi saglanacaktir. |
| Tebdir 572.4. Üniversitelerde ve TTOlarda fikri mülkiyet haklari alaninda çalisanlarn sayisini ve niteligini artirmaya yönelik destekler saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligl (S), TÜBITAK | 1. Teknoloji Transferi Profesyoneli Istihdami Destekleme Çagrisi altinda üniversiteler adina faaliyet gösteren teknoloji gelistirme bölgesi yönetici sirketlerine destek saglanacaktir. |
| Tedbir 572.5. Gümrük personelinin fikri mülkiyet haklarinin korunmasina yönelik farkindaligi ve yetkinligi artirilacaktir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Fikri ve sinai mülkiyet haklarinin gümrüklerde korunmasi kapsaminda hak sahipleri ve temsilcileri ile birlikte gümrük personeline yönelik hizmet içi egitim faaliyetleri gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 572.6. Fikri mülkiyet alaninda çalisan bilirkisiler ve arabulucular ile patent ve marka vekillerinin bilgi ve tecrübelerini artirmaya yönelik faaliyetler gerçeklestirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜRKPATENT | 1. Fikri mülkiyet alaninda calisan bilirkisilerin, arabulucularin ve patent ve marka vekillerinin bilgi ve tecrübelerini artirmaya yönelik ihtiyaçlar belirlenecektir. |
| Tedbir 572.7. Ülkemizde yerlesik gergek ve tüzel kisilere uluslararasi düzeyde hizmet sunacak fikri mülkiyet profesyoneli ve Avrupa Patent Vekili sayisini artirmaya yönelik çalismalar yürütülecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜRKPATENT | 1. Sinai mülkiyet etkinliklerinde Avrupa Patent Vekilligi ile ilgili bilgi paylasilarak kamuoyunda farkindalik olusturulacaktir. 2. Avrupa Patent Vekilligi Sinavi Aday Destekleme Programindan yararlanan 10 ulusal patent vekili aday sayisinin artirilmasi için Avrupa Patent Ofisi nezdinde girisimde bulunulacaktir. 3. Avrupa Patent Vekilligini kazanan vekillerin tecrübelerini aktarmasi için seminer düzenlenecektir. 4. Kurum internet sitesinde Türk Patent ve Marka Vekillerinin yani sira Avrupa Patent Vekillerinin de listesine yer verilmesi saglanacaktir. |
|---|---|---|
| Kurumsal kapasite gelistirilecek ve isbirligi platformlari olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.573) | Kurumsal kapasite gelistirilecek ve isbirligi platformlari olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.573) | Kurumsal kapasite gelistirilecek ve isbirligi platformlari olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.573) |
| Tedbir 573.1. Fikri ve Sinai Haklar Ïhtisas Mahkemelerinin yayginlastinlmasi konusunda ihtiyaç analizi yapilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Fikri ve Sinai Haklar Mahkemelerinin is yükü ve ortalama görülme süreleri dikkate alinarak yeni ihtiyaç durumu belirlenecektir. |
| Tedbir 573.2. ihtisas mahkemelerindeki hâkim ve savalarin görevlerindeki sürekiligin saglanmasi ve yargilama sürelerinin azaltilmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Ihtisas mahkemelerinde görev yapan hâkimler ile ihtisaslasma gerektiren sorusturmalarda görev yapan savalarin görev öncesi ve süresince meslek içi egitim almalar saglanacaktir. 2. Kanunla kurulan ve HSK tarafindan is dagilimi suretiyle belirlenen ihtisas mahkemelerinin is yükü ve ortalama görülme süreleri raporlanacaktir. 3. Farkli alanlarda sorusturmalarn etkinliginin saglanmast igin ihtisaslagmanin gelistirilmesi saglanacaktir. 4. Bazi suç tipleri bakimindan sorusturma rehberi hazirlanacaktir. |
| Tedbir 573.3. Fikri mülkiyet uyugmazlklarinin Çözümünde arabuluculuk ve tahkim uygulamalar yayginlastirilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Fikri mülkiyet uyugmazlklarinin çözümünde arabuluculuk ve tahkim uygulamalarinin yayginlastirilmasina iliskin ihtiyaç analizi raporu hazirlanacaktir. 2. Ihtiyari arabuluculuk uygulamasina iliskin farkindalik artirici faalivetler sürdürülecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 573.4. Sinai mülkiyete iliskin veri, istatistik ve igeriklerin raporlanmasi ve paylasimi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), TÜRKPATENT | 1. Sinai müikiyete iliskin veri, istatistik ve içeriklerin raporlanmasi ve paylasimi konusunda mevcut durum degerlendirmesi yapilarak yeni içeriklerin olusturulmasi saglanacaktir. |
| Tedbir 573.5. Sinai mülkiyet tescil süregleri, yapay zekâ teknolojileri kullanilarak hizlandirilacak, karar kalitesi artirilacak ve bagarili ulusiararasi uygulamalar ülkemize uyarlanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜRKPATENT | 1. Tescil süreglerinde yapay zeka kullanimi gereksinimleri ve hedef görünümü belirlenerek çözüm plani gelistirilecektir. |
| Yegil ve dijital dönügüm alaninda gelistirilecek yerli ve milli teknolojilerin uluslararasi | Yegil ve dijital dönügüm alaninda gelistirilecek yerli ve milli teknolojilerin uluslararasi | Yegil ve dijital dönügüm alaninda gelistirilecek yerli ve milli teknolojilerin uluslararasi |
| düzeyde etkin korunmasi ve ticarilesmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.574) Tedbir 574.1. Yegil ve dijital dönüsüm alaninda patent verilerine dayali teknoloji egilim raporlari hazirlanarak arastirmacilarin ve girisimcilerin kullanimina sunulacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜRKPATENT | 1. Yegil ve dijital dönüsüm alaninda yapilan ve yayimlanan ulusal ve uluslararasi patent basvuru verileri analiz edilerek mevcut durum ve egilim raporu hazirlanacaktir. |
| Tedbir 574.2. Yegil ve dijital dönüsüm alanindaki patent basvurularina yönelik "hizl inceleme süreçleri" gelistirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜRKPATENT | 1. Yesil ve dijital dönüsüm alanindaki patent basvurularinin ve arastirma raporlarinin düzenlenmesine öncelik verilecektir. 2. Yegil ve dijital dönüsüm alanindaki patent basvurularina yönelik inceleme kilavuzu olusturulacaktir. 3. Yegil ve dijital dönüsüm alanindaki patent bagvurularini inceleyen insan kaynagi kapasitesi artirilacaktir. 1. Yesil ve dijital dönüsüm |
| Tedbir 574.3. Yesil ve dijital dönüsüm alaninda faaliyet gösteren girisimlerin fikri mülkiyet yönetim kapasiteleri r artinilacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜRKPATENT | alaninda faaliyet gösteren ilkasama firmalar için proje duyurusuna cikilarak basvurular alinacaktir. |
| 2. Temel düzeyde sinai mülkiyet konularini igerecek sekilde bilgilendirme semineri düzenlenecektir. 3. Yesil ve dijital dönüsüm alaninda faaliyet gösteren ilkasama firmalara ziyaretler gerçeklestirilecek, her bir firmanin yol haritasi belirlenecek ve eylem planlari hazirlanacaktir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 574.4. Bilgisayar uygulamali buluslarla ilgili bilisim sektörüne yönelik bilgilendirme ve farkindalik faaliyetleri yürütülecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜRKPATENT | 1. Bilgisayar uygulamali buluslarla ilgili bilisim sektöründe faaliyet gösteren ilkasama firmalarin sinai mülkiyet bilincinin ve yenilik kapasitesinin artirilmasina yönelik proje uygulanacaktir. 2. Temel düzeyde sinai mülkiyet konularini igerecek sekilde bilgilendirme semineri düzenlenecektir. 3. Projeye katilan bilisim sektöründe faaliyet gösteren her bir ilkagama firmanin yol haritasi belirlenecek ve bu yol haritasi üzerinden eylem |
| Tedbir 574.5. Yesil ve dijital dönüsüm alaninda gelistirilen teknolojilerin etkin takibi icin akademisyen ve arastirmacilara yönelik Otomatik Patent Takip Sistemi gelistirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TÜRKPATENT | planlari hazirlanacaktir. 1. TÜRKPATENT veritabaninda yer alan yegil ve dijital dönüsüm alaninda gelistirilen teknolojilere ait buluslarin tespiti yapilacaktir. 2. Internet servis araciligiyla alanlarina göre özellestirilmis akademisyen ve arastirmacilarin iletisim bilgileri olusturulacak sisteme eklenecektir. 3. TÜRKPATENT veritabanindan temin edilen verilerin, akademisyen ve arastirmacilara otomatik olarak bildirimi yapilacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | | | 2022 2023(1) |2024(2) |
|---------------------------------------------------------------------|-----------|-------|-------|-------------------------|
| Yesil ve dijital dönüsümle ilgili tescilli ve geçerli patent sayisi | Adet | 2 520 | 3 000 | 3 800 |
| Türkiye orijinli uluslararasi patent bagvuru sayisi | Adet | 1 771 | 1 850 | 2 400 |
| Avrupa Birliginde Tescilli Cografi Isaret Sayisi | Adet | 8 | 16 | 30 |
| Meslek Birligi Telif Geliri | Milyon TL | 496 | 850 | 1 400 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
Kaynak: Türk Patent ve Marka Kurumu, Telif Haklari Genel Müdürlügü, Dünya Fikri Mülkiyet Teskilatr
2.2.3.6. Bilgi ve Iletisim Teknolojileri
a) Mevcut Durum
Bilgi ve iletisim teknolojileri (BIT) sektörünün gelisimi, bu sektörün GSYH'ye yapacagi dogrudan katkinin yani sira, diger sektörlerin gelisimi igin de kritik önemdedir. BIT ürün ve hizmetlerinin diger sektörlere nufuzu, ekonominin geneli ve tum sektörler için yenilikgiligir gelistirilmesini ve verimlilik artisi elde edilmesini mümkün kilmaktadir.
Elektronik Haberlesme
Altyapiya dayali rekabetin tesisini saglamak üzere, altyapi isletmeciligi alaninda Haziran 2023 itibariyla 185 alternatif isletmeci yetkilendirilmistir. Bu isletmecilerin son bir yilda yapmis olduklari 47 bin km fiber altyapi yatirimi ile genel fiber uzunlugu yüzde 9,6 artis göstererek 2023 yili ikinci çeyrek itibariyla 536.007 km'ye ulasmistir.
Sabit genisbant erisim pazarinda, abone sayisi bazinda, DSL hizmeti pazar payi Haziran 2022 itibariyla yüzde 60,9 iken bu oran Haziran 2023 itibariyla yüzde 56,6 olarak gerçeklesmistir. Ayni dönemde kablo internet hizmetinin pazar payi yüzde 7,5 seviyesinde yatay seyir izlemistir. Yerlegik isletmelerin sabit genisbant pazarindaki payi Haziran 2023'te yüzde 56,8 iken söz konusu oran AB'de Temmuz 2021'de yüzde 38,7 olmustur. Türkiye'de sabit genisbant erisim pazarindaki rekabet düzeyi AB ülkeleriyle kiyaslandiginda düsük kalmakta, bu alandaki düzenlemelerin daha etkin sekilde uygulanmasi gerekliligi devam etmektedir.
Haziran 2023 itibariyla mobil haberlesme hizmetlerini kullanan toplam abone sayisi 91,3 milyon olup 2016 yilinda sunulmaya baglanan 4.5G hizmeti aktif abone sayisi ayni dönemde 67,7 milyona yaklasmistir. Haziran 2022 itibariyla 71 milyon olan toplam mobil genisbant abone sayisi yüzde 4'lük artisla Haziran 2023'te 73,9 milyona yükselmistir.
Toplam genisbant abone sayisi, bir yilda yüzde 4 artis göstererek Haziran 2023'te 93,1 milyona ulasmistir. Haziran 2023 itibariyla genisbant abone yogunlugu Türkiye igin yüzde 109,1 iken bu oran OECD ülkelerinde Aralik 2022 itibariyla yüzde 162,8 dir. Ayrica genisbant baglantilar üzerinden sunulan IPTV hizmeti abone sayisi Haziran 2022'deki 2.157.050 seviyesinden yüzde 6,8 artis göstererek Haziran 2023'te 2.304.434'e ulagmistir. 5G ve ötesi çalismalarini koordine etmek amaciyla kurulan 5GTR forumunda test çalismalari sürdürülmektedir.
Türkiye'nin küresel uydu haberlesme pazarindaki agirligini artirma politikasina paralel olarak hem televizyon yayinciligi hem de veri iletisimi için kullanilmak üzere TÜRKSAT 5A ve 5B uydulari hizmete alinmistir. Ayrica yerli uydu üretimine yönelik çalismalar kapsaminda Uydu Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezinde üretilen Türkiye'nin ilk yerli uydusu TURKSAT 6A'nin test çalismalari son asamaya gelmis, firlatilmasina yönelik çalismalar devam etmektedir.
Bilgi Teknolojileri
Eylül 2023 itibariyla Teknoloji Gelistirme Bölgelerinde yer alan 9.736 firmanin yüzde 55i BIT alaninda faaliyet göstermektedir. Ayni dönem itibariyla, faaliyette olan 1.298 ArGe merkezinden 222'si ve 326 tasarim merkezinden yedisi BIT alaninda faaliyet göstermektedir.
2021-2025 Ulusal Yapay Zeka Stratejisi galigmalari Yönlendirme Kurulu koordinasyonunda sürdürülmektedir.
Siber güvenlik sektörü, hem ekonomik boyutu hem de ulusal güvenlikle yakin iliskisi nedeniyle kritik öneme sahiptir. Siber güvenlik sektorünün gelismesini ve butunlesmesini temin etmek amaciyla TÜBITAK Siber Güvenlik Enstitüsü ve Savunma Sanayii Baskanligi isbirligiyle genis katilimli bir sektör ekosistemi olusturulmus olup üniversitelerin de ekosisteme dahil edilmesine yönelik çaligmalar yürütülmektedir. Bu çaligmalarla, siber güvenlik alanindaki münferit Ar-Ge faaliyetlerinin ve girisimlerin bütünlegik bir yapida, is birligine dayali olarak gelistirilmesi ve desteklenmesi amaçlanmaktadir. Dijital Dönüsüm Ofisi ve Savunma Sanayii Baskanligi arasinda 1 Subat 2021 tarihinde imzalanan protokolle her iki kurumun da yürütücüsü oldugu kümelenmeye dâhil olan 248 firma Ekim 2023 itibariyla 344 ürün ve 651 hizmetle faaliyet göstermektedir.
Siber güvenlik alaninda yerli sektörün gelismesini saglamak amaciyla Dijital Dönüsüm Ofisi koordinasyonunda tesvik sistemini ve kamu alimlarini bütünlestirmeye, yerli siber güvenlik ürünlerinin olgunluk seviyelerini belirleyip kademeli olarak iyilestirmeye ve yayginlastirmaya yönelik çalismalara baslanmistir.
TABLO II: 26- Bilgi ve Iletisim Teknolojileri Sektörüne Iliskin Temel Göstergeler
| 2021 | 2022 | 2023 (1) | 2024 (1) | |
|---|---|---|---|---|
| Mobil Telefon Abone Sayisi (Bin) | 86 289 | 90 298 | 92 250 | 95 000 |
| Mobil Telefon Abone Yogunlugu (Yüzde) | 101,9 | 105,9 | 107,3 | 109,2 |
| Genisbant Abone Sayisi (Bin) | 88 165 | 90 650 | 95 500 | 100 000 |
| Genisbant Abone Yogunlugu (Yüzde) | 104,1 | 106,3 | 111 | 115 |
| Kablo TV Abone Sayisi (Bin) | 1 415 | 1 439 | 1 450 | 1 500 |
| Internet Kullanan Bireylerin Orani (Yüzde) | 82,6(2) | 85(2) | 87,1(2) | 90 |
| Internet Erigimine Sahip Hane Orani (Yüzde) | 92(3) | 94,1(3) | 95,5(3) | 97,5 |
| Internet Erigimine Sahip Girisimlerin Orani (Yüzde) | 95,3(4) | 96(4) | 96(4) | 98,4 |
| BIT Pazar Büyüklügü (Milyar Dolar) | 22,2 | 20,3 | 22,6 | 23,6 |
| - Telekomünikasyon | 10,4 | 7,9 | 9,7 | 11 |
| - Bilgi Teknolojileri | 11,8 | 12,4 | 12,9 | 12,6 |
| Internetten Alisveris Yapanlarin Orani (Yüzde) (5) | 44,3 | 46,2 | 49,5 | 53 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi, BTK, TÜIK, IDC, Bankalararasi Kart Merkezi
(2) TÜIK 16-74 yas arasi nüfus verisidir.
(3) TÜIK verisidir.
(5) Internet üzerinden kisisel kullanim amaciyla satinalma oranidir.
(4) Segilmis sektörlerde 10 ve üzeri galisani olan girisimler bazinda olup TÜIK verisidir.
TÜÏK isgücü Istatistikleri Arastirmasi sonuçlarina göre 2022 yili ikinci çeyreginde 251 bin kisi olan BIT sektöründeki istihdam sayisi 2023 yilinin ayni döneminde 308 bin kisiye yukselmistir.
2023 yili Hanehalki Bilisim Teknolojileri Kullanim Arastirmasi sonuçlarina göre 16-74 yas grubundaki bireyler arasinda internet kullananlar yüzde 87,1e ulagirken bu oran kadinlarda yüzde 83,3, erkeklerde yüzde 90,9 olarak gerçeklegmistir. Internete erisim imkâni olan hanelerin orani 2022'de yüzde 94,1 iken 2023'te yüzde 95,5'e yükselmistir.
2023 yili Girigimlerde Biligim Teknolojileri Kullanim Arastirmasi sonuglarina göre 10 ve üzeri çalisana sahip girisimler iginde sabit genisbant internet baglantisina ve internet erisimine sahip olan girisimlerin orani, sirasiyla yüzde 92,4 ve yüzde 96 olarak gerçeklesmistir. Internet sayfasina sahip girisimlerin orani 2022 yilinda yüzde 51,2 seviyesinden 2023 yilinda yüzde 55,9a yükselmistir. Yapay zeka teknolojisi kullanan girisimlerin orani ise 2022 yilinda yüzde 3,5 olarak gergeklegirken bu oran 2023 yilinda yüzde 5,5 olarak gerçeklesmistir.
Kisisel Verileri Koruma Kurumu tarafindan, faaliyete geçtigi 2017 yilindan itibaren idari ictihat niteliginde 17 kurul karani ve sekiz ilke karari yayimlanmistir. Ayrica Kigisel Verileri Koruma Kurulu tarafindan, 85,5 milyon TL'si 2022 yilinda olmak üzere 2017 yilindan bu yana toplam 152,7 milyon TL idari para cezasi uygulanmistir.
Yayincilnk
Eylül 2023 itibariyla, karasal ortamdan geçici yayin hakkina sahip televizyon yayin hizmeti sunan 167, radyo yayin hizmeti sunan 947 medya hizmet saglayici bulunmaktadir. Uydu ortamindan yayin lisansina sahip 311 televizyon ve 100 radyo bulunurken, kablo ortamindan ise 154 televizyon ve 16 radyo hizmet sunmaktadir.
Radyo, televizyon ve istege bagli yayin hizmetlerini internet ortamindan sunmak isteyen medya hizmet saglayicilarinin yayin lisansi, bu yayinlari internet ortamindan iletmek isteyen platform isletmecilerinin ise yayin iletim yetkisi alma zorunlulugu mevcuttur. Bu kapsamda, 17 platform isletmecisinin yayin iletim yetkisi ve internet ortamindan yayin hizmeti sunan 36 kurulusun televizyon, 11 kurulusun radyo, 42 kurulusun ise istege baghi yayincilik hizmeti lisansi bulunmaktadir.
b) Amaç
Bilgi ve iletisim teknolojilerinde yerli katma degerin artirilmasi, bu teknolojilerin etkin ve yaygin kullanilmasi yoluyla ekonomide verimliligin ve rekabetgiligin saglanmasi ve orta vadede teknolojide disa bagimliligin azaltilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Teknolojik gelismeler isiginda kamu ve özel sektör eliyle isletilen elektronik haberlesme altyapilarinin rekabetgiligi ve sürdürülebilirligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.576) | Teknolojik gelismeler isiginda kamu ve özel sektör eliyle isletilen elektronik haberlesme altyapilarinin rekabetgiligi ve sürdürülebilirligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.576) | Teknolojik gelismeler isiginda kamu ve özel sektör eliyle isletilen elektronik haberlesme altyapilarinin rekabetgiligi ve sürdürülebilirligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.576) |
| Tedbir 576.1. Ulusal Genisbant Stratejisi ve Eylem Plani hazirlanarak yürürlüge konulacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligr (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, BTK,Rekabet Kurumu, STKlar | 1. Ulusal Genisbant Stratejisi ve Eylem Planina yönelik taslak belge çalismalari ilgili kamu kurum ve kuruluslari ve sektör paydaslaryla birlikte yürütülecektir. |
| Tedbir 576.3. Paydaslarla isbirligi igerisinde rekabetin güçlendirilmesine yönelik düzenlemeler yapilacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), BTK | 1. Sebekeler üstü hizmetlere yönelik çalisma yürütülecektir. |
|---|---|---|
| Yüksek hizli, kaliteli, güvenli ve uygun maliyetli erisim imkâni sunan sabit ve mobil genisbant altyapilari yayginlastinilacaktir. (Kalkinma Plani p.577) | Yüksek hizli, kaliteli, güvenli ve uygun maliyetli erisim imkâni sunan sabit ve mobil genisbant altyapilari yayginlastinilacaktir. (Kalkinma Plani p.577) | Yüksek hizli, kaliteli, güvenli ve uygun maliyetli erisim imkâni sunan sabit ve mobil genisbant altyapilari yayginlastinilacaktir. (Kalkinma Plani p.577) |
| Tedbir 577.1. Elektronik haberlegme sektöründe rekabetin guçlendirilmesi amaciyla altyapi kurulumuna iliskin izin ve geçis hakki, altyapinin ortak kullanimi ve tesis paylasimi süreçleri iyilestirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanlig (S), BTK | 1. Pasif altyapi kurulumunun kolaylastirilmasi ile gegis hakk izinlerine iliskin ödenecek bedellerin yeknesak hale getirilmesi çalismalari kapsaminda yasal düzenleme yapilacaktir. 2. Referans teklifler ile ilgili usul ve esaslar gözden gegirilecektir. |
| Tedbir 577.2. Elektronik haberlesme isletmecileri üzerindeki kamusal yükler hafifletilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, BTK | 1. Elektronik haberlesme isletmecileri üzerindeki kamusal yüklerin mali boyutunun ortaya konacagi bir rapor hazirlanacaktir. |
| Tedbir 577.3. Internet Degisim Noktasi (IDN) kurulmasina yönelik usul ve esaslar belirlenecek, iDN kurulumu gerçeklestirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), BTK | 1, Internet Degisim Noktasi (iDN) kurulumu için gerekli mevzuat calismalari yapilacaktir. |
| Tedbir 577.5. Olasi afet durumlarinda kesintisiz iletisime imkân verecek sekilde elektronik haberlesme hizmetlerinin sunulmasina iliskin çalismalar yürütülecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), BTK | 1. Afet Haberlegme Grubu Plani gergeklesen afetler sonrasi olusan ihtiyaçlar çerçevesinde güncellenecektir. |
| Genisbant altyapilari, ticari olarak ulastirilamayan bölgelerde devlet destegiyle kurulup isletilecektir. (Kalkinma Plani p.578) | Genisbant altyapilari, ticari olarak ulastirilamayan bölgelerde devlet destegiyle kurulup isletilecektir. (Kalkinma Plani p.578) | Genisbant altyapilari, ticari olarak ulastirilamayan bölgelerde devlet destegiyle kurulup isletilecektir. (Kalkinma Plani p.578) |
| Tedbir 578.1. Bölgesel farkliliklar dikkate alinarak altyapilarin gelistirilemedigi bölgelerde genisbant altyapi kurulumu tesvik edilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), BTK | 1. Fiber altyapi açisindan desteklenmesi öngörülen yerlerin belirlenmesi, ilgili etki analizi çalismalarinin yapilmasi, destek ve tesvik yöntemleriyle ilgili alternatiflerin ortaya konulmasi ve maliyetin tespit edilmesine iliskin bir rapor hazirlanacaktir. |
| Tedbir 578.2. Altyapisi bulunmayan yerlesim yerlerinde mobil haberlesme altyapist kurulumlari sürdürülecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), BTK, TÜRKSAT | 1. Mobil haberlegme altyapisinin olmadigi yerlesim yerlerine altyapi kurulmasi kapsaminda projenin 3. fazi çerçevesinde bin yerlesim yerine mobil ses ve internet hizmeti götürülecektir. |
| 2. Evrensel hizmet kapsaminda kurulmus ve teknolojik ömrünü tamamlamis olan sabit haberlesme altyapisinin mobil haberlesme sistemlerine dönüstürülmesine yönelik adimlar belirlenerek uygulama baslatilacaktir. | ||
|---|---|---|
| BÍT sektöründe yerli ürün ve hizmet gelisimi desteklenerek yerlilik oranlari artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.579) | BÍT sektöründe yerli ürün ve hizmet gelisimi desteklenerek yerlilik oranlari artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.579) | BÍT sektöründe yerli ürün ve hizmet gelisimi desteklenerek yerlilik oranlari artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.579) |
| Tedbir 579.1. Bilgi ve iletisim teknolojileri sektorunde faaliyet gosteren yerli firmalarin çalisma alanlari, isgücü nitelikleri ve olgunluk seviyelerini içeren sektörel veri altyapisi olusturulacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), Ticaret Bakanligi, Savunma Sanayi Baskanligi, Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi | 1. Yazilim sektörüne yönelik envanter çalismasi tamamlanacaktir. 2. Türkiye Yazilim Envanteri gelistirilecek portal marifetiyle açik veri olarak paylasilacaktir. |
| Tedbir 579.4. Kamunun BIT alimi süreçleri bütüncül olarak iyilestirilecek, buna iliskin usul ve esaslar belirlenecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönügüm Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligr, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Kamu ihale Kurumu,DMO | 1. Bulut hizmetleri, Kamu Bilisim Hizmet Alimi Kapsaminda Katilimalarin Yetkilendirilmesi Hakkinda Yönetmelik kapsamina alinacaktir. |
| Tedbir 579.5. Yerli üretimde rekabet güçlendirilerek yerli ürünlerin küresel muadil ürünler kalitesine ve rekabetçi fiyatlara sahip olmalari saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Savunma Sanayii Baskanligi | 1. Teknolojik gelismeler ve Milli Teknoloji Hamlesi dogrultusunda belirtilen mevzuat düzenlemeleri yapilarak uygulama süreçleri takip edilecektir. 2. Uygulama süreçlerinden elde edilen bilgilerle lyilestirme, kapsam genisletme çalismalar yapilacaktir. 3. Farkindalik faalivetleri |
| Tedbir 579.6. Elektronik haberlesme sektöründe yeni nesil mobil teknolojiler basta olmak üzere sektörel ihtiyaçlara uygun sekilde arastrrmadan tticarilestirmeye kadar tüm süreçleri kapsayan yerli üretim ve Ar-Ge destekleri verilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlign (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, BTK, TÜBITAK | yürütülecektir. 1. 5G, 6G ve ötesi haberlesme teknolojileri kapsaminda Avrupa Tedarik Zincirinin Olusturulmasi ve 5G-Mobix projeleri kapsaminda planlanan faaliyetler yürütülecektir. |
| Yeni nesil mobil haberlesme teknolojilerine geçisin etkin bir sekilde yönetimi | Yeni nesil mobil haberlesme teknolojilerine geçisin etkin bir sekilde yönetimi | Yeni nesil mobil haberlesme teknolojilerine geçisin etkin bir sekilde yönetimi |
|---|---|---|
| saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.580) Tedbir 580.2. Geçmis yetkilendirmelerde kazanilan deneyimle birlikte kullanici ihtiyaçlari ve sektörel gelismelere uygun sekilde uluslararasi gelismeler çerçevesinde yerli haberlesme altyapilarinin kurulumu gözetilerek 5G'ye yönelik yetkilendirme çalismalari tamamlanacak, 6G'ye yönelik ulusal ve uluslararasi çalismalar takip edilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), BTK | 1. Yerli ve milli haberlegme altyapilarinin kurulumu da gözetilerek 5G'ye geçis sürecine iliskin yol haritasi belirlenecektir. |
| Tedbir 580.3. Basta alçak yörünge uydular olmak üzere uydu üzerinden saglanan genisbant hizmetlerinin yapilacak düzenlemeler çerçevesinde tüm yurtta sunulmasina yönelik faaliyetler yürütülecek, yerlilestirmeye yönelik çalismalar baslatilacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), BTK, TÜBITAK | 1. Montaj, Entegrasyon, Test, Nakliye ve Firlatma faaliyetleri tamamlanacak, firlatmadan sonra hedef yörüngeye ulagim ve yörünge performans test faaliyetleri tamamlanarak TÜRKSAT 6A uydusu hizmete alinacaktir. 2. Düsük Yörünge Uydulari Uzerinden (NGSO) hizmet sunum sartlarinin belirlenmesine yönelik |
| Ulusal siber güvenligin saglanmasina yönelik stratejik, düzenleyici ve teknolojik çalismalar gerçeklestirilecek, kurumsal yapilanma güglendirilecektir. (Kalkinma Plani | Ulusal siber güvenligin saglanmasina yönelik stratejik, düzenleyici ve teknolojik çalismalar gerçeklestirilecek, kurumsal yapilanma güglendirilecektir. (Kalkinma Plani | Ulusal siber güvenligin saglanmasina yönelik stratejik, düzenleyici ve teknolojik çalismalar gerçeklestirilecek, kurumsal yapilanma güglendirilecektir. (Kalkinma Plani |
| p.581) Tedbir 581.1. Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Plani yeni nesil siber tehditler ve teknolojik gelismeler çerçevesinde güncellenecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Cumhurbaskanlig Dönüsüm Ofisi, BTK, ilgili Tüm Kamu Kurum ve Kuruluslan | 1. Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Plani (2024-2027) hazirlanarak yayimlanacaktir. |
| Tedbir 581.2. AB'nin Sebeke ve Bilgi Güvenligi Direktifi (NIS2) ile siber güvenlik alanindaki yeni çalismalari ve uluslararasi alanda en iyi uygulamalar dikkate alinarak ulusal siber güvenligin saglanmasina yönelik düzenlemeler yapilacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi, BTK | 1. Ulusal siber güvenligin saglanmasina ve siber caydiriciligin artirilmasina yönelik yönetmelik yayimlanacaktir. 2. Nesnelerin interneti güvenligine yönelik düzenleme çalismasi yapilacaktir. 3. Nesnelerin interneti cihazlarina yönelik siber güvenlik taramalari gerçeklestirilecektir. |
| Cumhurbagkanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, BTK, Kisisel Verileri Koruma Kurumu, Ilgili Tüm Kamu Kurum ve Kuruluslari | 4. Hazirlik çalismalari devam eden Ulusal siber güvenlik çati mevzuati ile iliskili olarak ihtiyaç duyulan ikincil düzenlemeler belirlenecektir. 5. Uzaktan imza hizmetine yasal altyapi tegkil etmek üzere 5070 sayili Elektronik Imza Kanunu ve ilgili diger mevzuata dönük çalismalar yürütulecektir. 6. Uzaktan imza hizmetinin kamu kurumlarinda ve özel sektörde kullaniminin yayginlastirilmasi igin farkindalik çalismalari | |
|---|---|---|
| Tedbir 581.3. Ulusal siber güvenlik faaliyetlerinin en üst seviye koordinasyonu saglanacak, bu kapsamda kurumlar arasi isbirligini tesis edecek etkin bir koordinasyon ve idare yapisi olusturulacaktir. | Cumhurbaskanligl Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi | yapilacakur. 1. Ulusal siber güvenlik organizasyonundaki fonksiyon, görev ve sorumluluklari düzenleyen müstakil bir siber güvenlik mevzuati yayimlanacaktir. 2. 2024-2028 Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Plani hazirlik çalismalari koordine edilerek eylem ve faaliyetlerin dijital ortamda izlenmesine yönelik mekanizma gelistirilecektir. 3. Ulusal siber güvenlik acil durum ve kriz yönetim planinin olusturulmasina yonelik çalisma gerçeklestirilecektir. 4. Siber tehdit istihbarati paylasim agi güclendirilecektir. |
| Tedbir 581.4. Siber tehdit istihbarati edinimi ve paylasimi süregleri, kaynak çesitliliginin artirilmasi, yapay zekâ ve büyük veri analitigi uygulamalarinin gelistirilmesi suretiyle güçlendirilecek, ulusal siber güvenligi tehdit edecek unsurlarin erken tespitine ve önlenmesine yönelik çalismalar gerçeklestirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligl (S), Cumhurbaskanlig Dijital Dönüsüm Ofisi, BTK | 1. Siber tehdit istihbarati kaynaklarr igin ihtiyaç analizi yapilacaktir. 2. Olay müdahale ve koordinasyon kapasitesi artirilacaktir. 3. Oltalama alan adlari, zararli yazilim komuta kontrol merkezleri ve botnetlerin tespitine yönelik çalismalarin yapilabilmesi igin yapay zekâ ve büyük veri analitigi destekli siber güvenlik projeleri için çalismalar baslatilacaktir. |
| Tedbir 581.5. Ulusal ölçekte siber güvenlik teknik altyapisi güçlendirilecek, altyapinin tüm unsurlari arasinda etkilesim artirilacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), TÜBITAK | 1. Kurum ve kuruluslarda yer alan ve USOM ile dogrudan koordineli olarak çalisan siber olaylara müdahale ekiplerinin (SOME) olgunluk seviyelerinin belirlenmesi ve gelistirilmesine yönelik calismalar yürütülecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 581.6. Kritik altyapilarda bilgi güvenligi yönetim sistemi kurulmasina yönelik usul ve esaslar belirlenerek hayata gecirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Cumhurbaskanligr Dijital Dönüsüm Ofisi, BTK | 1. Kritik altyapilarda bilgi güvenligi yönetim sistemi kurulmasina yönelik süreç analizi yapilacaktir. 2. Kritik altyapilarda bilgi güvenligi yönetim sistemi kurulmasina yönelik düzenleme çalismasi gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 581.7. Ihtiyag duyulan alanlarda siber güvenlik standartlari olusturulacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Savunma Sanayii Baskanligi, Cumhurbaskanligr Dijital Dönüsüm Ofisi, BTK, TSE | 1. AB Siber Güvenlik Kanunu kapsaminda sertifikasyon mekanizmasi incelenecek, siber güvenlik ürün, hizmet ve süreçlerine yönelik ihtiyag duyulan standartlar belirlenecektir. |
| Tedbir 581.7. Ihtiyag duyulan alanlarda siber güvenlik standartlari olusturulacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi | 2. Sanayinin bilgi ve iletisim güvenligi kapsaminda hazirlanan rehbere iliskin maddelerin Bilgi ve Iletisim Güvenligi Rehberine derç edilmesi saglanacaktir. 3. Rehber kapsaminda denetime tabi tutulacak kritik isletmelerin belirlenmesine yönelik model gelistirilecektir. 4. Rehber uyarinca denetim süreci ile ilgili hazirliklar yapilacaktir. 5. Rehbere iliskin farkindalik faaliyetleri yürütülecektir. |
| Yerli siber güvenlik ekosisteminin gelismesi, milli çözümlerin yayginlasmasi ve uluslararasi rekabet gücünün artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.582) | Yerli siber güvenlik ekosisteminin gelismesi, milli çözümlerin yayginlasmasi ve uluslararasi rekabet gücünün artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.582) | Yerli siber güvenlik ekosisteminin gelismesi, milli çözümlerin yayginlasmasi ve uluslararasi rekabet gücünün artirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.582) |
| Tedbir 582.2. Siber güvenlige yönelik test altyapilari gelistirilecektir. | Cumhurbaskanliäi Ditital Dönüsüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Savunma Sanayii Baskanlign, TSE | 1. Üniversitelerin siber güvenlik uygulama ve arastirma merkezleri ile siber güvenlik test yatagi, entegrasyon laboratuvarlarina iliskin mevcut durum analizi yapilacaktir. |
| Tedbir 582.3. Basta kamu kurumlari olmak üzere yerli siber güvenlik ürünlerinin kullanimi artirilacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Savunma Sanayii Baskanligi, DMO, YÖK, TÜBITAK | 1. Siber güvenlik sektörünün gelisimi ve küresel pazarda yer almasi için yol haritasi hazirlanacaktir. |
|---|---|---|
| Ülkemizde siber güvenlik bilinci ve nitelikli insan kaynagi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.583) | Ülkemizde siber güvenlik bilinci ve nitelikli insan kaynagi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.583) | Ülkemizde siber güvenlik bilinci ve nitelikli insan kaynagi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.583) |
| Tedbir 583.1. Siber güvenlik alaninda nitelikli isgücünün yetistirilmesine ve kariyer olanaklarinin iyilestirilmesine yönelik programlar gelistirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanlign (S), Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi, BTK | 1. Nitelikli geng istihdama yönelik siber güvenlik yarismalari düzenlenecektir. |
| Tedbir 583.1. Siber güvenlik alaninda nitelikli isgücünün yetistirilmesine ve kariyer olanaklarinin iyilestirilmesine yönelik programlar gelistirilecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, YOK, СВіКО, МУК, STK'lar | 2. Siber güvenlik alaninda çalisan personelin meslek standartlarini belirlemeye yönelik isbirligi ve koordinasyon çalismalari gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 583.3. Sektör ihtiyaçlarina uygun isgücünün yetistirilmesi amaciyla egitim içerikleri, niteligi ve ortami gelistirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligr (S), Cumhurbaskanlig Dijital Dönüsüm Ofisi, TÜBITAK, ВТК | 1. Çevrimiçi ve laboratuvar ortaminda siber güvenlik egitimleri gerçeklestirilecektir. 2. BTK Akademi üzerinden çevrim içi siber güvenlik egitimleri sürdürülecektir 3. Fetih Siber Talimhanede uygulamali siber güvenlik egitimleri gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 583.4. Siber güvenlik alaninda toplumsal farkindaligin artrilmasina yönelik calismalar yürütülecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Cumhurbaskanligi Insan Kaynaklari Ofisi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, iletisim Baskanligi, BTK, TÜBITAK | 1. Ilk ve ortaögretim seviyesinde siber güvenlige yönelik ders içeriginin gelistirilmesi çaligmalari yapilacaktir, 2. Bilgi ve fletigim Güvenligi Rehberi Uyum ve Denetim süreci ile bilgi güvenligi farkindaligina yönelik egitim programi olusturulacaktir. 3. Siber güvenlik farkindaligina yönelik seminer, egitim, yarisma gibi etkinlikler gerçeklestirilecektir. |
| Ulusal ölçekte veri yönetisim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapisi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.584) | Ulusal ölçekte veri yönetisim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapisi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.584) | Ulusal ölçekte veri yönetisim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapisi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.584) |
| Tedbir 584.1. Ulusal Veri Stratejisi ve Eylem Plani hazirlanarak uygulamaya konulacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Adalet Bakanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanlig,, Kisisel Verileri Koruma Kurumu, TÜiK | 1. Veri Yönetisimi Mevcut Durum ve ihtiyas Degerlendirmesi Raporu hazirlanacaktir. 2. Ulusal Veri Stratejisi ve Eylem Plani hazirlanacaktir. |
| Tedbir 584.2. Sinir açan veri transferlerine iliskin temel yaklasim ve kurallari ortaya koyan çalismalar yapilacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsum Ofisi (S), Disisleri Bakanligy, Ticaret Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanliji, Kisisel Verileri Koruma Kurumu | 1. Yurt disina veri aktarimina iliskin ulusal politikalarin ticareti destekleyici çerçeveye dönüstürülmesi igin bir yönetisim yapisi olusturulacaktir. |
|---|---|---|
| Ülkemizin veri depolama, isleme ve iletimi faaliyetleri kapsaminda disa bagimliligi azaltilacak, bölgesel veri merkezi üssü olmasi için gerekli tedbirler alinacaktir. | Ülkemizin veri depolama, isleme ve iletimi faaliyetleri kapsaminda disa bagimliligi azaltilacak, bölgesel veri merkezi üssü olmasi için gerekli tedbirler alinacaktir. | Ülkemizin veri depolama, isleme ve iletimi faaliyetleri kapsaminda disa bagimliligi azaltilacak, bölgesel veri merkezi üssü olmasi için gerekli tedbirler alinacaktir. |
| Tedbir 585.1. Veri merkezi hizmeti sunan yerli firmalarin gelisimini tesvik edecek ve rekabeti etkinlestirecek mekanizmalar olusturulacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, BTK, Kisisel Verileri Koruma Kurumu, TUBITAK | 1. Veri merkezi sektörünün gelismesine imkân veren düzenleyici çerçeve çalismasi yürütülecektir. |
| Tedbir 585.1. Veri merkezi hizmeti sunan yerli firmalarin gelisimini tesvik edecek ve rekabeti etkinlestirecek mekanizmalar olusturulacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Adalet Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanliär, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, BTK, TÜBITAK | 2. Veri merkezi, bulut bilisim ve platform hizmet sektörlerinin gelistirilmesine yönelik mevzuat yürürlüge konulacaktir. |
| Tedbir 585.2. Veri merkezlerine yönelik güvenlik ve hizmet sunum standartlari gelistirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), TSE, Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi, BTK | 1. Sektörün ihtiyaç duydugu alanlarda standartlar gelistirilecektir. |
| Agik kaynak kodlu yazilim ekosistemi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.586) | Agik kaynak kodlu yazilim ekosistemi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.586) | Agik kaynak kodlu yazilim ekosistemi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.586) |
| Tedbir 586.1. "Türkiye Açik Kaynak Platformu" sürdürülebilir ve etkin bir yapiya donüstürülecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi | 1. Türkiye Açik Kaynak Platformu bünyesinde ele alinacak agik kaynak kodlu projelerin sayisi artirilacaktir. |
| Tedbir 586.2. Açik kaynak teknolojilerin tanitilmasi ve egitim kaynaklari sunulmasi ile vatandaslarin hem kullanim hem de gelistirici olarak daha aktif rol almasi saglanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Cumhurbaskanligi Dijital Dönügüm Ofisi | 1. Teknoloji ve bilim fuarlarina katlim saglanarak agik kaynak teknolojilerin tanitimi yapilacaktir. |
| Tedbir 586.3. Agik Kaynak Kodlu Yazilim Kümelenmesi kurulacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligr (S), Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi, TÜBITAK | 1. Agik kaynak kodlu yazlim alaninda faaliyet gösteren firma, STK ve üniversite envanteri çikarilacaktir. 2. Agik kaynak kodlu yazilim alaninda faaliyet gösteren firmalar arasinda yatay isbirligini tesis eden ve rekabet öncesi isbirligi faaliyetlerinin belirlenecegi çalistaylar düzenlenecektir. 3. Agik kaynak kodlu yazilim kullanimini yayginlastirmak üzere egitim ve farkindalik programlari düzenlenecektir. |
| KOBi'lerin dijital dönüsümünde bilgi ve iletisim teknolojilerinin etkin sekilde kullanimi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.587) | KOBi'lerin dijital dönüsümünde bilgi ve iletisim teknolojilerinin etkin sekilde kullanimi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.587) | KOBi'lerin dijital dönüsümünde bilgi ve iletisim teknolojilerinin etkin sekilde kullanimi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.587) |
|---|---|---|
| Tedbir 587.2. KOBI'lerin ortak ihtiyaglari merkezi çozumler ve veri paylasim platformlarindan yararlanilarak karsilanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Cumhurbaskanligi Dijital Donusum Ofisi | 1. Bulut Tabanli Dijital Dönüsüm Merkezi ile OSB'lerde yer alan KOBi ve sanayi kuruluslarinin dijital dönüsüm igin kullanacagi teknolojilerin servis tabanli entegre edildigi bir altyapi kurulacaktir. |
| Bilgi ve iletisim teknolojileri sektöründeki insan kaynagini ve niteligini artirmaya yönelik kamu, üniversite ve STK isbirligi içerisinde programlar olusturacaktir. | Bilgi ve iletisim teknolojileri sektöründeki insan kaynagini ve niteligini artirmaya yönelik kamu, üniversite ve STK isbirligi içerisinde programlar olusturacaktir. | Bilgi ve iletisim teknolojileri sektöründeki insan kaynagini ve niteligini artirmaya yönelik kamu, üniversite ve STK isbirligi içerisinde programlar olusturacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.588) Tedbir 588.2. Uzaktan ya da yerinde yurt disina çalismakta olan yazilimcilarin yerli bilisim sektörünün katma degerini artiracak sekilde istihdam edilebilmeleri için önlemler alinacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi Cumhurbaskanligi Dijital Dönügüm Ofisi, Cumhurbaskanligi Insan Kaynaklari Ofisi | 1. Üniversitelerin ilgili bölümlerinden yeni mezun olan ve belirli bir süre ayni girkette çaligan kisilere yönelik yeni yazilimc tesviki uygulamasi hayata geçirilecektir. |
| Toplumda dijital okuryazarlik orani artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.589) | Toplumda dijital okuryazarlik orani artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.589) | Toplumda dijital okuryazarlik orani artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.589) |
| Tedbir 589.1. Toplumun farkli kesimlerinde dijital becerilerin gelistirilmesine yonelik faaliyetler yürütülecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Cumhurbaskanligi Millet Kütüphanesi | 1. Cumhurbaskanligi Millet Kütüphanesinde faaliyetlerine baglayacak olan Dijital Dönüsüm Yetenek Merkezinde oyun ve kodlama atölyelerine ek yapay zekâ ve ilgili teknoloji alanlarinda yeni atölyeler agilacaktir. |
| ileri dijital teknolojilerin gelistirilmesi, yayginlastirilmasi ve bu teknolojileri kullanacak is gücünün yetistirilmesini desteklemek amaciyla mekanizmalar | ileri dijital teknolojilerin gelistirilmesi, yayginlastirilmasi ve bu teknolojileri kullanacak is gücünün yetistirilmesini desteklemek amaciyla mekanizmalar | ileri dijital teknolojilerin gelistirilmesi, yayginlastirilmasi ve bu teknolojileri kullanacak is gücünün yetistirilmesini desteklemek amaciyla mekanizmalar |
| kurgulanacaktir. (Kalkinma Plani p.590) Tedbir 590.1. Kamu kurumlarinin ve özel sektörün dijital teknolojiler alaninda ortak çözümler gelistirecekleri ekosistem güçlendirilecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Genglik ve Spor Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Universiteler | 1. Dijital Inovasyon Is Birligi Platformu yeni üniversite altyapilari, özel sektör ve STK'larin katilimiyla genisletilecektir. 2. Kamuda kullanilan ürün ve çözümlere yönelik paydaslar arasinda is birligini gelistirmek, gelisen teknolojilere uyum hizlandirmak, desteklemek ve koordinasyonu saglamak üzere Kamu Teknolojileri Kümelenmesinin olusturulmasi igin ihtiyaç analizi yapilacaktir. |
| Yapay zekâ alanindaki temel teknolojilerin gelistirilmesi desteklenecek ve kullanimi yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.591) | Yapay zekâ alanindaki temel teknolojilerin gelistirilmesi desteklenecek ve kullanimi yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.591) | Yapay zekâ alanindaki temel teknolojilerin gelistirilmesi desteklenecek ve kullanimi yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.591) |
| Tedbir 591.1. Kamu, üniversite ve özel sektörün yapay zekâ alanindaki isbirlikleri güclendirilecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Tekndloi Bakaris, Tanayi ve | 1. Yapay Zekâ Risk Haritasi olusturulacaktir. |
| Tedbir 591.2. Yapay zekâ alaninda uluslararasi isbirlikleri artinilacaktir. | Cumhurbaskanlig Dijital Donüsum Ofisi (S), Disisleri Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanlig, Ticaret Bakanligl, | 1. NATO, GPAI ve CAI toplantilarinda Yapay Zekâ Etigi çalismalarina katkr |
|---|---|---|
| Tedbir 591.3. Yapay zekâ teknolojilerinin dogurdugu ihtiyaclara yönelik gerekli hukuki düzenlemeler yapilacaktir. | Cumhurbaskanligr Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Adalet Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Türk Patent ve Marka Kurumu, Telif Haklar Genel Müdürlügü | saglanacaktir. 1. Yapay zekâ uygulamalarinin etik ve hukuki boyutlarini tespit edebilmek; mevcut hukuki düzenlemelerin yapay zekâ kaynakli sosyoekonomik dönüsüme uyumunu saglamak ve olasi sonuglarini önceden degerlendirebilmek amaciyla arastirmalar gerçeklestirilecek ve uluslararasi arenada bu alanda yürütülen çalismalar takip edilecektir. 2. Yapay zekâ teknolojilerinin hukuki ve cezai sorumluluklar üzerindeki etkisi ile dönüsen fikri mülkiyet haklari konusunda, mevcut mevzuatin güncellenmesine veya ihtiyaç dahilinde yeni duzenlemelerin çikarilmasina iliskin çalismalar |
| Kamu ve özel sektör isbirligi içerisinde, rekabetçi bir ortamda, kaliteli görsel-isitsel içerik üretimi ve ihracatini artirmaya, markalasmayi saglamaya, yüksek katma deger üretmeye ve sektörün ekonomiye katkisini artirmaya yönelik düzenlemeler | Kamu ve özel sektör isbirligi içerisinde, rekabetçi bir ortamda, kaliteli görsel-isitsel içerik üretimi ve ihracatini artirmaya, markalasmayi saglamaya, yüksek katma deger üretmeye ve sektörün ekonomiye katkisini artirmaya yönelik düzenlemeler | Kamu ve özel sektör isbirligi içerisinde, rekabetçi bir ortamda, kaliteli görsel-isitsel içerik üretimi ve ihracatini artirmaya, markalasmayi saglamaya, yüksek katma deger üretmeye ve sektörün ekonomiye katkisini artirmaya yönelik düzenlemeler |
| yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.592) Tedbir 592.6. Türk Dili Konusan Ülkeler Yayinailik Düzenleyici Kuruluslar Birligi olusturulmas igin diplomatik girisimler yürütülecektir. | RTÜK (S) | 1. Türk Devletleri Yayincilik Düzenleyici Otoriteleri Forumu (T-BRAF) kurulacaktir. |
| Tedbir 592.7. Gelisen medya teknolojilerine yönelik ülkemiz konumlanisinin belirlenmesi yönünde calismalar yürütülecektir. | RTÜK (S), BTK | 1. 5G yayinclik teknolojisinin test ve kullanimiyla ilgili gelismeler takip edilerek mevcut yayinailik sistemine uyumu saglanacaktir. |
| Tedbir 592.8. Medya okuryazarliginin gelistirilmesine yönelik faaliyetler gerçeklestirilecektir. | RTÜK (S) | 1. Medya Okuryazarligina iliskin seminer ve egitimler düzenlenecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 2023(1) | 2024(2) | |
|---|---|---|---|---|
| Mobil Genisbant Abone Yogunlugu | Yüzde | 84 | 86,8 | 89,6 |
| Fiber Genisbant Abone Yogunlugu | Yüzde | 6,7 | 7,5 | 8,3 |
| BM-ITU Küresel Siber Güvenlik Endeksinde Türkiye'nin Siralamasi (175 Ülke Arasinda) | Sira | 11 | 10 | |
| Internet Kullanim Orani | Yüzde | 85,0 | 87,1 | 90,0 |
| Kadinlarin Internet Kullanim Orani (3) | Yüzde | 80,9 | 83,3 | 86,5 |
| Erkeklerde Internet Kullanim Orani | Yüzde | 89,1 | 90,9 | 93,0 |
(2) Program
(1) Gerçeklegme Tahmini
(3) 16-74 yas araligindaki kadinlar igerisinde internet kullananlann oranidir.
2.2.3.7. Madencilik
a) Mevcut Durum
Covid-19 pandemisi 2020 yilinda emtia fiyatlarinda çok keskin bir düsüse ve tedarik zinciri problemlerine neden olmustur. Sonrasinda emtia fiyatlari yeniden artisa geçerek 2022 yilinin ikinci çeyreginde zirve yapmis ve ardindan tekrar düsüs egilimine geçmistir. Ham petrol varil fiyatlari Nisan 2020'de 22 dolar düzeyine inmis, Mayis 2022'de 120 dolar seviyesine yükselmis ve sonra tekrar düsüse geçerek Ekim 2023 itibariyla 85 dolar seviyesine gelmistir. Dogal gaz ve kömür fiyatlarinda da benzer dalgalanmalar yasanmistir.
Enerji fiyatlarindaki bu dalgalanmalar basta metaller olmak üzere madencilik sektörü üretim maliyetlerinin artisini da tetiklemis ve 2020 yilinda sektörde durgunluga neden olmustur. 2021 ve 2022 yillarinda dünya piyasalarindaki iyilesme ile üretimde ve ihracattaki hizli toparlanmanin olusturdugu baz etkisinin 2023 yilinda sektörel dis ticaret göstergelerine yansidigi görülmektedir.
Madencilik sektöründe 2022 yilinda üretimde sinirli bir düsüs görülürken ithalat ve ihracatta artis yasanmistir. Ocak-Agustos 2023 döneminde ithalatta yüzde 39,7, ihracatta yüzde 22,2 azalis, üretimde ise yüzde 5,1 artis gerçeklegmistir. Ihracatta en önemli paya sirasiyla mermer, çinko, bakir, feldspat, krom, kurgun ve bor, ithalatta ise ham petrol ve dogal gaz, taskömürü, demir ve fosfat sahiptir.
TABLO II: 27- Madencilik ile ilgili Temel Göstergeler
Kaynak: TÜIK, Strateji ve Bütge Baskanligi, TOBB, MTA
| 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023(2) | |
|---|---|---|---|---|---|
| GSYH Içindeki Payi (Yüzde) (Cari Fiyatlarla) | 1 | 1,2 | 1,3 | 1,4 | 1,2 |
| Üretim Artisi (Yüzde) (1) | 1,5 | -1,5 | 14,4 | -1,1 | 5,1 |
| ihracat (Milyon Dolar) (Cari Fiyatlarla) | 3 195 | 2 932 | 4 060 | 4 622 | 2 474 |
| ihracat Artisi (Yüzde) | -6 | -8,4 | 38,4 | 13,9 | -22,2 |
| Toplam Ihracat içindeki Payi (Yüzde) | 1,9 | 1,7 | 1,8 | 1,8 | 1,5 |
| Ithalat (Milyon Dolar) (Cari Fiyatlarla) | 31 748 | 22 334 | 40 086 | 75 344 | 31 175 |
| Ithalat Artisi (Yüzde) | 9,6 | -29,5 | 79,5 | 88 | -39,7 |
| Toplam Ithalat igindeki Payi (Yüzde) | 15,7 | 10,2 | 14,8 | 20,7 | 12,6 |
| Kurulan isletme Sayisi | 643 | 721 | 722 | 841 | 403 |
| Kapanan Igletme Sayisi | 84 | 131 | 145 | 178 | 124 |
(1) NACE Rev.2 Siniflamasina Göre Aylik Sanayi Üretim Endeksi (2015=100)
(2) Ocak-Agustos 2023 dönemi
Yerli enerji kaynaklarina yönelim politikasi dogrultusunda linyit kaynaklarina iliskin yapilmis ve yapilmakta olan arama yatirimlarinin santral kurulumu ile sonuçlanmasi ve bu kaynaklarin igletmeye alinmasi halinde madencilik sektörü üretim yatirimlarinda onemli artis olacagi beklenmektedir. Diger taraftan linyit rezervlerimizin degerlendirilmesine yönelik alternatif kullanim alanlarina iliskin Ar-Ge faaliyetlerine ve üretime yönelik yatirimlara devam edilmektedir. Benzer sekilde, uygulanmakta olan maden isleme tesisi kurulumu sartli ruhsat ihaleleri ve bu tesislere verilen tesvikler ile büyük ölçekli firmalarin son dönemde bagladiklari altin, demir disi metal, tas kömürü ve basta fosfat olmak üzere endüstriyel hammadde üretimi projelerinin de madencilik sektörü yatirimlarini ve sektörün katma degerini olumlu yönde etkilemesi beklenmektedir.
Ham petrol üretimi 2022 yilinda bir önceki yila göre yüzde 4,1 artarak 68.330 varil/gün ortalamayla 3,6 milyon ton olarak gerçeklegmistir. Ham petrol ithalati 2022 yilinda bir önceki yila göre yüzde 6,6 artarak 33,4 milyon ton olmustur. 2022 yilinda yurt içi ham petrol üretiminin toplam petrol arzina orani yüzde 9,7'dir. 2022 yili dogal gaz üretimi bir önceki yila göre yüzde 1,7 azalarak 408 milyon m' olarak gerçeklesmistir. Dogal gaz ithalati ise 2022 yilinda bir önceki yila kiyasla yüzde 6,9 azalarak 54,7 milyar m3 olmustur. 2022 yilinda yurt içi dogal gaz üretiminin toplam dogal gaz tüketimine orani binde 7,6 olarak gerçeklegmistir.
Enerjide disa bagimliligin azaltilmasina ve sanayide hammadde ihtiyacinin karsilanmasina yönelik kamu kurumlarinca yürütülen maden, enerji hammaddeleri ve jeotermal kaynak arama ve üretimine yönelik çalismalara devam edilmektedir. Denizlerde hidrokarbon aramalari basta olmak üzere, arama yatirimlarinin artirilarak devam ettirilmesi planlanmaktadir. Bu kapsamda, karada ve denizde petrol ve dogal gaz arama faaliyetlerine yogun bir sekilde devam edilmektedir. Önümüzdeki yillarda gerek Sakarya Dogal Gaz Sahasi gerekse Gabar Petrol Sahasindaki üretim miktarlarinin katkisiyla yerli üretilen dogal gaz ve petrol üretiminin önemli ölçüde artmasi beklenmektedir.
Sakarya Dogal Gaz Sahasindaki 710 milyar m3 rezervin ekonomiye kazandinlmasi amaciyla Sakarya Dogal Gaz Sahasi Gelistirme projesi kapsaminda dogal gaz üretimine 2023 yili itibariyla baglanmistir. Projenin 2026 yilinda tamamlanmasiyla birlikte yilda yaklasik 15 milyar m3 dogal gaz üretimine ulagilmasi hedeflenmektedir. Sahanin üretime alinmasiyla birlikte ülkemizde tüketilen dogal gazin yerli kaynaklarla karsilanma orani artacak ve enerji arz güvenligine önemli katki saglanacaktir.
Madencilik sektöründe mevzuatin güncel ihtiyaçlar çerçevesinde yenilenmesi, yatirim ortaminin iyilestirilmesi, madencilik ürünlerinin yurt içinde islenerek katma degeri yüksek ara ve uç ürünlere dönüstürülmesi, enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacini karsilamak üzere yurt içi ve yurt disindaki arama faaliyetlerinin artirilmasi, madencilik faaliyetlerinin diger sektörlerle esgüdüm içinde planlanmasi sürdürülecektir. Bu kapsamda, birbiriyle iliskili olan orman, tarim, su, maden, jeotermal ve petrol gibi dogal kaynaklarimizin tek noktadan yonetilebilmesi ve bürokratik süreglerin azaltilmasi igin üst düzeyde kurumsal mekanizma olusturulmasi yönünde çalismalara öncelik verilecektir.
b) Amaç
Madencilik faaliyetlerinin bütünlegik bir yönetim sistemi ve sürdürülebilir kalkinma ilkeleri çerçevesinde yürütülerek sektörde yatirim ortaminin iyilestirilmesi, yurtiçi aramalarin artirilmasi suretiyle ülkemizin maden, jeotermal kaynak, petrol ve dogal gaz potansiyelinin tespit edilmesi, madenlerin islenerek ara ve uç ürünlere dönüstürülmesi yoluyla katma degerin artirilmasi, hammadde arz güvenliginin saglanmasi ve disa bagimliligin azaltilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Güncel ihtiyaçlar çerçevesinde madencilik sektörünü etkileyen mevzuata iliskin kapsamli bir çalisma yapilarak yatinm güvencesi artinilacak ve yatirim ortami iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.595) | Güncel ihtiyaçlar çerçevesinde madencilik sektörünü etkileyen mevzuata iliskin kapsamli bir çalisma yapilarak yatinm güvencesi artinilacak ve yatirim ortami iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.595) | Güncel ihtiyaçlar çerçevesinde madencilik sektörünü etkileyen mevzuata iliskin kapsamli bir çalisma yapilarak yatinm güvencesi artinilacak ve yatirim ortami iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.595) |
| Tedbir 595.1. Her bir maden grubunun özelliklerini ve ihtiyaglarini gözetecek sekilde yeni bir maden kanunu hazirlanacak ve arama faaliyetleri kamu yararina faaliyet olarak tanimlanacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), MAPEG | 1. Maden arama faaliyetlerinin kamu yararina faaliyet olarak tanimlanmasina yönelik mevzuat taslagi hazirlanacaktir. |
| Tedbir 595.2. Tüm tabii kaynak yönetim sistemlerinin birbiriyle uyumlu bir kurumsal yapilanmaya kavusturulmasini teminen orman, su, maden, jeotermal, petrol ve dogal gaz gibi tabii kaynak alanlarinda izin süreclerinin tek elden yönetilebilmesi ve bürokratik süreglerin azaltilmasi igin üst düzeyde kurumsal mekanizma olusturulmasi saglanacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, MAPEG | 1. Tüm tabii kaynak yönetim sistemlerinin birbiriyle uyumlu bir kurumsal yapilanmaya kavusturulmasini teminen madencilik faaliyetlerine yönelik alinmasi gereken izinlerin tek çati altinda birlestirilmesi igin ilgili Bakanliklarla birlikte bir mekanizma tasarlanarak buna yönelik mevzuat taslagi hazirlanacaktir. |
| Enerjide disa bagimliligin ve cari agigin azaltilmasini teminen basta linyit olmak üzere jeotermal ve kaya gazi gibi yüksek potansiyeli bulunan yerli kaynaklara yönelik arama, üretim ve Ar-Ge faaliyetleri artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.596) | Enerjide disa bagimliligin ve cari agigin azaltilmasini teminen basta linyit olmak üzere jeotermal ve kaya gazi gibi yüksek potansiyeli bulunan yerli kaynaklara yönelik arama, üretim ve Ar-Ge faaliyetleri artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.596) | Enerjide disa bagimliligin ve cari agigin azaltilmasini teminen basta linyit olmak üzere jeotermal ve kaya gazi gibi yüksek potansiyeli bulunan yerli kaynaklara yönelik arama, üretim ve Ar-Ge faaliyetleri artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.596) |
| Tedbir 596.1. Kaya gazi ve metan gazi gibi konvansiyonel olmayan kaynaklara yönelik arastirma faaliyetleri yürütülecek, bitümlü seylden sentetik petrol üretimine yönelik çalismalara devam edilecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), TPAO | 1. Iki kuyuda kaya gazi ve metan gazi gibi konvansiyonel olmayan kaynaklara yönelik sondaj operasyonu yürütülecektir. |
| Tedbir 596.2. Jeotermal kaynaklarimizin aranmasi ve isletilmesine yönelik faaliyetler artinilacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), MTA | 1. Jeotermal kaynak aramalari kapsaminda 14.000 metre sondaj yapilacaktir. |
| Sürdürülebilir kalkinma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve is güvenligi mevzuatina uyumu gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.597) | Sürdürülebilir kalkinma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve is güvenligi mevzuatina uyumu gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.597) | Sürdürülebilir kalkinma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve is güvenligi mevzuatina uyumu gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.597) |
|---|---|---|
| Tedbir 597.1. Çevre ve is güvenligi mevzuatina uyum bilinci artirilacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), MAPEG | 1. Çevre ve is güvenligi alaninda gerekli bilincin olusturulmasina yönelik 200 kisiye egitim verilecektir. |
| Tedbir 597.2. Egitim ve sertifikasyon çalismalarina devam edilecek, is sagligi ve güvenliginin etkin yonetimi amaciyla madencilige özgü kurumsal altyapi olusturulacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanliji (S), MAPEG | 1. 750 yetkilendirilmis tüzel kisinin egitim ve sertifikasyon islemleri tamamlanacaktir. 2. Bin kisinin daimi nezaretgilik egitim ve sertifikasyon islemleri tamamlanacaktir. |
| Tedbir 597.3. Maden atik, artik ve pasa envanteri çikanlacak, bunlarda yer alan degerli elementlerin ve madenlerin potansiyeli belirlenecek ve degerlendirilmelerine yönelik | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), MAPEG, TENMAK | 1. Maden artik veya pasalarinin degerlendirildigi 45 proje hayata geçirilecektir. 2. Maden atik, artik ve pasalarinda yer alan degerli elementlerin potansiyelinin belirlenmesine yönelik bir proje tamamlanacaktir. |
| projeler gelistirilecektir. Tedbir 597.4. Madencilik faaliyetlerinin öncesinde ve sonrasinda çevresel parametrelerin tespiti ve olusabilecek sorunlarin önlenmesine yönelik bilimsel çalismalar yürütülecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), MAPEG, MTA | 1. UMREK tarafindan madencilik sektörüne yönelik Çevresel, Sosyal ve Yonetigimsel (ÇSY) rehberi hazirlanacak ve yayimlanacaktir. 2. Madencilik öncesi ve sonrasindaki jeojenik etkinin belirlenmesine yönelik iki çalisma gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 597.5. Ulusal Maden Rehabilitasyon Bilgi Sistemi kurulacak, bagarili rehabilitasyon ve sosyal sorumluluk projelerinin tanitimi yapilacak, rehabilitasyon uygulamalarinin etkinligi artirilacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), MAPEG | 1. Görsel, yazili ve sosyal medya araçlari kullanilarak sosyal ve çevresel hassasiyeti yüksek madencilik uygulamalarinin tanitimina ve tesvik edilmesine yönelik bes çalisma yürütülecektir. 2. Türkiye Geneli Rehabilite Edilmis Maden Sahalari ile Madencilik Sosyal Sorumluk Caligmalarinin Tespiti Projesi kapsaminda bes ilin |
| envanteri gikarilacaktir. Izin süreçlerinde bürokrasi azaltilacak yatirim güvencesi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.598) | envanteri gikarilacaktir. Izin süreçlerinde bürokrasi azaltilacak yatirim güvencesi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.598) | envanteri gikarilacaktir. Izin süreçlerinde bürokrasi azaltilacak yatirim güvencesi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.598) |
| Tedbir 598.1. Madencilik faaliyetlerinde izin, ruhsat ve lisans islemlerinin elektronik ortamda gerceklestirilmesine yönelik altyapr gelistirilecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlig (S), MAPEG | 1. ilgili bakanliklarin madencilige iliskin izin süreçleri kapsamli olarak incelenecek ve bu izinlerin e- madene entegrasyonu artirilacaktir. 2. e-Maden kapsamindaki is zekasi, karar destek sistemleri ve yapay zeka uygulamalari gelistirilerek bürokratik süreçler hizlandirilacaktir. |
| Tedbir 598.2. Yatirim güvencesini saglamaya yönelik izin süreçleri basitlestirilerek yatirim süreçleri hizlandirilacak ve yatirimci üzerindeki idari ve mali yükler azaltilacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), MAPEG | 1. Yatirim güvencesinin artrilmasi, izin süreçlerinin basitlestirilmesi ve yatirima üzerindeki idari ve mali yüklerin azaltilmasina yönelik mevzuat taslagi hazirlanacaktir. |
|---|---|---|
| Ülkemizde yer alan stratejik ve kritik hammaddelerin tespiti ve bunlarin yönetimi konusunda strateji olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.599) | Ülkemizde yer alan stratejik ve kritik hammaddelerin tespiti ve bunlarin yönetimi konusunda strateji olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.599) | Ülkemizde yer alan stratejik ve kritik hammaddelerin tespiti ve bunlarin yönetimi konusunda strateji olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.599) |
| Tedbir 599.1. Stratejik ve kritik madenlerin güvenli teminine yönelik yol haritasi hazirlanacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S) | 1. Türkiye Stratejik ve Kritik Hammadde Raporu yayimlanacaktir. |
| Tedbir 599.2. Stratejik ve kritik madenlere yönelik yönetim, stratejik rezerv, stok, ihracat kisitlamasi konularinda yasal düzenlemeler yapllacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), MAPEG | 1. Stratejik ve kritik madenlere yönelik mevzuat taslagi olusturulacaktir. |
| Firma ve igletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkinma Plani p.600) | Firma ve igletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkinma Plani p.600) | Firma ve igletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkinma Plani p.600) |
| Tedbir 600.1. Sektördeki firmalarin teknik ve mali yapilarinin güçlendirilmesine yönelik tedbirler alinacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), MAPEG | 1. Madencilik faaliyetlerinin tüzel kisilikler araciligiyla yürütülmesine yönelik mevzuat degisikligine iliskin çalisma yapilacaktir. |
| Tedbir 600.2. Ülkemizin kritik ve stratejik mineraller listesinde yer alacak olan maden ruhsatlarinin alinmasinda yeterli mali imkânlara ve teknik kapasiteye sahip olma sarti getirilmesi yönünde mevzuat degisikligi yapilacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), MAPEG | 1. Ulkemizin kritik ve stratejik mineraller listesinde yer alacak olan maden ruhsatlarinin alinmasinda yeterli mali imkânlara ve teknik kapasiteye sahip olma sarti getirilmesine yönelik mevzuat taslagi hazirlanacaktir. |
| Madencilikte katma degerin artirilmasi amaciyla madencilik ürünlerinin yurt içinde iglenmesine ve uç ürün gelistirilmesine öncelik verilecek, madencilikte kullanilan | Madencilikte katma degerin artirilmasi amaciyla madencilik ürünlerinin yurt içinde iglenmesine ve uç ürün gelistirilmesine öncelik verilecek, madencilikte kullanilan | Madencilikte katma degerin artirilmasi amaciyla madencilik ürünlerinin yurt içinde iglenmesine ve uç ürün gelistirilmesine öncelik verilecek, madencilikte kullanilan |
| makine ve ekipmanin yerli üretimi desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.601) Tedbir 601.1. Maden ruhsat sahalarinin ihalelerinde katma degeri yüksek ara ve uç ürün üretimine yönelik tesis kurulum sarti uygulamasi yayginlastirilacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlig (S), MAPEG | 1. Katma degeri yüksek ara ve uç ürün üretim için tesis sartli sekiz ihale yapilacaktir. |
| Tedbir 601.2. Madencilikte kullanilan makine ve ekipmanin yerli üretiminin gelistirilmesi saglanacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S) | 1. Metalik madenlerde kullanilan makine ve ekipmanin envanterinin Cikarilmasina yönelik çalismalara baslanacaktr. |
| Tedbir 601.3. Katma degeri yüksek uç ve ara ürünlerin üretimi tesvik edilecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), MAPEG | 1. Katma degeri yüksek uç ve ara ürünlerin üretimine yönelik tesvik mekanizmasi gelistirilmesi amaciyla mevzuat taslagi hazirlanacaktir. |
| Enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacini karsilamak üzere yurt içi ve yurt disindaki arama çalismalari artirilacak, yapilacak önceliklendirme çerçevesinde ekonomik potansiyeli yüksek, stratejik ve kritik madenlerin aranmasina öncelik verilecektir. (Kalkinma Plani p.602) | Enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacini karsilamak üzere yurt içi ve yurt disindaki arama çalismalari artirilacak, yapilacak önceliklendirme çerçevesinde ekonomik potansiyeli yüksek, stratejik ve kritik madenlerin aranmasina öncelik verilecektir. (Kalkinma Plani p.602) | Enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacini karsilamak üzere yurt içi ve yurt disindaki arama çalismalari artirilacak, yapilacak önceliklendirme çerçevesinde ekonomik potansiyeli yüksek, stratejik ve kritik madenlerin aranmasina öncelik verilecektir. (Kalkinma Plani p.602) |
|---|---|---|
| Tedbir 602.1. Enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacini karsilamak üzere yurt içi ve yurt disindaki arama faaliyetleri artirilacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), MTA | 1. 15 bin km havadan jeofizik arastirmasi yapilacaktir. 2. Maden arama ve arastirmalari kapsaminda 350 bin metre sondaj yapllacaktir. 3. Arama ve arastirma faaliyetleri kapsaminda 22 bin km2 detay etüt yapilacaktir. |
| Tedbir 602.2. Karada ve KKTC'nin deniz ruhsat sahalari dâhil olmak üzere denizlerde petrol ve dogal gaz arama faaliyetleri kapsaminda sismik ve sondaj çalismalari yogunlastinilacaktir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), TPAO | 1. Ham petrol ve dogal gaz arama ve üretimi kapsaminda kara ve deniz alanlarinda 250 kuyuda sondaj yapilacak ve 20 bin km2'de üg boyutlu sismik veri toplanacaktir. |
| Tedbir 602.3. Ülkeler ve ülke gruplari tarafindan belirlenen stratejik ve kritik hammaddeler ile nadir toprak elementlerinin aranmasi ve arastirilmasina yönelik projeler gelistirilecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), MTA | 1. Yurt disinda öncelikli madenlerin aranmasina yönelik iki proje olusturulacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Madencilik Katma Degerinin GSYH'ye Orani (Cari Fiyatlarla) | Yüzde | 1,4 | 1,3 | 1,4 |
| Madencilik Ihracati (Cari Fiyatlarla) | Milyar Dolar | 4,6 | 3,6 | 5,0 |
| Ara ve Uç Ürün Uretim Sartli Maden Sahasi Ihale Sayisi (Kümülatif) | Adet | 45 | 56 | 64 |
| Dogal Gaz Üretimi | Milyar m'/YIl | 0,4 | 1,1 | 4,0 |
| Ham Petrol Üretimi | Varil/Gün | 68 330 | 75 000 | 82 000 |
(1) Gerçeklesme Tahmin
Kaynak: TÜIK, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi
(2) Program
2.2.3.8. Lojistik ve Ulastirma
a) Mevcut Durum
iklim degisikliji basta olmak üzere çevre, ekonomik ve sosyal odakli gelismeler sürdürülebilir kalkinma hedeflerini öncelikli bir gündem maddesi haline getirmistir. Bu baglamda, ulastirma ve lojistik sektörü, kaynaklarin etkin kullanimi, yoksullugun azaltilmasi, yasanabilir sehirlerin insasi, enerji verimliligi, iklim degisikligi ile mücadele ve afetlere dirençlilik gibi kritik alanlari etkileyen bir sektör olarak öne çikmaktadir. Günümüzde ulusal ve uluslararasi ticaretin dinamikleri degisirken, lojistik süreçlerin inovasyon, esneklik, güvenlik ve tedarik zinciri yönetimiyle sekillendigi gözlenmektedir. Özellikle gelismekte olan ülkelerin ekonomik ve stratejik üstünlük elde etmesi için lojistik maliyetlerini etkin bir sekilde yönetmesi büyük önem tasimaktadir.
Pandemi sonrasi tedarik sürecinde yasanan aksakliklar ve sonucunda artan maliyetler, Rusya-Ukrayna savasi, Çin-Tayvan-ABD gerilimi gibi jeopolitik krizler uluslararasi ticareti ve dolayisiyla lojistik akislari olumsuz yonde etkilemistir. Uluslararasi ticaretin saglikli iglemesi için ulastirma ve lojistik sistemlerinin güvenli, verimli, hizli ve esnek olmasinin kritik önemi bir kez daha görülmüstür.
Uzun dönemli planlarla dengeli bir modal dagilim hedeflenmesine karsin artan ulasim talebine yönelik gelistirilen hizli ve kisa vadeli yaklasimlar nedeniyle mevcut ulastirma sistemimiz karayolu odakli olarak büyümüstür. Bununla birlikte, artan ulagim ihtiyaçlarina uygun demiryolu ve denizyolu altyapisinin verimli bir sekilde gelistirilmesi ihtiyaci devam etmektedir.
Türkiye'nin uluslararasi ticarette rekabet avantajini artirmasi amaciyla ulastirma ve lojistik alaninda da önemli adimlar atilmis, bu kapsamda metro hatlari, havalimanlari ve demiryolu projeleriyle kentiçi ulasim ve ulusal tasimacilik güçlendirilmistir. Öte yandan sürdürülebilir kalkinma hedefleri dogrultusunda, demiryolu ve denizyolu tagimaciligi temelinde çevre dostu tasimaciligi öne gikaran bir ulastirma sisteminin tesisi, afete dayanikli altyapilarin olusturulmasi ve dijital teknolojilerin yayginlastirilmasi önemini korumaktadir.
TABLO II: 28- Ulastirma Alt Sektörlerinde Modal Dagilim
| (Yüzde) | ||||
|---|---|---|---|---|
| Yük (Ton-km) | Karayolu | Demiryolu | Deniz ve iç Sular | |
| AB-27 | 77,4 | 17,0 | 5,6 (1) | |
| Türkiye | 89,4 | 4,6 | 6,0 (2) | |
| Yolcu (Yolcu-km) | Karayolu | Demiryolu (3) | Deniz ve iç Sular | Havayolu |
| AB-27 | 88,4 | 5,6 | 0,3 | 5,7 |
| Türkiye | 92,7 | 0,6 | 0,4 | 6,3 |
(1) AB-27 ülkeleri için deniz ve kiyi tagimaciligi dâhil olmayip yalnizca ig suyolu tagima verisidir.
Kaynak: 2021 yili AB Ulasturma istatistikleri, Ulagturma ve Altyapi Bakanligi, TCDD, DHMi
(2) Türkiye için kabotaj tasima verisidir.
(3) Kent içi ulagim tagimalari hariçtir.
2021 yili verilerine göre yurt içi yuk tasimalarinda ülkemizin yüzde 4,6 olan demiryolu payinin, yüzde 17 olan AB-27 ortalamasina kiyasla oldukça düsük oldugu gözlenmektedir. Benzer gekilde yurt içi demiryolu yolcu tagimalarinda pandemi etkisiyle ülkemizin yüzde 0,6 olan payi AB-27'nin yüzde 5,6 olan payinin gerisinde kalmistir. Bu durum karayolu yük tasimaciligina olan yüksek talebin demiryoluna kaydirilarak daha dengeli ve verimli bir ulastirma sisteminin olusturulmasi ihtiyacini ortaya koymakla birlikte güçlü bir potansiyele de isaret etmektedir.
TABLO II: 29- Ulastirma Alt Sektörlerinde Yük ve Yolcu Tasimalan
| Yillik Degisim (Yüzde) | Yillik Degisim (Yüzde) | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Birim | 2021 | 2022 | 2023(1) | 2022 | 2023 | |
| Demiryolu Ulasimi | ||||||
| Yolcu Tagima (Yurt içi) (2) | Milyon-Yolcu-km | 2 250 | 5922 | 6 809 | 163,2 | 15,0 |
| Yük Tasima (Yurt içi) (3) | Milyon-Ton-km | 12 598 | 14 438 | 17 026 | 14,6 | 17,9 |
| Yük Tagima (Yurt DiSi) | Milyon-Ton-km | 1 718 | 2 005 | 2364 | 16,7 | 17,9 |
| )enizyolu Ulasimi(4 | ||||||
| ük Tasima (Yurt igi | Milyon-Ton | 61,9 | 67,5 | 63,1 | 9,0 | -6,5 |
| Havayolu Ulagimi | ||||||
| Yolcu Tasima (Yurt içi) | Milyon-Yolcu-km | 23 017 | 25 982 | 27 289 | 12,9 | 5,0 |
| Yolcu Tagima (Yurt Disi) (5) | Milyon-Yolcu-km | 73 049 | 145 397 | 161 875 | 99,3 | 11,3 |
| Karayolu Ulasimi | ||||||
| Yolcu Tasima (Yurt igi) (6) | Milyon-Yolcu-km | 336 188 | 348 489 | 358 606 | 3,7 | 2,9 |
| Yük Tagima (Yurt içi) (6) | Milyon-Ton-km | 311 818 | 323 512 | 333 886 | 3,8 | 3,2 |
(1) Gerçeklesme tahmini
Kaynak: Ulastrma ve Altyapi Bakanligi, TCDD, KGM, DHMI, THY
(2) Banliyö yolcu tasimalari hariçtir.
(3) Idari yük tasimalani harigtir.
(4) Onceki yillarda yer alan yurt disi yük tasima verisi Ulastirma ve Altyapi Bakanligi tarafindan hesaplanmamaktadir.
(6) KGM'nin sorumlulugu altindaki yol ajinda yapilan tasimalardir.
(5) Yalniz THY tarafindan yapilan tasimalardir.
Karayolu
Bölünmüs yol yapim programi kapsaminda Eylül 2023 itibariyla 154 km bölünmüs yol tamamlanmis ve otoyollar dâhil çok seritli karayolu aji 29.139 km'ye ulasmistir. Ayni dönemde 406 km bitümlü sicak karisim (BSK) kaplama yapimi tamamlanmistir.
TABLO II: 30- Satih Cinsine Göre Yol Agi
| Yol Sinifi | BSK | Sathi Kaplama | Parke Stabilize | Toprak | Diger Yollar | (km) Toplam | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Otoyollar (1) | 3 633 | 3 633 | |||||
| Devlet Yollari | 20 019 | 10 765 | 47 | 22 | 30 853 | ||
| il Yollar | 6 780 | 25 367 | 239 | 311 | 323 | 1 139 | 34 159 |
| Toplam | 30 432 | 36 132 | 286 | 333 | 323 | 1 139 | 68 645 |
(1) Büyüksehir Belediyelerine devredilen otoyollar dâhildir.
Kaynak: Karayollari Genel Müdürlügü (2023 Eylül dönemi verileridir.)
Eurostat 2021 verilerine göre bin kisi basina düsen otomobil sayisi isveç'te 479, Ingiltere'de 476, Almanya'da 583 ve Ispanya'da 525 iken Türkiye'de 162'dir. Diger taraftan, milyon otomobil bagina düsen can kaybi sayisi Isveç'te 42, Ingiltere'de 49, Almanya'da 53 ve Ispanya'da 62 iken Türkiye'de 391'dir. Ulkemizde trafik güvenligi, öncelikli politikalar arasinda yer almakta olup bu kapsamda egitim ve denetim faaliyetlerine devam edilmektedir.
Demiryolu
Türkiye'deki mevcut demiryolu agi 2022 yili sonu itibariyla 1.460 km'si hizli tren hatti, 9.235 km'si konvansiyonel ana hat, 2.433 km'si iltisak hatti ve istasyon yollari olmak üzere toplam 13.128 km'dir. Toplam agin yüzde 55'i sinyalli, yüzde 48'si ise elektrikli olup 2023
ve 2024 yillarinda tamamlanacak projelerle elektrikli ve sinyalli hat uzunluklarinin önemli ölçüde artis göstermesi beklenmektedir.
TABLO II: 31- Ülkelere Göre Demiryolu Agr ve Verimliliginin Karsilastirilmasi
| Ülkeler | Demiryolu Yogunlugu | Demiryolu Yogunlugu | Demiryolu Hat Verimliligi (Hat Bagina Düsen Trafik-103) | Demiryolu Hat Verimliligi (Hat Basina Düsen Tren - |
|---|---|---|---|---|
| km / bin km? km / 100 bin nüfus | 103) | |||
| Fransa | 44 | 41 | 4 027 | 14 671 |
| Sekya | 121 | 2423 | 17 346 | |
| Almanya | 110 | 47 | 4 586 | 28 591 |
| Belgika | 119 | 31 | 5 757 | 27 227 |
| Avusturya | 67 | 63 | 5 383 | 29 531 |
| AB-27 | 49 | 43 | 3 241 | 18 483 |
| Türkiye | 13 | 12 | 2 525 | 4 864 |
Kaynak: 2021 yili AB Ulastirma Istatistikleri, TCDD, Uluslararasi Demiryollan Birligi (UIC)
Not: Toplam trafik yolcu-km ve ton-km büyüklüklerinin toplamini ifade etmekte olup banliyö yolcu tasimalanni da igermektedir.
Mevcut demiryolu ag yogunlugu dikkate alindiginda, hem nüfus hem de yüzölçümü bazinda Türkiye'nin demiryolu aginda ve demiryollari üzerindeki hat basina düsen trafik ve tren sayisinda AB-27 ortalamasinin altinda oldugu gözlenmektedir.
Yük ve yolcu tasimaciligindaki darbogazlari gidermeye yönelik demiryolu aginin gelistirilmesi amaciyla Ankara-Afyonkarahisar-Usak-Manisa-Izmir, Bandirma-BursaYenisehir, Mersin-Adana-Gaziantep demiryolu hatlarinin yapim çalismalari devam etmekte olup Ankara-Sivas yüksek hizli tren hatti 2023 yili içinde tamamlanarak hizmete açilmistir. Yolcu tasimaciliginin daha hizli ve konforlu hale getirilebilmesi için yapimi devam eden yüksek hizli tren projelerinin tamamlanmasiyla demiryolunun yolcu tagimaciligindan aldigi payin artmasi beklenmektedir. Bununla birlikte, yerli ve milli imkânlarla üretilmekte olan Milli Elektrikli Tren Setleri ve Elektrikli Ana Hat Lokomotiflerinin hizmete alinmasiyla yük ve yolcu tasimaciligi daha etkin ve verimli hale getirilecektir.
2023 yilinda hem yurt içi hem de yurt disi demiryolu yük tagimaciliginda yüzde 17,9 düzeyinde artis gerçeklegmesi beklenmektedir. Ayrica önemli demiryolu güzergâhlarinda kapasite artisi saglayacak elektrifikasyon ve sinyalizasyon projeleriyle ikinci hat yapimlarina devam edilmekte olup fiziki kapasite artisi için yeni yük ve yolcu vagonu imalatina da hiz verilmistir. Söz konusu projelerin hayata geçirilmesi ve özel sektör tren isletmeciliginin gelismesiyle orta ve uzun vadede demiryolu yük tasimaciliginda hedeflenen gelismelerin saglanmasi beklenmektedir.
2022 yil sonu itibariyla toplam 439 km uzunlugunda 286 iltisak hatti bulunmakta olup demiryoluyla taginan yukün yaklasik yüzde 57'si iltisak hatlariyla ana hatlara baglanmaktadir. Kombine yük tagimaciliginin gelistirilmesi ve demiryolunun toplam yuk tagimacigindaki payinin arttirilmasi için önem arz eden iltisak hatlari; tagima mesafesi, tonaj ve yapim maliyeti gibi parametreler dikkate alinarak önceliklendirilecektir.
Denizyolu
Ulkemizde 2022 yili sonu itibaryla 12,4 milyon TEU konteyner ve toplam 542,6 milyon ton yük elleglemesi yapilmistir. 2023 yilinda toplam konteyner elleçleme miktarinin yaklasik yüzde 0,8 azalis ile 12,3 milyon TEU, toplam yük elleçleme miktarinin ise yaklagik yüzde 4,2 azalisla 520 milyon ton olmasi beklenmektedir.
Limanlarda elleglenen konteyner miktari 2002-2012 döneminde yillik ortalama yüzde 13,9 artis göstermisken yavaglayan küresel ticaret ve konteyner ticaretinin doyma noktasina yaklasmasiyla bu oran 2012-2022 yillari arasinda yüzde 5,6'ya gerilemistir.
TABLO II: 32- Akdeniz ve Karadeniz'deki Önemli Limanlarda Konteyner Trafigi
| Limanlar | (Bin TEU) |
|---|---|
| Pire-Yunanistan | 4 731,0 |
| Valensiya-Ispanya | 5 586,7 |
| Algeciras-Ispanya | 4 799,5 |
| Barselona-ispanya | 3 522,0 |
| Gioia Tauro-italya | 3 385,9 |
| Ambarli Limanlari-Türkiye | 2 942,0 |
| Le Havre-Fransa | 3 061,5 |
| Cenova-italya | 2 664,1 |
| Mersin-Türkiye | 2 106,0 |
| Marsilya-Fransa | 1 454,4 |
| Izmir Aliaga-Türkiye | 1 389,0 |
| Trieste-Italya | 767,2 |
| Köstence-Romanya | 657,0 |
| Ïzmir Alsancak-Türkiye | 516,0 |
Kaynak: 2021 yll AB Ulagtrrma Istatistikleri, Ulagtrma ve Altyap Bakanlig Deniz Ticareti Istatistikleri, TÜRKLiM
2022 yilinda ülkemizdeki 12,2 milyon TEU elleçleme hacminin yaklagik yüzde 70'i Ambarli, Mersin, Kocaeli ve Tekirdag limanlarinda gergeklestirilmistir. Elleglenen yükün yüzde 28 i ihracat amaçli olup bu kapsamda elleçlenen yük miktari bir önceki yila göre yüzde 2,4 azalis göstermistir. Yunanistan'daki konteyner elleçlemesinin yaklagik yüzde 96'si tek basina Pire Limaninda gerçeklestirilmektedir. Ülkemizdeki küçük ölçekli, verimsiz ve daginik liman altyapisi, lojistik maliyetleri yükseltmekte, bununla birlikte sektörde agiri rekabete yol açarak liman igletmecilerinin kârhligini azaltmakta ve kaliteli liman altyapisinin önüne geçmektedir. Bu çerçevede, ülkemizdeki liman yatirimlarinin bütüncül bir bakis açisiyla degerlendirilmesi ihtiyaci devam etmektedir. Ote yandan, Türkiye'nin denizcilikte bölgesel aktarma merkezi olmasini teminen Dogu Akdeniz'de Ortadogu ve Orta Asya ülkelerinin çikis kapisi olacak transit yuk odakli bir ana liman insasi lle gemi bakim ve onarimi için yeni tersane kurulmasi önem arz etmektedir.
Havayolu
DHMI tarafindan Türkiye genelinde sivil hava trafigine agik 50 havalimani isletilmektedir. Bunun yani sira Eskisehir Teknik Universitesi tarafindan isletilen Eskisehir Hasan Polatkan Havalimani, Türk Hava Yollari tarafindan isletilen Aydin Çildir Havalimani, Savunma Sanayii Baskanligi denetiminde özel sektör tarafindan isletilen istanbul Sabiha Gökçen Havalimani ile DHMI denetimi altinda özel sektör tarafindan isletilen Zafer, Zonguldak Çaycuma, Gazipaça Alanya ve Istanbul Havalimanlariyla birlikte sivil hava trafigine agik 57 havalimaninda hizmet verilmektedir.
Altyapi isleri DHMI tarafindan tamamlanan üstyapi islerine ise KÖi kapsaminda devam edilen ve ilk etapta yillik 9 milyon yolcu kapasitesine sahip olacak Çukurova Havalimani, 2024 yili Ocak ayi itibariyla hizmete açilacaktir.
Salgin öncesi dönemde yilda 35 milyondan fazla yolcuya hizmet veren Sabiha Gökçen Havalimanínda 19 bin m? kapali alana sahip üstyapi tesisleri, yolcu ve kargo uçak apronlarinin genisletilmesi ile hava trafik kontrol kulesinin yapim projeleri tamamlanmistir. ikinci pist ve üs yeni taksiyolunun yapiminda ise sona gelinmis, test uguslari baslamistir. 2023 yili sonuna kadar yeni pistin hizmete girmesi, mevcut pistin ise kapsamli bir bakima alinmasi planlanmaktadir.
Son dönemde dis hat yolcu sayisinda ciddi oranda artis meydana gelen ve bu artisin devam etmesi beklenen Trabzon Havalimaninda yasanan darbogaz nedeniyle mevcut üstyapilarda genisletme projesine iliskin ihale 2023 yilinda gerçeklestirilmis olup söz konusu isin 2024 yilsonuna kadar tamamlanmasi planlanmaktadir. Ayrica, mevcut havalimaninin bulundugu bölgede deniz dolgusu üzerine yapilacak Trabzon Yeni Havalimani Projesinde altyapi igleri ihalesinin 2024 yili içinde tamamlanmasi öngörülmektedir.
2022 yilinda yaklagik 64,5 milyon yolcuya hizmet vererek Avrupa'nin en yogun, dünyada ise ilk on havalimani arasinda yer alan Istanbul Havalimaninda ikinci etap birinci faz çalismalarina Agustos ayi itibariyla baglanmistir. Söz konusu çaligma kapsaminda mevcutta Kuzey-Güney yonlü üg ana ve iki yedek pistle operasyonlara devam edilen havalimaninda Dogu-Bati yönlü dördüncü ana pistin 2026 yilinda hizmete girmesi planlanmaktadir. Ayrica gergeklesen yolcu sayilarina göre 2024 yili sonunda terminal binasinin kapasitesinin 30 milyon yolcu/yil artinilmasina yönelik yatirimlara da baglanacaktir.
Köi modeli ile ihalesi gerçeklestirilen Esenboga Havalimani ilk etap çalismalari kapsaminda ügüncü pistin kazi ve dolgu çalismalarina devam edilmektedir.
DHMI bünyesindeki Ankara-Esenboga, Antalya, Mugla Bodrum-Milas, Mugla-Dalaman, Izmir-Adnan Menderes, Zonguldak-Çaycuma, Gazipaça-Alanya, Aydin-Çildir ve Zafer havalimanlarinda iç ve dis hat terminalleri özel sektör tarafindan isletilmektedir. Yine özel sektör tarafindan isletilen istanbul ile Sabiha Gökçen Havalimanlar ilave edildiginde, KÖi modeliyle isletilen meydanlardaki yolcu sayisinin toplam yolcu trafigi igindeki payi 2022 ylli sonunda ig hatlarda yüzde 68,8, dis hatlarda ise yüzde 96,9 olarak gerçeklesmistir.
Yolcu veya kargo tasimaciligi yapan 12 havayolu girketi bulunmaktadir. Havayolu sirketlerinin uçak sayisi 2022 yil sonu itibariyla bir önceki ylla kiyasla yüzde 7,2 artis ile 598'e yükselmistir. 563'ü yolcu, 35'i kargo uçagi olan havayolu filosunun toplam koltuk kapasitesi 112.826, kargo uçaklarinin toplam yük kapasitesi ise 2.676 tondur.
2022 yilinda havalimanlarindaki yolcu trafigi, bir önceki yila göre dis hatlarda yüzde 73,3 artarak 103,5 milyon yolcu, ig hatlarda yüzde 14,4 artarak 78,3 milyon yolcu ve toplamda ise yüzde 41,9 artarak 181,8 milyon yolcu olarak gergeklegmistir. Salgin sonrasi güçlü toparlanma ve 2022 yili verileri göz önüne alindiginda 2023 yili sonunda toplam yolcu sayisinin salgin öncesi dönemi yakalamasi beklenmektedir.
Havayolu yolcu trafiginin yaklasik yüzde 88'i istanbul, Antalya, Ankara-Esenboga, Izmir-Adnan Menderes, Dalaman, Bodrum-Milas, Adana, Trabzon ve istanbul Sabiha Gökçen Havalimanlarinda gergeklesmektedir. Mevcut meydanlardan kapasite sinirina ulasanlarin kapasitelerinin artirilmasina yönelik yatirimlar ile hizmet standartlarinin yukseltilmesi, ugus emniyetinin artirilmasi ve hava trafik yonetimiyie ilgili projeler sektor açisindan önceligini korumaktadir. Diger taraftan, altyapr imalatlari tamamlanan BayburtGümüshane ve Yozgat Havalimanlari projelerinin üst yapi imalatlarina devam edilmektedir.
Posta Sektörü
Posta sektörünün haberlesmedeki rolü giderek azalirken posta hizmetleri önemli bir ticaret altyapisi haline dönüsmüstür. Kurye, kargo ve lojistik sektörleri arasindaki sinirlar giderek belirsizlegirken, e-ticaretteki artis sektörün büyümesine önemli katk saglamaktadir. 2022 yilinda kabul edilen haberlegme gönderilerinin sayisi 2021 yilina göre yüzde 11 azalarak 567,7 milyon adet olarak gerçeklesmistir. Diger taraftan, ayni dönemde posta kolisi/kargosu gönderileri hacmi yaklasik yüzde 25 artis göstermis ve 1 milyar 145 milyon adede ulasmistir. 2022 yili sonu itibariyla posta igletmecileri 9.546 adet sube ve 601 posta isleme merkezinde 96.367 çalisan ile hizmet sunmustur.
Sektörde 6475 sayili Posta Hizmetleri Kanunu çerçevesinde Eylül 2023 itibariyla verilen 53 yetki belgesiyle 24ü ulusal düzeyde olmak üzere 46 igletmeci yetkilendirilmis durumdadir.
Evrensel posta hizmet yükümlusu PTT AS Eylül 2023 itibariyla 1.094 müdürlük, 1.949 sube, 749 acente ve 40 mobil isyeri olmak üzere toplam 3.832 isyerine sahiptir. Bu isyerlerinin 996 adedi herhangi bir bankanin bulunmadigi yerlegim yerlerinde hizmet sunmaktadir.
Mart 2023'te Alternatif Teslimat Modellerinin Uygulanmasina Yönelik Usul ve Esaslar yayimlanarak temassiz teslimat, kilitli teslimat dolaplari vb. yöntemlerle posta hizmeti sunulmasina iliskin duzenlemeler yapilmistir.
b) Amaç
Lojistik ve ulastirma sektöründe Türkiye'nin cografi avantajindan en iyi sekilde faydalanarak modlar arasi (intermodal) ve çok modlu (multimodal) uygulamalarin gelistirilmesi; demiryolu ve denizyolu tagima paylarinin artirilmasi; hizli, esnek, emniyetli, güvenilir ve entegre bir ulastirma sisteminin tesis edilmesiyle lojistik maliyetlerin düsürülmesi, ticaretin kolaylastirilmasi ve ülkemizin rekabet gücünün artirilmasi temel amaçtir.
Posta sektöründe sürdürülebilir büyümeye ve istihdama katki saglanmasi, vatandaglara hizli, kaliteli, erigilebilir, çesitli ve güvenilir posta hizmeti sunulmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütulecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Afete dirençli ulastirma altyapisinin tesis edilmesine yönelik mevzuat düzenlemeleri ve | Afete dirençli ulastirma altyapisinin tesis edilmesine yönelik mevzuat düzenlemeleri ve | Afete dirençli ulastirma altyapisinin tesis edilmesine yönelik mevzuat düzenlemeleri ve |
| altyapi galismalari tamamlanacaktir. (Kalkinma Plani p.605) Tedbir 605.1. Ulastirma altyapi projeleri igin projenin gerçeklestirilecegi bölgenin afet riskine gore farklilastirilmis tasarim esaslari belirlenecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Bakanligi, Içisleri Bakanligi, | 1. Afete dirençli altyapi tasarimlarinda kavramsal çerçevenin olusturulmasina yönelik toplanti ve çalistaylar gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 605.2. Deprem riski yüksek bölgeler basta olmak uzere afetlere dirençli bir kentsel planlamanin olusturulabilmesi için ulastirma planlarinin sehirlerin mekânsal kurgusuna yönelik kararlarla uyumlu sekilde yapilmasi saglanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Bakanligr (S), Igisleri Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi | 1. Ulastirma planlarinin mekânsal planlarla uyumlu sekilde yapilmasina yönelik kavramsal çerçevenin olusturulmasi için toplanti ve çalistaylar gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 605.3. Iller özelinde acil ulasim ve tahliye yollarina ait tasarim standartlari tespit edilecek, afet durumunda bölgeye acil erisim planlari belirlenecektir. | Igisleri Bakanligi (S)! Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Ulastirma ve Altyap Bakanligi | 1. Afet lojistigi ve acil erisim planlarinda kullanilmak üzere uygun ulasim koridorlar belirlenecektir. |
| Tedbir 605.4. Sehir içi ve sehirlerarasi ulasim tesisleri ve altyapilari afetlere karsi güvenli hale getirmek igin risk analizleri yapilarak ihtiyaç duyulan guglendirme ve tadilat projeleri tamamlanacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Igisleri Bakanligi, Gevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Sehir içi ve sehirlerarasi ulasim tesislerinin afet türlerine karst risk analizleri yapilacaktir. |
| Tedbir 605.5. Havalimanlari ve limanlara yakin yük ve lojistik merkezlerin afet lojistik merkezleri olarak da kullanilmasi saglanacaktir. | Ulastirma ve Altyapi bakanligi (5), Sevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Igisleri Bakanligl | 1. Havalimanlari ve limanlara yakin yük ve lojistik merkezleri tespit edilecektir. |
| Tedbir 605.6. Iklim degisikligi ve dogal afetlerin demiryolu ulasiminda yaratacagi etkilerin azaltilmasi amaciyla altyapi bilgi sistemi gelistirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligr (S) | 1. Emniyet ve Güvenlik Bilgi Altyapi Sistemlerinin Kurulmasi Projesi uygulamaya geçirilecektir. |
| Ulastirma ve lojistik sektöründe çevresel etkilerin ve maliyetlerin en aza indirilmesi ile enerji verimliliginin artirilmasi amaciyla demiryolu ve denizyolu tasimaciligina öncelik verilecek, alternatif finansman yöntemleri gelistirilecek, güvenli, kesintisiz, etkin, bütüncül ve sürdürülebilir ulastirma agi ve lojistik merkezler tesis edilecektir. | Ulastirma ve lojistik sektöründe çevresel etkilerin ve maliyetlerin en aza indirilmesi ile enerji verimliliginin artirilmasi amaciyla demiryolu ve denizyolu tasimaciligina öncelik verilecek, alternatif finansman yöntemleri gelistirilecek, güvenli, kesintisiz, etkin, bütüncül ve sürdürülebilir ulastirma agi ve lojistik merkezler tesis edilecektir. | Ulastirma ve lojistik sektöründe çevresel etkilerin ve maliyetlerin en aza indirilmesi ile enerji verimliliginin artirilmasi amaciyla demiryolu ve denizyolu tasimaciligina öncelik verilecek, alternatif finansman yöntemleri gelistirilecek, güvenli, kesintisiz, etkin, bütüncül ve sürdürülebilir ulastirma agi ve lojistik merkezler tesis edilecektir. |
| (Kalkinma Plani p.606) Tedbir 606.1. Uygun maliyetli uluslararasi finansman kaynaklarinin, ulastirma yatirimlarinda etkin kullanilmasina yönelik yenilikçi, yesil ve sürdürülebilir yöntemler gelistirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Ulasuirma ve Altyapi Bakanligi | 1. Yenilikçi finansman modellerinin ulastirma projelerinin finansmaninda kullanilmasina yönelik tespit ve raporlama yapilacaktir. |
| Tedbir 606.2. Demiryollarinda devam eden elektrifikasyon çalismalariyla uyumlu olacak gekilde elektrikli çeken araç sayisi artirilacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Üç adet 160 km/sa Milli EMU temin edilecektir. |
| Tedbir 606.3. Liman operasyonlarinda enerji verimliliginin artirilmasi ile çevresel etkilerin en aza indirilmesine yönelik düsük emisyonlu/emisyon üretmeyen makine ve ekipmanlarin kullanimi tesvik edilerek yesil liman uygulamalarinin desteklenmesine devam edilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligr (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Kiyi tesislerine yesil liman sertifikasi düzenlenmesi hakkinda yönetmelik uygulamaya geçirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 606.4. Çevre dostu, yeni nesil deniz ve hava araçlarinin yayginlastirilmasina yönelik Ar-Ge çalismalari tesvik edilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Gemi insa sektörü temsilcileri ile görüsmeler yapilarak yeni nesil deniz araçlarinin gelistirilmesini etkileyen darbogazlar tespit edilecektir. 2. Yeni nesil hava araglari teknolojisi alaninda yürütülen Ar-Ge faaliyetlerinin koordine edilmesi ile bu faaliyetlerin sektör paydaslari ile bulusturulmasi saglanarak ürünlerin ticarilestirilmesine yönelik program hazirlanacaktir. |
| Tedbir 606.5. Net sifir emisyon hedefi dogrultusunda havayolu sektöründe sürdürülebilir havacilik yakitlari üretimine ve kullanimina yonelik çalismalar desteklenecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Sürdürülebilir havacilik yakitlarinin üretimine yönelik üniversite isbirlikleri artirilarak bu yakitlarin Ar-Ge ve üretimine iliskin rapor hazirlanacaktir. |
| Ulastirma ve lojistik sektöründe insan kaynaginin niteligine yönelik kamu, üniversite ve sanayi isbirligi çalismalari yürütülecek, ilgili uluslararasi kuruluglarda Türkiye'nin orta ve üst düzeyde temsil gücünün artirilmasi igin çalismalar yapilacaktir. (Kalkinma | Ulastirma ve lojistik sektöründe insan kaynaginin niteligine yönelik kamu, üniversite ve sanayi isbirligi çalismalari yürütülecek, ilgili uluslararasi kuruluglarda Türkiye'nin orta ve üst düzeyde temsil gücünün artirilmasi igin çalismalar yapilacaktir. (Kalkinma | Ulastirma ve lojistik sektöründe insan kaynaginin niteligine yönelik kamu, üniversite ve sanayi isbirligi çalismalari yürütülecek, ilgili uluslararasi kuruluglarda Türkiye'nin orta ve üst düzeyde temsil gücünün artirilmasi igin çalismalar yapilacaktir. (Kalkinma |
| Plani p.607) Tedbir 607.1. Ulastirma ve lojistik alaninda bölgesel ve küresel olçekte ülkemiz standartlarinin benimsenmesi amaciyla diger ülkelere ileri seviyede egitim ve danismanlik hizmetleri sunulacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanlig (S), içisleri Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi | 1. Basta Türk devletleri olmak üzere hava seyrüsefer alanindaki egitimlere devam edilecek, bu egitimlerin yayginlastirilmasi saglanacaktir. 2. Havacilik egitimlerinin tüm unsurlarini kapsayacak sekilde çok dilli, bütünlesik ve sürdürülebilir bir dijital sistem kurulacaktir. 3. Sürücülere yönelik egitimleri belirleyen mevzuatta güncel uluslararasi standartlara uygun degisiklikler tamamlanacaktir. |
| Tedbir 607.2. Türkiye nin ulastirma ve lojistik alanindaki basarilari ortaya konularak uluslararasi etkinligi artrilacak ve ülkemizin sektörel uluslararasi kuruluslarin karar mekanizmalarinda daha etkili olmasi saglanacaktir. | Ulastirma ve Altyap Bakanliäi (S), Disisleri Bakanligi | 1. Uluslararasi kuruluslarda görev alacak nitelikte personel yetistirilmesi ve bu personellerin söz konusu kuruluslarda üyelik alabilmesine yönelik eylem plani hazirlanacaktir. |
| 2. Havacilik otoritelerinin planladigi toplanti ve çalistaylarin ulkemizde icra edilmesi saglanacaktir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 607.3. Ulastirma ve lojistik hizmetleri egitimlerinde standartlar olusturulacak, üniversite-sektör isbirligiyle sektörde istihdam edilecek nitelikli personel yetistirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi | 1. Havaclik sektöründeki gorev tanimlari yetkinliklere dayali olarak yeniden yapilacak, mesleki gelisim planlari olusturulacaktir. |
| Ulastirma sektöründe devam eden yatirimlar yapilabilirlik, sürdürülebilirlik, etkinlik, erigilebilirlik, güvenlik ve verimlilik odaginda gözden geçirilerek mevcut altyapinin | Ulastirma sektöründe devam eden yatirimlar yapilabilirlik, sürdürülebilirlik, etkinlik, erigilebilirlik, güvenlik ve verimlilik odaginda gözden geçirilerek mevcut altyapinin | Ulastirma sektöründe devam eden yatirimlar yapilabilirlik, sürdürülebilirlik, etkinlik, erigilebilirlik, güvenlik ve verimlilik odaginda gözden geçirilerek mevcut altyapinin |
| etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.608) Tedbir 608.1. Ulastirma yatirimlari yapilabilirlik, verimlilik ve sürdürülebilirlik temelinde rasyonellestirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Yatirim programinda yer alan projeler yapilabilirlik, verimlilik ve sürdürülebilirlik ekseninde önceliklendirilerek raporlanacaktir. |
| Tedbir 608.2. Uygunluk, etkinlik ve kapasite analizleri çerçevesinde havalimanlarinin; orman yanginlariyla mücadele, egitim, gösteri, hava araci depolama, bakim- onarim, söküm ve geri dönüsüm, amatör havacilk, fuar, festival ve sinav merkezi gibi faaliyetlerle daha etkin kullanilmasi tesvik edilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Sivil havaclik sektöründe faaliyet gösteren tüm paydaslardan gelen taleplere iliskin koordinasyon ve isbirligi saglanacaktir. |
| Tedbir 608.3. Bölgesel havayolu tagimaciliginin gelistirilebilmesi amaciyla havayolu isletmeleri desteklenecektir. | Ulastirma ve Altyap Bakanligi (S) | 1. Yurt içi sefer ve nokta sayisinin artinilabilmesini teminen havayolu isletmeleri ve ilgili kamu kurumlar ile çalismalar gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 608.4. Mevcut karayolu altyapisinin etkin kullanilmasina yönelik iyilestirmelere öncelik verilecek, yeni projelerde asgari sanat yapisi gerektiren, maliyet etkin güzergâhlar tercih edilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Karayolu ulastirmasi sektöründe teklif edilecek projelere iliskin fizibilite çalismalarinda maliyet etkin güzergâh alternatifleri degerlendirilecektir. |
| Tedbir 608.5. Devam eden demiryolu yatirimlarinin termin süresinde tamamlanip ekonomiye kazandirilmasi igin yatirima kuruluslar arasinda esgüdüm ve isbirligi temin edilecek, is programina göre imalatlarin tamamlanmasi saglanacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Müstereken yürütülen projelerde esgüdümün saglanmasini teminen finansman ve ödenek ihtiyaci bütüncül bir yaklasimla belirlenecektir. |
| Tedbir 608.7. Ulastirma ve Lojistik Ana Plani gerçeklesmeleri periyodik olarak raporlanacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanliji (S) | 1. Ulastirma ve Lojistik Ana Plani gerçeklesmeleri ve güncel maliyet verileri yillik olarak raporlanacaktir. |
| Ulastirma ve lojistik sektöründe BiT basta olmak üzere dijital uygulama ve yeni teknolojilerin kullanimi yayginlastirilarak ulastirma sistemlerindeki mevcut altyapinin daha etkin ve verimli kullanilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.609) | Ulastirma ve lojistik sektöründe BiT basta olmak üzere dijital uygulama ve yeni teknolojilerin kullanimi yayginlastirilarak ulastirma sistemlerindeki mevcut altyapinin daha etkin ve verimli kullanilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.609) | Ulastirma ve lojistik sektöründe BiT basta olmak üzere dijital uygulama ve yeni teknolojilerin kullanimi yayginlastirilarak ulastirma sistemlerindeki mevcut altyapinin daha etkin ve verimli kullanilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.609) |
|---|---|---|
| Tedbir 609.1. Tüm ulagim modlarinda, elektrikli veya diger alternatif yakitli araglarin kullanimi için altyapi ve teknoloji yatirimlari yapilacak, yeni nesil, sürdürülebilir, bütünlesik hareketlilik hizmetleriyle ilgili uyum ve mevzuat düzenlemeleri tamamlanacaktir. | Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi | Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Limanlarda, garlarda ve karayollarinda sarj istasyonu enerji altyapilari gelistirilecek, ilgili mevzuat düzenlemeleri tamamlanacaktir. |
| Tedbir 609.2. Akilli yollar, baglantili ve otonom sürüs sistemleri, akilli ulasim sistemleri, enerji sönümleyici oto korkuluklar gibi teknolojik çözümlerle seyahat emniyetini, güvenligini ve ulasim verimliligini artiran yapilarin kullanimi yayginlastrilacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Otonom araçlarin gelistirilmesi ve kullanilmasina iliskin mevzuat ile teknik altyapi ihtiyaçlari belirlenecektir. 2. Kaza yogunlugunun yüksek oldugu kesimlerde çarpma yastiklari ve beton bariyer uygulamalarina yonelik çalismalar tamamlanacaktir. |
| Tedbir 609.3. Ulastirma sektöründeki dijital uygulama ve sistemlerin kullanimi yayginlastirilacak, yerli kaynaklar kullanilarak gelistirilmesi üretilmesi, Ar-Ge çalismalari ve hareketilik verilerinin kullanimi desteklenecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Demiryolu sektöründe Kurumsal Varlik Yönetim Sistemi kurulum çalismalari tamamlanacaktir. 2. Çeken Araçlara Demiryolu Trafik Yönetim Sistemi Ekipmani Temini projesinde 200 araç üstü techizat temin edilecektir. 3. Havayolu sektöründe kullanilan dijital uygulama ve sistemlerin yerli olarak üretilmesi ve kullanilmasina yonelik çalismalar desteklenecektir. |
| Tedbir 609.4. Demiryolu altyapisi ve araçlarinin dijital envanterinin olusturulmasina yönelik çalismalar tamamlanarak bakim/onarim ile hat taleplerinin izlenmesi saglanacak, isletmecilik faaliyetlerinin verimi artirilacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. OTMi projesinde yüzde 20 ilerleme saglanacaktir. 2. KATIP projesi tamamlanacaktir. |
| Tedbir 609.5. Konvansiyonel demiryolu hatlarinda yapilan tasimaciligin güvenli, çevre dostu, ekonomik ve verimli hale getirilebilmesi igin elektrifikasyon, sinyalizasyon ve haberlesme altyapisi yük potansiyeli odaginda önceliklendirilerek tamamlanacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Devam eden modernizasyon çalismalari is programina göre zamaninda tamamlanacak, yeni proje teklifleri yük potansiyeline göre önceliklendirilecektir. |
| Yük ve yolcu tagimaciliginda demiryolu payinin artirilmasiyla kombine tagimacilik imkânlarinin gelistirilmesine yönelik öncelikle devam eden demiryolu projeleri tamamlanacak; OSB'ler, limanlar ve maden ocaklari gibi önemli yük merkezlerinin demiryolu baglantilari saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.610) | Yük ve yolcu tagimaciliginda demiryolu payinin artirilmasiyla kombine tagimacilik imkânlarinin gelistirilmesine yönelik öncelikle devam eden demiryolu projeleri tamamlanacak; OSB'ler, limanlar ve maden ocaklari gibi önemli yük merkezlerinin demiryolu baglantilari saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.610) | Yük ve yolcu tagimaciliginda demiryolu payinin artirilmasiyla kombine tagimacilik imkânlarinin gelistirilmesine yönelik öncelikle devam eden demiryolu projeleri tamamlanacak; OSB'ler, limanlar ve maden ocaklari gibi önemli yük merkezlerinin demiryolu baglantilari saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.610) |
|---|---|---|
| Tedbir 610.1. Yapimina devam edilen hizli tren projeleri tamamlanacak, darbogaz yasanan bölgelerde hat kapasitesi artirilacak ve yük tasima potansiyeli yüksek bölgelerin demiryolu agina baglanmasi saglanacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Yapimi devam eden hizli tren projeleri yatirimc kuruluglar arasinda esgüdüm saglanarak, öngörülen is programlarina uygun gekilde tamamlanacaktir. |
| Tedbir 610.2. Küresel tedarik zincirinin sürdürülebilirliginin saglanmasi için ülkemizin içinde bulundugu ulastirma koridorlarinin etkinligini ve çesitliligini artirma çalismalari devam edecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Ticaret Bakanligi | 1. Türk Demiryolu Sektöründe Intermodal Tasimacilik Hizmetlerinin Güglendirilmesi Projesi tamamlanacaktir. |
| Tedbir 610.3. Etüt projesi tamamlanmis iltisak hatti projelerinin yapimina öncelik verilecek, yük talebinin yüksek olduju demiryolu koridorlarinda çift hat ve yan hat gibi uygulamalarla kapasite artinilacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Çukurova Bölgesi ve iskenderun Körfezi ile Filyos Limani ve Filyos Endüstri Sanayi Bölgesi iltisak hatlarinin yapim ihaleleri tamamlanacaktir. 2. Gelemen-Tekkeköy iltisak hatti tamamlanacaktir. |
| Tedbir 610.4. Operasyonel verimliligin artirilmasi amaciyla iltisak hatti standartlar ile lojistik merkez isletme ve yönetim modelleri belirlenecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligy, Ticaret Bakanligl | 1. Lojistik merkezlerin ve iltisak hatlarnin isletme ve yönetim modellerinin gelistirilmesine yönelik mevzuat hazirliklar tamamlanacaktur. |
| Tedbir 610.5. Mevcut ve yapimi devam eden lojistik merkezlerin yük ellecleme kapasitesi ve standartlari yükseltilecek, yeni lojistik merkezler çok modlu tasimaciliga uygun yük koridorlarinda planlanacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligr (S) | 1. Hizmete alinan 12 lojistik merkezin etkinliginin ve verimliliginin artirilmasi amaciyla TÜSSIDE ile yürütülen çalismalar tamamlanacaktir. |
| Tedbir 610.6. Yolcu potansiyeli dikkate alinarak hizli tren seferleri planlanacak ve ekspres sefer sayilari artirilarak seyahat süreleri kisaltilacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanliji (S) | 1. Bölgesel yolcu talepleri göz önüne alinarak yüksek hizli tren seferleri ve ekspres seferler planlanacaktir. |
| Türkiye'nin denizcilikte bölgesel ve kitasal anlamda aktarma merkezi olmasini teminen ülkemizdeki kryi tesisleri gelistirilecek, Türk deniz ticaret filosu iyilestirilecektir. | Türkiye'nin denizcilikte bölgesel ve kitasal anlamda aktarma merkezi olmasini teminen ülkemizdeki kryi tesisleri gelistirilecek, Türk deniz ticaret filosu iyilestirilecektir. | Türkiye'nin denizcilikte bölgesel ve kitasal anlamda aktarma merkezi olmasini teminen ülkemizdeki kryi tesisleri gelistirilecek, Türk deniz ticaret filosu iyilestirilecektir. |
| (Kalkinma Plani p.611) Tedbir 611.1. Stratejik önemi haiz sondaj gemileri ve askeri gemiler öncelikli olmak üzere Dogu Akdeniz'de gemi bakim ve onarimi igin yeni tersane kurulmasina yönelik hazirliklar tamamlanacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanlig (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Milli Savunma Bakanligi | 1. Tersane kurulmasina yönelik yer tespiti ve etüt- proje çalismalari tamamlanacaktir. |
| Tedbir 611.2. Doju Akdeniz bölgesinde Ortadogu ve Orta Asya ülkelerinin gikis kapisi olacak, transit yük odakli, bölgenin geligmesine ve ihracatin artirilmasina katki saglayacak bir ana liman inça edilecektir. | Ulasturma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Ana liman insasi igin yer tespiti ve fizibilite çalismalar tamamlanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 611.3. Kiyi tesislerinin geri sahalari gelistirilecek, limanlarin ölçek ekonomisinden azami faydalanacak gekilde butüncül kiyi planlamalarina uygun olarak hayata geçirilmesi saglanacak ve uluslararasi modlar arasi tasima koridorlariyla baglantilari güçlendirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligl | 1. Limanlarin performansini etkileyen darbogazlar tespit edilecektir. 2. Klyi Kanununun uygulanmasina dair yönetmelik ile tanimlanan tonoz sistemlerinin hayata gecirilmesine yönelik alt mevzuat çalismasi yapilacaktir. 3. Klyi Yapilari Master Planinin revizyonuna yönelik ihtiyaç analizi yapilacak, bu dogrultuda teknik ve idari sartnameler hazirlanacaktir. |
| Tedbir 611.4. Kisa mesafe deniz tasimaciliginin etkin unsurlarindan olan düsuk tonajli gemilerin sayllari artirilacak, Türk deniz ticaret filosunun gelistirilmesi için uygun finansman modelleri hayata geçirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Finansal kiralama yoluyla deniz araçlarinin tedarigine yonelik galismalar yapllacaktir. |
| Türk havacilik sektörünün ekonomik, çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik hedefine ulagmasi saglanacak, havacilik mevzuati, operasyonel gereklilikler ve küresel gelismeler dikkate alinarak güncellenecektir. (Kalkinma Plani p.612) | Türk havacilik sektörünün ekonomik, çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik hedefine ulagmasi saglanacak, havacilik mevzuati, operasyonel gereklilikler ve küresel gelismeler dikkate alinarak güncellenecektir. (Kalkinma Plani p.612) | Türk havacilik sektörünün ekonomik, çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik hedefine ulagmasi saglanacak, havacilik mevzuati, operasyonel gereklilikler ve küresel gelismeler dikkate alinarak güncellenecektir. (Kalkinma Plani p.612) |
| Tedbir 612.1. Sivil havacilikta gelisen ve degisen isletme modeline uyum saglayacak gekilde mevzuat yeniden düzenlenecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Sektörel talepler ve güncel gelismeler çerçevesinde Türk Sivil Havacilik Kanununun güncellenmesi amaciyla ilgili kurum ve kuruluslarin katilimi saglanarak taslak metin hazirlanacaktir. |
| Tedbir 612.2. istanbul'un uluslararasi bir hava kargo ve aktarma merkezi haline gelmesini teminen kargo kapasitesinin daha etkin ve verimli bir sekilde kullanlmasi saglanacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanlig (S), Ticaret Bakanli | 1. Istanbul Havalimaninda mevcut kargo kapasitesinin verimli kullanilmasina yönelik yol haritasi belirlenecektir. |
| Tedbir 612.3. Havayolu isletmelerinin diger ülkelere olan ugus sayilarinin artinilabilmesine ve yeni ugus izinlerinin daha kolay alinabilmesine yönelik ulusal strateji belgesi ve yol haritasi olusturulacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanliji (S) | 1. Havayolu isletmelerinin uçus sayisinin arturilabilmesi amaciyla diger ülkelerin sivil havacilik otoriteleri ile daha yakin isbirlikleri kurularak mevcut anlasma ve mutabakat zaptlarinin güncellenmesi saglanacaktir. |
| Tedbir 612.4. Transit yolcularin ulke ekonomisine katkisini artirmak için havalimanlar ve cevresinde yeni faaliyetleri içeren is modelleri gelistirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Ticaret Bakanli | 1. Havalimanlari ve çevresinde yeni is modelleri gelistirilmesine yönelik kavramsal çerçeve olusturulacak, tum sektör paydaglarinin katilim saglayacagi çalistay ve toplantilar düzenlenecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 612.5. Hava kargo süreclerinin mevzuat kaynakli eksiklikleri incelenecek ve yapilabilecek iyilestirmeler hayata geçirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Ticaret Bakanliär | 1. Yurt içi ve yurt disi transit iglemlerinin sadelestirilmesi ile hava kargo süreglerinde kolaylastirici yöntemlerin uygulanmasina yönelik kavramsal çerçeve olusturulacaktir. |
| Karayollarinda bakim/onarim hizmetleri zamaninda ve yeterli düzeyde kargilanacak; mevcut karayolu aginda olusabilecek trafik akis darbogazlari giderilerek ulagimin yeterli hizmet seviyesinde sürdürülmesi için gerekli önlemler alinacaktir. (Kalkinma | Karayollarinda bakim/onarim hizmetleri zamaninda ve yeterli düzeyde kargilanacak; mevcut karayolu aginda olusabilecek trafik akis darbogazlari giderilerek ulagimin yeterli hizmet seviyesinde sürdürülmesi için gerekli önlemler alinacaktir. (Kalkinma | Karayollarinda bakim/onarim hizmetleri zamaninda ve yeterli düzeyde kargilanacak; mevcut karayolu aginda olusabilecek trafik akis darbogazlari giderilerek ulagimin yeterli hizmet seviyesinde sürdürülmesi için gerekli önlemler alinacaktir. (Kalkinma |
| Plani p.613) Tedbir 613.1. Karayolu ajinda tasit isletme giderlerini ve agir bakim maliyetlerini azaltacak gekilde önleyici bakim kavrami esas alinacaktir. | Ulastirma ve Altyapl Bakanligi (S) | 1. Bütünsel bir varlik yönetim sistemi kurulmasina yönelik olarak karar destek sistemleri çalismalari sürdürülecektir. 2. 378 km otoyolda üstyapi büyük onarimi tamamlanacaktir. |
| Tedbir 613.2. Karayollarinda yillik ortalama günlük trafigi 1.000 agir tagitin üzerinde olan güzergâhlarda bitümlü sicak karisim (BSK) kaplama yapimina agirlk verilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanliji (S) | 1. 870 km BSK yapimi tamamlanacaktir. |
| Tedbir 613.3. Karayollarinda seyahat sürelerinin azaltilmasi, trafik güvenliginin artinilmasi ve mevcut yol kapasitelerinin verimli kullanilmasini amaçlayan Akilli Ulagim Sistemleri (AUS) yayginlastirilacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Devlet Yollar ve il Yollarinda toplam 400 km uzunlugunda haberlesme altyapisi tesis edilecektir. 2. Ulusal AUS Strateji Belgesi ve Eylem Plani güncellenecektir. |
| Karayolu trafik kazalarindan kaynakli can kayiplarinin azaltilmasi igin yol kullanicilarinin hata yapabilecegini kabul eden ve yol güvenligini trafik sistemindeki tüm aktörlerin ortak bir sorumlulugu olarak gören "güvenli sistem yaklasimi" benimsenecektir. (Kalkinma Plani p.614) | Karayolu trafik kazalarindan kaynakli can kayiplarinin azaltilmasi igin yol kullanicilarinin hata yapabilecegini kabul eden ve yol güvenligini trafik sistemindeki tüm aktörlerin ortak bir sorumlulugu olarak gören "güvenli sistem yaklasimi" benimsenecektir. (Kalkinma Plani p.614) | Karayolu trafik kazalarindan kaynakli can kayiplarinin azaltilmasi igin yol kullanicilarinin hata yapabilecegini kabul eden ve yol güvenligini trafik sistemindeki tüm aktörlerin ortak bir sorumlulugu olarak gören "güvenli sistem yaklasimi" benimsenecektir. (Kalkinma Plani p.614) |
| Tedbir 614.1. Karayollarinin fonksiyonlarina ve trafik hacmine göre yol siniflandirma sistemi olusturulacak ve bu sisteme dayali olarak tüm karayolu agi igin hiz sinirlari yeniden belirlenecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S) | 1. Karayollari Genel Müdürlügü sorumlulugundaki yol aginin fonksiyonlarina ve trafik hacmine göre siniflandirilmasina yönelik kavramsal çerçevenin olusturulmasi için çalistaylar gergeklestirilecektir. |
| Tedbir 614.2. Bilgi toplama, degerlendirme, analiz ve veri dagitim faaliyetleri güglendirilecek, ortak veri tabanlari kaza önlemeye yönelik çalismalarda kullanilacaktir. | içisleri Bakanligi (S) | 1. Sehir içi cadde ve sokaklardaki kaza kara noktalarinin tespitine yönelik analizler tamamlanacaktir. |
| 2. Trafik kazalarina iliskin mevcut veri toplama sisteminin Avrupa Birligi Karayolu Kaza Veritabani (CARE)'na dönüstürülmesini saglayacak yeni bir veri tabaninin kurulmasi amaciyla çalisma yapilacaktir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 614.3. Isaretleme, levha ve Isiklarla tüm yol kullanicilarinin yol kesimlerine ait standartlari anlayabilecegi "kendini ifade eden yollar" ile çarpmayi önleyen veya çarpma sonucunda olusabilecek hasarlari en aza indiren "affedici yol kenarlari" yaklasimlariyla karayolu agindaki altyapi ve güvenlik standartlan yükseltilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanliji (S) | 1. 32 kaza kara noktasi iyilestirilecektir. 2. 700 km uzunlugunda sarsma bandi yapimi gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 614.4. Trafik denetimlerinin etkinliginin artirilmasini saglamak üzere kazalardaki giddet oranini ve kaza sayisini yükselten trafik ihlallerinin önlenmesine ve algilanan yakalanma risk duygusunun güçlendirilmesine yönelik çalismalar yapilacaktir. | igisleri Bakanligi (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligl | 1. Karayollari Denetim istasyonlarinda 30 milyon araç denetimi yapilacaktir. 2. Jandarma sorumluluk bölgesinde 31,8 milyon, polis sorumluluk bölgesinde 55 milyon araç/sürücü denetimi yapilacaktir 3. 29 Ortalama Hiz Ihlal Tespit Sistemi kurulacaktir. 4. Algilanan ve gerçek yakalanma riskinin yükseltilmesi amaciyla gece hiz denetimleri yapilacaktir. |
| Evrensel hizmet yükümlülügünün degisen kogullara göre etkin bir sekilde sürdürülmesi | Evrensel hizmet yükümlülügünün degisen kogullara göre etkin bir sekilde sürdürülmesi | Evrensel hizmet yükümlülügünün degisen kogullara göre etkin bir sekilde sürdürülmesi |
| saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.616) Tedbir 616.1 Evrensel posta hizmetinin kapsami ve finansmani degisen teknoloji ve piyasa kosullari dikkate alinarak gözden geçirilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), BTK | 1. Evrensel posta hizmetinin kapsami ve finansmanina iliskin gözden gecirme calismasi yapilacaktir. |
| Posta sektörünün gelisen e-ticaret kosullarina uyumu saglanarak hizli, kaliteli, güvenilir ve sürdürülebilir hizmet sunulmasina yönelik düzenlemeler yapilacaktir. | Posta sektörünün gelisen e-ticaret kosullarina uyumu saglanarak hizli, kaliteli, güvenilir ve sürdürülebilir hizmet sunulmasina yönelik düzenlemeler yapilacaktir. | Posta sektörünün gelisen e-ticaret kosullarina uyumu saglanarak hizli, kaliteli, güvenilir ve sürdürülebilir hizmet sunulmasina yönelik düzenlemeler yapilacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.617) Tedbir 617.1 Yeni is modellerinin getirdigi ihtiyaglar çerçevesinde mevzuat çalismalari yürütülecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligr (S), BTK | 1. AB posta sektörü mevzuati güncelleme çalismalari takip edilecek ve gerekli düzenleme taslaklari hazirlanacaktir. |
| Tedbir 617.3 Sektörde istatistiki altyapi olusturularak düzenli veri üretimi ve yayimlanmasi saglanacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), BTK | 1. Türkiye Posta Sektörü Raporu alti aylik dönemlerde hazirlanarak kamuoyuyla paylasilacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| Hizli Tren Hat Uzunlugu (Kümülatif) | km | 1460 | 2251 | 2251 |
| Karasal Yolcu Tasimaciliginda Demiryolunun Payi | Yüzde | 5,37 | 5,76 | 5,80 |
| Kabotaj Hattinda Elleçlenen Yük | Milyon Ton | 67,5 | 63,1 | 65,56 |
| Havalimani Toplam Yolcu Sayisi (Direkt Transit Dâhil) | Milyon Kisi | 182 | 210 | 222 |
| Bölünmüs Yol Uzunlugu (Otoyol Dâhil) (Kümülatif) | km | 28 986 | 29 378 | 29 712 |
| Otoyol Uzunlugu (Kümülatif) | km | 3 633 | 3 726 | 3 796 |
| BSK Kaplamali Yol Agi (Kümülatif) | km | 30 026 | 30 861 | 31 731 |
| Trafik Kazalar Sonucu Hayatini Kaybeden Kisi Sayisi | Kisi | 5229 | 5200 | 4 860 |
| Lojistik Performans Endeksinde Türkiye'nin Sirasi | Sira | 38 | 38 | 30 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Program
2.2.3.9. Ticaretin ve Tüketicinin Korunmasinin Gelistirilmesine Yönelik Hizmetler
a) Mevcut Durum
Covid-19 küresel salginiyla birlikte toptan ve perakende ticarette büyük zorluklarla karsilagilmis, kapanmalarin da etkisiyle arz yönündeki daralmalar, tüketicilerin panik alimlari ve temel gida ürünleri basta olmak üzere hizli tükenen temel ihtiyaç stoklama saghikli bir ticaret ortami olugmasini zorlastirmistir. Bu durum talep ve arz yönlü daralmayi beraberinde getirmis, ticarete konu ürün gaminin toplam ticaret içindeki payinda degisikliklere yol açmistir.
Salginla mücadele kapsaminda 2021 yilinda agilama surecinde hizlanma, genisleyici para politikalari ve sosyal yasam üzerindeki kisitlamalarin hafifletilmesi küresel çapta toparlanmanin yasanmasina neden olsa da ekonomide yasanan arz-talep dengesizligi tümüyle asilamadan Rusya-Ukrayna arasindaki savas boyutunda yasanan gerilim dünya ekonomisini önemli ölçüde etkilemistir. Iki ülkenin gida, enerji ve gübre gibi temel mallarin ana tedarikgilerinden olmalari ve birçok ülkenin yaptirimlari tedarik zincirinin bozulmasina neden olmus, özellikle lojistik ve enerji maliyetleri ile temel gida ve endüstriyel emtia fiyatlarinda önemli artislarin yaganmasini beraberinde getirmis, küresel ticaret hacmi artigi ivmesini kaybetmistir.
Yasanan depremler sonrasi 8 Subat 2023 tarihli ve 6785 sayili Cumhurbaskani Karariyla Adana, Adiyaman, Diyarbakir, Gaziantep, Hatay, Kahramanmaras, Kilis, Malatya, Osmaniye ve Sanliurfa illerinde 8 Subat 2023 tarihinden baglamak üzere üç ay süreyle olaganüstü hal ilan edilmistir. Söz konusu afetle ülkemizin kalkinma süreci ve toplumsal refahi önemli ölçüde etkilenmistir.
2022 yilinda ülkemizde GSYH yüzde 5,5 büyürken toptan ve perakende ticaret yüzde 9,4, konaklama ve yiyecek hizmetleri ise yüzde 32,1 oraninda büyümüstür. 2022 yilinda toptan ve perakende ticaretin GSYH igindeki payi yüzde 14,2, konaklama ve yiyecek hizmetleri faaliyetlerinin payi ise yüzde 2,9 olmustur.
2021 yilinda sektörün ülkemizdeki sanayi ve hizmetler sektörleri toplami içindeki payi girisim sayisina göre yüzde 31, ciroya göre yüzde 40,2 olarak gerçeklesmistir.
TABLO II: 33- Toptan ve Perakende Ticaret Göstergeleri
| Girisim Sayisi (Bin Adet) | Girisim Sayisi (Bin Adet) | Girisim Sayisi (Bin Adet) | Girisim Sayisi (Bin Adet) | Ciro (Milyar TL) | Ciro (Milyar TL) | Ciro (Milyar TL) | Ciro (Milyar TL) | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | |
| Toptan Ticaret | 266 | 274 | 281 | 295 | 2 287 | 2 676 | 3 302 | 5219 |
| Perakende Ticaret | 719 | 732 | 752 | 815 | 807 | 931 | 1 055 | 1 489 |
| Sanayi ve Hizmetler Toplami | 3 160 | 3 228 | 3 304 | 3 578 | 7824 | 8 940 | 10 576 | 16 677 |
| Toptan ve Perakende Ticaretin Payl (Yüzde) | 31,2 | 31,2 | 31,3 | 31 | 39,5 | 40,3 | 41,2 | 40,2 |
Kaynak: TÜIK, Yilik Sanayi ve Hizmet istatistikleri (Nace Rev 2)
Ticarette verimlilik ve hizmet kalitesinin artirilmasi yönündeki tüketici baskisi sektörde dönüsümü hizlandirmaktadir. Esnaf ve sanatkâr kesimi yeni is modellerini takip etmekte, kümelenmeye gitmekte, isim hakki devri sistemine katilmakta, tüketiciye en yakin konumunu kullanarak satis imkânlari elde etmekte, böylece toplamda agirligini korumaktadir. Geleneksel toptanciliga duyulan ihtiyacin azalmasi sonucu toptan ticaretle ugrasan girisimciler yeni is modellerine yönelmektedir.
Haziran 2023 itibariyla toptan ve perakende ticarette 4,53 milyon, konaklama ve viyecek hizmetlerinde 1,74 milyon kisi istihdam edilmektedir. Istihdam içinde, toptan ve perakende ticaretin payi yüzde 14,4, konaklama ve yiyecek hizmetlerinin payi yüzde 5,5'tir.
Ticaret alanindaki küçük girisimciler önemli bir istihdam kaynagi olusturmaktadir. Ancak, bu kesimde organize bir tedarik ve dagitim zinciri olusturulamadigindan rekabet imkânlari daralmaktadir. Küçük girisimler elektronik pazar yerlerinde yer alarak tüketiciye erisim imkânlarini iyilestirmeye yönelmektedir. Ocak-Agustos 2023 döneminde, toptan ve perakende ticaret hizmetlerinde kurulan ve kapanan gerçek kisi ticari isletmelerinin toplam içindeki payi sirasiyla yüzde 33,5 ve yüzde 44,5 olmustur. 2022 yilinin ayni döneminde bu paylar sirasiyla yüzde 39,6 ve yüzde 43,8 olarak gergeklesmistir.
TABLO II: 34- Toptan ve Perakende Ticarette Kurulan-Kapanan Sirket Sayilari
| 2020 | 2021 | 2022 2022 (2) | 2023 (2) | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Toptan ve Perakende Ticaret (1) | Tüzel Kisi | 36 419 | 37 516 | 48 188 | 29 833 | 28 512 | |
| Toptan ve Perakende Ticaret (1) | Gergek Kisi | 12 105 | 10 827 | 10 559 | 6 527 | 4440 | |
| Toptan ve Perakende Ticaret (1) | Tüzel Kisi | 4 979 | 5176 | 7816 | 4518 | 4 504 | |
| Toptan ve Perakende Ticaret (1) | Gergek Kisi | 9 997 | 9251 | 10 069 | 6 208 | 7642 | |
| Toptan ve Perakende Ticaretin Genel Toplam içindeki Payr | Kurulan | Tüzel Kisi | 35,4 | 33,7 | 33,9 | 33,9 | 33,3 |
| Kurulan | Gerçek Kisi | 39 | 39,3 | 38,9 | 39,6 | 33,5 | |
| Tüzel Kisi | 312 | 30,1 | 32,1 | 32,7 | 32,6 | ||
| (Yüzde) | Gergek Kisi | 41,4 | 43,7 | 43,5 | 43,8 | 44,5 |
Kaynak: TOBB, Kurulan/Kapanan Sirket istatistikleri
(2) Ocak-Ajustos dönemi
(1) Motorlu kara tasitarinin ve motosikletlerin toptan ve perakende ticareti ile onarmi dâhildir.
Gelisen ekonomiye, sehirlesme ve geng nüfus potansiyeline bagli olarak ticaret sektörü yerli ve yabanci yatirimcilarin ilgisini gekmektedir. 2002-2022 döneminde toptan ve perakende ticaret sektöründe toplam 16,59 milyar dolar, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,76 milyar dolar uluslararasi dogrudan yatirim gerçeklestirilmistir.
Salginla birlikte ekonomik ve sosyal faaliyetlerin uzaktan sürdürülmesi ihtiyaci dijital dönüsümü hizlandirmis, e-ticaretin öneminin anlagilmasiyla birlikte bu alandaki yatirimlar artmistir. Magazalar ve AVM'ler gibi fiziksel satis kanallarinda alisveris trafigi giderek azalirken, e-ticaret hacmi önemli ölçüde artis göstermis ve toplam ticaret içindeki payini yukari çekmistir. 2022 yilinda ülkemizde e-ticaret hacmi geçen yila oranla yüzde 109 artarak 800,7 milyar TL olarak gerçeklegmis ve bu harcamalarin yüzde 91,3'ünü yurt içi harcamalar olusturmustur. e-Ticaretin genel ticarete orani 2021 yilinda yüzde 17,7 iken 2022 yilinda 18,6'ya yükselmistir. Ocak-Haziran 2023 döneminde perakende e-ticaret hacmi bir öncek yilin ayni dönemine göre yüzde 119 artarak 390 milyar TL'ye yükselmistir. Ülkemizde 2021 yilinda 484.347 olan e-ticaret faaliyetinde bulunan isletme sayisi 2022 yili itibariyla 548.688'ye yükselmistir. Bu isletmelerin 31.320'si Elektronik Ticaret Bilgi Sistemine (ETBIS) kayitli hizmet saglayici olarak faaliyet gösterirken, 533.019u e-ticaret pazaryerlerinde faaliyet göstermektedir.
internetten gerçeklesen kartli ödemeler tutari 2013 yilinda 34,6 milyar TL iken 2022 yilinda 1.027,7 milyar TL'ye ulasmistir. Ocak-Agustos 2023 döneminde söz konusu tutar 1.346,5 milyar TL seviyesindedir. 2004 yilinda yüzde 0,9 olan internetten alisveris yapanlarin oraninin 2023 yili sonuna kadar yüzde 49,5'e ulasmasi beklenmektedir.
TABLO II: 35- internetten Yapilan Kartli Ödeme islemleri
| Yerli ve Yabanci Kartlarin Yurt içi Kullanimi (1) | 2013 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 2022 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Islem Adedi (Milyon) | 168,0 | 329,8 | 444,1 | 607,1 | 848,9 | 1 351,9 1 915,8 |
| Islem Tutari (Milyar TL) | 34,6 | 99,0 | 138,9 | 190,1 | 260,4 | 454,5 1 027,7 |
Kaynak: Bankalararasi Kart Merkezi
(1) Bilet ve poliçe ödemeleri gibi internetten kartla yapilan tüm ödemeler dâhildir.
2022 yilinda tüketici hakem heyetlerine yapilan basvuru sayisi 635.363 olarak gerçeklesmistir. Söz konusu basvurular 334.023 ile en çok perakende ticaret sektörü kapsaminda yapilmis olup bunu 93.516 basvuruyla abonelik hizmetleri sektörü takip etmektedir.
1 Subat 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Türkiye Odalar ve Borsalar Birligi Ile Odalar ve Borsalar Kanunu ile Bazi Kanunlarda ve 640 Sayili Kanun Hükmünde Kararnamede Degisiklik Yapilmasina Dair Kanun ile 6585 sayili Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkinda Kanunda degisiklik yapilarak "haksiz ticari uygulama" tanimlanmistir. Söz konusu Kanunla birlikte tedarik zincirinde haksiz ticari uygulamalar detayli olarak ifade edilmis ve bu tür faaliyetlerde bulunanlara uygulanacak cezalar belirlenmistir.
25 Ajustos 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 5986 sayili e-Ihracat Destekleri Hakkinda Cumhurbagkani Karariyla girketlerin, pazaryerlerinin ve perakende e-ticaret sitelerinin e-ihracata hazirlanmasi, yurt disi pazarlarda ve pazaryerlerinde Türk ürünlerinin ve markalarinin çevrimiçi sergilenmesi, tanitilmasi, yurt digi sipariglere iligkin hizli teslimatin saglanmasina iligkin giderlerinin desteklenmesi ve/veya sirketlerin e-ihracat gerçeklestirmelerine imkân saglayacak e-Ihracat Konsorsiyumlari ile Türkiye e-Ihracat Platformuna yönelik faaliyetlerine iliskin giderlerin Destekleme ve Fiyat Ïstikrar Fonundan kargilanmasina iliskin usul ve esaslar düzenlenmistir.
29 Aralik 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Elektronik Ticaret Araci Hizmet Saglayici ve Elektronik Ticaret Hizmet Saglayici Hakkinda Yönetmelik yayimlanarak 7416 sayili Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkinda Kanunda Degisiklik Yapilmasina Dair Kanunla e-ticaret araci hizmet saglayicilar ile e-ticaret hizmet saglayicilara getirilen hak ve yükümlülüklerin uygulanmasina yönelik usul ve esaslar belirlenmistir.
6 Temmuz 2023 tarihli Resmi Gazete'de Ikinci El Motorlu Kara Tasitlarinin Ticareti Hakkinda Yönetmelikte Degisiklik Yapilmasina Dair Yonetmelik yayimlanarak ikinci el motorlu kara tagitlarinin, üretici veya distribütör tarafindan tavsiye edilen güncel satis fiyatinin üzerinde bir fiyattan ilan yoluyla pazarlanmasi 1 Ocak 2024 tarihine kadar yasaklanmistir.
b) Amaç
Ülkemizde yesil ve dijital dönüsüm çerçevesinde yeni ticaret pazaryeri ve araçlarinin güvenli bir sekilde kullanilarak alic ve satrcilarin etkin bir bigimde bulusturuldugu, fiyatlarin etkin isleyen saglikli piyasa kosullarinda belirlendigi, üretici ve tüketici haklarinin korundugu, kalite odakli, kolay ve düsük islem maliyetli bir ticaret ortaminin saglanmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/Isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Toptan ve perakende ticaret sektöründe rekabet gücü artirilacak ve piyasa isleyisinde karsilagilabilecek aksakliklar üretici ve tüketicilerin faydasi gözetilerek giderilecektir. | Toptan ve perakende ticaret sektöründe rekabet gücü artirilacak ve piyasa isleyisinde karsilagilabilecek aksakliklar üretici ve tüketicilerin faydasi gözetilerek giderilecektir. | Toptan ve perakende ticaret sektöründe rekabet gücü artirilacak ve piyasa isleyisinde karsilagilabilecek aksakliklar üretici ve tüketicilerin faydasi gözetilerek giderilecektir. |
| (Kalkinma Plani p.619) Tedbir 619.1. Perakende isletmelerin kurulusu, faaliyet süreci ve kapanisinda gerekli basvuru ve diger islemlerin tek merkezden yapilmasi ve sonuglandirilmasini saglayacak Perakende Bilgi Sistemi (PERBIS) uygulamaya alinacaktir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. PERBIS bilgilendirme portali içerigi ve Cografi Bilgi Sistemi modülü çalismalari tamamlanacaktir. 2. PERBIS isletme yasamsal olaylar modulu çalismalari kapsaminda paydas sistemlerle entegrasyon çalismalari tamamlanacaktir. |
| Tedbir 619.2. Toptan ticareti gelistirmeyi teminen toptanci hallerinin ve benzeri yapilarin modernizasyonunu saglamak üzere mevzuat çalismalar tamamlanacak, hallerin ticaretteki payl artrilacaktir. | Ticaret Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligr | 1. Toptanci hallerine iliskin ikincil mevzuat çalismalar tamamlanacaktir. |
| Tedbir 619.3. Sebze ve meyve ticaretinde üreticilerin hak ve menfaatlerinin korunmasina yönelik düzenlemeler hayata gecirilecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Sebze ve meyve ticaretinde tüm alicilar igin ödeme sürelerinin belirlenmesi yönünde mevzuat calismalari yürütülecektir. |
| Tedbir 619.5. Ticari defterlerin elektronik ortamda tutulabilmesine iliskin mevzuat ve sistem altyapisi olusturulacaktir. | Ticaret Bakanligl (S) | 1. Elektronik defter uygulamasina iliskin mevzuat hazirlik çalismalar tamamlanacaktir. 2. Defterlerin tutulacagi elektronik sisteme iliskin tasarim çalismalari tamamlanacaktir. 3. Sistemin isleyisine iliskin uygulama rehberleri hazirlanacaktir. 4. Elektronik defter sistemi uygulamaya alinacaktir. |
| Tedbir 619.6. Ticaret sicili islemlerinde ödemeler de dâhil tüm süreclerin elektronik ortamda yürütülmesi saglanacaktir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Ticaret odalari ile ticaret ve sanayi odalarina yapilacak ödemeler de dâhil olmak üzere tüm sirket kurulus süreçlerini tamamen elektronik ortama tagima çalismalari tamamlanacaktir. 2. MERSIS ve Harg Takip Sisteminin entegrasyonuna yönelik analiz çaligmalari yapilacaktir. 3. MERSIS ve Harç Takip Sistemi entegrasyon çalismalari yapilarak, uygulama tüm ticaret sicili müdürlüklerine yayginlastirilacaktir. |
| Tedbir 619.7. Hal Kayit Sistemi ve Hal Kayit Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanncilarn ihtiyaçlarini karsilayacak sekilde güncellenecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Hal Kayit Sistemi ve Hal Kayit Sistemi Mobil Uygulamasi güncellenecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 619.8. Lisansli depoculuk sisteminin gelistirilmesi ve yayginlastiilmasi igin lisansli depo sayisinin, depolama kapasitesinin ve ürün çesitiliginin artirilmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Kanola ürünü lisansli depoculuk sistemine dâhil edilecek ve lisansl depolarda depolanabilir nitelikteki süt ürünlerinin çesitleri artirilacaktir. |
| Tedbir 619.9. Piyasaya tekrar arz edilen "yenilenmis ürünler"in ülke genelinde yayginligini artirmaya yönelik çalismalar yürütülecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Yenilenmis ürün sisteminin tüketiciler tarafindan bilinirliginin artirilmasina ve tüketicilerin sürdürülebilir tüketime tesvik edilmesine yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 619.13. Haksiz ticari uygulamalarla mücadele etkinlestirilecek, fahis fiyat artisi ve stokçuluk yapan firmalara uygulanan yaptirimlar agirlastirilacaktir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Mevzuat çerçevesinde gerçeklestirilen denetimlerin etkinliginin artirilmasina yonelik mekanizmalar gelistirilerek uygulamaya konulacaktir. |
| e-Ticarette güvenin artirilmasi konusunda çaligmalar yürütülecek, özellikle cografi ve kültürel olarak yakin ülke ve bölgelerde Türkiye'nin pazar payi artirilacaktir. (Kalkinma | e-Ticarette güvenin artirilmasi konusunda çaligmalar yürütülecek, özellikle cografi ve kültürel olarak yakin ülke ve bölgelerde Türkiye'nin pazar payi artirilacaktir. (Kalkinma | e-Ticarette güvenin artirilmasi konusunda çaligmalar yürütülecek, özellikle cografi ve kültürel olarak yakin ülke ve bölgelerde Türkiye'nin pazar payi artirilacaktir. (Kalkinma |
| Plani p.620) Tedbir 620.1. e-Ticaret mevzuati yeni is modellerine uyum saglayacak sekilde güncellenecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Sektördeki güncel gelismelerin ve ihtiyaçlarin belirlenebilmesi amaciyla sektörel paydaslarla toplantilar düzenlenecektir. |
| Tedbir 620.2. Elektronik ticaret hacminin düsük oldugu illere yönelik egitim, tanitim ve farkindalik faaliyetleri yürütülecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Belirlenen illerde e-ticarete iliskin bilgilendirme ve farkindalik toplantilari gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 620.3. e-ihracatin artirilmasi amaciyla Türkiye e- ihracat Platformu ve e-ihracat Konsorsiyumlari hayata geçirilecek, sirketlerin, pazaryerlerinin ve perakende e-ticaret sitelerinin yurt dist pazarlarda ve pazaryerlerinde satis yapabilmeleri desteklenecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Türkiye e-Ihracat Platformunun kurulmasina yönelik sistem altyapisi kurulacaktir. 2. Sirketlerin, pazaryerlerinin ve perakende e-ticaret sitelerinin yurt disi pazarlarda ve pazaryerlerinde satis yapabilmeleri desteklenecektir. |
| Tedbir 620.4. e-Ihracatin artirilmasi amaciyla yakin cografyada hedef bolgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha arastirmalari ve ihtiyaç analizleri gerçeklestirilecektir. | Ticaret Bakanligr (S) | 1. Yapay zekâ destekli bilgilendirme platformu hayata gecirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 620.7. Elektronik Ticaret Bilgi Sistemi, isletmelerin ve tüketicilerin ihtiyaçlarini karsilayacak ve yurt disi pazarlan da igerecek sekilde ürün bazli ayrintili verilerle gelistirilecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. ETBISin kullanici dostu Olmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. 2. Yurt disi pazar örnekleri incelenerek ihracat potansiyeli yüksek ürünlerin tespitine yönelik rapor hazirlanacaktir. |
| Tedbir 620.8. Elektronik ticarette haksiz ticari uygulamalara yonelik denetim ve inceleme faalivetleri yürütülecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Haksiz ticari uygulamalara yönelik yaygin ve yogun denetim faaliyetleri yürütülecektir. |
| Tedbir 620.9. Sinir ötesi e- ticarette ürünlerin iade alinmasi sürecinin kolaylastirilmasina iliskin mevzuat düzenlemeleri yapilacak ve uygulama iyilestirilecektir. | Ticaret Bakanlig (S), Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Belge beyanname iliskilendirme süreçleri kolaylastinilarak gümrük islemleri hizlandirilacaktir. |
| Tedbir 620.10. e-Ticarette piyasa gözetim ve denetimini etkinlestirmek üzere sistem kurulacak ve ihtiyaç duyulan mevzuat düzenleme çaligmalari yürütülecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Uzaktan iletisim araçlari yoluyla piyasaya arz edilen ürünlerin piyasa gözetim ve denetimine dair ikincil mevzuat hazirlanacaktir. 2. e-Ticarette Ürün Güvenligi Projesi hayata gegirilecektir. |
| Tedbir 620.11. e-Ihracat gümrük islemlerinde sadelestirilmeye gidilecektir. | Ticaret Bakanligl (S), Hazine ve Maliye Bakanligr | 1. Basitlestirilmis gümrük beyannamelerinin dogrudan mikro ihracatgilar tarafindan verilebilmesine yönelik düzenlemeler yapilacaktir. |
| Tüketicinin korunmasiyla ilgili mevzuat gözden geçirilecek, hassas tüketici gruplarina | Tüketicinin korunmasiyla ilgili mevzuat gözden geçirilecek, hassas tüketici gruplarina | Tüketicinin korunmasiyla ilgili mevzuat gözden geçirilecek, hassas tüketici gruplarina |
| Tedbir 621.1. Tüketicinin korunmasina iliskin mevzuat güncel gelismelere uygun olarak gözden geçirilecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | özel önlemler getirilecek ve uygulamalar iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.621) 1. Tüketici hukukunun dinamik yapisi göz önünde bulundurularak ihtiyaç duyulan yasal düzenlemelerin tespitine yönelik calismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 621.2. Basta yesil dönüsüm, ürünlerin çevresel etkileri, sürdürülebilir üretim ve tüketim olmak üzere üretici ve tüketicileri bilinglendirici tanitim ve farkindalik faaliyetleri yürütülecektir. | Ticaret Bakanligr (S) | 1. Tüketicilerin bilinçlendirilmesine ve farkindalik olusturulmasina yönelik eylem plani hazirlanacaktir. |
| Tedbir 621.3. Piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin etkinliginin artirilmasi amaciyla mevcut kurumsal yapi ve mevzuat gözden geçirilecek, ilgili kurumlarin koordinasyon içinde çalismasi saglanacak ve kapasiteleri artirilacaktir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Piyasa Gözetim ve Denetim Eylem Plani hazirlanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 621.4. "Dijital Tüketicinin Korunmasi" yaklasimiyla dijital mecralarda yer alan reklamlar basta olmak üzere tüketiciyi aldatici, yanilticr uygulamalara karsi çalismalar yürütülecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Reklam ve Haksiz Ticari Uygulamalar Projesinin çiktilari dogrultusunda, sektöre rehberlik edecek toplantilar ile dijital tüketicilere yönelik farkindalik çalismalar yapilacaktir. 2. Yeni nesil dijital reklam ve ticari uygulamalar göz önünde bulundurularak gerekli mevzuat düzenlemeleri |
| Tedbir 621.5. Tüketici hakem heyetlerinin 81 il merkezinde olacak sekilde yeniden yapilandirilmasi saglanacak, kurumsal ve beseri kapasiteleri gelistirilecektir. | Ticaret Bakanligr (S) | yapilacaktir. 1. Tüketici hakem heyetleri 81 il merkezinde olacak sekilde yeniden yapilandirilacaktir. 2. Tüketici hakem heyetlerinde kurumsal kapasite artirici çalismalar gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 621.6. Tüketici uyusmazliklarinin elektronik ortamda çözülebilmesi amaciyla Tüketici Sikâyet Platformu olusturulacaktir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Tüketici Sikâyet Platformunun sistem altyapisi kurulacaktir. |
| Tedbir 621.7. Tüketicinin korunmasi konusunda ülke uygulamalari incelenerek mevcut kurumsal yapinin güglendirilmesine yönelik ihtiyaç analizi çalismasi yürütülecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Örnek ülke uygulamalari ile mevcut tüketici mevzuati incelenerek raporlanacaktir. |
| Tedbir 621.9. Tüketici Bilgi Sisteminde yenilik ve iyilestirme calismalari yürütülecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. TÜBÏS, faaliyetlerinin daha hizl, kolay ve etkin yürütülmesi saglanacaktir. |
| Tedbir 621.10. Çocuklar ve yaslilar öncelikli olmak üzere hassas tüketici gruplarina özel önlemler alinacaktir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Hassas tüketici gruplarina yönelik bir çalisma grubu olusturularak yol haritasi belirlenecek ve uygulamaya konulacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|
| Lisansli Depo Sayisi | 167 | 185 | 190 |
| Internet Üzerinden Alisveris Yapanlarin Orani (Yüzde) (3) | 46,2 | 49,5 | 52,6 |
| Tüketici Urünlerindeki Güvensizlik Orani (Yüzde) | 1,7 | 1,7 | 1,6 |
| e-Ihracatin Ihracattaki Payi (Yüzde) | 0,86 | 2,05 | 3,3 |
Gerçeklesme Tahmini
(3) Internet kullanan bireylerin kisiel kullanim amaciyla internet üzerinden mal veya hizmet siparisi verme ya da satin alma oranidi.
2.2.3.10. Gümrük Hizmetleri
a) Mevcut Durum
Gümrük hizmetleri sektöründe ihracatin artirilmasi, toplum ve çevrenin korunmasi, kaçakgilikla etkin mücadele edilmesi hedefleri çergevesinde uluslararasi standartlara uyumlu gümrük politikalari uygulanmaya devam edilmistir. Seffafligin artrilmasi, bürokrasi ve maliyetlerin azaltilmasi konusunda çalismalar yürütülmüs ve sektörün ihtiyaglarina uygun çözümler gelistirilmeye çalisilmistir.
Güvenilir firmalara gümrük islemlerinde kolaylik saglayan ve 2013 yilinda uygulamaya konulan Yetkilendirilmis Yükümlü Statüsü (YYS) kapsaminda yetki verilen firma sayisi 1 Eylül 2023 tarihi itibariyla 690'a ulasmistir. YYS kapsaminda ek yetki veya izinlere sahip firma sayisi ihracatta yerinde gümrüklemede 56, ithalatta yerinde gümrüklemede ise 17 olmustur. Gümrük musaviri sayisi 3.580, gümrük müsavir yardimcisi sayisi 10.603 ve yetkilendirilmis gümrük müsaviri sayisi 362'ye yükselmistir.
2022 yilinda kaçakçilikla mücadele kapsaminda toplam 4.951 olayda 11.960 milyon TL ve Ajustos 2023 sonu itibariyla 3.794 olayda 6.559 milyon TL degerinde muhtelif esya yakalamasi gerçeklestirilmistir.
Fikri ve sinai mülkiyet haklarinin gümrüklerde korunmasi igin basvuru sayisi 2022 yilinda 2.637 olurken, Ekim 2023'e kadar olan sürede ise 2.100 olarak gerçeklesmistir.
2022 yilinda kara kapilarinda 9.516.849 araç girig-gikisi kaydedilirken, Kara Kapilari Takip Programi Ekim 2023 verilerine göre kara kapilarinda toplam 7.539.498 arag giriggikisi gergeklegmistir. 2022 yil kara gümrük kapilarinda giris gikis yapan yolcu sayisi 28.712.060 kisiyken, Ocak-Eylül 2023 döneminde 24.345.164 kisi olmustur. 2023 yili verilerine göre en çok yolcunun geçis yaptigi sinir kapisi 6.252.664 kisiyle Kapikule Sinir Kapisi olmustur.
Gümrük idarelerinde sürdürülen modernizasyon ve yapim islerinin tamamlanarak yeni gümrük tesislerinin hizmete agilmasi önem arz etmektedir. Mevcut durumda ülkemizde 19 Gümrük ve Dis Ticaret Bölge Müdürlügü faaliyet göstermekte ve bunlara bagli 170 gümrük müdürlügü bulunmaktadir. Günümüzün degisen sartlarina uyum saglanmasi amaciyla gerekli görülen müdürlüklerde modernizasyon çalismalar sürdürülmektedir. Bunun yani sira yapimi devam eden gümrük müdürlükleriyle güvenli ticaret, iglem sürelerinin kisaltilmasi, kaçakgiligin önlenmesi gibi konularda iyilegme saglanmasi ve gümrük sürecinin etkinlige kavusturulmasi amaçlanmaktadir. Bu kapsamda, geçici tesislerde hizmet veren Ceylanpinar Gümrük Kapisi ile Suriyenin Afrin bolgesinde bulunan Zeytin Dall Sinir Kapisinin modernizasyonu çaligmalari sürdürülmektedir. Diger yandan, 6 Subat 2023 tarihinde meydana gelen Kahramanmaras merkezli depremler sonrasinda deprem tehlikesi bulunan illerdeki yapim projelerine agirlik verilmesi kararlastirlmistir.
Ülkemizin sanayi üretiminde katma degerin artirilmasi ve disa bagimliligin azaltilmasi kapsaminda çaligmalari yürütülerek yasadisi ticaretin önlenmesi amaciyla yararlanilan ve "fiziki müdahalesiz kontrol teknolojileri" olarak adlandinilan Yerli ve Milli Tarama Sistemi Projesi (MILTAR) testlerden geçirilmis ve nihai kurulum sahasinda faaliyete alinmistir. Sistemlerin yerli olarak tedarikine devam edilmekte olup ürün çesitliligine giderek MILTAR kapsaminda üretilen yari sabit sistemlerin yani sira mobil ve geri yansima teknolojili (backscatter) sistemlerin de yerli olarak gelistirilmesi çalismalari sürdürülmektedir.
Gümrük Tespit Teknolojileri Temin Projesi kapsaminda Ticaret Bakanligi envanterine ilk kez dâhil edilmesi planlanan Binek Araç X-Ray Tarama Sistemiyle esya, tagit ve yolcu hareketleri kontrol edilerek güvenli ticaret ortami olusturulmasi, kaçakçiligin önlenmesi suretiyle ülke ekonomisine, toplum sagligi ile çevrenin korunmasina katkr saglanmasi hedeflenmektedir. Ilk etapta Habur ve Kapikule Gümrük Sahalarina alimi öngörülen sistemin kaçakçilikla mücadelede kontrolünü hizlandiracagi igin etkili olacagi düsünülmektedir.
Gümrük Muhafaza Devriye Botlarinin Temini Projesiyle Türk karasularinda ve ig sularda gümrük muhafaza hizmetlerine iliskin rutin görevleri yerine getirerek devriye görevini sürdürmek ve kaçakgilikla mücadele kapsaminda gemilere müdahalede bulunmak amaciyla envantere yeni devriye botlarinin alinmasi planlanmaktadir. Karasularimizdaki kaçakgilik risklerinin bertaraf edilmesiyle caydiricilik ve etkin denetimin saglanmasi amaciyla botlarin limanlarimiza tahsisleri öngörülmektedir.
2022 yilinda proje süreci baslatilan ve havayolu süreçlerinde islemleri yavaslatan fiziki belgelerin kullanimi ile mükerrer islemlerin ortadan kaldirilmasini hedefleyen Havayolu Islemlerinin Dijitallestirilmesi Projesinin tamamlanmasi planlanmaktadir.
Serbest bölgelerde gerçeklestirilen faaliyetlerin elektronik ortama aktarilmasi, kolay ve hizli bir sekilde raporlama yapilabilmesi, veri tabani olusturulmasi, takip edilebilmesi ve ilgili tüm kurum ve kuruluslar arasindaki bilgi paylagiminin internet tabanli bir program üzerinden gergeklestirilmesine devam edilmesi kapsaminda Serbest Bölgeler Bilgisayar Uygulama Projesinin güncellenmesi çalismalari tamamlanacaktir.
2023 yilinda baslatilan istihbarat Bilgi Sistemlerinin Gelistirilmesi Projesiyle farkli veri tabanlarinda yer alan verilerin ortak bir veri tabaninda birlestirilmesi, iliskilendirilmesi ve analiziyle risk kriteri içeren verilerin karsilastirma isinin sifir hataya yakin yapilabilmesi hedeflenmektedir.
Dis Ticarette Risk Esasli Kontrol Sisteminin (TAREKS) yazilim guncelleme çalismalari sürdürülmekte olup tüketicinin ve üreticinin korunmasi amaciyla ihracatta ve ithalatta ticari kalite denetimleriyle ithalatta ürün güvenligi denetimlerinin risk esasli yürütülmesi saglanmaktadir. Diger yandan, geleneksel piyasalardan farkli dinamiklere sahip yeni bir ticaret biçimi olan elektronik ticaretin tüketicilere sundugu imkânlarin yaninda ürün güvenligi agisindan tüketiciler igin gesitli risk unsurlari igerdigi bilinmekte olup bu risk unsurlarinin önüne geçilmesi igin önlem alinmasinin önemi giderek artmaktadir. Bu kapsamda satigi e-ticaret yoluyla yapilan ürünlerin güvenilirliginin saglanmasini teminen piyasa gözetimi ve denetiminin yapilmasi asamasinda e-Ticarette Urün Güvenligi Projesi hayata geçirilmistir.
Gümrükte Kullanilan Belgelerin Dijitale Dönüsümü Projesiyle ihracat ve antrepo islemlerinde hayata geçirilen Kagitsiz Gümrük Uygulamasinin kapsaminin genisletilerek ithalat iglemlerinde de hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Diger taraftan, Gümrük Müsavirleri Bilgi Sisteminin Revizesi Projesi kapsaminda hâlihazirda kullanilmakta olan Gümrük Müsavirleri Bilgi Sisteminin daha islevsel hale getirilmesi, basvurularin ve güncelleme taleplerinin elektronik ortamda yapilabilmesi, ilgililerin mevzuattan dogan bazi yükümlülüklerinin elektronik ortamda yerine getirilmesinin saglanmasi, güvenli bir sekilde elektronik ortamda sicil kayitlarinin tutulmasi, takibi ve güncellemelerin yapilmasina olanak saglanmasi amaglanmaktadir.
b) Amaç
Uluslararasi standartlar ve yükümlülüklerimiz dogrultusunda seffafligi ve öngörülebilirligi esas alarak ticareti kolaylastirmak ve kaçakgilikla etkin mücadele etmek temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek, gümrük alaninda ikili, bölgesel ve çok tarafli ticari ve ekonomik iliskileri ve is birlikleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.623) | Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek, gümrük alaninda ikili, bölgesel ve çok tarafli ticari ve ekonomik iliskileri ve is birlikleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.623) | Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek, gümrük alaninda ikili, bölgesel ve çok tarafli ticari ve ekonomik iliskileri ve is birlikleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.623) |
| Tedbir 623.1. Ülkemizde ve dünya ticaretinde yasanan ekonomik gelismeler göz önünde bulundurularak Gümrük Birligi'nin güncellenmesine iliskin çalismalar yürutülecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Gümrük Birligi nin güncellenmesi sürecinin baglatilmasini teminen AB ve üye ülkeler nezdinde üst düzey girisimler ve teknik çalismalar sürdürülecektir. |
| Farkli kurumlarca yapilan kontrol, izin ve onay süreçleri basitlestirilecek ve bu süreçlerde aranan belgeler azaltilacaktir. (Kalkinma Plani p.624) | Farkli kurumlarca yapilan kontrol, izin ve onay süreçleri basitlestirilecek ve bu süreçlerde aranan belgeler azaltilacaktir. (Kalkinma Plani p.624) | Farkli kurumlarca yapilan kontrol, izin ve onay süreçleri basitlestirilecek ve bu süreçlerde aranan belgeler azaltilacaktir. (Kalkinma Plani p.624) |
| Tedbir 624.2. Dis ticaret islemlerinde blokzincir ve otomatik karakter tanima (OCR) gibi yenilikçi teknolojiler kullanilarak kâgitsiz ortamda gümrük uygulamalar yayginlastrilacaktr. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. BILGE sisteminde blokzincir (ihracat Zinciri) kullanimina iliskin çaligmalar yurutulecektir. 2. Ithalatta kâgitsiz gümrük uygulamalarina geçis igin gerekli teknik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 624.4. Dis ticaret islemlerinde sorumlu olan kurumlarin veri paylasimi yapmasi saglanarak mükerrer veri girisleri önlenecektir. | Ticaret Bakanlijl (S) | 1. Havayolu Islemlerinin Dijitallestirilmesi Projesinin hayata gegirilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir. 2. Demiryolu Gümrük Islemlerinde Tek Pencere Projesinin hayata geçirilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 624.5. Gümrük kapilannda yasanan bekleme nedeniyle artan maliyetlerin düsürülmesi igin beklemeye sebep olan mevzuat ve altyapi unsurlari iyilestirilecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Ceylanpinar ve Gürbulak Gümrük Kapisinda yürütülen insaat çalismalari tamamlanacaktir. |
| Gümrük hizmetleri yegil ve dijital dönügümle uygun bir yaprya kavusturulacaktir. | Gümrük hizmetleri yegil ve dijital dönügümle uygun bir yaprya kavusturulacaktir. | Gümrük hizmetleri yegil ve dijital dönügümle uygun bir yaprya kavusturulacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 626.1. Geleneksel dis ticaret modelleriyle kurgulanan dis ticaret ve gümrük mevzuati ikiz donüsüme uyum dogrultusunda e-ihracatin gereklilikleri de dikkate alinarak revize edilecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Esyanin satisinin hemen ardindan duzenlenen e-irsaliye veya e- faturadan basitlestirilmis gümrük beyannamesi verilebilmesi igin çalismalar sürdürülecektir. |
| Tedbir 626.2. Ihracatgilarin e- ihracat adimlarini ögrenebilecegi yapay zekâ destekli egitim platformlari ile ihracatgilarin küresel alicilara ulasilabilir kilacak ve dijital altyapilarini destekleyecek yeni nesil milli bir firmadan firmaya is platformu hayata geçirilecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Türkiye e-ihracat Platformu kurulacaktir. 2. e-Ihracatin artirilmasi amaciyla ihracatgilarimizin e-ihracat adimlarini ögrenebilecegi, hedef ülke ve sektörler belirlenerek, ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan yapay zekâ destekli bilgilendirme platformu hayata geçirilecektir. |
| Mevzuat agrk ve kolay anlagilir hale getirilecek, mevzuat hazirlklarinda katihmcilik | Mevzuat agrk ve kolay anlagilir hale getirilecek, mevzuat hazirlklarinda katihmcilik | Mevzuat agrk ve kolay anlagilir hale getirilecek, mevzuat hazirlklarinda katihmcilik |
| Tedbir 627.2. Yeni gikarilacak mevzuatta görev, yetki, hak ve yükümlülükler agik ve anlagilir bir sekilde ifade edilecektir. | artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.627) Ticaret Bakanligi (S) | 1. Yetki, hak ve yükümlülüklerin agik ve anlasilir bir sekilde ifade edildigi mevzuat çalismalar yürütülecektir. |
| Gümrük islemlerinde etkinlik ve verimliligin artirilmasi amaciyla bilgi ve iletigim teknolojilerinden azami ölçüde yararlanilacak ve altyapi ihtiyaci kargilanacaktir. (Kalkinma Plani p.628) | Gümrük islemlerinde etkinlik ve verimliligin artirilmasi amaciyla bilgi ve iletigim teknolojilerinden azami ölçüde yararlanilacak ve altyapi ihtiyaci kargilanacaktir. (Kalkinma Plani p.628) | Gümrük islemlerinde etkinlik ve verimliligin artirilmasi amaciyla bilgi ve iletigim teknolojilerinden azami ölçüde yararlanilacak ve altyapi ihtiyaci kargilanacaktir. (Kalkinma Plani p.628) |
| Tedbir 628.1. Gümrük idarelerinin bilgi islem altyapisi ihtiyaçlar çerçevesinde paydaslarin görüsleri alinarak iyilestirilecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Yeni BILGE Projesi hayata geçirilecektir. Gerçeklestirilen hizmet almi ve projeye iliskin belgeler uyarinca, gerekli dönüsüm ve yenileme çalismalari tamamlanacaktir. |
| Tedbir 628.2. Ihracat islemlerinde blokzincir teknolojisinin kullanilmasina iliskin yürütülen çalismalarin Bilgisayarli Gümrük Etkinlikleri (BILGE) Sistemini de kapsayacak sekilde gelistirilmesi saglanacaktir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Ihracat islemleriyle ilgili tüm gümrük ve lojistik süreçlerinin blokzincir altyapisi kullanilarak sürecteki tüm paydaslarca elektronik ortamda tek bir ekrandan yürütülebilmesi ve izlenebilmesine saglayacak Ihracat Zinciri Projesi hayata geçirilecektir. |
| Tedbir 628.3. Esya, tasit ve yolcu kontrollerinde ileri teknolojiye sahip sistemler ve uygulamalar yayginlastirilarak yazilimlar gelistirilecektir. | Ticaret Bakanlig (S), Igisleri Bakanligi | 1. Esya ve tagit kontrollerinde Veri Madenciligi (Makine Ögrenmesi/Yapay Zekâ) Sisteminin iyilestirilmesine yönelik çalismalara devam edilecektir. 2. Karayoluyla ülkemize giris-cikis yapan yolculara yönelik risk analizine dayali kontrollerin yapilabilmesi amaciyla yürütülen çalismalar tamamlanacaktir. |
| 3. Milli Tarama Sistemleri Gelistirilmesi Projesi (MILTAR II-III) kapsaminda fiziki müdahalesiz kontrol teknolojilerinin gümrük kapilarinda çesitlendirilmesine ve yayginlastirilmasina devam edilecektir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 628.4. Yetkilendirilmis Yükümlü Statüsü sahibi firmalara ilave kolayliklar saglanarak ihracatta yerinde gümrükleme izninin yayginlastirilmasina yönelik çalismalar yürutulecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Yetkilendirilmis yükümlü sertifikasina bagli haklardan olan izinli alici uygulamasina iliskin süreç izlenecek, söz konusu yetki kapsaminda taginabilecek esyanin kapsaminin genisletilmesine yönelik çalismalar yürütulecektir. |
| Uygulamada yeknesakligi saglamak amaciyla is süreglerinde yetki ve sorumluluklar daha belirgin hale getirilecek, insan kaynaklani kapasitesi nitelik ve nicelik olarak yükseltilecek, profesyonellesme artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.629) | Uygulamada yeknesakligi saglamak amaciyla is süreglerinde yetki ve sorumluluklar daha belirgin hale getirilecek, insan kaynaklani kapasitesi nitelik ve nicelik olarak yükseltilecek, profesyonellesme artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.629) | Uygulamada yeknesakligi saglamak amaciyla is süreglerinde yetki ve sorumluluklar daha belirgin hale getirilecek, insan kaynaklani kapasitesi nitelik ve nicelik olarak yükseltilecek, profesyonellesme artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.629) |
| Tedbir 629.2. Gümrük hizmetlerinde görevli kurumlarin tagra personeline yonelik hizmet içi egitim faaliyetleri düzenlenecek ve destekleyici rehberler yayimlanacaktir. | Ticaret Bakanlijl (S) | 1. Tasra personeline yönelik çevrimiçi ve yüz yüze egitimler program dâhilinde devam edecektir. |
| Uluslararasi yükümlülüklerimizle uyumlu sekilde e-ihracatin artirilmasina yönelik düzenlemeler yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.630) | Uluslararasi yükümlülüklerimizle uyumlu sekilde e-ihracatin artirilmasina yönelik düzenlemeler yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.630) | Uluslararasi yükümlülüklerimizle uyumlu sekilde e-ihracatin artirilmasina yönelik düzenlemeler yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.630) |
| Tedbir 630.1. e-Ihracat süreci basta olmak üzere basitlestirilmis gümrük beyani süreci QR kodu uygulamalariyla ele alinacaktir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. Basitestirilmis gümrük beyani sürecinde karekod uygulamasi ile lgili caligmalar yürütülecektir. |
| Tedbir 630.2. e-Ihracata iliskin lojistik agin etkin ve verimli bir sekilde kurulmasi saglanacaktir. | Ticaret Bakanligi (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi | 1. Yurtdisi Lojistik Dagitim Aglari (YLDA) desteklenecektir. 2. YLDA destegi kapsaminda daha fazla ihracatginin e-ihracat agina dâhil olmasi ve uctan uca teslimatlarin daha kisa sürede ve daha az maliyetle gergeklestirilmesi saglanacaktir. |
| Tedbir 630.3. e-Ticarette kargo süreçlerini kolaylastrarak, e-ihracati hizlandirmak ve yurt disindaki gümrükleme sürecini kolaylastirmak için gerekli düzenlemeler hayata geçirilecektir. | Ticaret Bakanligi (S) | 1. e-ihracat islemlerinde esyanin satisinin hemen ardindan düzenlenen e-irsaliye veya e- faturada yer alan verilerden basitlestirilmis gümrük beyannamesi verilebilmesi igin çalismalar tamamlanacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| Toplam YYS Sahibi Firma Sayisi | Adet | 600 | 690 | 730 |
| Ïhracatta Yükün Deniz Limanlarinda Gümrük Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi | Gün | 2,0 | 2,1 | 2,05 |
| Ihracatta Yükün Kara Kapilarinda Gümrük Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi | Saat | 4,0 | 3,6 | 3,5 |
| Ïlk 4 Saatte Gümrüklemesi Tamamlanan Ihracat Beyannamesi Orani | Yüzde | 88,0 | 90,0 | 90,5 |
Kaynak: Ticaret Bakanli
1) Gerçeklesme Tahmini (2) Prograr
2.2.3.11. Ingaat, Mühendislik-Mimarlik, Teknik Mügavirlik ve Müteahhitlik Hizmetleri
a) Mevcut Durum
Subat ayinda yasanan depremler sonrasinda bölgede baslayan yeniden imar çalismalari insaat sektörüne olan talebi artirmis, özellikle deprem riski yüksek illerde güglendirme ve kentsel dönüsüm projeleri önem kazanmistir.
Ocak ayinda bir onceki aya göre sirasiyla 0,8 puan ve 5,6 puanlik bir artigla ylla baglayan mevcut igler ve yeni siparisler, yaganan deprem felaketi sonrasinda Subat ayinda sirasiyla 1,8 ve 1,6 puan azalmakla birlikte, yeniden imar faaliyetlerinin hizlanmasina ve kentsel dönüsüm projelerine bagli olarak ingaat sektörü canli bir görünüm arz etmektedir.
OECD tarafindan çelik piyasasina yönelik yayimlanan rapora göre çelik ve insaat demiri fiyatlari, 2022 Aralik ayi itibariyla bir önceki yilin ayni ayina göre sirasiyla yüzde 54 ve yüzde 12 daha düsük gerçeklegmistir. Sert düsüsüne ragmen insaat demiri fiyatlari, Ocak 2008 den Aralik 2022'ye kadar süregelen dönemin ortalamasi olan yüzde 19 seviyesinin üzerinde seyretmistir. Demir cevheri fiyati, ayni döneme ait ortalamanin yalnizca yüzde 5 üzerindeyken hurda fiyati yüzde 4 artmistir.
11 Ekim 2023 tarihli TÜiK verilerine göre insaat maliyet endeksi, Agustos 2023'te bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 66,5 artarken, malzeme endeksi yüzde 52,2, isgilik endeksi yüzde 113,3 artmistir. Bina disi yapilarin (kamu alt yapi projeleri) ingaat maliyet endeksinde de bir önceki yilin ayni ayina kiyasla yüzde 69,6 artis meydana gelmistir.
Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanliginca Yapi Yaklagik Birim Maliyetleri Hakkinda Teblig, 11 Subat 2023 ve 12 Agustos 2023 tarihlerinde yayimlanmistir. Ikinci tebligde güncellenen yaklagik birim maliyetlerin ilk tebligde yer alan maliyetlere kiyasla artiginin ortalamasi yaklagrk yüzde 34,1 olmustur.
TABLO II: 36- Insaat Sektöründeki Gelismeler
| 2020 | 2021 | 2022 | (Yüzde) 2023 | |
|---|---|---|---|---|
| Insaat Sektörü GSYH Payi (Cari Fiyatlarla) | 5,2 | 5,1 | 4,9 | 6,2 (1) |
| Insaat Sektörü Büyüme Hizi (2009 Sabit Fiyatlariyla) | -5,5 | -0,6 | -7,1 | 6,2 (2) |
Kaynak: TUIK
(1) Nisan-Haziran Dönemi
(2) Bir önceki yilin Nisan-Haziran donemine göre
2020, 2021 ve 2022 yillarinda negatif büyüme hiziyla seyreden sektörde, 2023 yllinin ikinci çeyreginde yüzde 6,2'lik büyümeyle daralma egilimi sona ermistir. Sektörün GSYH igindeki payi ise 2023 yilinin ikinci çeyreginde yüzde 6,2 olarak gerçeklesmistir.
TABLO II: 37- Insaat Sektörü Istihdami
| 2020 | 2021 | 2022 | 2022(1) | 2023(1) | |
|---|---|---|---|---|---|
| Istihdam (Bin Kisi) | 1 531 | 1 760 | 1 842 | 1 805 | 1 959 |
| Istihdam Payi (Yüzde) | 5,7 | 6,1 | 6 | 6,3 |
Kaynak: TUIK
(1) Ocak-Haziran dönemi ortalama degerleri esas alinmistir.
Türkiye'nin önemli istihdam kaynaklarindan biri olan insaat sektörünün hem istihdaminda hem de istihdam payinda Ocak-Haziran 2023 döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre artis meydana gelmistir.
2023 ylli ikinci geyreginde bir önceki yilin ayni çeyregiyle kiyaslandiginda yapi kullanma izin belgesi verilen yapilarin bina sayisi yüzde 22,1, daire sayisi yüzde 28,5 ve toplam metrekare büyüklügü yüzde 28,6 azalmistir. iki ve daha fazla daireli ikamet amaçli binalar ile toptan ve perakende ticaret binalari için yapi kullanma izni verilen toplam metrekare büyüklügü, Ocak-Haziran 2023 döneminde önceki yilin ayni dönemine göre sirasiyla yaklagik yüzde 32,4 ve yüzde 60,5 azalmistir.
TABLO II: 38- Metrekare Büyüklügüne Göre Yapi Kullanma Ïzin Belgesi Alan Binalarin Dagilimi
| (Bin m?) | (Bin m?) | (Bin m?) | (Bin m?) | (Bin m?) | |
|---|---|---|---|---|---|
| 2020 | 2021 | 2022 2022(1) 2023(1) | |||
| Bir Daireli Ikamet Amaçli Binalar | 3 369 | 4 999 | 6 791 | 2 804 | 2 855 |
| iki ve Daha Fazla Daireli ikamet Amaçli Binalar | 94 252 | 94 208 95 265 | 45 428 | 34 301 | |
| Toptan ve Perakende Ticaret Binalari | 6 019 | 6 009 | 3 721 | 2 059 | 1 283 |
| Kamu Eglence, Hastane, Egitim veya Bakim | 6 675 | 5 123 | 5 465 | 1 938 | 1 216 |
| Binalan Sanayi Binalari ve Depolar | 4 670 | 6 603 | 5 904 | 2 416 | 2 947 |
(1) Ocak-Haziran dönemi degerleri esas alinmistir.
Kaynak: TÜIK
Ticaret Bakanligr verilerine göre yurt disi müteahhitlik firmalari 1972 yilindan Eylül 2023 sonuna kadar 135 ülkede 486 milyar dolar degerinde 11.837 proje üstlenmistir.
TABLO II: 39- Yurt Disi Müteahhitlik Firmalarinin En Çok Proje Yaptig, Ülkeler
| 2022 | 2022 | 1972-2023 Eylül | 1972-2023 Eylül | ||
|---|---|---|---|---|---|
| Ülke | (Milyon Dolar) (1) | (Yüzde Pay) | Ülke | (Milyon Dolar) (1) | (Yüzde Pay) |
| Rusya | 2 341 | 12,2 | Rusya | 97 973 | 20,2 |
| Azerbaycan | 1 713 | 9,0 | Türkmenistan | 50 950 | 10,5 |
| Irak | 1 580 | 8,3 | Irak | 33 297 | 6,9 |
| Romanya | 1 495 | 7,8 | Libya | 30 247 | 6,2 |
| Özbekistan | 1 481 | 7,7 | Kazakistan | 27 905 | 5,7 |
Kaynak: Ticaret Bakanligi
(1) Projelerin Toplam Bedeli
Firmalarin en gok projeyi gerçeklestirdigi ülkeler arasinda Bagimsiz Devletler Toplulugu, Orta Dogu ve Afrika ülkeleri yer almaktadir. Türk müteahhitler igin en önemli yurt digi pazari, ilk sirada yer alan Rusya olmaya devam etmistir. 2022 yilinda RusyaUkrayna çatismasinin yarattigi olumsuz etkilere ve sektörün en büyük pazari olan Rusya'nin savasan devletlerden biri olmasina ragmen 2022 yilinda yaklasik 19,1 milyar dolar degerinde 494 proje gerçeklestirilmistir.
TABLO II: 40- Yurt Disi Müteahhitlik Firmalari Tarafindan Üstlenilen Projelerin Sektörel Dagihmi
| 2022 | 2022 | 1972-2023 Eylül | 1972-2023 Eylül | ||
|---|---|---|---|---|---|
| Sektörler | (Milyon Dolar) (1) | (Yüzde Pay) | Sektörler | (Milyon Dolar) (1) | (Yüzde Pay) |
| Konut | 4 362 | 22,8 | Konut | 67 296 | 13,8 |
| Karayolu/Tünel/Köprü | 4 294 | 22,5 | Karayolu/Tünel/Köprü | 66 077 | 13,6 |
| Demiryolu | 1 678 | 8,8 | Enerji Santrali | 41 068 | 8,5 |
| Fabrika | 1 206 | 6,3 | Ticaret Merkezi | 34 922 | 7,2 |
| Petrokimya Tesisi | 1 149 | 6,0 | Havalimani | 32 618 | 6,7 |
Kaynak: Ticaret Bakanlig!
(1) Projelerin Toplam Bedeli
Projelerin niceligindeki artigin yani sira niteliginde de gelisim gözlenmektedir. Yurt digi müteahhitlik firmalarinin üstlendigi projelerin dagilimina bakildiginda 1972'den 2023 Eylül ayi sonuna kadar ilk sirayi konut projelerinin aldigi görülmektedir. 2022 yili sektörel dagiliminda konut projelerinin payl yüzde 22,8 olmakla birlikte siralamayi karayolu/tünel/köprü, demiryolu ve petrokimya tesisi projelerinin takip etmesi, firmalarin katma degeri yüksek altyapi projelerinde daha fazla yer aldigini göstermektedir.
b) Amaç
Net sifir karbon hedefi dogrultusunda yenilenebilir kaynaklari kullanan, sürdürülebilir ve güvenli yapili çevre olusturmak; güçlu ve entegre tedarik zincirlerine sahip, dusük karbonlu yapi malzemelerini rekabetçi maliyetlerle üretebilen, teknolojik kabiliyeti yüksek bir ingaat sektorü olusturmak ve ülkemizi yurt disinda küresel bir marka haline getirmek temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Insaat sektörünün yesil dönüsümü saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.633) | Insaat sektörünün yesil dönüsümü saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.633) | Insaat sektörünün yesil dönüsümü saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.633) |
| Tedbir 633.2. Gömülü karbon miktari ve karbon ayak izi azaltilmis, sürdürülebilir insaat malzemesi üretimi ve kullanimi yayginlastirilacaktir. | Cevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanlj (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlig | 1. Enerji kaybini en aza indirerek sürdürülebilirlige en üst düzeyde katki saglayacak gekilde, yapi malzeme standartlari, basta yalitim ürünleri olmak üzere tüm insaat malzemelerine yonelik olarak güncellenecektir. 2. Stratejik hedef ve önceliklerimiz dogrultusunda ileri ve sürdürülebilir yapim teknolojileri konusunda arastirma yapilacaktir. 3. Insaat ruhsat ve yapi kullanim izinleri uyumlastirilmis yapi malzemeleri standartlari ve sürdürebilirlikle ilgili performans kriterleri çerçevesinde verilecektir. 4. Mevcut yapi stokunun yalitimina yönelik malzemelerin üst seviyede enerji verimliligi performansi göz önünde bulundurularak kullanimini teminen bir düzenleme |
| Tedbir 633.4. Geri dönüstürülebilir yapi malzemesi ve çevreye duyarli insaat teknolojilerinin kullanilmasini özendirmek ve yayyinlastirmak amaciyla düzenlemeler yapilacaktir. | Sevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanlig (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | yapilacaktir. 1. Kullanilmis, yeniden üretilmis ve ihtiyaç fazlasi ürünler için degistiilmis performans beyani ile ilgili hükümler uyumlastirilacak olan yapi malzemeleri yönetmeliginde yer alacaktir. |
| Tedbir 633.7. Yapi sahiplerinin enerji verimliligini icerecek sekilde bina performansini takip edebilmelerine olanak saglayan akilli bina tasarmlari yayginlastrilacaktir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degiskligi Bakanligr (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi | 1. Akilli bina tasarimlarina yönelik çalismalara, binalarda enerji verimliligi, iç hava kalitesi gibi teknik konulari da igerecek sekilde destek verilecektir. |
| Tedbir 633.9. Neredeyse Sifir Enerjili Bina (nSEB) kistaslari iyilestirilecek ve gelistirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanlij (S), TSE | 1. 2053 net sifir emisyon binalar hedefine ulasilabilmesi igin asgari enerji performansi sinifinda ve asgari yenilenebilir enerji kullanimin oraninda kademeli gelistirilmesi yönünde çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 633.10. nSEB uygulamalari hakkinda toplumsal farkindalik olusturulacaktir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S) | 1. Neredeyse Sifir Enerjili Bina (nSEB) hakkinda ilgili idarelere, uygulayicilara ve sektöre yönelik egitim, seminer gibi faaliyetler düzenlenecektir. |
| Tedbir 633.11. Yegil binalar ile yesil yerlesmelerin sertifikalandirilmasina yönelik Ulusal Yesil Sertifika Sistemi yayginlastirilacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S) | 1. Yesil bina ve yerlegmeler hakkinda, Ulusal Yegil Sertifika Sistemi (Yes-TR) hakkinda ilgili idarelere, uygulayicilara ve sektöre yönelik egitim, seminer gibi faaliyetler düzenlenecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 633.12. Ulusal Yesil Bina Sertifika Sistemi (Yes-TR) uluslararasi kullanima uygun hale getirilecektir. | Cevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S) | 1. Yes-TR'nin de diger ülkelerde kullanimina imkân verebilecek sistem, yazilim ve altyapi olusturulacaktir. |
| Ülkemizde iklim duyarli, enerji verimli, sürdürülebilir, ahgap binalarin kullanimi | Ülkemizde iklim duyarli, enerji verimli, sürdürülebilir, ahgap binalarin kullanimi | Ülkemizde iklim duyarli, enerji verimli, sürdürülebilir, ahgap binalarin kullanimi |
| yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.634) Tedbir 634.1. Ahsap binalarin tasarim esaslarina yonelik mevzuat çalismasi yapilacak, uygulama kllavuzu hazirlanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), TSE | 1. Ahsap binalarin tasarim, hesap ve yapim esaslarina iliskin mevzuat hazirlanacaktir. 2. Uygulama kllavuzu hazirlanacaktir. |
| Sürdürülebilir yapili çevreyi esas alan ürünler ve yapim teknikleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.635) | Sürdürülebilir yapili çevreyi esas alan ürünler ve yapim teknikleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.635) | Sürdürülebilir yapili çevreyi esas alan ürünler ve yapim teknikleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.635) |
| Tedbir 635.1.Yasam döngüsü analizleri ve sürdürülebilirlik konularinda dijital donüsume uygun yazilim sektörünün gelisimine destek olunacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligr (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Belge ve bilgilerin dijital ortamdan teminine yönelik sistem kurulacak ve tek bir veri tabaninda saklanmasi saglanacaktir. 2. Sistem entegrasyonu ile veri kirliligi önlenerek basvurularin hizli ve kolay yapilmasi saglanacaktir. |
| Tedbir 635.2. Yasam döngüsü analizlerine dayali sürdürülebilir bina tasarim yöntemlerinin kullanilabilmesine iliskin kapasite olusturulacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligr | 1. Firma, kurum ve tesis kayitlarinin diger kurumlarin verileriyle eglestirilmesi saglanacaktir. 2. Onaya tabi olmayan kolay firma/tesis kayit imkâni saglanacaktir. |
| Insaat ekosisteminde dijitallesme artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.637) | Insaat ekosisteminde dijitallesme artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.637) | Insaat ekosisteminde dijitallesme artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.637) |
| Tedbir 637.1. Basta kamu alimlari olmak üzere yapi bilgi modellemesi, yaçam döngüsü analizi gibi dijital tasarm ilkeleri kademeli sekilde zorunlu hale getirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S) | 1. Yapi Bilgi Modellemesi (YBM) entegrasyonu igin strateji belgesi ve mevzuat hazirlanacaktir. 2. YBM portal alt yapisinin hazirlanmasi ve gelistirilmesi saglanacaktir. 3. YBM portali ile tüm paydaslarin iletigim, egitim, gelistirilmis uygulamalar ve ag alt yapisinin olusturulmasi saglanacak, kamu ve özel sektörün YBM kapasitesini gelistirici faaliyetlerin yapilmasi desteklenecektir. |
| Yapr denetim sistemi güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.638) | Yapr denetim sistemi güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.638) | Yapr denetim sistemi güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.638) |
| Tedbir 638.1. Yapi denetim mevzuati sektördeki tüm paydaslarin görüsü alinarak güncellenecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanlig (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, STKlar | 1. Sektör temsilcileriyle çalistay yapilacak ve ihtiyaç duyulan mevzuat hazirlanacaktir. |
| Tedbir 638.2. Yapi denetimi sürecinde gerekli teknik bilgi ve donanima sahip mühendislik hizmeti verilebilmesi igin saha tecrübesini ve sürekli meslek içi egitimi dikkate alan yetkin/uzman bir mühendislik sisteminin olusturulmasi saglanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligl | 1. Yapi denetimi sürecinde gerekli teknik bilgi ve donanima sahip mühendislik hizmeti verilebilmesi igin saha tecrübesini ve meslek içi egitimi dikkate alan bir sistemin olusturulmasi saglanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 638.3. Binalarin performans seviyelerine göre periyodik olarak muayene ve denetiminin yapilmasina iliskin mevzuatin gelistirilmesi ve belirlenen alanlardaki binalarin yapisal muayene sonucunda performans seviyesinin basitlestirilmis yöntemlerle belirlenmesine yönelik çalismalar | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S) | 1. Binalann periyodik muayene ve denetiminin yapilmasina iliskin mevzuat gelistirilecek ve proje çalismalari yürütülecektir. |
| yapilacaktir. insaat sektöründe tecrübe ve egitime dayali yetkinlik belgelendirilecek ve tesvik | yapilacaktir. insaat sektöründe tecrübe ve egitime dayali yetkinlik belgelendirilecek ve tesvik | yapilacaktir. insaat sektöründe tecrübe ve egitime dayali yetkinlik belgelendirilecek ve tesvik |
| Tedbir 639.2. Insaat sektörü çalisanlarinin dijitallesme, döngüsel ekonomi ve enerji verimliligi gibi yeni alanlardaki bilgi ve becerileri hayat boyu ögrenme yaklagimiyla | edilecektir. (Kalkinma Plani p.639) Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi | 1. Sektör çalisanlarinin dijitallesme, döngüsel ekonomi ve enerji verimliligi gibi yeni alanlardaki bilgi ve becerilerini artirici farkindalik çalismalari yapilacaktir. |
| gelistirilecektir. is sagligi ve güvenligi hizmetlerinin kalitesi teknolojik gelismeler ve güncel egilimlerle uyumlu olacak sekilde artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.640) | gelistirilecektir. is sagligi ve güvenligi hizmetlerinin kalitesi teknolojik gelismeler ve güncel egilimlerle uyumlu olacak sekilde artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.640) | gelistirilecektir. is sagligi ve güvenligi hizmetlerinin kalitesi teknolojik gelismeler ve güncel egilimlerle uyumlu olacak sekilde artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.640) |
| Tedbir 640.1. Is sagligi ve güvenligi profesyonellerine yönelik egitim müfredati sektör, faaliyetler ve is ekipmani ile yasanan is kazalari göz onüne alinarak iyilestirilecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi, STK'ar | 1. is sagliji ve güvenligi profesyonellerine yönelik temel egitim müfredatinda insaat sektörüne yönelik ders içerikleri güncellenecektir. |
| Tedbir 640.2. Yüksekte güvenli çalisma bilincinin artirilmasina ve is kazalarini önleyici nitelikte is ekipmanina yönelik bilgilendirme faaliyetleri, teknik rehberlik ve destekler yayginlastirilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi, STKlar | 1. Sektörde yaygin kullanilan is ekipmanlari öncelikli olmak üzere teknik rehberler hazirlanacak ve taraflarin erisimine sunulacaktir. 2. Sektöre hizmet veren ISG profesyonellerine yonelik bilgilendirme toplantilari duzenlenecektir. 3. Insaatta yüksekte güvenli çalisma yöntemleri konusunda sektör taraflari bilgilendirilecektir. |
| Kamu ihale mevzuati ve uygulamalari uluslararasi norm ve standartlarla uyumlu olacak sekilde güncellenecek, kamu ihale usulleri ile yapim ve hizmet yüklenicilerinin seçim kistaslari rekabeti saglayacak sekilde yeniden belirlenecektir. (Kalkinma Plani p.641) | Kamu ihale mevzuati ve uygulamalari uluslararasi norm ve standartlarla uyumlu olacak sekilde güncellenecek, kamu ihale usulleri ile yapim ve hizmet yüklenicilerinin seçim kistaslari rekabeti saglayacak sekilde yeniden belirlenecektir. (Kalkinma Plani p.641) | Kamu ihale mevzuati ve uygulamalari uluslararasi norm ve standartlarla uyumlu olacak sekilde güncellenecek, kamu ihale usulleri ile yapim ve hizmet yüklenicilerinin seçim kistaslari rekabeti saglayacak sekilde yeniden belirlenecektir. (Kalkinma Plani p.641) |
| Tedbir 641.1. Kamu ihalelerinde fiyat disi unsurlarin saptanmasi, oran ve agirliklandirma gibi islemler daha belirgin hale getirilerek net modeller olusturulacak, fiyat disi unsurlarin kullanimi da seçim kistasi haline getirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanlig (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Yapim isi ihalelerinde fiyat disi unsur kullaniminin yayginlastirilmasina iliskin ikincil mevzuat hazirlanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 641.2. Kamu alimlarinda pazarlik usulünün sadece ivedi ve öngörülmeyen hallerle sinirli olarak yerinde kullanilmasina yönelik kontrol mekanizmalari kurulacak, idarelerin rekabetçi ihale usullerini kullanmalari saglanacak, yeni ihale usullerinin gelistirilmesi çalismalari yürütülecektir. | Hazine ve Maliye Bakanlig (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kamu ihalelerinde pazarlik usulü kullaniminin disipline edilmesine yönelik mevzuat hazirlanacaktir. |
| Tedbir 641.3. Kamu alimlarnda asiri düsük tekliflerin degerlendirilmesi süreçlerinin iyilestirilmesi saglanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanlig (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Asiri düsük tekliflerin degerlendirme süreclerinin iyilestirilmesine yönelik mevzuat hazirlanacaktir. |
| Tedbir 641.4. Kamu ihalelerine katilmak isteyen kisilere yönelik sertifikasyon sistemi kurulacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanlig (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kamu ihalelerine katilmak isteyen kisilerin yeterliklerinin ölçülmesi ve bunlarin siniflandirilmasi igin sertifikasyon sisteminin kurulmasina yönelik mevzuat hazirlanacaktir. |
| Tedbir 641.5. Tüm kamu ihale ve alimlarinin hizli, etkin ve saydam bir sekilde tek bir platformdan yürütülmesi amaciyla sistem güncellenecektir. | Hazine ve Maliye Bakanlig (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Elektronik Kamu Alimlari Platformunun güncel teknolojilerle yenilenmesine yönelik analiz çalismalari tamamlanacaktir. 2. Dogrudan temin yöntemiyle yapilan alimlarda tekliflerin elektronik ortamda sunulmasi ve degerlendirilmesine yönelik yazilim gelistirmeleri tamamlanacaktir |
| Tedbir 641.6. Kamu ihale sözlesme süreclerinin dijtallestirilmesi amaciyla merkezi bir platform olusturulacak, tüm kamu kurum ve kuruluslarinin islemlerini bu platform üzerinden yürütmesi saglanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanlig (S), tlgili Kamu Kurum ve Kuruluslar | 1. Kamu ihale sözlesme islemlerinin elektronik ortamda tek bir platformdan yürütülmesine yönelik yazilim gelistirilmesine iliskin analiz çaligmalarina baglanacaktir. 2. Kamu ihale sözlesme süreçlerinde tebligat ve teminat islemlerinin elektronik ortamda yürütülmesi saglanacaktir. |
| Müteahhitlik ve teknik müsavirlik firmalarinin uluslararasi rekabet gücü artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.643) | Müteahhitlik ve teknik müsavirlik firmalarinin uluslararasi rekabet gücü artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.643) | Müteahhitlik ve teknik müsavirlik firmalarinin uluslararasi rekabet gücü artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.643) |
|---|---|---|
| Tedbir 643.1. Yurt dist müteahhitlik hizmetlerinin yeni pazarlara girebilmesi, mevcut pazarlarda derinlesmesi, Türk insaat ürünlerinin ihracatina katk saglanmasi için firmalarin uluslararasi pazarlarda konumlanmasi, güçlenmesi ve markalasmasi yönünde desteklenmesine devam edilecektir. | Ticaret Bakanligi (S), TiKA, Türk Eximbank | 1. Yurt disi müteahhitlik sektörümüzün yeni pazarlara açilmasi ve firmalarimizin daha fazla proje üstlenilmesini teminen sektör çati kuruluslar ile müteahhitlik heyet programlari sürdürülecektir. 2. Yurt disi teknik müsavirlik firmalarinin daha fazla proje üstlenmesi desteklenecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| Yurt Disi Teknik Müsavirlik Hizmetleri Yillik Toplam Proje Tutari | Milyon Dolar | 236 | 200 | 210 |
| Yurt Disi Müteahhitlik Hizmetleri Is Hacmi | Milyar Dolar | 19,1 | 20,0 | 26,0 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Program
2.2.4. Devlet Yardimlari
a) Mevcut Durum
102 sayl Devlet Yardimlarinin Uygulanmasi, Koordinasyonu, izlenmesi ve Degerlendirilmesi Hakkinda Cumhurbaskanligr Kararnamesi 9 Haziran 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanmistir. Anilan Kararname devlet yardimini sürdürülebilir ve rekabetçi kalkinma amaciyla kamu kaynagi kullanilarak, belirli bir gerçek veya tüzel kisiye veyahut gerçek ve/veya tüzel kisi grubuna, normal piyasa sartlarinda elde edemeyecegi bir ekonomik fayda saglayan; hibe, kredi, taginir/taginmaz mal tahsisi, kamu gelir veya alacagindan vazgeçme, sermaye katilimi, ayni destek gibi araçlarla gerçeklestirilen uygulama olarak tanimlamistir.
Kararname'nin uygulama usul ve esaslarini belirleyen Devlet Yardimlarinin Uygulanmasi, Koordinasyonu, Izlenmesi ve Degerlendirilmesine iliskin Usul ve Esaslar Hakkinda Yönetmelik 31 Mart 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanarak 1 Haziran 2023 tarihi itibaryla yürürlüge girmistir.
102 sayili Kararname, devlet yardimlarinin izlenmesi ve etkilerinin degerlendirilmesine yönelik önemli kurallar getirmistir. Etki degerlendirme kapsaminda, devlet yardimi uygulayan kurumlarin uyguladiklari deviet yardimlariyla ilgili olarak teklif asamasinda, uygulama dönemi boyunca ve uygulama sonrasinda etki degerlendirme yapmalari gerekmektedir. Söz konusu etki degerlendirmelerin, devlet yardimlarinin etkinliginin artirilmasinda önemli fayda saglamasi planlanmaktadir. Bu kapsamda, etki degerlendirme rapor formatlari ile Devlet Yardimlari Etki Degerlendirme Rehberi yayimlanmistir. Ayrica Strateji ve Bütçe Baskanligi tarafindan Haziran ve Temmuz 2023'te devlet yardimi uygulayan kurumlardan katilan 112 temsilciye Etki Degerlendirme Egitimi verilmis ve bagarili olan 82 temsilci sertifika almistir. Bir sonraki egitimin Aralik 2023'te düzenlenmesi planlanmaktadir.
102 sayili Kararname, devlet yardimlarinin etkin bir gekilde izlenmesi için ortak veri tabani olusturulmasini öngörmüstür. Söz konusu veri tabani Yönetmelik'te Devlet Yardimlari izleme Sistemi (DYIS) olarak tanimlanmis olup sistemin kurulmasina yönelik çalismalara baslanmistir.
b) Amaç
Sektörel yönlendirme ve özendirmeyle yatirim, üretim ve istihdamin arturilmasi suretiyle toplum refahinin yükseltilmesi, uzun vadeli uluslararasi rekabet gücünün gelistirilmesi, kalkinma sürecinin hizlandirilmasi, bölgesel geligmiglik farklarinin azaltilmasi, piyasa aksaklklarinin giderilerek piyasa ekonomisine islerlik kazandirilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/Isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Devlet yardimlarinin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.646) | Devlet yardimlarinin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.646) | Devlet yardimlarinin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.646) |
| Tedbir 646.1. Devlet yardimi uygulayan kamu kurum ve kuruluslarinda etki degerlendirme kapasitesi gelistirilecektir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi, Bakanligi, Savunma Sanayii Baskanligi | 1. Uygulayici kamu kurum ve kuruluslarina etki degerlendirme egitimi verilecektir. 2. Uygulayici kurumlarla etki degerlendirme konusunda ihtiyaçlari belirlemeye ve kapasiteyi gelistirmeye yönelik toplantilar yapilacaktir. 3. Uygulayici kurumlar arasinda tecrübe paylasimini amaçlayan galistay düzenlenecektir. |
| Tedbir 646.2. Uygulanmakta olan devlet yardimlari, amaci ile tutarliligi basta olmak üzere etki degerlendirme sonuçlari kapsaminda gözden gegirilecektir. | Strateji ve Bütçe Baskanlig (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanliji, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanliji, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Ticaret Bakanliji, Ulastirma ve Altyapi, Bakanligi, Savunma Sanayii Baskanligi | 1. Yilik Degerlendirme Raporu hazirlanacaktir. |
| Tedbir 646.3. Etki degerlendirme sonuçlari gözetilerek ihtiyaç duyulan ve basta yesil ve dijital dönüsüm olmak üzere özel önem arz eden alanlarda yeni deviet yardimlarina öncelik verilecektir. | Strateji ve Bütçe Baskanlig (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi, Bakanligi, Savunma Sanayii Baskanligi | 1. Yegil ve dijital dönüsüme yönelik devlet yardimi çalismasi yapacak kurumlar nezdinde farkindaligl artirmaya yönelik görüsmeler yapilacak ve bu kurumlarin temsilcileri düzenlenecek egitim programlarina dâhil edilecektir. |
| Tedbir 646.4. Farkli kurumlar tarafindan verilen benzer nitelikteki deviet yardimlarinin birlestirilerek sadelestirilmesi ve uyumu saglanacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanliji, Tarim ve Orman Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi, Bakanliãi, Savunma Sanayii Baskanligi | 1. Benzer nitelikli deviet yardimlari belirlenecektir. 2. Benzer nitelikli devlet yardimlarini uygulayan kurumlarla koordinasyon toplantilari yapilacaktir. 3. Benzer nitelikli devlet yardimlarinin sadelestirilmesi ve uyumuna yönelik yöntem belirlenecektir. |
|---|---|---|
| Devlet yardimlarina iliskin izleme mekanizmasi olusturulacak ve ilgili kamu kurum ve kuruluslari arasinda koordinasyon saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.647) | Devlet yardimlarina iliskin izleme mekanizmasi olusturulacak ve ilgili kamu kurum ve kuruluslari arasinda koordinasyon saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.647) | Devlet yardimlarina iliskin izleme mekanizmasi olusturulacak ve ilgili kamu kurum ve kuruluslari arasinda koordinasyon saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.647) |
| Tedbir 647.1. Devlet Yardimlari Izleme Sistemi (DYIS) kurulacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S) | 1. DYIS'e yönelik teknik altyapi calismalari tamamlanacaktir. |
| Tedbir 647.2. Devlet yardimi uygulayan kamu kurum ve kuruluslarinin DYIS'e entegrasyonu saglanacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji 3akanligi, Tarim ve Orman 3akanliăi, Ticaret Bakanliäi Ulastirma ve Altyapi, Bakanligi, Savunma Sanayii Baskanligl | 1. DYIS'e ilk asamada dört pilot kamu kurum ve kurulusundan veri akisi saglanacaktir. |
| Tedbir 647.3. Uluslararasi yardim standartlari ve kurallari takip edilecek, iyi uygulama örnekleri ve ihtiyaçlarla ilgili arastirmalar yapilacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S) | 1. Devlet yardimlariyla ilgili uluslararasi gelismeleri inceleyen bir rapor yayimlanacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2023 (1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|
| Etki Degerlendirme Egitimi Verilen Kamu Kurum ve Kurulus Personeli Sayisi | Kisi | 125 | 130 |
| DYIS'e Entegre Devlet Yardimi Uygulayan Kamu Kurum ve Kurulus Orani | Yüzde |
(2) Program
(1) Gerçeklesme Tahmini
2.3. NITELIKLI INSAN, GÜÇLÜ AÏLE, SAGLIKLI TOPLUM
2.3.1. Egitim
a) Mevcut Durum
Okul öncesinden itibaren egitimin her kademesinde kaliteli egitime erisim gerek fiziki kapasitenin gelistirilmesi gerekse ögretmen niteliklerinin artinilmasi ile gerçeklestirilmektedir. Küresel ölgekte yasanan ve özellikle son yillarda beceri temelli egitiminin ön plana gikmasiyla birlikte dijital, analitik ve sosyai becerilerin bireylere kazandirilmasinda egitim sistemine önemli bir görev düsmektedir.
Okul öncesi egitimin yayginlastirimasi faaliyetleri neticesinde 4-5 yas igin brüt okullasma orani, 2022-2023 egitim-ögretim döneminde yüzde 68,8 olarak gerçeklegmistir. Okul öncesi egitime erisim için beseri ve fiziki imkânlari iyilestirme çalismalarinin yanisira kaliteli okul öncesi egitime erisim için okul öncesiyle ilgili kalite standartlari belirlenerek, izleme ve degerlendirme sisteminin gelistirilmesi hedeflenmektedir.
Temel egitim kademesinde de egitime erisim artirilmis ve çocuklarin beceri temelli etkinlikler dogrultusunda temel egitimin yapilandirilmasina yönelik çalismalar gerçeklestirilmistir. 2022-2023 egitim-ögretim döneminde brüt okullagma orani ilkögretimde yüzde 98,4, ortaögretimde ise yüzde 119,5'e ulasmistir. Ortaögretim kademesinde devamsizlik ve bagarisizlik nedeniyle sinif tekrari riski tagiyan ögrencilere yönelik çaligmalari gergeklestirmek amaciyla önleme, müdahale ve yonlendirme çalismalari devam etmektir. Ayrica, ögrencilerin sinif geçmelerine yönelik, derslere iliskin yeterlilik ve kazanimlara sahip olarak egitim ve ögretim süreçlerini tamamlamalarini saglamak amaciyla düzenlemeler yapilmistir.
Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremlerin ardindan afet bölgesindeki ögrencilere, ailelerine ve ögretmenlere destek saglamak amaciyla akademik, sosyal, kültürel, sanatsal, sportif çalismalar gerçeklestirilmis olup afet bölgesine yönelik destekleme ve yetistirme kurslari ile akademik destek çalismalari yürütülmeye devam etmektedir. Deprem sonrasi Psikososyal Destek Eylem Plani hazirlanarak uygulamaya konulmus olup velilere de deprem sonrasi psikolojik destek saglamak amaciyla Zorlayici Yasam Olaylari Sonrasi Veli Psikoegitim Programi hazirlanmistir. Ayrica, depremzede ögrencilere ders kitabi, yardimci kaynak kitabi ve kirtasiye seti saglanmistir. Bölgeden göç eden ögrencilerin ikinci egitim-ögretim dönemi boyunca özel okullarda tam burslu okutulmasi için kontenjan ayrilmistir.
Deprem sonrasi uzun dönemde iyilestirme çalismalari kapsaminda çocuklarin ruhsal ve bedensel gelisimlerini gözeten, çocuk güvenligini ve çocugun iyi olma halini destekleyecek afetlere dirençli okul tasarimlari yapilarak, depremden dogrudan veya dolayli etkilenen basta kiz çocuklari, engelli çocuklar ile sosyo-ekonomik açidan dezavantajli ögrenciler olmak üzere her türlü destege ihtiyaci olan ögrencilerin sürekli takibi yapilarak bu çocuklarin okulöncesi egitim kademesi dâhil olmak üzere tüm kademelerde kaliteli egitime erisiminin saglanmasi amaglanmaktadir.
Beseri sermayenin ekonominin ihtiyaçlariyla uyumlu bir sekilde gelistirilmesi ve becerilerinin güncellenmesi hususunda mesleki egitimin kritik bir rolü bulunmaktadir. Bu karsamda, ezilseniorila eseki vettank edatil urunl arvarasi iaoitifredat, sadjanmans hedeflenmektedir. Diger yandan mesleki, akademik, dijital ve sosyal beceri kazanimi saglayan, mesleki degerlere bagli ögrencilerin yetistirilmesi mesleki egitimde öncelikler arasindadir.
Eylül 2023 itibariyla 129 devlet üniversitesi, 75 vakif üniversitesi ve 4 vakif meslek yüksekokulu olmak üzere toplam 208 yüksekögretim kurumu bulunmakta olup her ilimizde yüksekögretim hizmeti gerçeklestirilmektedir. Ilk kademelerde oldugu gibi yüksekögretim kademesinde de egitime erisim sorunu ortadan kaldirilmistir.
Depremler nedeniyle tüm yüksekögretim kurumlarinda bahar dönemi süresi boyunca egitim ve ögretim dönemi çevrimiçi devam etmek suretiyle geçici bir süreligine ertelenmistir. Depremden zarar gören üniversitelerimiz basta olmak üzere depremsellik gerekçesiyle riskli yapi konumunda bulunan agir ve orta hasarli binalarin yeniden insasi ile hasar gören altyapilarin onarilmasi ve yeni altyapilarin tesisine yönelik kamu idarelerinin ödenek ihtiyaçlarinin karsilanabilmesi amaciyla yüksekögretim kurumlari 2935 sayili
Olaganüstü Hal Kanunu ve 2023 Yili Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu ile Bagli Cetvellerinde Degisiklik Yapilmasina Dair Kanun kapsaminda ek bütçe ile desteklenmistir.
YOK tarafindan Adiyaman, Hatay, Kahramanmaras ve Malatya'daki üniversitelerde ögrenim gören ögrencilere, talepleri halinde kayitli olduklari programla egdeger ve ögretim dili ayni olan diger devlet üniversitelerindeki programlarda özel ögrencilik hakki verilmesi kararlastirilmis, ayrica bu üniversitelerde kayitli olan tüm ögrencilerden talep edenlere, egitim ögretim süresine dâhil edilmeden bir yil kayit dondurma hakki taninmistir. 30/03/2023 tarihi itibariyla uzaktan ögretim ile birlikte isteyen ögrencilere devam sarti aranmaksizin siniflarda yüz yüze egitim verilebilmesine imkân taninmis ve bahar dönemindeki ara sinavlarin uzaktan ögretim yöntemleriyle çevrimigi yapilmasi kararlastirilmistir. Diger yandan, 2023 Yüksekögretim Kurumlari Sinavinda (YKS) Olaganüstü Hal kapsamindaki iller ile Sivas'in Gürün ilgesinde 6 Subat 2023 tarihi itibariyla ikamet eden adaylar için deprem bölgesindeki illerde bulunan devlet üniversitelerinde merkezi yerlestirme ile ögrenci alan programlarin genel kontenjani disinda ilave yüzde 25 kontenjan ayrilarak adaylara genel kontenjanlarla birlikte kendilerine ayrilan ilave kontenjan kapsamindaki programlardan tercih yapabilmelerine imkân taninmistir.
Universitelerde egitimin niteliginin ve yüksekögretim sisteminin kalitesinin artirilmasina vönelik çalismalara devam edilmektedir. 2006 ve sonrasinda kurulmus üniversitelerin bölgesel kalkinma misyonu çerçevesinde ihtisaslasmasini saglamak amaciyla Bölgesel Kalkinma Odakli Misyon Farklilasmasi ve Ihtisaslasmasi Programi kapsaminda Ekim 2023 itibariyla 25 üniversite desteklenmektedir. Üniversitelerin bulunduklari bölgedeki kalkinma potansiyelini harekete geçirmeleri amaciyla tarim ve havza bazli kalkinma, hayvancilik, saglik ve çevre, ormancilik, tekstil, jeotermal, yenilenebilir enerji ve batarya teknolojileri, turizm, akilli lojistik ve bütünlesik bölge uygulamalariyla makine ve imalat teknolojileri alanlarinda desteklenen projelerle üniversite sanayi isbirliginin kurulmasi ve bölgede üretilen ekonomik degerin artirilmasi amaglanmaktadir.
Yüksekögretimde uluslararasilasma çalismalari kapsaminda Türkiye'deki uluslararasi ögrenci sayisi 2015 yilinda 73 bin iken Ekim 2023 itibariyla 330 bin seviyesindedir. Yüksekögretimde Uluslararasilagma Strateji Belgesi (2018-2022) revizyon çalismalari ise 2023-2027 dönemini kapsayacak sekilde tamamlanacaktir. Söz konusu belgede ögrenci seçim ve kabul süreçleri konusundaki kriterlere yer verilmesi, marka degeri yaratacak üniversitelerin belirlenmesinde program bazli kontenjan dagilimi hususlarinin dikkate alinmasi ve söz konusu belgenin yabanci dilde egitim veren programlarin sayisi, uluslararasi ögrencilere yönelik barinma imkânlari ve uluslararasilagmada kurumsal kapasitenin gelistirilmesine yönelik politika hedefleri etrafinda sekillendirilmesi gerekmektedir. Ayrica, yüksekögretim kontenjanlarinin belirlenmesinde arz-talep dengesinin yani sira egitimistihdam baglantisinin da dikkate alinmasi önemlidir. Öte yandan, yüksekögretim sisteminde uluslararasi rekabet gücünün artirilarak geffafligin güglendirilmesi ihtiyaci da sürmektedir.
Üniversite sayisi ve örgün yüksekögretim kontenjanlarina paralel olarak yurt ihtiyacinin da karsilanmasi amaciyla Ekim 2023 itibariyla Genglik ve Spor Bakanligina bagli yurt yatak kapasitesi 953.308'e çikarlmis ve talebi karsilama orani artirilmistir. Onümüzdeki dönemde de ülke genelinde kapasite artigina devam edilecektir.
b) Amaç
Tüm bireylerin kapsayicilik ilkesi esasinda nitelikli bir egitime ve hayat boyu ögrenme imkânlarina esit sartlarda erisimi saglanarak akademik, sosyal ve mesleki becerilerinin uluslararasi standartlara uygun bir sekilde gelistirilmesi, analitik düsunme, finansal okuryazarlik, isbirlikçi çalisma ve liderlik alanlarinda yetkinlik sahibi olmalarinin saglanmasi, milli, manevi, ahlaki, insani ve toplumsal degerleri içsellestirmis, ait oldugu aile ve topluma karsi sorumluluk sahibi bireyler olarak yetismeleri temel amaçtir.
Erken yaslarda bireylerin yetenek ve kapasitelerinin kesfedilerek bilim, teknoloji ve mesieki kariyer alanlarinda uygun kabiliyetieri gelistirebilecegi alanlara yonlendirilmesi, ayrica kisisel ilgi alanlari dikkate alinarak kültür, sanat, spor ve dil yetkinlikleri kazandirilarak geng yasta belirli alanlarda beceri sahibi, üretken ve sosyal birer vatandas olarak toplumsal is bölümünde yer almalarinin saglanmasi hedeflenmektedir.
Kalite ve sonug odakli bir yönetim anlayisiyla ülkemizin ihtiyaçlari dogrultusunda evrensel bilgi üretimine katki sunacak yetkinlikte akademik kadrolarin ve nitelikli insan gücünün yetistirilmesini hedef alan, uluslararasi ogrenciler ve alaninda bagarili akademisyenler için üniversitelerimizi çekim merkezi haline getirecek yenilikçi ve rekabetçi bir yüksekögretim sisteminin olusturulmasi amaçlanmaktadir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Çocuklarin kaliteli, evrensel, ücretsiz ve okul öncesi egitime erisimlerinde firsat esitligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.661) | Çocuklarin kaliteli, evrensel, ücretsiz ve okul öncesi egitime erisimlerinde firsat esitligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.661) | Çocuklarin kaliteli, evrensel, ücretsiz ve okul öncesi egitime erisimlerinde firsat esitligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.661) |
| Tedbir 661.1. Okul öncesine erisimin artirilmasi için gerekli fiziki ve beseri altyapi saglanacaktir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Okul öncesine erisimin arturilmasi için gerekli fiziki ve beseri altyapinin artirilmasina yönelik çalismalar yapllacaktir. |
| Tedbir 661.4. Okul öncesiyle ilgili kalite standartlari belirlenecek, izleme ve degerlendirme sistemi gelistirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S) | 1. Okul öncesi egitimde okul aile is birligi gelistirilerek çocuklarin bütüncül gelisimlerini destekleyecek izleme ve degerlendirme sistemi kurulacaktir. 2. Egitim politikalarinin etkisi verilere dayali olarak izlenecek ve degerlendirilecektir. |
| Çocuklarin ruhsal ve bedensel geligimlerini gözeten, çocuk güvenligini ve çocujun iyi olma halini destekleyen egitim ortamlari saglanacak, egitim digina çikma ve okuldan kopma riski | Çocuklarin ruhsal ve bedensel geligimlerini gözeten, çocuk güvenligini ve çocujun iyi olma halini destekleyen egitim ortamlari saglanacak, egitim digina çikma ve okuldan kopma riski | Çocuklarin ruhsal ve bedensel geligimlerini gözeten, çocuk güvenligini ve çocujun iyi olma halini destekleyen egitim ortamlari saglanacak, egitim digina çikma ve okuldan kopma riski |
| Tedbir 662.4. Okuldan kopma riski olan çocuklarn egitim sistemi içerisinde kalmalari ve egitim disina gikan çocuklarin yeniden egitim sistemine döndürülmesi için ögrencilerin sosyal ve akademik becerilerini izleyen takip mekanizmasi olusturulacak, bu takip mekanizmasi araciligiyla riskleri önleyici tedbirler aile ve okul isbirligiyle alinacaktir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | bulunan ögrencilere yönelik önleyici mekanizmalar olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.662) 1. Aile egitimi ve katrlimi çalismalari daha islevsel hale getirilecektir. 2. 14-18 yas araliginda yer alan ortaögretim çag nüfusundaki okul disi kalmis ögrencilerin egitim hayatina katilmasi saglanacaktir. 3. Tüm egitim kademelerinde okullagma ve tamamlama oranlari artirilacak, devamsizlik oranlari azaltilacaktir. |
| Ögrenciler arasindaki bagari farki ile okullar arasindaki nitelik farki azaltilacak, tüm okullarda nitelikli ve kapsayici egitim hizmet sunumu saglanacak, bu amaçla insar kaynaginin niteligi artirilacak ve egitim sürecinin önemli bir parçasi olan ailelerin bi kapsamda daha fazla katki saglamalarna yönelik egitim faaliyetleri yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.663) | Ögrenciler arasindaki bagari farki ile okullar arasindaki nitelik farki azaltilacak, tüm okullarda nitelikli ve kapsayici egitim hizmet sunumu saglanacak, bu amaçla insar kaynaginin niteligi artirilacak ve egitim sürecinin önemli bir parçasi olan ailelerin bi kapsamda daha fazla katki saglamalarna yönelik egitim faaliyetleri yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.663) | Ögrenciler arasindaki bagari farki ile okullar arasindaki nitelik farki azaltilacak, tüm okullarda nitelikli ve kapsayici egitim hizmet sunumu saglanacak, bu amaçla insar kaynaginin niteligi artirilacak ve egitim sürecinin önemli bir parçasi olan ailelerin bi kapsamda daha fazla katki saglamalarna yönelik egitim faaliyetleri yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.663) |
| Tedbir 663.1. Okul bazli performans degerlendirme sistemine geçilerek düsük seviyede gelisim gösteren okullarin okul gelisim düsüklügünün nedeni analiz edilerek gerekli önlemler alinacaktir. | Milli Egitim Bakanligi (S) | 1. Yönetimin bütün kademelerinde gerçeklestirilen faaliyet ve islemlerin planlanmasi, uygulanmasi ve kontrolü asamalarindaki etkililigin, ekonomikligin ve verimliligin degerlendirilmesi amaciyla performans denetimleri artinilacaktir. |
| Tedbir 663.4. Destekleme programlarina ögrenci yönlendirmeleri etkin hale getirilecek ve bu yönlendirmelerde ögrencilerin duygusal ve sosyal gelisim alanlari dikkate alinacak, destekleme programlarinin erken yaslarda da | Milli Egitim Bakanligi (S) | 1. Ögrencilerin bilimsel, kültürel, sanatsal, sportif, toplum hizmeti etkinliklerine katilimi artirmak amaciyla çok yönlü destekleme ve izleme-degerlendirme mekanizmalari hayata geçirilecektir. 2. Temel egitimde ögrenme süreglerinin iyilestirilmesi amaciyla izleme ve degerlendirme çalismalari yürütülecektir. |
|---|---|---|
| uygulanmasi saglanacaktir. Kaliteli egitime erisimde firsat esitligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.664) | uygulanmasi saglanacaktir. Kaliteli egitime erisimde firsat esitligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.664) | uygulanmasi saglanacaktir. Kaliteli egitime erisimde firsat esitligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.664) |
| Tedbir 664.1. Okul disindaki çevresel faktörler kaynakli farkhiklarin, nitelikli egitime erigimdeki etkisinin giderilmesi için verilen egitim destekleri ve burslar hedefli programlar seklinde uygulanacak, bu desteklerin nitelikli egitime erisim üzerindeki etkisi analiz | Milli Egitim Bakanligi (S) | 1. Okul öncesi egitimde kirtasiye ödenegi düzenli olarak okul öncesi egitim kurumlarina aktarilacak ve tasimali egitim gören ögrencilere ücretsiz ögle yemegi hizmeti verilerek desteklerin etki analizi yapilacaktir. |
| edilecektir. Bireyin geligimini temel alan ve uzun vadeli ögrenme sürecini de içeren ölçme ve degerlendirme sistemi olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.665) | edilecektir. Bireyin geligimini temel alan ve uzun vadeli ögrenme sürecini de içeren ölçme ve degerlendirme sistemi olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.665) | edilecektir. Bireyin geligimini temel alan ve uzun vadeli ögrenme sürecini de içeren ölçme ve degerlendirme sistemi olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.665) |
| Tedbir 665.4. Türkçenin dogru ve güzel kullanimini gelistirmek amaciyla dört temel becerinin degerlendirilmesine yönelik olçme araglari gelistirilecektir. | Milli Egitim Bakanlig (S), TDK | 1. Türkçenin dogru ve güzel kullanimini gelistirmek amaciyla dört temel becerinin degerlendirilmesine yönelik ölgme araçlari gelistirilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Egitim sistemi olaganüstü durumlara karsi daha dayanikli ve esnek bir yaprya | Egitim sistemi olaganüstü durumlara karsi daha dayanikli ve esnek bir yaprya | Egitim sistemi olaganüstü durumlara karsi daha dayanikli ve esnek bir yaprya |
| kavusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.666) Tedbir 666.2. Olaganüstü durumlarda egitimin kesintiye ugramasinin ögrenme kayiplari üzerindeki etkisini telafi edici çaligmalar yürütülecektir. | Milli Egitim Bakanligr (S) | 1. Egitim Bilisim Agi Portalinin içerigi ögretim programlari ile uyumlu hale getirilerek zenginlestirilecek ve Portalin etkin kullanimi yayginlastirilacaktir. 2. Yüz yüze egitimin tamamen kesintiye ugradigi kriz dönemlerinde uzaktan egitim ile egitim süreci kesintisiz sürdürülecektir. 3. Gelistirilen ya da destek saglanan platformlardan kesintisiz hizmet |
| sunulacaktr. Egitimde teknolojinin dogru kullanimi saglanacak, teknoloji okuryazarligi artirilacak ve teknoloji kullanimindan kaynakli esitsizlikler azaltilacaktir. (Kalkinma Plani p.667) | sunulacaktr. Egitimde teknolojinin dogru kullanimi saglanacak, teknoloji okuryazarligi artirilacak ve teknoloji kullanimindan kaynakli esitsizlikler azaltilacaktir. (Kalkinma Plani p.667) | sunulacaktr. Egitimde teknolojinin dogru kullanimi saglanacak, teknoloji okuryazarligi artirilacak ve teknoloji kullanimindan kaynakli esitsizlikler azaltilacaktir. (Kalkinma Plani p.667) |
| içerikler zenginlestirilecektir. | Milli Egitim Bakanligr (S) | 1. Ögretmenlerin yenilikçi teknolojileri ve dijital araçlari etkin kullanmalarini destekleyecek teknoloji odakli ögrenme senaryolari gelistirilecektir. |
| Ögretmen yetistirme ve gelistirme süreci; meslege kabulden önceki egitimden baslanarak meslege kabul, mesleki gelisim ve kariyer geligimi gibi tüm asamalari, ihtiyaçlar dogrultusunda yeniden yapilandinilacak, böylece ögretmenlik mesleginin niteligi ve | Ögretmen yetistirme ve gelistirme süreci; meslege kabulden önceki egitimden baslanarak meslege kabul, mesleki gelisim ve kariyer geligimi gibi tüm asamalari, ihtiyaçlar dogrultusunda yeniden yapilandinilacak, böylece ögretmenlik mesleginin niteligi ve | Ögretmen yetistirme ve gelistirme süreci; meslege kabulden önceki egitimden baslanarak meslege kabul, mesleki gelisim ve kariyer geligimi gibi tüm asamalari, ihtiyaçlar dogrultusunda yeniden yapilandinilacak, böylece ögretmenlik mesleginin niteligi ve |
|---|---|---|
| Tedbir 668.1. Ogretmenlerin mesleki gelisiminde nitelik ve niceligi artirmak için mesleki gelisim topluluklari, okul temelli mesleki gelisim, ögretmen- yönetici hareketlilik programlari gibi yeni yaklasimlari da içeren isbirligine dayali, planli, erisilebilir, sürdürülebilir, izlenebilir ve mesleki uygulamalar ile bütünlesik bir | toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.668) Milli Egitim Bakanligi (S) | 1. Mesleki geligimde yeni yaklasimlar kapsaminda düzenlenen faaliyetlerinin yayginlasmasiyla ögretmenlerin karsiikli olarak mesleki uzmanlik bilgilerini artirmaya ve fark olusturan egitim kurumlarindaki iyi uygulamalarin paylasilarak ögretmenler arasi mesleki gelisim firsatlarinin artirilmasini saglamaya yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| model gelistirilecektir. Okul yönetim sistemi iyilestirilerek okullardaki karar alma sürecine tüm paydaslarin dâhil edilmesine imkân saglanacak, okul yönetiminde katilimalikla birlikte egitimin kalitesi | model gelistirilecektir. Okul yönetim sistemi iyilestirilerek okullardaki karar alma sürecine tüm paydaslarin dâhil edilmesine imkân saglanacak, okul yönetiminde katilimalikla birlikte egitimin kalitesi | model gelistirilecektir. Okul yönetim sistemi iyilestirilerek okullardaki karar alma sürecine tüm paydaslarin dâhil edilmesine imkân saglanacak, okul yönetiminde katilimalikla birlikte egitimin kalitesi |
| Tedbir 670.2. Okul gelir ve giderlerinin bilgi ve iletisim altyapisi gelistirilerek "Bütçe- Yatirim Izleme ve Takip Sistemi" ile düzenli takibi yapilacak, seffafligi saglanacak, bu veriler okullarin karar alma | artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.670) Milli Egitim Bakanligi (S) | 1. Kaynaklarin etkin, verimli ve ekonomik kullanilmasi igin bütçe-yatirim izleme ve takip sistemi etkin bir sekilde kullanilacaktir. |
| süreclerinde dikkate alinacaktir. iklim degisikligi ile mücadele basta olmak üzere sürdürülebilir kalkinma bilincinin tüm ögrencilerde olusturulmasi saglanacak, egitim mekânlari yesil dönüsümü saglayacak sekilde | süreclerinde dikkate alinacaktir. iklim degisikligi ile mücadele basta olmak üzere sürdürülebilir kalkinma bilincinin tüm ögrencilerde olusturulmasi saglanacak, egitim mekânlari yesil dönüsümü saglayacak sekilde | süreclerinde dikkate alinacaktir. iklim degisikligi ile mücadele basta olmak üzere sürdürülebilir kalkinma bilincinin tüm ögrencilerde olusturulmasi saglanacak, egitim mekânlari yesil dönüsümü saglayacak sekilde |
| tasarlanacaktir. (Kalkinma Plani p.672) Tedbir 672.1. Disiplinler üstü bir yaklasimla iklim degisikligi ve sürdürülebilir kalkinma, tüm ögretim programlarina dâhil edilecektir. | Milli Egitim Bakanlig! (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Ögrenci, ögretmen ve velilerin toplumsal sorumluluk ve gönüllülük faaliyetleri ile çevrelerine karsi duyarhiklarinin ve farkindaliklarinin artinilmasi amaciyla sürdürülebilir yasam için sürdürülebilir çevre projesi baslatilacaktir. 2. Iklim degisikligi ve sürdürülebilir kalkinma, tüm ögretim programlarina dâhil edilecektir. 3. Sürdürülebilir kalkinma hedeflerine uygun bir yaklagimla toplumda çevre ve iklim degisikligi bilinci olusturulmasini teminen ögretmenler için hizmetiçi |
| egitimler düzenlenecektir. Hayat boyu ögrenmeye katihim ve belge çesitliligi artirilacak, kazanimlarin belgelendirilmesi tesvik edilecek, hayat boyu ögrenme sisteminin isgücü piyasasinin talep ettigi becerileri kazandirmasi ve bu becerilerin is ve sosyal yasamda etkin kullanimi saglanacaktir. (Kalkinma | egitimler düzenlenecektir. Hayat boyu ögrenmeye katihim ve belge çesitliligi artirilacak, kazanimlarin belgelendirilmesi tesvik edilecek, hayat boyu ögrenme sisteminin isgücü piyasasinin talep ettigi becerileri kazandirmasi ve bu becerilerin is ve sosyal yasamda etkin kullanimi saglanacaktir. (Kalkinma | egitimler düzenlenecektir. Hayat boyu ögrenmeye katihim ve belge çesitliligi artirilacak, kazanimlarin belgelendirilmesi tesvik edilecek, hayat boyu ögrenme sisteminin isgücü piyasasinin talep ettigi becerileri kazandirmasi ve bu becerilerin is ve sosyal yasamda etkin kullanimi saglanacaktir. (Kalkinma |
| ögrenme konusunda kamuoyunda farkindalik olusturulacak, uzun süreli issizler ile isgücünde olup is aramayi birakan pasif isgücüne yönelik hayat boyu ögrenme faaliyetleri özendirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S) | 1. Sektör is birliginde hayat boyu ögrenme kapsaminda mesleki yaygin egitimler artinilacaktir. 2. Ozel politika gerektiren gruplara yönelik açilan kurslara katilan kursiyer sayisi artirilacaktir. |
| Geçici koruma altinda bulunan bireylerin egitime erisimi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.676) | Geçici koruma altinda bulunan bireylerin egitime erisimi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.676) | Geçici koruma altinda bulunan bireylerin egitime erisimi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.676) |
|---|---|---|
| Tedbir 676.2. Geçici koruma altinda bulunan ögrencilere, ihtiyac duyulmasi halinde uzun vadeli telafi edici egitimler verilecek ve bu ögrencilerin ögrenme kayiplar r azaltilacaktir. | Milli Egitim Bakanligi (S), icisleri Bakanligr | 1. Geçici koruma altinda bulunan bireylerin egitimde esitlik ve kapsayicilik ilkesine uygun gekilde desteklenmelerini ve egitim sistemine uyumlarini saglamak amaciyla uyum egitimleri, dil destegi, kültürel farkindalk programlari gibi kaynaklardan yararlanarak örgün egitim ve yaygin egitim imkânlarindan en üst düzeyde faydalanmalari saglanacaktir. |
| Tedbir 676.3. Geçici koruma altinda bulunan ögrencilere yönelik hedefli bilinclendirme kampanyalari uygulanacak, mesleki ve teknik egitime erisimleri artirilacaktir. | Milli Egitim Bakanlig (S), içisleri Bakanligr | 1. Geçici koruma altinda bulunan ögrencilere yönelik açilan kurslara katilan kursiyer sayisi artinilacaktir. |
| Mesleki ve teknik egitimde özel sektörle isbirligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.678) | Mesleki ve teknik egitimde özel sektörle isbirligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.678) | Mesleki ve teknik egitimde özel sektörle isbirligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.678) |
| Tedbir 678.1. Tüm paydaslarin rollerinin ve sorumluluklarinin tanimlanacagi mesleki egitim yönetim modeli gelistirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, YOK, Üniversiteler, TOBB, OSB'ler, Ilgili Meslek Kuruluslari ve STK'lar | 1. Sektörle is birligi yapilarak sektörün talep ettigi alanlarda sektör içi okul modeli gelistirilecektir. |
| Mesleki ve teknik egitim alan bireylerin isgücü piyasasina geçisleri kolaylastirilacaktir. | Mesleki ve teknik egitim alan bireylerin isgücü piyasasina geçisleri kolaylastirilacaktir. | Mesleki ve teknik egitim alan bireylerin isgücü piyasasina geçisleri kolaylastirilacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.680) Tedbir 680.1. isgücü piyasasi ile mesleki ve teknik egitim arasindaki uyumun gelistirilmesi igin genglerin isgücü piyasasinin ihtiyaçlari dogrultusunda tercih yapmalari saglanacak, öncelikli sektörlerdeki mesleki ve teknik egitime yönelimin aglanmasi igin burs, egitin estegi gibi çesitli tesvi | Milli Egitim Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, TOBB, OSBler, Ilgili Meslek Orgütleri, STK'lar | 1. Mesleki ve teknik egitimde rehberlik ve kariyer gelisimi faaliyetleri kapsaminda ilgi envanterleri ve yetenek testleri gelistirilecek alan ve dal seçimlerinin bu testlere uygun olarak yapilmasi saglanacaktir. 2. Akademik egitim alan ortaögretim ögrencilerinin ögrenim dönemi içerisinde mesleki egitim merkezleri üzerinden meslek edinme imkânlari gelistirilecektir. |
| yetkinligi olmak üzere güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.681) | yetkinligi olmak üzere güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.681) | yetkinligi olmak üzere güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.681) |
| Tedbir 681.1. Yabanci dilde uluslararasi standartlarda egitim verilerek ögrencilerin ileri düzeyde okuma, anlama, konusma ve yazma becerilerini edinmeleri saglanacaktir. | Milli Egitim Bakanlig (S) | 1. Yabanci dil egitimine yönelik politikalar güncel yaklasimlarla uyumlu olarak ele alinarak dinleme, konusma, okuma ve yazma alanlarindaki beceriler gelistirilecek ve ögretim programlarinda kullanilan dil yeterlik çerçevesi ile ilgili hizmet içi egitimler yapilarak ögretmenlerin bilgi ve becerileri artirilacaktir. |
| 2. Ögrencilerin yabanci dil becerilerinin gelistirilmesi igin ortaokul besinci siniflarda uygulanan yabanci dil hazirlik sinifi Ingilizce ve Almanca olarak yapilandirilacak ve belirlenen okullarda 2023-2024 egitim ögretim yilinda pilot uygulama yapilacaktir. 3. Yabanci dil egitimine iliskin materyaller zenginlestirilecek, dinleme, konusma, okuma ve yazma alanlarindaki becerilerin tümünü ölgmeye yönelik sistem | ||
|---|---|---|
| gelistirilecektir. Üniversitelerin nitelik yönünden gelisimlerinin izlenmesi ve yönlendirilmeleri saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.682) | gelistirilecektir. Üniversitelerin nitelik yönünden gelisimlerinin izlenmesi ve yönlendirilmeleri saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.682) | gelistirilecektir. Üniversitelerin nitelik yönünden gelisimlerinin izlenmesi ve yönlendirilmeleri saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.682) |
| Tedbir 682.1. Yüksekögretim Kurulu (YÖK) ve üniversitelerde, veriye dayali politika gelistirme süreçlerinin ve büyük verinin kullanimi yayginlastirilacak, üniversitelerin performans göstergeleri kapsaminda güncel verileri takip edilerek performans degerlendirme raporlari belirli araliklarla paylagilacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Yüksekögretim Kurulu Büyük Veri Projesi kapsaminda güncel veriler takip edilerek performans degerlendirme raporlari hazirlanacaktir. |
| Tedbir 682.2. Alan bazli eslestirmeler araciligiyla yüksekögretim kurumlari arasinda isbirligini artirmaya yönelik modeller gelistirilecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Öncelikli Alanlarda Uzmanlasan Üniversiteler Programi baslatilacaktir. |
| Tedbir 682.3. Yüksekögretim kontenjanlarinin üniversitelerin kapasiteleri ölçüsünde, sektörel isgücü arz ve talebinin mevcut durum ve öngörülerle uyumlu olarak ve bölgesel ihtiyaçlarin dikkate alinarak belirlenmesi saglanacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Yüksekögretim Egitim Programlari Danisma Kurulu yilda en az iki defa toplanacaktir. 2. Mezunlarin istihdam durumlarnin takibinin yapilmasi amaciyla Yüksekögretim Kurulu bünyesinde yazilim gelistirilecektir. |
| Tedbir 682.4. Üniversitelerin yönetisimi gelistirilecek, bu kapsamda, yerelde mütevelli heyet veya istisari mahiyette mekanizmalar olusturularak üniversite - özel sektör - yerel yönetim - STK isbirligi güçlendirilecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Arastirma altyapilarinin üniversiteler arasinda, diger kamu kurumlar ve özel sektörle ortak kullanimi saglanacaktir. 2. Arastirma üniversiteleri bünyesinde olusturulan ve yurt içinden ve yurt disindan bilim insanlari, is insanlari ve önde gelen STK üyelerinden olusan Danigma Kurullarnin diger üniversiteler arasinda da yayginlastinilmasi saglanacaktir. |
| Tedbir 682.5. "Bölgesel" Kalkinma Odakli Misyon Farklilasmasi ve ihtisaslasma Projesi"nin etkinligi artrilacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Bölgesel Kalkinma Odakli Misyon Farklilagmasi ve Ihtisaslasma Projesi kapsaminda performans degerlendirme ölçütleri dikkate alinarak uygulama sonuçlarinin izleme ve degerlendirmesi saglanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 682.7. Afik ögretim yetiskin egitimi ve hayat boyu ögrenme odakli olarak yeniden yapilandirilacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Hayat boyu kendilerini yenilemeleri ve gelistirmeleri için, yetiskinlere yönelik açikögretim programlari tasarlanacaktir. |
| Akademik personelin niteligi yükseltilecektir. (Kalkinma Plani p.683) | Akademik personelin niteligi yükseltilecektir. (Kalkinma Plani p.683) | Akademik personelin niteligi yükseltilecektir. (Kalkinma Plani p.683) |
| Tedbir 683.1. Universitelerin atama ve yükseltme kriterlerinin alt sinin merkezi olarak belirlenecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Yüksekögretimde atama ve yükseltme kriterlerine yönelik mevzuat düzenlemesi yapilacaktir. |
| Tedbir 683.2. Akademisyenlere yönelik projeye dayali esnek istihdam modelleri gelistirilecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Projeye dayali esnek istihdam modelleri konusunda çalisma yapilacaktir. |
| Tedbir 683.3. Akademisyenlere yönelik yurt içi ve yurt disi üniversiteler arasindaki misafir ögretim üyesi uygulamasi yayginlasturilacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Öncelikli arastirma konularinda ögretim üyesi hareketiligini artirmaya yönelik proje gelistirilecektir. |
| Üniversite ögrencilerinin ve mezunlarinin mesleki yetkinlikleri artirilacaktir. (Kalkinma Plani | Üniversite ögrencilerinin ve mezunlarinin mesleki yetkinlikleri artirilacaktir. (Kalkinma Plani | Üniversite ögrencilerinin ve mezunlarinin mesleki yetkinlikleri artirilacaktir. (Kalkinma Plani |
| p.684) Tedbir 684.1. Sektör temsilcilerinin katilimiyla programlarin olusturulmasi, yeterliliklerin belirlenmesi ve uygulamali egitimlerin sektörle birlikte yürütülmesi saglanacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Bilisim alaninda tüm paydaslarin katilimiyla yeni program içerikleri üretilecektir. |
| Tedbir 684.2. Üniversitelerde kariyer merkezlerinin kapasitelerinin gelistirilmesi, üniversite ögrencilerine ve mezunlarina yönelik kariyer rehberligi ve danismanligi faaliyetleri yayginlastirilarak bu faaliyetterin erisilebilirligi desteklenecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Üniversitelerde düzenlenen kariyer günlerinin etkinligi ve niteligi artinilacaktir. |
| Tedbir 684.3. Mezunlarin isgücü piyasasi performanslari düzenli takip edilerek ilgili göstergelerde üniversitelerin gelisimlerinin izlenmesi saglanacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Üniversiteler tarafindan, program bazinda mezunlarin istihdam durumlarinin takibi igin yazilim gelistirilecektir. |
| Tedbir 684.4. Üniversitelerin yetkin olduju alanlarda ögrencilerin mesleki ve teknik bilgi ve tecrübelerinin artinilmasi amaciyla sanayi isbirlikleri ve ortak egitim modellerinin tesisine yönelik çalismalar yapilacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Yüksekögretim ögrencilerinin ihtiyaç duyulan alanlarda en az bir dönem uygulamali egitim almalarina yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Yüksekögretimin uluslararasilagma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararasi ögrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkinma Plani | Yüksekögretimin uluslararasilagma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararasi ögrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkinma Plani | Yüksekögretimin uluslararasilagma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararasi ögrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkinma Plani |
|---|---|---|
| p.685) Tedbir 685.1. Yabanci dilde egitim veren programlarin niteligi artirilacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Yabanci dilde egitim veren programlarin niteliginin artirilmasini teminen asgari kriterler gelistirilecektir. |
| Tedbir 685.2. Nitelikli uluslararasi ögrenci sayisinin artinilmasi saglanacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Yüksekögretim sistemindeki nitelikli uluslararasi ögrenci sayisini artirmak igin mevcut kabul ve basvuru kriterleri gelistirilerek sadece Ölçme, Seçme ve Yerlestirme Merkezinin yapmis oldugu Türkiye Yurtdisindan Ogrenci Kabul Sinavinin kabul edilmesi yönündeki çalismalar tamamlanacaktir. |
| Tedbir 685.3. Yüksekögretim kurumlari arasinda uluslararasi isbirlkleri artrilacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Uluslararasi Ortak Diploma Programlarinin niteliginin artirilmasina yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 685.4. Uluslararasi mezunlar ve etkili tanitim çalismalariyla yüksekögretim sisteminin uluslararasi taninirligi saglanacaktir. | YÖK (S), Universiteler | 1. Üniversitelerin uluslararasi mezunlarinin tanitim çalismalarinda etkin olarak kullanilmasi saglanacaktir. |
| Tedbir 685.5. Nitelikli yabanci uyruklu doktorali arastirmaci ve akademisyenlerin istihdamini özendirici ve kolaylastirici çalismalar yürütülecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. ihtiyas duyulan alanlarda yabana uyruklu doktorali uluslararasi bilim insanlarinin istihdami desteklenecektir. |
| Doktorali insan kaynaginin nicelik ve niteligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.686) | Doktorali insan kaynaginin nicelik ve niteligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.686) | Doktorali insan kaynaginin nicelik ve niteligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.686) |
| Tedbir 686.1. Öncelikli sektörler ile gelisme alanlarina odakli doktora programlarinin ilgili sektörle isbirligi içerisinde yürütülmesi saglanacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Universitelerin, öncelikli alanlarda özel sektörle isbirligi icerisinde doktora programlari açmalari tesvik edilecektir. |
| Tedbir 686.2. Üniversitelerin yurt disindaki yetkin üniversitelerle ortak doktora programlari açmalari tesvik edilecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Üniversitelerin, yurt disindaki üniversitelerle ortak doktora programlari agmalari tesvik edilecektir. |
| Tedbir 686.3. Doktora programlari ve ögrenci kabul kosullari gözden gecirilecek, üniversitelerin yetkinlik analizine ve ihtisas alanina uygun doktora programlari Olusturulmasi saglanacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Üniversitelerin doktora programi agma kriterleri niteligi artiracak sekilde gözden geçirilecektir. |
| Tedbir 686.4. Doktora tez danismanliklarini yapacak danismanlarin niteliklerinin mevzuatia tanimlanmasi saglanacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Doktora tez danismanligi yapacak kisilerin üniversite disindan da olabilecek sekilde, alaninda yetkin ve akademik yeterliligi olanlar arasindan seçilmesine yönelik kriterleri igeren düzenleme yapilacaktir. |
| Tedbir 686.5. Akademik ve mesleki doktora ayirimi yapilarak her birinden beklenen kazanimlarin Türkiye Yeterlilikler Çerçevesinde gelistirilmesi, doktora olgunluk düzeyine ulasmis belirli üniversitelerde sanayi doktora programlari gibi mesleki doktora programlarinin olusturulmasi desteklenecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Alaninda yetkinlik düzeyi yüksek olan üniversitelerde özel sektörle isbirligi icerisinde mesleki doktora programlari olusturulacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 686.6. Doktora ve doktora sonrasi arastirmalar için burs çesitliliginin artirilmasi saglanacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Doktorali Genç Arastirmacilar Için Yabanci Dilde Bilimsel Metin Yazma Programi, Doktora Sonrasi Arastirma Projesi, Temel Bilimlerde Genç Beyinler Projesi kapsaminda arastirmacilara burs destegi saglanacaktir. |
| Üniversite kampüslerinin sürdürülebilir ve iklim dostu kampüslere dönüstürülmesi desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.687) | Üniversite kampüslerinin sürdürülebilir ve iklim dostu kampüslere dönüstürülmesi desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.687) | Üniversite kampüslerinin sürdürülebilir ve iklim dostu kampüslere dönüstürülmesi desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.687) |
| Tedbir 687.1. Pilot olarak seçilecek üniversitelerin sifir atik, temiz çevre, enerji verimliligi ve yenilenebilir enerji kaynaklari alaninda durumlarinin tespit edilerek sürdürülebilir ve iklim dostu kampüslere dönüsüm projeleri hazirlanacaktir. | YÖK (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanliji, Enerji Tabii Kaynaklar Bakanligi, Universiteler | T 1. 11 pilot üniversiteden secilecek ögretim üyeleri tarafindan yapilacak çalismalar kapsaminda üniversitelerde iklim dostu kampüslere dönüsüm projeleri hazirlanacaktir. |
| Tedbir 687.2. Sürdürülebilir ve iklim dostu kampüs hedefine ulasmada alternatif finansman araçlarina erisim saglanacaktir. | YOK (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanliji, Enerji Tabii Kaynaklar Bakanligi, Üniversiteler | 1. Yeni finansman yöntemleri üzerinde çalisilacaktir. |
| Yüksekögretimde dijital dönüsüm saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.688) | Yüksekögretimde dijital dönüsüm saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.688) | Yüksekögretimde dijital dönüsüm saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.688) |
| Tedbir 688.1. Yüksekögretimde dijital olgunluk modelinin olusturulmasi desteklenecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Yüksekögretimde dijital olgunluk modeli akademisyenlerin etkin katilimiyla olusturulacaktir. |
| Tedbir 688.2. Üniversitelerde kurumsal bulut hizmetlerinin sunulmasi, yapay zekâ, robotik ve artirilmis gerçeklik basta olmak üzere bilgi ve iletisim teknolojileri kapsaminda arastirma ve egitim amaçli kullanilabilecek yazilim, araç ve ekipmanlara erisimin saglanmasi desteklenecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. ilgili devlet kurumlariyla isbirlikleri yapilarak bulut hizmetleri basta olmak üzere bilisim hizmetlerinde harcamalarr etkinlestirilmesine ve mükerrer harcamalarin önlenmesine yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 688.3. Bilgi ve Iletisim Güvenligi Rehberini odak alan, üniversitelerin dijital altyapilarinin ve bilgi güvenliklerinin saglanmasini hedefleyen calismalar tamamlanacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Üniversitelerdeki bilgi güvenligine yönelik çalismalar hizlandirilacaktir. |
| Tedbir 688.4. Üniversitelerin dijital dönüsümünde ve dijital yayin alimlarinda fayda- maliyet etkinligini hedefleyen yerli ve milli yazilimlarin önceliklendirildigi bulut tabanli uygulamalar kullanilacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Üniversitelerin dijital dönüsümünde ve dijital yayin alimlarinda mükerrer harcamalarin önlenmesine yönelik yerli ve millil yazilimlarin önceliklendirildigi çalismalar tamamlanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 688.5. Üniversitelerin idari personellerinin bilgi ve iletisim güvenligine yönelik kapasitesi gelistirilecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. idari personellere yönelik bilgi ve iletisim güvenligine iliskin hizmet igi egitimler verilecektir. |
| Tedbir 688.6. 5G ve ötesi yeni nesil iletisim teknolojilerinde yazlim, donanim ve altyapi alanlarinda, nesnelerin interneti, yapay zekâ, büyük veri, kuantum, siber güvenlik, akilli ulasim, artirilmis gerçeklik gibi gelisen teknoloji alanlarinda nitelikli insan gücü yetistirilmesi çalismalarina agirlk verilecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Yapay zekâ, büyük veri ve siber güvenlik alanlarinda yüksekögretim programlari açilacaktir. |
| Üniversitelerin öz gelirleri artinlarak finansal sürdürülebilirligi güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.689) | Üniversitelerin öz gelirleri artinlarak finansal sürdürülebilirligi güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.689) | Üniversitelerin öz gelirleri artinlarak finansal sürdürülebilirligi güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.689) |
| Tedbir 689.1. Basta çözüm ortagi olarak reel sektör etkilesiminin artirilmasi olmak üzere öz gelirleri ve finansman cesitiligi artirilarak üniversitelerin geligimine daha fazla kaynak saglanacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Üniversitelerin finansman cesitiligini artirmaya iliskin mevzuat hazirlanacaktir. |
| Tedbir 689.2. Üniversitelere yapilacak yardim ve bagislar tesvik edilecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Bagis ve yardimlara yönelik tesvik edici düzenlemeler yapilacaktir. |
| Tedbir 689.3. Yüksekögretimde rekabetçi ortamin gelistirilmesi amaciyla kamu üniversitelerinin merkezi idareden aldiklari bütgenin belirli oranda performanslari ile iliskilendirilmesi saglanacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Akademik Tesvik Yönetmeliginde etkinligi artirici düzenlemeler yapilacaktir. |
| Universitelerdeki idari ve teknik personel niteligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.690) | Universitelerdeki idari ve teknik personel niteligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.690) | Universitelerdeki idari ve teknik personel niteligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.690) |
| Tedbir 690.1. Universitelerde verimliligi dügüren farkli istihdam statüleri gözden gegirilerek yeni bir personel rejimi olusturulacak ve kurumsal kapasite gelistirilecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Universitelerde verimliligi artiracak idari ve teknik personel düzenlemeleri yapilacaktir. |
| Tedbir 690.2. Arastirma altyapilarinda yüksek nitelikli teknik personelin gorevlendirilmesi saglanacaktir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Arastirma altyapilarinda nitelikli personellerin istihdamina yönelik düzenlemeler tamamlanacaktir. |
|---|---|---|
| Universitelerdeki TTO'lar güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.691) | Universitelerdeki TTO'lar güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.691) | Universitelerdeki TTO'lar güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.691) |
| Tedbir 691.1. TTO'lar bölgesel öncelikler ve tematik dikey eksenler özelinde yapilandirilacaktir. | YOK (S), | 1. Ilgili paydaslarla yapilacak degerlendirmeler dogrultusunda mevzuatin iyilestirilmesine yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 691.2. TTOlarda yürütülen faaliyetlerde ilave destekler saglanacaktir. | YÖK (S), | 1. Teknoloji transfer ofislerine saglanan desteklerinin etkinligi artirilacaktir. |
| Yüksekögretim düzeyinde mesleki ve teknik egitim güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.692) | Yüksekögretim düzeyinde mesleki ve teknik egitim güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.692) | Yüksekögretim düzeyinde mesleki ve teknik egitim güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.692) |
| Tedbir 692.1. Meslek yüksekokullarinin müfredatlari Mesleki Yeterlilik Kurumu tarafindan yayimlanan standartiar ve yeterlilikler çerçevesinde güncellenecektir. | YÖK (S), Üniversiteler | 1. Mesleki Yeterlilik Kurumu ile yapilacak ortak çalismalar kapsaminda meslek yüksekokullari programlari ve müfredatlari güncellenecektir. |
| Yüksekögretim sisteminde kalite güvencesi kültürü yayginlastirilacak ve güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.693) | Yüksekögretim sisteminde kalite güvencesi kültürü yayginlastirilacak ve güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.693) | Yüksekögretim sisteminde kalite güvencesi kültürü yayginlastirilacak ve güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.693) |
| Tedbir 693.1. Yüksekögretimde kurumsal akreditasyon ile program akreditasyonu gelistirilecektir. | YÖK (S) | 1. Yüksekögretim kurumlarinda kalitenin benimsenmesini ve yayilmasini saglayarak ulusal kalite güvence sistemi güglendirilecek ve kurumsal akreditasyon programinin uygulanmasi tüm üniversitelere yayginlastirilacaktir. 2. Program akreditasyonu alaninda faaliyet gösteren akreditasyon derneklerinin sayisi artinilacak ve dis degerlendirme programlarinda görev alan degerlendiriciler ile degerlendirmeye katilan yüksekögretim kurumlari desteklenecektir. |
| Tedbir 693.2. Kalite güvencesi, stratejik planlama, performans ve veri yönetimi sistemlerinin entegrasyonu saglanacaktir. | Yüksekögretim Kalite Kurulu (S) | 1. Ulusal kalite güvence sistemiyle uyumlu olarak bütünlesik kalite yönetimi bilgi sistemi gelistirilecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| 4-5 Yas Net Okullasma Orani | Yüzde | 56,7 (3) | 64,7 (4) | |
| 14-17 Yas Kiz Çocuklarinin Net Okullagma Orani | Yüzde | 91,6 (3) | 94,2 (4) | 94,5 |
| Sinif Tekrari Yapan Ögrenci Orani (9. Sinif) (4) | Yüzde | 7,12 | ||
| Hayat Boyu Ogrenmeye Kattlm Oran (5) | Yüzde | 6,7 | ||
| Doktorali Mezun Sayisi | Kisi | 10 726 | 12 419 | 14 200 |
| Dünya Akademik Basari Siralamasinda Ilk 500'e Giren Üniversite Sayisi (6) | Adet | 1 | 3 | 4 |
| Küresel Ölgekteki Yesil Kampüs Siralamasinda ilk 100'e Giren Üniversite Sayisi (6) | Adet | 4 | 5 |
(1) Gerçeklesme Tahmini, (2) Program, (3) MEB 2021-2022 örgün egitim istatistikleri verisidir.
Kaynak: MEB ve YÖK
(4) MEB 2022-2023 örgün egitim istatistikleri verisidir. (5) 25-64 yag nüfusundaki yetiskinler arasinda aragtirmanin yapildigi son dört hafta igerisinde herhangi bir egitim programina katilanlarin oranidir. (6) Uluslararasi taninirligi ve geçerliligi olan siralamalar baz alinacaktir.
2.3.2. Istihdam ve Çalisma Hayati
a) Mevcut Durum
Geçtigimiz yillarda pandemi ve olumsuz küresel geligmeler neticesinde bozulan isgücü göstergeleri 2022 yilinda düzelme sürecini devam ettirmistir. 2022 yilinda istihdam orani ve isgücüne katilma oranlari bir önceki ylla göre 2,3 ve 1,7 puan artarak sirasiyla yüzde 47,5 ve yüzde 53,1 olmustur. 2021 yilinda yüzde 12 olan issizlik orani 2022 yilinda azalarak yüzde 10,4 seviyesine gerilemistir. Istihdam ve isgücünün temel göstergelerinde yasanan iyilegme ile uyumlu olarak 2022 yilinda geng issizliginde de azalma meydana gelmistir. Bahse konu gösterge 2021 yilindaki yüzde 22,6 seviyesinden 3,2 puan azalarak 2022 yilinda yüzde 19,4 düzeyine inmistir. 2022 yilinda toplam istihdam bir önceki yila göre yaklagik 2 milyon kigi artis göstermistir.
Pandemi döneminde azalarak 2020 yilinda 30,8 seviyesine kadar gerileyen kadinlarin isgücune katilim orani 2022 yilinda 35,1 seviyesine yukselmistir. Pandemi öncesinde kadinlarin isgucune katilim oraninin 2019 yilinda yuzde 34,3 oldugu goz onune alindiginda, ilk defa pandemi öncesi seviyenin üzerine giktigi görülmektedir.
Tablo II: 41- Temel istihdam ve isgücü Göstergeleri
| Gösterge | 2020(1) | Türkiye 2021 | 2022 |
|---|---|---|---|
| isgücüne Katilma Orani | 49,1 | 51,4 | 53,1 |
| Kadin | 30,8 | 32,8 | 35,1 |
| Erkek | 67,8 | 70,3 | 71,4 |
| istihdam Orani | 42,7 | 45,2 | 47,5 |
| Kadin | 26,2 | 28,0 | 30,4 |
| Erkek | 59,4 | 62,8 | 65,0 |
| istihdamin Sektörel Dagilimi | |||
| Tarm | 17,7 | 17,2 | 15,8 |
| Sanayi | 20,5 | 21,3 | 21,7 |
| Hizmetler | 55,9 | 55,3 | 56,5 |
| Insaat | 5,8 | 6,2 | 6,0 |
| issizlik Orani | 13,1 | 12,0 | 10,4 |
| Kadin | 14,8 | 14,7 | 13,4 |
| Erkek | 12,4 | 10,7 | 8,9 |
| Genç Igsizligi Orani (15-24) | 24,9 | 22,6 | 19,4 |
(1) Veriler yeni tanim ve kavramlara göre TÜIK tarafindan revize edilmistir.
Kaynak: TÜIK
Çalisma hayatina yönelik olarak geçtigimiz program döneminde 5510 sayili Kanunun geçici 95 inci maddesi ile 8 Eylül 1999 tarihi ve öncesinde uzun vadeli sigorta kollarina tabi olarak çaligmaya baslayanlara 506, 1479, 2925 ve 5434 sayili Kanunlarin ilgili maddelerine göre yas sarti aranmaksizin yaglilik veya emekli ayligi baglanmasi imkâni getirilmistir. Bu kapsamda, yaklasik 2 milyon kisiye aylik baglanmistir.
Ek ödeme dâhil 1.000 TL'nin altinda emekli ayliji alanlarin ayliklarinin 2019 yilinda 1.000 TL'ye gikarilmasi saglanmistir. Bu tutar 2020 yilinda 1.500 TL'ye, 2022 Ocak ödeme döneminde 2.500 TL'ye, 2022 Temmuz ödeme döneminde ise 3.500 TL'ye, 2023 Ocak
(15+ Yas, Yüzde)
ödeme döneminde 5.500 TL'ye, 2023 Mart ödeme döneminde ise 7.500 TL'ye yükseltilmistir. Sosyal devlet ilkesi geregi düsük kazang bildiren sigortalilarin da emekli olduklarinda refahlarinin yükseltilmesini teminen alt sinir ayligi yükseltilmis ve daha az gün ve asgari kazanci olan bir sigortalinin gelir azalmasi bertaraf edilmistir.
6 Subat 2023 tarihinde yasanan deprem felaketi nedeniyle depremden etkilenen illerde bilgi, belge ve beyannamelerinin verilme süreleri, prim borçlari ertelenmistir. 9 Mart 2023 tarihli ve 7440 sayili Bazi Alacaklarin Yeniden Yapilandirimasi ile Bazi Kanunlarda Degisiklik Yapilmasina Dair Kanun ile 6183 sayili Kanun hükümlerine göre takip edilen alacaklar yapilandirma kapsamina alinmistir.
Onuncu ve On Birinci Kalkinma Planlari dönemlerinde alinan tedbirlerin bagariyla yürütülmesi neticesinde isgücünün egitim düzeyinde önemli artiglar yasanmistir. Bununla birlikte, yüksekögretim mezunlarinin istihdamdaki payi 2014 yilindaki yüzde 19,6 seviyesinden 2022 yilinda yüzde 27,6 seviyesine yükselmistir.
TABLO II: 42- Ïsgücünün Egitim Düzeyi
| (Yüzde) | (Yüzde) | (Yüzde) | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Egitim Düzeyi | Ìsgücü | 2014 istihdam | issiz | isgücü | 2022 istihdam | issiz |
| Okuryazar Olmayanlar | 4,1 | 4,2 | 2,6 | 2,5 | 2,6 | 1,5 |
| Lise Alti | 56,0 | 56,2 | 53,1 | 44,7 | 45,3 | 39,6 |
| Lise | 10,4 | 10,1 | 12,4 | 13,3 | 13,0 | 16,2 |
| Mesleki ve Teknik Lise | 9,9 | 9,8 | 10,6 | 11,5 | 11,4 | 12,5 |
| Yüksekögretim | 19,8 | 19,6 | 21,2 | 27,9 | 27,6 | 30,1 |
| Toplam | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 |
Kaynak: TÜIK
iSKUR tarafindan düzenlenen aktif isgücü programlarindan 2022 yilinda 282.599 kisi yararlanmistir. Eylül 2023 itibariyla aktif isgücü programlari kapsaminda yapilan harcamalar yaklagik 9 milyar TL'ye ulasmistir.
TABLO II: 43- iskur Tarafindan Düzenlenen Aktif isgücü Programlarina Yapilan Harcama ve Yararlanan Kisi Sayisi
| Yillar | Mesleki Egitim Kurslar (Kisi) | Toplum Yararina Programlar (Kisi) | isbasi Egitim Programi (Kisi) | Toplam (Kisi) | Harcama (Bin TL) |
|---|---|---|---|---|---|
| 2017 | 117 580 | 266 924 | 297 255 | 775 775 | 4817 443 |
| 2018 | 117 239 | 355 482 | 300 512 | 854 416 | 5 671 410 |
| 2019 | 124 920 | 309 373 | 402 393 | 877 793 | 7 777 460 |
| 2020 | 87 372 | 126 344 | 335 761 | 549 477 | 5 096 950 |
| 2021 | 101 501 | 72 132 | 360 170 | 533 803 | 4 479 657 |
| 2022 | 10 763 | 115 480 | 156 356 | 282 599 | 6 596 907 |
| 2023(1) | 1 595 | 229 795 | 39 518 | 270 908 | 8 681 641 |
(1) 2023 yili Ocak-Eylül dönemi verileridir.
Kaynak: ISKUR
2023 yilinda ücretler nominal ve reel olarak yükselmis, çalisanlarn gelirlerinde önemli miktarda artig olmustur. 2023 ylinin ikinci yarisinda 11.402,32 TL olarak belirlenen ortalama aylik net asgari ücret bir önceki yilin asgari ücreti olan 5.500,35 TL'ye göre nominal olarak yüzde 107,3 reel olarak yüzde 35,2 artmistir. Ortalama net memur maaslari nominal olarak 2023 yilinda yüzde 112,7, reel olarak yüzde 38,8 düzeyinde yükselmistir.
TABLO II: 44- isgücü Maliyetlerinde ve Net Ele Geçen Ücretlerdeki Gelismeler
| 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 2021 | 2022 2023(2) | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ISGÜCÜ MALIYETI (1) | ISGÜCÜ MALIYETI (1) | ISGÜCÜ MALIYETI (1) | ISGÜCÜ MALIYETI (1) | ISGÜCÜ MALIYETI (1) | ISGÜCÜ MALIYETI (1) | ISGÜCÜ MALIYETI (1) | ISGÜCÜ MALIYETI (1) | ISGÜCÜ MALIYETI (1) | ISGÜCÜ MALIYETI (1) | ISGÜCÜ MALIYETI (1) |
| Reel isgücü Maliyeti Endeksi (2003=100) | Reel isgücü Maliyeti Endeksi (2003=100) | Reel isgücü Maliyeti Endeksi (2003=100) | Reel isgücü Maliyeti Endeksi (2003=100) | Reel isgücü Maliyeti Endeksi (2003=100) | Reel isgücü Maliyeti Endeksi (2003=100) | Reel isgücü Maliyeti Endeksi (2003=100) | Reel isgücü Maliyeti Endeksi (2003=100) | Reel isgücü Maliyeti Endeksi (2003=100) | Reel isgücü Maliyeti Endeksi (2003=100) | Reel isgücü Maliyeti Endeksi (2003=100) |
| Kamu isçisi | 100,5 | 104,8 | 104,7 | 112,4 | 107,5 | 109,9 | 106,5 | 90,0 | 83,8 | 149,2 |
| Memur | 106,7 | 106,6 | 113,0 | 111,1 | 110,1 | 113,5 | 112,9 | 108,6 | 103,8 | 137,5 |
| Asgari Ücret(3) | 123,0 | 128,3 158,4 | 153,8 | 151,0 | 165,2 | 169,3 | 172,0 | 180,6 | 244,2 | |
| Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim |
| Kamu isçisi | 0,0 | 4,3 | -0,1 | 7,4 | -4,4 | 2,3 | -3,1 | -15,5 | -6,9 | 77,9 |
| Memur | 2,2 | -0,1 | 6,1 | -1,7 | -1,0 | 3,1 | -0,5 | -3,9 | -4,4 | 32,5 |
| Asgari Ücret(3) | 2,2 | 4,2 | 23,5 | -2,9 | -1,9 | 9,4 | 2,5 | 1,6 | 5,0 | 35,2 |
| NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (1) | NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (1) | NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (1) | NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (1) | NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (1) | NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (1) | NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (1) | NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (1) | NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (1) | NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (1) | NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (1) |
| Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003=100) | Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003=100) | Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003=100) | Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003=100) | Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003=100) | Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003=100) | Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003=100) | Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003=100) | Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003=100) | Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003=100) | Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003=100) |
| Kamu isçisi | 100,7 | 105,1 | 105,0 | 111,0 | 106,3 | 113,3 | 110,8 | 95,0 | 89,7 | 153,6 |
| Memur | 147,9 | 148,1 | 157,3 | 154,6 | 153,4 | 158,6 | 158,0 | 152,4 | 148,1 | 205,5 |
| Asgari Ücret(3) | 180,0 | 187,7 | 232,4 | 225,6 | 221,5 | 242,4 | 248,3 | 252,4 | 285,1 | 385,6 |
| Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim | Bir Önceki Yila Göre Reel Yüzde Degisim |
| Kamu isçisi | -0,5 | 4,4 | -0,1 | 5,7 | -4,2 | 6,6 | -2,2 | -14,3 | -5,6 | 71,3 |
| Memur | 1,1 | 0,1 | 6,2 | -1,7 | -0,8 | 3,4 | -0,4 | -3,6 | -2,8 | 38,8 |
| Asgari Ücret(3) | 1,2 | 4,2 | 23,8 | -2,9 | -1,9 | 9,4 | 1,6 | 13,0 | 35,2 |
Not: 2008 ylindan itibaren net ele geçen ücretlere bekâr çalisan icin asgari geçim indirimi dâhildir.
Kaynak: Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakannigv ile Kamu isveren Sendikalarindan elde edilen verilerle Strateji ve Bütçe Baskanligi tarafindan hesaplanmistir.
(1) Reel hesaplamalarda TÜFE (2003=100) bazli endeks kullanilmistir.
(2) Gerçeklesme Tahmini
(3) Yilin ikinci yarisinda geçerli olan asgari ücret (11.402,32 TL) esas alinmistir.
ISKUR tarafindan yürütülmekte olan isbasi Egitim Programlari ve Mesleki Egitim Kurslari ile nitelikli isgücü yetistirme faaliyetlerine devam edilmistir. Bu kapsamda OcakEylül 2023 döneminde Isbasi Egitim Programlarindan 39.518 kisi, Mesleki Egitim Kurslarindan 1.595 kisi faydalanmistir.
Dijital ve yesil dönüsümü ifade eden ikiz dönüsümün isgücü piyasasinda olusturacagi talebe yönelik olarak isgücünün niteliginin gelistirilmesi, aktif isgücü programlarinin basta özel politika gerektiren gruplar olmak üzere yayginlastirilmasi ve etkinliginin artirilmasi, esnek çalisma biçimlerinden daha genis kesimlerin faydalanmasi, özel politika gerektiren gruplarin isgücü ve istihdama katilimlarinin artirilmasi, kayit digi istihdamin ve beyin göçünün azaltilmasi ile is sagligi ve güvenligi alaninda yürütülen hizmetlerin nitelik ve verimliliginin yükseltilmesi hususlarinda ilerleme kaydedilmesi ihtiyaci devam etmektedir.
b) Amaç
Basta özel politika gerektiren gruplar olmak üzere toplumun tüm kesimlerine yeterli bir gelirle kayitli, is sagligi ve güvenliginin saglandigi kogullarda is imkânlarinin sunulmasi, ikiz dönüsüm sürecinin etkilerinin firsata dönüstürülmesi, çalisma çagindaki nüfusun azami oranda istihdam edilmesi, insan kaynagi niteliginin yükseltilip etkin kullanildigi verimli bir isgücü piyasasinin olusturulmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/Isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Mevcut ve yeni meslek alanlari ile bu alanlarin gerektirdigi beceri düzeylerinin belirlenmesi ve güglendirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.695) | Mevcut ve yeni meslek alanlari ile bu alanlarin gerektirdigi beceri düzeylerinin belirlenmesi ve güglendirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.695) | Mevcut ve yeni meslek alanlari ile bu alanlarin gerektirdigi beceri düzeylerinin belirlenmesi ve güglendirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.695) |
| Tedbir 695.1. Isgücü piyasasinda yasanan dönüsüm çerçevesinde ara ve kalifiye isgücü ihtiyacina yönelik beceri gelistirme faaliyetleri gerçeklestirilecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi | 1. Nitelikli ara eleman ihtiyacinin saglanmasina yönelik aktif isgücü piyasasi programlari kapsamindaki mesleki egitim kurslari ve isbagi egitim programlarindan daha çok kisinin yararlandirilmasi saglanarak isgücü piyasasindaki beceri agiginin kapatilmasina katki saglanacaktir. |
| Tedbir 695.3. Savunma sanayii, yapay zeka, siber güvenlik, temiz ve sürdürülebilir enerji ile uzay teknolojileri gibi stratejik alanlarda nitelikli isgücü yetistirmeye yönelik kamu- üniversite-özel sektör isbirligi programlari uygulamaya konulacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligr (S), Milli Egitim Bakanligi, Üniversiteler, Belediyeler, TOBB, Sendikalar, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Üniversite-özel sektör-ÏSKUR isbirligi ilk agamada yedi bölgede baslayacaktir. 2. Ikiz dönüsüm, savunma sanayi ve akilli tarim kapsaminda ortaya gikan yeni becerilerin ve ihtiyaç duyulan mesleklerin belirlenmesi amaciyla danisma kurullari olusturulacak. 3. Mesleklerde ulusal meslek standartiari ve ulusal yeterlilikler hazirlanacak. 4. Belgeli ve nitelikli isgücünün olusmasi igin sinav ve belgelendirme faaliyetleri yürütülecektir. |
| isgücü piyasasinin ikiz dönüsüm sürecine uyumu saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.696) | isgücü piyasasinin ikiz dönüsüm sürecine uyumu saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.696) | isgücü piyasasinin ikiz dönüsüm sürecine uyumu saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.696) |
| Tedbir 696.4. Ikiz dönüsüm süreci kapsaminda ilgili tüm taraflarin katilimiyla adil geçis stratejisi hazirlanacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligr (S) Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Universiteler, Belediyeler, TOBB, Sendikalar, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Yegil dönüsümün isgücü talebine yansimalarina yönelik verileri isgücü piyasasi dinamikleriyle birlikte ele alan mevcut durum ve egilim analizi çaligmasi yapilacaktir. |
| Özel politika gerektiren gruplarin yeterli bir gelirle kayith, is sagligr ve güvenliginin | Özel politika gerektiren gruplarin yeterli bir gelirle kayith, is sagligr ve güvenliginin | Özel politika gerektiren gruplarin yeterli bir gelirle kayith, is sagligr ve güvenliginin |
| Tedbir 697.1. Pasif isgücü programlarindan yararlanma kosullari kolaylastirilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | saglandigi kosullarda isgücü piyasasina katilimi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.697) 1. Igsizlik Sigortasi Fonundan yararlanma sartlari kolaylastrilacaktir. 2. Pasif isgücü programlarinin erisilebilirliginin güçlendirilmesi ve daha fazla sosyal koruma saglanmasi amaciyla mevzuat çalismalari yürütülecektir. |
| Tedbir 697.4. Özel politika gerektiren gruplarda yer alan bireylerin istihdamda kalmalarinin temin edilmesi ve sahip olduklari becerilerin günümüz ihtiyaglarina uyarlanmasi igin hayat boyu ögrenmeye katilim artirilacak, sektörlerle isbirlikleri güçlendirilecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi | 1. Özel politika gerektiren gruplar, öncelikle isgücü piyasasina uyumlarinin artirilmasi igin is kulüplerinden yararlandirilicaktir. |
| Gençlerin istihdaminin artirilmasi ve çaligma kosullarinin iyilestirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.698) | Gençlerin istihdaminin artirilmasi ve çaligma kosullarinin iyilestirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.698) | Gençlerin istihdaminin artirilmasi ve çaligma kosullarinin iyilestirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.698) |
|---|---|---|
| Tedbir 698.1. Insan kaynaklari alaninda gençlere yönelik yetenek yönetimi uygulamalar gelistirilecektir. | Cumhurbaskanlgi Insan Kaynaklari Ofisi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi | 1. Firsat esitligi, seffalik ve liyakat ilkelerine uygun sekilde gençlerin istihdama katilmalarini desteklemek amaciyla yaklagik 1 milyon gencimize staj, is gölgeleme programlari, kismi zamanli çalisma ve egitim gibi çesitli kariyer imkânlari sunulacaktir. 2. Kamu kurumlarinin yetenek kazanimindan sorumlu birimlerinin kapasitesini güglendirmeye yönelik egitim, çalistay, teknik alt yapi ve dijital araç destegi faaliyetlerine devam edilecektir. |
| Tedbir 698.4. Egitimde ve istihdamda olmayan gençlerin istihdama erisimlerini desteklemeye yönelik programlarin etkinligi artirilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi | 1. ISKUR tarafindan gençlere yönelik olarak verilen hizmetleri tek bir çati altinda toplamak ve gençlerin soz konusu hizmetleri tek bir platformdan takip etmelerine imkân saglamayi amaçlayan ISKUR gençlik internet sitesi uygulamaya agilarak kullanimi yayginlastinilacaktir. |
| Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarina ulagabilmesini desteklemek amaciyla hane temelinde gelistirilecek ve bu hanelerin ISKUR hizmetlerinden | Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarina ulagabilmesini desteklemek amaciyla hane temelinde gelistirilecek ve bu hanelerin ISKUR hizmetlerinden | Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarina ulagabilmesini desteklemek amaciyla hane temelinde gelistirilecek ve bu hanelerin ISKUR hizmetlerinden |
| Tedbir 699.1. SGK, ISKUR ve Sosyal Yardimlar Genel Müdürlügü verileri entegre edilecek ve ISKUR hizmetleri ile kamu kaynakli hizmet ve yardimlardan yararlanamayan dar gelirli hanelere ISKUR hizmetlerinin sunumunda | faydalanmasi önceliklendirilecektir. (Kalkinma Plani p.699) Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | 1. Sosyal yardimlar ile genel saglik sigortasi Hazinece karsilanan dar gelirli vatandaslarimizin bilgilerinin SGK'dan internet servisiyle edinilerek ISKUR sistemiyle bütünlesik olmasi saglanacaktir. |
| öncelik saglanacaktir. Nitelikli isgücü kaybi önlenecek ve yurt disinda çalisan nitelikli vatandaglarimizin Türkiye ile baglari güglendirilerek mesleki bilgi ve tecrübe aktarimini saglayacak mekanizmalar | öncelik saglanacaktir. Nitelikli isgücü kaybi önlenecek ve yurt disinda çalisan nitelikli vatandaglarimizin Türkiye ile baglari güglendirilerek mesleki bilgi ve tecrübe aktarimini saglayacak mekanizmalar | öncelik saglanacaktir. Nitelikli isgücü kaybi önlenecek ve yurt disinda çalisan nitelikli vatandaglarimizin Türkiye ile baglari güglendirilerek mesleki bilgi ve tecrübe aktarimini saglayacak mekanizmalar |
| gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.700) Tedbir 700.1. Nitelikli isgücünün isgücü piyasasiyla baglantili göç nedenleri ortaya konularak sektör bazinda kitlesel isgücü kaybini önlemeye yönelik adimlar atilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S) | 1. Ülkemizdeki yabanc isgücünün sektör ve meslek baglamlarinda çalisma kosullarina iliskin paydas kurum ve kuruluslarla isbirligi ve esgüdüm içinde bilimsel arastirma çalismasi yapilacaktir. |
| Ülkenin ihtiyaç duydugu alanlarda nitelikli yabanc isgücünün istihdami artirilacaktir. | Ülkenin ihtiyaç duydugu alanlarda nitelikli yabanc isgücünün istihdami artirilacaktir. | Ülkenin ihtiyaç duydugu alanlarda nitelikli yabanc isgücünün istihdami artirilacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.701) Tedbir 701.1. Yurticinden temininde zorluk yasanan hallerde isgücü piyasasinin farkli vasiflarda ihtiyaçlarini karsilamak üzere gög ve istihdam politikalarinin dengeli bir sekilde uyumlastirilmasi saglanacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanlig (S), igisleri Bakanligi | 1. Ihtiyaç duyulan isgücünün profilinin ve çalisacagi alanla uyumunun belirlenmesi amaciyla dijital bir puanlama sistemi gelistirilecektir. 2. isgücü göçünün düzenli bigimde gerçeklesmesi mekanizmalarinin güçlendirilmesi için küresel beceri ortakligi fizibilite çalismasi yapilacaktir. |
| Düzensiz isgücü göçü ile mücadele ve uluslararasi isgücünün kayitli istihdaminin artirilmasi amaciyla çaligmalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.702) | Düzensiz isgücü göçü ile mücadele ve uluslararasi isgücünün kayitli istihdaminin artirilmasi amaciyla çaligmalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.702) | Düzensiz isgücü göçü ile mücadele ve uluslararasi isgücünün kayitli istihdaminin artirilmasi amaciyla çaligmalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.702) |
|---|---|---|
| Tedbir 702.2. Çalisma izinleri ile sosyal güvenlik kayitlari arasinda entegrasyon gelistirilecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligr (S) | 1. Yabanci isgücünün kayitli istihdamina yonelik olarak kurumlar arasi veri entegrasyonu güçlendirilecektir. |
| is sagligi ve güvenligi hizmetleri daha etkin ve verimli hale getirilecektir. (Kalkinma Plani p.704) | is sagligi ve güvenligi hizmetleri daha etkin ve verimli hale getirilecektir. (Kalkinma Plani p.704) | is sagligi ve güvenligi hizmetleri daha etkin ve verimli hale getirilecektir. (Kalkinma Plani p.704) |
| Tedbir 704.1. Is kazasi ve meslek hastaliklarinin tespiti ve bildirimi süreçleri iyilestirilecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Saglik Bakanligi | 1. Is kazasi ve meslek hastaliklari bildiriminin nasil yapilacagina iliskin kisa rehber video çalismalari yapilacaktir. 2. Pnömokonyoz ve asbest konularinda dis katilimciya yönelik sertifikali egitimlerin ve is sagliji ve güvenligi profesyonellerine yönelik is hijyeni temel egitimleri düzenlenecek ve yayginlastirilacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| isgücüne Katilma Orani | Yüzde | 53,1 | 53,7 | 54,4 |
| Isgücüne Katilma Orani, Kadin | Yüzde | 35,1 | 35,9 | 36,8 |
| Ïstihdam Orani | Yüzde | 47,5 | 48,3 | 48,8 |
| issizlik Orani | Yüzde | 10,4 | 10,1 | 10,3 |
| Kismi Süreli Çalisan Orani | Yüzde | 9,7 | 10,0 | 10,6 |
| Kayit Disi Istihdam Orani | Yüzde | 26,8 | 26,5 | 26,5 |
| Ölümlü is Kazasi Orani | Yüz Binde | 6,6 | 6,6 | 6,5 |
(2) Program
(1) Gerçeklesme Tahmini
2.3.3. Saglik
a) Mevcut Durum
Saglik hizmet sunumunda son yyllarda kaydedilen ilerlemeler neticesinde fiziki altyapi, insan kaynagi, hizmete erisim, aile hekimligi, anne ve çocuk sagligi, hastane yatak sayilari, koruyucu saglik, kurumsal yapilanma, bulagici hastaliklarla mücadele, hasta ve hekim haklari basta olmak üzere pek çok alanda gelismeler saglanmistir. Bununla birlikte fiziki altyapi ve saglik personelinin bölgeler arasi dagilimindaki farkllklarin giderilmesine, saglik alaninda finansmanin sürdürülebilirliginin saglanmasina, hizmet sunum kalitesinin yükseltilmesine ve koruyucu saglik hizmetlerinin güglendirilmesine yönelik çalismalar devam etmektedir.
Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremlerin ardindan Ulusal Medikal Kurtarma Ekipleri (UMKE), ambulans birimleri, çadirlarda acil müdahale üniteleri ve gezici saglik hizmeti sunan birimlerle depremin ilk gününden itibaren bölgedeki vatandaslara saglik hizmeti verilmeye baslanmistir. Acil müdahale ünitelerine basvuran yaralilarin tedavileri ve sonrasinda sevk ihtiyaci gereken yaralilarin hastanelere nakilleri saglanmistir. Bu kapsamda hava yolu araciligiyla 2.580, karayolu ile 48.758, deniz yolu ile 327 olmak üzere toplam 51.665 hasta ve yarali sevki gerçeklestirilmistir.
Afet bölgesinde kullanlir durumdaki hastanelere ek olarak, 23'ü diger ülkelerin destegiyle olmak üzere toplam 34 sahra hastanesi ve 176 acil müdahale ünitesi kurulmustur. Ayrica bölgede hasar görmüs saglik tesislerinin yeniden yapimi amaciyla acil durum hastane modeli gelistirilerek deprem bölgesi özelinde 12 acil durum hastanesi Yatirim Programina dâhil edilmistir.
TABLO II: 45- Saglik Alaninda Geligmeler
Kaynak: Saglik Bakanligi
| 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | . 2022 (5) | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 10 Bin Kisiye Düsen Yatak Sayisi | 27,9 | 28,3 | 28,6 | 30,0 | 30,1 | 30,7 |
| Yatak Doluluk Orani (Yüzde) | 68,1 | 66,9 | 66,3 | 52,5 | 55,7 | 58,1 |
| 100 Bin Kisiye Düsen Hekim Sayisi | 186 | 187 | 193 | 205 | 217 | 228 |
| 100 Bin Kisiye Düsen Hemsire ve Ebe Sayisi | 272 | 301 | 306 | 342 | 343 | 356 |
| Fiziki Altyapinin Dengeli Dajilim Orani (1) | 1,42 | 1,43 | 1,45 | 1,48 | 1,43 | 1,6 |
| Hekim Sayisinin Dengeli Dagilim Orani (2) | 2,08 | 2,07 | 2,0 | 2,11 | 2,14 | 2,29 |
| Hekim Bagina Düsen Hemgire ve Ebe Sayisi | 1,47 | 1,61 | 1,6 | 1,7 | 1,6 | 1,56 |
| Bebek Olüm Hizi (Bin Canli Dojumda) (3) (4) | 9,2 | 9,0 | 8,5 | 9,0 | 9,1 | |
| Anne Ölüm Orani (Yüz Bin Canli Dogumda) (4) | 13,0 | 12,6 |
- (1) IBBS Düzey l'e göre 10 bin kisiye düsen yatak sayisi en yüksek ve en düsük olan bölgelere ait rakamlarin oranidir.
- (2) IBBS Düzey l'e göre 100 bin kisiye düsen toplam hekim sayilar üzerinden, en yüksek ve en düsük bölgelere ait rakamlarin oranidir.
(3) Bebek olúm hizi tüm haftalarda dogan bebek olúmlerini kapsamaktadir.
- (4) TÜIK tarafindan canli dogum sayisi geriye dönük revize edildiginden ölüm göstergelerine ait degerler güncellenmistir.
(5) 2022 yili verileri Saglik Istatistigi Yiligi 2022 ön sonuçlandr.
Anne ve bebek sagligina yönelik hizmetlerdeki iyilegmeler sonucunda anne ve bebek sagligina iliskin verilerde önemli gelisme görülmektedir. 2017 linda yüz bin canli dojumda gerçeklesen anne ölüm orani 14,5 iken 2022 ylinda 12,6'ya düsmüstür. Ayni oran, 2020 yili itibariyla OECD ve AB'de sirasiyla yüz bin canli dogumda 10,8 ve 8,8 olarak gerçeklesmistir. Diger taraftan 2017 yilinda, bin canli dogumda 9 olan bebek ölüm hizi daha yatay bir seyir göstererek 2022 yilinda 9,1 olmustur. Bebek ölümlerinin azaltilmasinda önemli bir faktör olan DaBT 3 agilama hizi 2022 yilinda yüzde 99,5 olarak gerçeklegmistir. Bin canli dogumda bebek ölüm hizi 2021 yili itibariyla OECD ve AB'de ise sirasiyla 3,6 ve 3,1 olarak gerçeklegmistir.
Hasta yatak kapasitesi ve hasta yataklarinin niteligi açisindan saglik hizmet altyapisi iyilegmig olup 2017 yilinda 27,9 olan on bin kigiye düsen yatak sayisi 2022 yilinda 30,7 olmustur. Nitelikli yatak sayisinin yogun bakim yataklari harig tüm yataklara orani 2016 yilinda ülke genelinde yüzde 61,3 iken 2022 yilinda yüzde 80,9'a yükselmis, ayni yillarda söz konusu oran Saglik Bakanligi hastanelerinde ise yüzde 52,2'den yüzde 79,6 seviyesine ulagmistir. Saglik altyapisinin iyilestirilmesi ve hizmete erisimin kolaylastirilmasiyla 2021 yilinda sekiz olan kigi bagi hekime müracaat sayisi, 2022 yilinda 10 olarak gerçeklesmistir.
TABLO II: 46- Yillar Itibaryla Toplam Hasta Yatagi Sayisi ve Doluluk Oranlari
Kaynak: Saglik Bakanligi, OECD, Eurostat
| 2009 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 2022 (1)OECD(2) AB(2) | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yatak Sayisi (Bin) | 188,6 | 225,9 | 231,9 | 237,5 | 251,2 | 254,5 | 262,2 | ||
| Nitelikli Yatak Orani (Yüzde) (3) | 30,9 | 67,2 | 71,9 | 74,7 | 78,5 | 79,7 | 80,9 | ||
| 10 Bin Kisiye Düsen Yatak Sayisi | 26,0 | 27,9 | 28,3 | 28,6 | 30,0 | 30,1 | 30,7 | 43,2 | 48,2 |
| Yatak Doluluk Orani (Yüzde) (4) | 65,5 | 68,1 | 66,9 | 66,3 | 52,5 | 55,7 | 58,1 | 69,0 | 64,7 |
(1) Saglk Istatistigi Yiligi 2022 ön sonuglaridir.
(3) Toplam yataklara yogun bakim yataklari dâhil edilmemistir.
(2) 10 bin kisiye düsen yatak sayisi OECD-38 ile AB-27, yatak doluluk orani ise OECD-29 ile AB-22'nin 2021 yilina veya en yakin yila ait verileridir.
(4) OECD ve AB'nin 2021 lina ait akut bakim verisi olup fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmetleri dâhil degildir.
(Bin)
TABLO II: 47-Saglik Kuruluglarina Göre Hastane Müracaat Sayisi ve Dagilimi
| Kurum | 2003 | 2007 | 2011 | 2014 | 2021 | 2022 (1) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Saglik Bakanligl | 113 849 | 209 630 | 254 343 | 292 100 | 308 174 | 379 607 |
| Üniversite | 9 638 | 15 025 | 24 437 | 32 144 | 40 103 | 45 747 |
| Özel | 6 158 | 24 486 | 59 069 | 72 333 | 69 311 | 74 778 |
| Toplam | 129 645 | 249 141 337 850 | 396 578 | 417 588 | 500 131 |
Каупа: (1) Saglik Bakanligi, Saguk istatistigi Vilijn 2022 ön sonuçlardir.
Kamu özel isbirligi yöntemiyle toplam 28.438 yatak kapasitesine sahip 18 sehir hastanesi projesinin sözlesmesi imzalanmis olup Ekim 2023 itibariyla söz konusu projelerden Mersin, Yozgat, Isparta, Adana, Kayseri, Elazig-Fethi Sekin, Manisa, Eskisehir, Ankara-Bilkent, Bursa, Ïstanbul-Basaksehir Çam ve Sakura, Konya, Tekirdag Dr. ismail Fehmi Cumalioglu, Ankara-Etlik, Kocaeli Gaziantep ve izmir Bayrakli Sehir Hastaneleri toplam 27.828 yatak kapasitesiyle hizmet vermektedir. Ilave olarak 610 yatak kapasitesine sahip Kütahya Sehir Hastanesi geçici kabul çaligmalari devam etmektedir. Ayrica, toplam 19.050 yatak kapasiteli 17 sehir hastanesi projesinin de merkezi yönetim bütçesinden yapimina devam edilmekte olup toplam 4.900 yatak kapasiteli alti sehir hastanesinin proje çalismalari yürütülmekte, toplam 14.150 yatak kapasiteli 11 sehir hastanesinin (Aydin, Antalya, Samsun, Trabzon, Ordu, Denizli, Sakarya, Sanlurfa, Diyarbakir-Kayapinar, Istanbul Sancaktepe ve Mardin) ise insaat çalismalari devam etmektedir.
TABLO II: 48- Saglik Kuruluslarina Göre Muhtelif Göstergeler
Kaynak: Saglik Bakanlgi, Saglik istatistikleri Yilligr 2022 ön sonuçlaridir.
| Saglik Bakanligr | Üniversiteler | Özel Hastaneler | |
|---|---|---|---|
| Yatak Sayisi | 163 207 | 43 914 | 55 069 |
| Hastanelere Müracaat Sayisi (Bin) | 379 607 | 45 747 | 74 7781 |
| Yatan Hasta Sayisi (Bin) | 7 167 | 2 045 | 4 068 |
| Ameliyat Sayisi (Bin) | 2 998 | 1 077 | 1 698 |
| Ameliyat Sayisinin Müracaat Sayisina Orani (Yüzde) | 0,79 | 2,35 | 2,27 |
| Ameliyat Sayisinin Yatak Sayisina Orani | 18,4 | 24,5 | 30,8 |
| Yatak Doluluk Orani (Yüzde) | 56,1 | 66,9 | 57 |
| Hastanin Ortalama Kalis Günü | 4,7 | 5,2 | 2,8 |
| Yatak Devir Hizi (Hasta) | 43,9 | 46,6 | 73,9 |
| Uzman Hekim Sayisi (Kisi) | 50 289 | 14 795 | 30 516 |
2022 yilinda toplam yatak kapasitesinin yüzde 21'ine, uzman hekim sayisinin 31,9 una sahip olan özel sektör, tüm ameliyatlarin yüzde 29,4'ünü gerçeklestirirken, toplam yatak kapasitesinin yüzde 16,7'sine ve uzman hekim sayisinin yüzde 15,5'ine sahip olan üniversite hastaneleri yapilan ameliyatlarin yüzde 18,7'sini gerçeklestirmistir.
2022 yilinda ülkemizde toplam hekim sayisi 194.688, toplam dis hekimi sayisi 42.359, hemsire sayisi 243.565 ve ebe sayisi 59.632 olmustur. Ayni yilda yüz bin kisiye düsen hekim sayisi 228 iken hemgire ve ebe sayisi 356 dir. 2021 yil igin bu sayilar sirasiyla AB' de 402 ve 886, OECD'de ise 372 ve 932'dir. Hekim bagina hemgire ve ebe sayisi AB'de 2,2, OECD ortalamasinda 2,5 iken ülkemizde ise bu oran 2022 yilinda 1,56 olarak gerçeklegmis olup saglik personeli sayisinin artinilmasina yönelik çalismalar devam etmektedir.
Bulagici olmayan hastaliklarin toplam hastalik yükü içerisindeki payi, yaglanan nüfusun da etkisiyle giderek artmaktadir. 2022 yilinda gerçeklesen ölümlerin yüzde 68,6'si dolagim sistemi hastaliklari, tümörler, solunum yolu hastaliklari ile beslenme, endokrin ve metabolizmayla ilgili hastaliklardan kaynaklanmistir. Bulagici olmayan hastaliklara neden olan temel risk faktörleri; tütün kullanimi, fiziksel aktivite eksikligi ve dengesiz beslenmedir. Risk faktörleriyle mücadele kapsaminda halk sagliginin korunmasi önem arz etmekte olup buna yönelik kurulan Saglikli Hayat Merkezlerinin sayisi Eylül 2023 itibariyla 247'ye ulasmistir.
Kronik hastaliklarin erken teshisinde, tedavisinde ve süreç yönetiminde birinci basamak saglik hizmetlerinin daha aktif bir rol üstlenmesinin saglanmasi; tarama ve tedavi sürecinin kanita dayali klinik uygulama yönergeleri dogrultusunda yürütülmesi, hastaliklarin semptom ve bulgularinin kontrol altina alinmasi, bireylerin fonksiyon kayiplari yasamalarinin ve engelli hale gelmelerinin önüne geçilmesi amaçlari ile Hastalik Yönetim Platformu (HYP) uygulamasi gelistirilmis, hipertansiyon, diyabet, kardiyovasküler risk degerlendirmesi, obezite ve çok yönlü yasli degerlendirmesi parametrelerinin yer aldigi yazilim aile hekimlerinin kullanimina agilmis olup gelistirme calismalari devam etmektedir. HYP araciligiyla Temmuz 2021-Agustos 2023 tarihleri arasinda aile hekimlerince yaklagik 15 milyon kisiye, 42 milyon saglik taramasi yapilmistir.
Saglik probleminin, ortaya gikmadan dis çürügü ve risk faktörlerini dikkate alarak önlenmesini ve kontrolünü hedefleyen aile dis hekimligi modeli Agustos 2022'de üg ilde (Eskisehir, Karabük, Kirgehir) pilot olarak uygulanmaya baglamistir. Aile dis hekimligine iliskin olarak uygulamanin önümüzdeki süregte ülke geneline yayginlastirilmasi ile aile dis hekimliklerinin bireylerin agiz ve dis sagligi aisindan ilk basvuru noktasi olmasi, bireysel ve toplumsal düzeyde agiz ve dis sagliginin korunmasi ile koruyucu hizmetlerin süreklilik içinde sunuldugu bir yapilanmanin olusturulmasi amaciyla çalismalar yürütülmektedir. Aile dis hekimligi uygulamasinin kademeli olarak ülke geneline yayginlastirilmasi kapsaminda uygulamanin 2024 yilinda 20 ilimize yayginlastirilmasi hedeflenmektedir. Engelli hastalara yönelik agiz ve dis sagligi hizmetlerinin bütüncül bir yaklasimla güncel ihtiyaç ve beklentilere uygun olarak sunulmasini teminen 2023 yilinda yedi engelli dis tedavi merkezi açilmis olup, 2024 yilinda 25 adet engelli dis tedavi merkezinin daha açilmasi hedeflenmektedir. Ayrica tanisi zor, tedavi imkânlari ise kisitli olan nadir hastaliklara yönelik Ulusal Nadir Hastaliklar Eylem Plani hayata gegirilmistir. Bununla birlikte, Bireysel Hizmet Danigmanligr Projesiyle özel gereksinimi olan çocuklarin almis olduklari saglik hizmet kalitesinin artirilmasi amaglanmistir.
Ilaç harcamalarinin kontrol altina alinmasina yönelik tedbirlerle ilag ve tedaviye iliskin provizyon sistemlerindeki iyilestirmeler sonucunda toplam saglik harcamalarinin GSYH'ye orani 2009 yilinda yüzde 5,8 iken bu oran 2021 yilinda yüzde 4,9 olarak gerçeklegmistir.
Kamu saglik harcamasinin toplam saglik harcamasi igindeki payi ise 2021 yili için yüzde 79,2'dir. Diger taraftan saglik harcamalarinin; pandeminin devam etmesi, bulasici olmayan hastaliklarin hastalik yükü içerisindeki payinin yasam tarzi ve demografik yapidaki degisimle beraber artmasi, saglik teknolojilerindeki hizli ilerlemeler, daha kaliteli saglik hizmeti talebindeki artis gibi sebeplerle önümüzdeki yillarda yükselmesi beklenmektedir.
Akilai ilaç kullaniminin yayginlastirilmasina yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. OECD ülkelerinde 2021 yilinda ortalama 15,7 olan bin kisi bagina düsen günlük antibiyotik tüketim miktari (Daily Defined Dose-DDD), Türkiye'de 2022 yilinda 34,2 olmustur.
Bagimlilikla mücadele çalismalari kapsaminda Eylül 2023 itibariyla toplam 1.202 yatak kapasiteli 47 yetiskin bagimlilik arindirma merkezi, toplam 202 yatak kapasiteli 13 çocuk ergen bagimllik arindirma merkezi, 4 adet yatakli BAHAR merkezi hizmet vermektedir. Ayrica 81 ilde yayginlastirma çalismalari kapsaminda ayni tarih itibariyla ayaktan hizmet veren 69 yetiskin bagimlilk arindirma merkeziyle sekiz çocuk ergen bagimllk arindirma merkezi hizmet sunmaktadir. Hâlihazirda 81 ilde yatakli ya da ayaktan arindirma merkezi bulunmaktadir.
b) Amaç
Bireylerin bedenen ve ruhen tam bir iyilik halinde saglikli yasam sürdürmeleri, ihtiyaç halinde kaliteli, güvenilir, etkin, veriye dayali süreglerle desteklenen, hazirlik ve uyum kapasitesi yüksek, mali açidan sürdürülebilir saglik hizmeti sunumunun saglanmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu / isbirligi | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Saglikli yasam tarzi tesvik edilerek bulasici olmayan hastalik risklerine karsi koruyucu saglik hizmetleri güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.706) | Saglikli yasam tarzi tesvik edilerek bulasici olmayan hastalik risklerine karsi koruyucu saglik hizmetleri güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.706) | Saglikli yasam tarzi tesvik edilerek bulasici olmayan hastalik risklerine karsi koruyucu saglik hizmetleri güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.706) |
| Tedbir 706.1. Saglikli yasam tarzinin tesvik edilmesine yönelik saglikli beslenme, fiziksel aktivitenin artirilmasi gibi aliskanliklarin toplumsal tutuma dönüsmesi saglanacak, bilinglendirme faaliyetleri yürütülecek, saglik okuryazarligi tesvik edilerek birey sorumlulugunun gelistirilmesi sajlanacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, YÖK, Üniversiteler, Belediyeler | 1. Saglikli beslenme ve hareketli yaçam aliskanliklari kazandirilmasina yönelik görsel medya paylasimlari yapilacak ve halk egitim faaliyetleri düzenlenecektir. 2. Il saglik müdürlükleri tarafindan okullarda saglikli beslenme konularinda egitimler verilecektir. 3. Birinci basamakta bulagici olmayan hastaliklarin önlenmesi amaciyla beslenme danismanligi hizmetleri artirilacaktir. 4. Bireyin ve toplumun dogru saglik bilgisine erisimini saglayacak internet sayfasi ve mobil uygulama gelistirilecektir. |
| Tedbir 706.2. iklim degisikliginin saglik üzerine olan etkisinin belirlenmesi ve azaltilmasi için kurumsal kapasite güçlendirilerek kurumlar arasi isbirligi artirilacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Cevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanliji, Tarm ve Orman Bakanligi, Ulastirma ve AltvaDi Bakanliăi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, YÖK, Üniversiteler, STK'lar, Belediyeler | 1. Iklim degisikliginin saglik üzerine etkilerini degerlendirmek üzere komisyon çalismalari yürütülecektir. 2. Iklim Degisikliginin Saglik Uzerine Olumsuz Etkilerinin Azaltilmasi Ulusal Programi ve Eylem Plani güncellenecek ve bu dogrultuda faaliyetler yurutulecektir. 3. Iklim degisikliginin saglik üzerindeki etkilerine iliskin vatandaslara yönelik farkindalik |
| Tedbir 706.3. Saglik sorumlulugunun gelistirilmesine yönelik çok paydasli saglik sorumlulugu modeli güçlendirilecek, sektörler ve kurumlar arasi isbirligi ve koordinasyon saglanacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanlijl, Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi, Genclik ve Spor Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Içisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Tarm ve Orman Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanlig, Üniversiteler, YÖK, Belediyeler | galismalari yapilacakur. 1. Çok Paydasli Saglik Sorumlulugunu Gelistirme Programi kapsaminda Bakanlik ve diger paydaslarla ilgili bilesenlerin izlenmesi ve degerlendirilmesi yapilacaktir. |
| Tedbir 706.4. Bulasicl olmayan hastaliklara yönelik risk faktörlerinin azaltilmasi igin kanser tarama programlari da dâhil olmak üzere gesitlendirilmis tarama programlar yayginlastirilacak, erken teshis oranlari artinilacaktir. | Saglik Bakanligr (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligl, Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Üniversiteler | 1. Birinci basamak saglik tesisleri bünyesinde kanser tarama merkezleri nicelik ve nitelik olarak artirilacaktir. 2. Tarama ve Tarama Sonrasi Teshis Egitimleri, KETEM Uyum Egitimleri ve erken teshise yönelik farkindalik çalismalari yürütülecektir. 3. Bulasici olmayan hastaliklarin taranmasi, periyodik olarak izlenmesi, erken teshisi, tedavisi ve süreglerin yonetimi için gelistirilen Hastalik Yönetim Platformu (HYP) hakkinda yöneticilerin, saglik çalisanlarinin ve hastalarin farkindaligi artirilarak platformun etkin kullanimi saglanacaktir. 4. HYP kapsaminda Kronik Böbrek Hastaligi ile inme ve Koroner Arter Hastaligi modülleri ülke genelinde aile hekimligi birimlerinin kullanimina agilacaktir. 5. Birinci basamak saglik kuruluslarinda görev yapan saglik personeline hipertansiyon, kardiyovasküler risk degerlendirmesi, koroner arter hastaligi, inme, kronik böbrek hastaligi, astim, KOAH yönetimi, çok yönlü yasli degerlendirmesi ve izlemi |
|---|---|---|
| Tedbir 706.5. Çocuk, kadin ve üreme sagligi hizmetleri güglendirilecek, evlilik öncesi ve yenidogan tarama programlari yayginlastirilacak, anne ve bebek ölümlerinin azaltilmasi saglanacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Aile e Sosyal Hizmetle akanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Üniversiteler | konularinda egitimler verilecektir. 1. Her gebenin durumu degerlendirilerek izlemlerin sikligi ve hangi saglik kurulusunda yapilacagi protokoller dogrultusunda belirlenecek, bebek ve gocuklarin ilk bir yasta en az 9 kez, alti yaça kadar toplam 16 kez izlemlerinin yapilmasi saglanacaktir. 2. Anne ölümlerinin azaltilmasi kapsaminda ilgili birimlerde çalisan saglik personeline yonelik Acil Obstetrik Bakim Egitimleri yapilacak, gebe bilgilendirme egitimi alan gebe sayisi artirilacaktir. 3. Afet döneminde bebek ve çocuk sagligina bütüncül yaklasimi igeren materyaller hazirlanacaktir. 4. Saha rehberlerinin erken çocukluk gelisimini de igerecek gekilde güncellenmesi saglanacaktir. |
| Tedbir 706.6. Ergen sagligi hizmetleri güclendirilecektir. | Saglik Bakanlig (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Genclik ve Spor Bakanligi, Milli Egitim Bakanligl, Üniversiteler | 1. Birinci basamakta ergenlere yönelik danismanlik hizmetleri güçlendirilecektir. 2. Saha rehberlerinde ergen sagliji bölümünün güncellenmesi saglanacaktir. |
| Tedbir 706.7. Geleneksel ve Tamamlayici Tip (GETAT) uygulamalarinin kanita dayali sekilde standardize edilerek ulusal ve uluslararasi çalismalarla güvenli kullanimi yayginlastirilacaktir. | Saglik Bakanlig (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Universiteler | 1. Her bir GETAT uygulama alani için uzmanlarin katilimiyla komisyonlar olusturulacak; uygulamaya iliskin kilavuzlar yayinlanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 706.8. Takviye edici gida ve bitkisel içerikli ürünlerin güvenli sekilde piyasaya arzini saglayacak yeni mekanizmalar gelistirilecektir. | Saglik Bakanlig (S), Tarim ve Orman Bakanligi, Üniversiteler | 1. Takviye edici gida ve bitkisel içerikli ürünler konusunda farkindaligl artirmak amaciyla görsel materyaller hazirlanarak sosyal medya hesaplarinda paylasimlar yapilacaktir. 2. Takviye edici gidalarin, beseri tibbi ürün statüsünde degerlendirilebilecek dozlarda piyasaya arzini önlemeye yönelik çalismalar yapilacaktir. 3. Gida güvenligi çalismalari kapsaminda Gida Tebligi komisyon çalismalarina katilim saglanacaktir. |
| Özel gereksinimi ve nadir hastaligi olan bireylere sunulan saglik hizmetlerinin | Özel gereksinimi ve nadir hastaligi olan bireylere sunulan saglik hizmetlerinin | Özel gereksinimi ve nadir hastaligi olan bireylere sunulan saglik hizmetlerinin |
| kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.707) Tedbir 707.1. Nadir hastaliklarin erken dönemde teshisi için tarama programlari gelistirilerek yayginlastirilacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Universiteler | 1. Evlilik oncesi tarama programlarina iliskin farkindalik çalismalari yürütülecek, tarama yapilan hastalik sayisi artirilacaktir. 2. Yeni doganlara yapilan taramalar artirilacaktir. |
| Tedbir 707.2. Nadir hastaliklara iliskin tedavi ve arastirma merkezi sayisi artinilacaktir. | Sajlik Bakanlig (S), Üniversiteler, TÜSEB | 1. Nöromüsküler hastalik (kas ve sinir hastaliklari) birimlerinin sayisi 30'a gikarilacaktr. 2.Ulusal Nadir Hastaliklar Eylem Plani güncellenecektir. |
| Tedbir 707.3. Zihinsel özel gereksinimli bireyler ve ailelerinin etkin saglik hizmet sunumuna ulasmasi kolaylastirilacaktir. | Sajikk Bakanlig (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Milli Egitim Bakanliji, Universiteler | 1. Çok Disiplinli Çocuk ve Geng Ruh Sagligi Merkezleri (ÇOZGEM) sayilari artinilacaktir. 2. ÇOZGEM'de görev yapacak personelin donanimini artirmak üzere uygulamali davranis analizi ve erken müdahale egitim programlari düzenlenecektir. |
| Tedbir 707.4. Evde saglik hizmetleri güçlendirilecek ve izleme takip sistemi gelistirilecektir. | Saglik Bakanligl (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Içisleri Bakanligi, Belediyeler | 1. Evde saglik ve bakim hizmetlerine yönelik mevcut durum incelenecek ve yeni performans göstergeleri belirlenecektir. 2. Evde saglik ekipleri için mobil uygulamalar gelistirilecektir. 3. Saglik tesisinden taburculuk sonrasi otuz güne kadar (gerektiginde hekim tarafindan otuz güne kadar sürelerle uzatilabilen) tibbi bakima ihtiyaci olan bireylere evde hizmet sunumu yapilmasi saglanacaktir. 4. Evde Saglik Hizmeti ile Saglikli Yas Alma Merkezlerinin entegrasyonu saglanacaktir. |
| 5. Evde Saglik Hizmetleri aylik ziyaret sikligi degerinin 3, 1'e ulagmasi hedeflenmektedir. 6. 650 bin hastaya Evde Saglik Hizmetleri ulastinilacak ve hasta memnuniyetinin artirilmasina yönelik | ||
|---|---|---|
| ampa o osi drmiora haik e midahalo | ampa o osi drmiora haik e midahalo | ampa o osi drmiora haik e midahalo |
| Tedbir 708.1. Bulasic hastaliklara yönelik mevcut tani, takip ve erken uyar sistemleri gelistirilecektir. | 2. Bakanlik bünyesinde ilgili bakanlik ve kamu kuruluslariyla etkin bir koordinasyon saglanarak kaynaklarin ortak ve etkin kullanimi saglanacaktir. 3. Vektör haritasinin olusumu igin komisyon çalismalari yapilacaktir. 4. Bilim kurullari ile birlikte rehber, afis, brogür ve sunumlar gözden geçirilerek güncellenecektir. | |
| Tedbir 708.2. Ulusal düzeyde biyolojik ürünlerin üretilmesine ve asi üretim kapasitesinin güçlendirilmesine yönelik merkezler kurulacaktir. | Saglk Bakanligl (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Üniversiteler | 1. Türkiye Hifzissihha Asi ve Biyoteknolojik Ürün Arastirma ve Üretim Merkezi Projesi tamamlanacaktir. 2. Dijital teknolojiler kullanilarak web tabanli interaktif egitimler gelistirilerek sahada çalisan personellerin egitime katrlimi kolaylastirilacaktir. |
| Tedbir 708.3. Bagisiklik kazandirma programlari güclendirilerek toplumsal farkindalk artirilacak, asilama programlari tüm risk gruplarini içerecek sekilde yayginlastirilacaktir. | Saglk Bakanligl (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Gençlik ve Spor Bakanligi, içisleri Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Üniversiteler | 1. Begli karma asi üçüncü doz oraninin en az yüzde 98 olmasi için Genisletilmis Bagisrklama Programinin (GBP) takibi yapilacaktir. 2. Çocukluk çaji asilarinin zamaninda ve düzenli uygulanmasi igin eksik agili, asisiz çocuklarin belirlenmesi ve takip edilmesi saglanacaktir. 3. GBP Genelgesi ve Saha Rehberi güncellenecek ve bu kapsamda Bilimsel Kurul toplantilari ve egitim faaliyetleri düzenlenecektir. |
| Tedbir 708.4. Küresel salgin ve afet gibi olaganüstü durumlarda saglik hizmet sunucularinin rol ve sorumluluklarini içeren yol haritalari belirlenecek, malzeme ve personel akisina iliskin planlamalar etkin bir sekilde yapilacaktir. | Saglik Bakanligi (S), icisleri Bakanligi, Milli Savunma Bakanligi, Universiteler, Belediyeler | 1. Yol haritalarinin belirlenmesine yönelik bilimsel kurul olusturularak belli dönem araliklariyla toplanmasi saglanacaktir. 2. Koordinasyonun saglanmasina yönelik olarak mobil uygulamalar gelistirilecektir. 3. UMKE ATAK Egitimi alacak personele yönelik egitim materyalleri ve kisisel koruyucu kiyafet ve donanimlari temin edilecektir. 4. UMKE ATAK personeli tarafindan kullanilacak olan kentsel arama kurtarma ekipmanlarini ve kurtarma araglarinin standartlari belirlenecek ve temin edilmesi saglanacaktir. |
| 5. UMKE ATAK bünyesinde görev alacak personele yonelik mevzuat düzenlemeleri yapilacaktir. 6. Türk Dünyasi Acil Medikal Kurtarma Ekibi kurulacak ve mesleki kapasite gelistirme programlari düzenlenecektir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 708.5. Acil durumlarda güvenilir bilgi akisi ve koordinasyonun saglanmasina yönelik altyapi ve kapasite güçlendirilecektir. | Içisleri Bakanligi, Milli Savunma Bakanligi, Universiteler, Belediyeler | 1. Acil durumlarda güvenilir bilgi akisi saglanmasina yönelik uygulama rehberi hazirlanacaktir. 2. Saglik Afet ve Koordinasyon Merkezi Birimi personeline kapasite gelistirme egitimi verilecektir. |
| Birinci basamak saglik tesislerinin sagligin korunmasi ve gelistirilmesindeki rolü güçlendirilecek, hizmet basamaklari içerisinde öncelikle kullanimi saglanacak, basamaklar | Birinci basamak saglik tesislerinin sagligin korunmasi ve gelistirilmesindeki rolü güçlendirilecek, hizmet basamaklari içerisinde öncelikle kullanimi saglanacak, basamaklar | Birinci basamak saglik tesislerinin sagligin korunmasi ve gelistirilmesindeki rolü güçlendirilecek, hizmet basamaklari içerisinde öncelikle kullanimi saglanacak, basamaklar |
| Tedbir 709.1. Birinci basamak saglik tesisleri nitelik ve nicelik olarak gelistirilerek bu birimlere basvuran kigilerin koruyucu, önleyici, tedavi edici saglik hizmetlerini bütüncül olarak alabilmesi, böylece ikinci ve üçüncü basamak saglik merkezlerine basvurularin azaltilmasi saglanacaktir. | arasi etkilesim gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.709) Saglik Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanlig, Üniversiteler | 1. Aile Hekimligi Birimleri ve Birinci Basamak Saglik Kuruluslarinin faaliyetleri internet üzerinden izlenecektir. 2. Aile Sagligi Merkezi ve Aile Hekimligi Birimi izleme degerlendirme formlari güncellenerek rehber haline getirilerek takibi yapilacaktir. 3. 50 adet birinci basamak saglik tesisinin insaati tamamlanacaktir. 4. Yeni aile hekimligi birimleri hizmete agilarak aile hekimi bagina düsen nüfusun 2.900 kisiye düsürülmesi saglanacaktir. 5. Birinci basamak saglik hizmetlerinin etkinligi artinlarak ikinci ve üçünü basamaklara basvurularin azaltilmasi saglanacaktir. |
| Tedbir 709.2. Bulasici Olmayan hastaliklar basta olmak üzere, hastaliklara iliskin tarama ve teshis gibi süreçler ile kronik hastalarin tedavi takiplerinde dijital uygulamalarin da destegiyle aile sagligi merkezlerinin sorumluluklari artiilacaktir. | Saglik Bakanlig (S), Hazine ve Maliye Bakanligu, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligr, Üniversiteler | 1. Bulasici olmayan hastaliklarin taranmasi, periyodik olarak izlenmesi, erken teshisi, tedavisi, izlenmesi ve süreçlerin yönetimi igin kullanilan HYP uygulamasinin etkin kullanilmasi saglanacak, uygulama kapsamina yeni hastalik modülleri eklenecektir. 2. Aile Hekimligi Birinci Agama Uyum Egitimleri kapsaminda, aile hekimleri ve aile sagligi çalisanlarina bulasic olmayan hastaliklar ve risk faktörleri, bulasici olmayan hastaliklarn yönetimi ve HYP hakkinda yüz yüze yöntemle farkindalik ve bilgilendirme egitimleri verilecektir. 1. Bebek, çocuk, ergen izlem |
| Tedbir 709.3. Aile sagligi lerkezi sayisi artirilara ile hekimlerine vöneli hizmet içi egitimlerle alinan hizmetin etkinligi ve hizmetten duyulan memnuniyet iyilestirilecektir. | Sagiik Bakanlig (S), YÖK, Üniversiteler | protokollerinin güncellemesi tamamlanarak aile hekimlerine güncelleme egitimi verilecektir. 2. Her bir aile hekimligi biriminde sunulan hizmetlere iliskin belirli dönem araliklarinda memnuniyet anketi uygulanacaktir. |
| Tedbir 709.4. Aile hekimlerinin üst basamaklara yönlendirdikleri hastalarn tetkik ve tedavi sonuçlarina iliskin geri bildirimlerini saglayacak bir sistem olusturularak hizmet basamaklari arasindaki etkilesim güçlendirilecektir. | Saglik Bakanliji (S), Üniversiteler, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi | 1. Birinci, ikinci ve üçüncü basamaklar arasinda kisilerin tetkik ve tedavi sonuglarinin paylasimi igin ilgili sistemlerde bütünlesme saglanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 709.5. Saglikli hayat merkezlerinin sayisi artirilacak, hizmet sunum niteligi gelistirilecek ve bu merkezlerin aile sagligr merkezleriyle etkilesimi saglanacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligl, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanliji | 1. 40 yeni Saglikl Hayat Merkezi agilacaktir. |
| Tedbir 709.7. Aile dis hekimligi uygulamasi ülke genelinde yayginlastirilacak, aile dis hekimligi birimlerinde koruyucu tedavileri tamamlanan bireylerin tedavi gereksinimlerinin ikinci basamak saglik kuruluslarinda öncelikli karsilanmasina yönelik sevk zinciri | Sagiik Bakanligr (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, alisma ve Sosyal Güvenli akanliăi, Üniversitele | 1. Aile dis hekimligi uygulamasi yil sonuna kadar 20 ilde yayginlastirilacaktir. 2. Agiz ve dis sagligi hizmeti sunan ikinci basamak saglk kuruluslari ile aile dis hekimligi birimleri arasinda gerekli koordinasyon saglanarak, saglik kuruluslari arasinda bir sevk zinciri olusturulacaktir. 3. Sevk zinciri ile birlikte tüm bireylerin agiz ve dis sagligi verileri mevcut bilgi sistemleri altyapisi kullanilarak takip edilebilir hale getirilecektir. |
| olusturulacaktir. Tedbir 709.8. Gög sagligi hizmetlerinin, ülke saglik sistemiyle bütünlesik bir biçimde sunularak hizmetin sürdürülebilirlik ve etkinlik bakimindan gelistirilmesi saglanacaktir. | Saglk Bakanlig (S), igisleri Bakanligr | 1. Gögmenlerin saglik okuryazarliginin artirilmasina yönelik çalismalar yapilacaktir. 2. Koruyucu saglik hizmetleri ve sagligi gelistirmeye yönelik yürütülen programlara ülkemizde bulunan göçmenlerin de dâhil edilmesi saglanacaktir. 3. Saglik çalisanlarinin, kültürel farkllklarini da gözetecek gekilde, göç sagligi konusunda hizmet içi egitimler verilecektir. |
| Bagimllikla mücadeleye yönelik sunulan hizmetlerin kapasitesi ile kalitesi iyilestirilecek, erisilebilirlik artinilacak ve hizmetlerin tamamlayici sekilde sunulmasi saglanacaktir. | Bagimllikla mücadeleye yönelik sunulan hizmetlerin kapasitesi ile kalitesi iyilestirilecek, erisilebilirlik artinilacak ve hizmetlerin tamamlayici sekilde sunulmasi saglanacaktir. | Bagimllikla mücadeleye yönelik sunulan hizmetlerin kapasitesi ile kalitesi iyilestirilecek, erisilebilirlik artinilacak ve hizmetlerin tamamlayici sekilde sunulmasi saglanacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.710) Tedbir 710.1. Danigmanlik, tedavi, sosyal uyum ve iyilestirme hizmetlerinin bütüncül biçimde sunulmasi kapsaminda hizmet kalitesi yükseltilecek, kurum ve kuruluslar arasinda isbirligi ve esgüdüm saglanacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Adalet Bakanligi, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Içisleri Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Genglik ve Spor Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Diyanet Isleri Baskanliji, Radyo ve Televizyon Ust Kurulu Baskanligi, Üniversiteler, Belediyeler, STK'lar | 1. Danismanlik hizmet sunum algoritmalari gozden gegirilerek danismanlik merkezlerinde bagimlilikla mücadelede görev alan personele hizmet içi egitimler verilecektir. 2. Bagimliikla mücadele kapsaminda paydaslara yönelik bilgilendirme, egitim faaliyetleri ve çalistaylar gerçeklestirilecektir. 3. Mevcut Tütün Kontrolü Strateji Belgesi ve Eylem Planina iliskin etki degerlendirme çaligmasi yapilacaktir. 4. Tütün Kontrolü Strateji Belgesi ve Eylem Plani güncellenecektir. |
| 5. Danismanlik ve tedavi hizmeti sunulan bireylerin takibi ile ihtiyaçlarinin daha hizli tespit edilebilmesine yönelik olarak aile hekimleri, danismanlik merkezleri ile ayaktan/yatakli tedavi merkezlerinin yazilimla bütünlegmesi saglanacaktir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 710.2. Bagimlligin önlenmesi için farkli nüfus gruplarina yönelik farkindalik artirma çalismalari kapsaminda iyi uygulama örnekleri ve müdahale programlari güçlendirilerek sürdürülecek, bagimlilikla mücadele kapsaminda uygulanan mekanizmalarin toplum tarafindan bilinirligi artinlacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlii, Gençlik ve Spor Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanliji, Diyanet Isleri Baskanligi, Radyo ve Televizyon Üst Kurulu Baskanlig, Üniversiteler, Belediyeler, STK'lar | 1. Ulke genelinde bagimliligin saglik üzerindeki olumsuz etkilerine dikkat çekecek etkinlikler düzenlenecek ve bilgilendirme yapilacaktir. 2. Bagimlilikla mücadeleyi destekleyici içerikler hazirlanarak Bagimlilikla Mücadele Yüksek Kurulu sosyal medya hesaplarinda paylasimlar yapilacaktir. 3. Hedef kitle tarafindan kullanilan sosyal ag siteleri, sik ziyaret edilen internet siteleri ve çok izlenen videolarin içerisine konu ile ilgili hazirlanan görsel ve videolarin yer aldigi izlenmeden geçilemeyen agilir pencereler yerlestirilecektir. 4. Gebe okulu ve gebe siniflarina müracaat eden anne adaylarina bagimllik türleri ve bagimlilikla mücadele konularinda bilgilendirme |
| Tedbir 710.3. Danismanlik, tedavi ve iyilestirme hizmeti alan bireylerin takiplerinin yapilmasi igin ilgili birimler arasinda esgüdüme yönelik bilisim altyapisi olusturulacak, danismanlik hizmetleri yüz yüze ve çagri merkezleri araciligiyla sürdürülecek, birinci basamak saglik tesislerinde önleme ve psikososyal destek hizmetleri yayginlastirilacaktir. | Saglik Bakanligr (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Gençlik ve Spor Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Üniversiteler, Belediyeler, STK'lar | yapilacaktir. 1. Yüz yüze bagimlilk danismanlig hizmeti veren merkezlerin sayisi artirilacaktir. 2. Danismanlik merkezlerinde sunulan hizmetlerin kalitesi artirilacaktir. 3. Çagri merkezleri araciligiyla sunulan tütün bagimlilgi danismanlik hizmetleri etkinlestirilerek sigara birakma oranlari iyilestirilecektir. 4. Aile hekimliklerinde uygulanmak üzere bagimliliga yönelik risk faktörleri dikkate alinarak bireye özel kisa klinik müdahale programlari gelistirilecektir. |
| Tedbir 710.4. Sigara birakma poliklinikleri, bagimlilk danisma arindirma merkezleri, zorunlu tedavi kararlarinin uygulandigi merkezler ile danisma, tedavi, iyilestirme ve sosyal uyum süreclerinin bütünlesik bir sekilde sunulacagi BAHAR Merkezleri farkli nüfus gruplarinin hizmet alimini kolaylastiracak sekilde yayginlastirilacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Adalet Bakanligi, Alle ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Üniversiteler, Belediyeler, STK'lar | 1. Danisma, arindirma ve rehabilitasyon merkezlerinin ihtiyaçlar dogrultusunda planlamalari yapilarak sayilar artinilacaktir. 2. Standardize hizmet sunumu yayginlastirilacaktir. 3. BAHAR merkezlerinde verilen hizmetlerin bilinirligi saglanacaktir. 4. Sigara birakma polikliniklerinin sayisi artirilacaktir. |
| Tedbir 710.5. Bagimllik alaninda calisacak saglik personelinin nitelik ve niceligi ihtiyaçlar dogrultusunda gelistirilecektir. | Sagiik Bakanlig (S), Üniversiteler, STK'lar | Sagiik Bakanlig (S), Üniversiteler, STK'lar | 1. Bagimlilik alaninda çalisan saglik personelleriyle bagimli hasta ile karsilasma durumu olan personele yonelik kapasite gelistirilecektir. 2. Uzmanlik egitim müfredatlari madde bagimliligi baglaminda güncellenecektir. 3. Bagimlilik alaninda çalisan personel için klinik yetkinlik kriteri kavraminin gelistirilmesi saglanacaktir. |
|---|---|---|---|
| Tedbir 710.6. Bagimliliga iliskin tani, tedavi ve izlem sürecinde klinik kalitenin artirilmasina yönelik klinik protokollerin kullanimi yayginlastirilacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Üniversiteler | Saglik Bakanligi (S), Üniversiteler | 1. Madde bagimliligina iliskin saglik hizmet standartlari olusturulacak ve uygulamaya gegilecektir. 2. Yeni klinik protokol ve rehberler için ihtiyaç analizi yapilacaktir. |
| Tedbir 710.7. Bagimllikla mücadeleye iliskin faaliyetlerin kanita dayali olarak tasarlanabilmesi için madde kullanim davranislarina yönelik dönemsel arastirmalar yapilacak ve veri mahremiyeti gözetilerek kurum kuruluslar arasi veri paylasimi | Saglik Bakanligi (S), Adalet Bakanligi, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, igisleri Bakanligi, Genglik ve Spor Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, STK'lar | Saglik Bakanligi (S), Adalet Bakanligi, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, igisleri Bakanligi, Genglik ve Spor Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, STK'lar | 1. Sosyodemografik özelliklere göre bagimllik yapici maddelerin kullanim sikligr ve risk düzeyini belirlemeye yönelik yürütülen çalismalarin etkinlikleri artirilacaktir. |
| saglanacaktir. Saglikta insan kaynagi ile fiziki altyapi nicelik ve nitelik olarak iyilestirilecek ve | saglanacaktir. Saglikta insan kaynagi ile fiziki altyapi nicelik ve nitelik olarak iyilestirilecek ve | saglanacaktir. Saglikta insan kaynagi ile fiziki altyapi nicelik ve nitelik olarak iyilestirilecek ve | saglanacaktir. Saglikta insan kaynagi ile fiziki altyapi nicelik ve nitelik olarak iyilestirilecek ve |
| Tedbir 711.1. Basta tip, dig hekimligi ve eczacilik olmak üzere saglik meslek gruplarinda egitimin kalitesi artirilacak ve uzmanlik egitimindeki müfredatlari bilisim altyapisiyla desteklenerek ülke genelinde standart saglanacak, saglik | Tedbir 711.1. Basta tip, dig hekimligi ve eczacilik olmak üzere saglik meslek gruplarinda egitimin kalitesi artirilacak ve uzmanlik egitimindeki müfredatlari bilisim altyapisiyla desteklenerek ülke genelinde standart saglanacak, saglik | Saglik Bakanligi (S), YÖK, Üniversiteler | bölgeler arasi dagilimda denge saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.711) 1. Tip, dis hekimligi ve eczacilik uzmanlik egitimi müfredatlari güncellenerek uygulamaya alinacaktir. 2. Uzmanlik Egitimi Yönetim Sistemi yazilim programi ülke genelindeki egitim kurumlarinda yayginlastirilacaktir. |
| Tedbir 711.2. Performansa dayali ek ödeme sistemi saglik çiktilari, hasta ve çalisan memnuniyeti ve kalite göstergelerini de içerecek sekilde güncellenecektir. | Tedbir 711.2. Performansa dayali ek ödeme sistemi saglik çiktilari, hasta ve çalisan memnuniyeti ve kalite göstergelerini de içerecek sekilde güncellenecektir. | Saglik Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Üniversiteler | 1. Performansa dayali ek ödeme sisteminin iyilestirilmesine yönelik olarak uluslararasi örnekler incelenecektir. |
| Tedbir 711.3. Basta hekim, hemsire ve ebe olmak uzere ihtiyaclar dogrultusunda ülke çapinda bölgeler ve saglik tesisleri arasinda veterli sayida ve dengeli bir sekilde dagilimi saglanacaktir. | Sagiik Bakanlig (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, YÖK, Üniversiteler | 1. Saglk isgücü istihdaminin nüfus yogunlugu gözetilerek ihtiyaçlar dogrultusunda ve uluslararasi Örnekler dikkate alinarak dengeli dagilimi saglanacaktir. 2. Egitim kontenjanlarinin yüz bin kisiye düsen hekim sayisinin OECD ortalamasina yakinsamaya yönelik Plan dönemi hedefini gerçeklestirecek yol haritas belirlenerek uygulamaya konulacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 711.4. Ulusal düzeyde saglik tesisi yatirim planlamalarina yönelik nesnel kriterler dogrultusunda makro planlar olusturulacaktir. | Sagiik Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligy, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Üniversiteler | 1. Saglik tesisi yatrimlarinda ülke geneli ihtiyaçlari ortaya koyacak nesnel kriterler belirlenerek saglik tesisi ihtiyacina iliskin mevcut durum tespit edilecektir. |
| Tedbir 711.5. Fiziki altyapinin dengeli dagilimi saglanacak, mevcut hastane yataklarinin kullanim etkinligi yükseltilecektir. | Saglik Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, Üniversiteler | 1. Saglik tesisi yatirimlari, mevcut altyapi, kapasite kullanim oranlari ve nüfus dagilimi dikkate alinarak bölgesel ihtiyaçlar dogrultusunda planlanacaktir. 2. 29 adet yatakli saglik tesisinin insaati tamamlanacaktir. |
| Tedbir 711.6. Olasi afet durumlarinda kesintisiz saglik hizmeti sunumu saglanabilmesi amaciyla saglik tesislerinin afetlere karsi dayankhligi artirilacaktir. | Saglik Bakanlig (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanlign, Üniversiteler | 1. Afet riski olan bölgelerde yeni projeler, detayli zemin, tasarim ve yapisal analiz çalismalari yapilarak planlanacaktir. |
| Tedbir 711.7. Uluslararasi sagikta insan kaynagr hareketiliginin yönetilmesine iliskin politikalar gelistirilecektir. | Saglik Bakanligi (S), YÖK, Üniversiteler | 1. Ulusal ve uluslararasi veri takip sistemleri incelenerek, ilgili paydaslarla isbirligi ve koordinasyon çalismalari yürütülecektir. 2. Türkiye'de saglik insan gücü mevcut durum analizi yapilacaktir. 3. Yurt disindaki saglik insan gücünün ülkemizde istihdam edilmesine yönelik faaliyetler gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 711.8. Doku, organ, kemik iligi ve kök hücre nakil islemleri basta olmak üzere özellili saglik hizmetlerinin kapasitesi artirilarak bu hizmetlere ulusal ve uluslararasi düzeyde ulasilabilirlik artiilacaktir. | Saglik Bakanlig (S), Üniversiteler | 1. Gönüllü bagisgi sayisinin artinlmasina yönelik çalismalar yapilacaktir. 2. Kemik iligi nakli merkezleri sayisi artirilacaktir. 3. Organ nakli merkezlerinin nitelikleri ve hizmet kapasitesi gelistirilecektir. |
| Aktif yaslanmaya yönelik koruyucu ve tedavi edici saglik hizmetlerinin kapasitesi iyilestirilecek ve artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.712) | Aktif yaslanmaya yönelik koruyucu ve tedavi edici saglik hizmetlerinin kapasitesi iyilestirilecek ve artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.712) | Aktif yaslanmaya yönelik koruyucu ve tedavi edici saglik hizmetlerinin kapasitesi iyilestirilecek ve artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.712) |
|---|---|---|
| Tedbir 712.1. Yasli bakiminda saglik ve sosyal hizmetleri bir araya getiren bakis açisiyla yeni bir model olusturulacak, bu kapsamda kurumlar arasi koordinasyon saglanacaktir. | Saglik Bakanlig (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Üniversiteler, Belediyeler | 1. Evde saglik ve evde bakim hizmetlerinin entegrasyonu saglanacaktir. 2. Aile Sagligi Merkezi ve Saglikli Hayat Merkezleri tarafindan kullanilan bilisim sistemleri arasindaki entegrasyon güçlendirilecektir. |
| Tedbir 712.2. Yaglilara yönelik koruyucu ve tedavi edici hizmetlerin güclendirilmesi saglanacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Alle ve Sosyal Hizmetler Bakanlig,, Universiteler, Belediyeler | 1. Aktif ve saglikli yaglanma hakkinda toplumun farkindaligi artinilacaktir. 2. HYP kapsaminda yer alan "çok yönlü yasli degerlendirmesi ve izlemi" modülünün aile hekimligi birimleri tarafindan yaygin ve etkili bir sekilde kullanilmasi saglanacaktir. 3. "Aile Hekimligi Birinci Açama Uyum Egitimleri" kapsaminda, aile hekimleri ve aile sagligi çalisanlarina aktif ve saglikli yaslanmaya yönelik farkindalik ve bilgilendirme egitimleri verilecektir. 4. Saglikli Yag Alma Merkezlerine (YASAM) uzaktan saglik sisteminin entegrasyonu kapsaminda çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 712.3. Yasli saglijr (geriatri) ve palyatif bakim hizmetleri sunan merkezlerin sayisi artirilacak, evde saglik ve bakim hizmetleriyle entegrasyonu saglanacak ve yashlarin saglik hizmetlerine ulasimi | Saglik Bakanlig (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Universiteler, Belediyeler | 1. YASAM hizmeti sunulan il sayisi artirilacaktir. 2. Evde saglik hizmetleri kapsaminda uzaktan saglik hizmet sunumuyla evinde/yerinde hizmet sunumlarinin entegrasyonu saglanacaktir. 3. Palyatif bakim merkezlerinin sayisi artirilacaktir. |
| kolaylastirilacaktir. Saglik turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak gelistirilecek, uluslararasi alanda ülkemizin tercih edilirligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.713) | kolaylastirilacaktir. Saglik turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak gelistirilecek, uluslararasi alanda ülkemizin tercih edilirligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.713) | kolaylastirilacaktir. Saglik turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak gelistirilecek, uluslararasi alanda ülkemizin tercih edilirligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.713) |
| Tedbir 713.1. "Health Türkiye" küresel bir markaya dönüstürülecek, bu kapsamda saglik turizmi alaninda ülkemizin tanitim ve pazarlama faaliyetleri yürütülecektir. | Saglik Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Ticaret Bakanligi, USHAS, Üniversiteler | 1. Saglik is fuar ve forumlari alaninda dört uluslararasi toplanti ve organizasyon gerçeklestirilecektir. 2. Saglik hizmet ihracatinda sürdürülebilir gelismelerin saglanmasi ve bu faaliyetlerle ortaya gikabilecek sorunlarin çozümüne yönelik danigma kurulu olusturulacaktir. 3. Uç adet dijital tanitim projesi gerçeklestirilecektir. 4. 10 ülkede marka tescili süreci tamamlanacaktir. 5. Saglik turizmi alaninda en az bes ülkeyle protokol ya da sözlesme yapilacakur. |
| 6. Uluslararasi aktif saglik meslek egitimi veren saglik tesisi sayisi bege gikarllacaktir. 7. 100 uluslararasi katilimciya egitim verilecektir. 8. Saglik turizmi alanindaki sertifika programlarinin egitim igeriklerinin yabanci dillere çevrilecektir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 713.2. Saglik turizmi alaninda faaliyet gösteren ve yetki belgesine sahip sagiik kuruluslari ile araci kuruluslarin denetlenmesine yönelik sistem güclendirilecektir. | Saglik Bakanligr (S), Disisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Ticaret Bakanligi, USHAS, Üniversiteler | 1. Uluslararasi saglik turizmi yetki belgeli araci kurulus ve saglik tesislerinin yüzde 5'i egitim programlanmasi kapsamina dahil edilecektir. 2. Saglik turizmi faaliyetlerine yönelik düzenlemeler gözden gegirilerek denetim ve idari yaptirimlann güçlendirilmesine yönelik güncelleme yapilacaktir. |
| Tedbir 713.3. Saglik tesislerinin saglik turizmi konusunda akreditasyonu tesvik edilecektir. | Saglik Bakanligl (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Ticaret Bakanligi, USHAS, TÜSEB, Üniversiteler | 1. Saglk turizmi denetim ve akreditasyon alt yapisini güçlendirmek amaciyla saglik tesislerine yönelik Türkiye Saglik Hizmetleri Kalite ve Akreditasyon Enstitüsü (TÜSKA) sertifikasyon kriterleri olusturulacakur. |
| Tedbir 713.4. Saglik turizminin katma degerin yüksek oldugu alanlara yayilmasina yönelik uygulamalar gelistirilecektir. | Saglik Bakanligr (S), Disisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Ticaret Bakanligi, USHAS, Üniversiteler | 1. Ülkemizin saglik hizmet potansiyeli göz önünde bulundurularak saglik turizminde katma degeri yüksek alanlarin tespitine iliskin analitik çalismalar yapilacaktir. 2. Saglik turizminde kayit disiligin önüne geçilmesine yönelik çalismalar yapilacaktir. 3. Termal turizm, palyatif ve yasli bakimin saglik turizmi potansiyellerine iliskin analiz galismasi yapilacaktir. |
| Tedbir 713.5. Saglk turizmi faydalanicilarinin uzaktan takibi için gerekli altyapi olusturulacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Ticaret Bakanligi, USHAS, Üniversiteler | 1. Saglik turizmi faydalanicilarinin uzaktan takibini saglayacak dijital uygulamalar gelistirilecektir. 2. Health Türkiye Portalinda yer alan ikinci ve üçüncü basamak saglik tesisi sayisi 29'dan 32'ye _çikarllacaktir. |
| Saglik hizmet sunum kalitesinin ve klinik kalitenin ölçülmesi, degerlendirilmesi ve iyilestirilmesi saglanacak, saglik hizmetlerinde akreditasyon sistemi gelistirilecek ve hasta güvenligi temin edilecektir. (Kalkinma Plani p.714) | Saglik hizmet sunum kalitesinin ve klinik kalitenin ölçülmesi, degerlendirilmesi ve iyilestirilmesi saglanacak, saglik hizmetlerinde akreditasyon sistemi gelistirilecek ve hasta güvenligi temin edilecektir. (Kalkinma Plani p.714) | Saglik hizmet sunum kalitesinin ve klinik kalitenin ölçülmesi, degerlendirilmesi ve iyilestirilmesi saglanacak, saglik hizmetlerinde akreditasyon sistemi gelistirilecek ve hasta güvenligi temin edilecektir. (Kalkinma Plani p.714) |
| Tedbir 714.1. Saglik hizmetlerinde klinik kalitenin ölçümü ve gelistirilmesi saglanacaktir. | Sajlik Bakanlig (S), Üniversiteler | 1. Klinik kalitenin ölçümüne yönelik klinik kalite raporlari yayimlanacak, yeni saglik olgulari belirlenerek klinik kalitenin gelistirilmesine yonelik galismalar gerçeklestirilecektir. 2. Saglik kurumlarinda klinik kalite galigmalarindan sorumlu galisanlara yonelik hizmet içi egitim gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 714.2. Klinik rehberlerin gok paydasli bir anlayisla üretilmesi, güncellenmesi ve kullaniminin yayginlastirilmasi saglanacak, klinik süreg ve sonuglardaki basari düzeyini dogru ve etkin bir sekilde ölçmeye yönelik klinik kalite sistemleri gelistirilecektir. | Saglk Bakanlăi (S), Üniversiteler | 1. Yayimlanan klinik kalite raporlarinin düzenli araliklarla güncellenmesi saglanacak, klinik rehberlerin yayginlastirilmasi amaciyla faaliyetler düzenlenecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 714.3. Hasta güvenliginin saglanmasina yönelik gerekli yasal ve idari düzenlemeler yapilacaktir. | Saglik Bakanlig (S), Üniversiteler | 1. Hasta güvenliginin saglanmasina yönelik Saglikta Kalitenin Gelistirilmesi ve Degerlendirilmesine Dair Yönetmelik güncellenecektir. 2. Saglik kurum ve kuruluslarinda hasta güvenligi uygulamalari düzenli olarak denetlenecek, hasta güvenligine iliskin biling ve farkindalik gelistirilecektir. |
| Tedbir 714.4. Normal doguma yönelik bilinglendirme ve özendirme faaliyetleri yayginlasturilacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Üniversiteler | 1. Normal dogum oranlarinin OECD ortalamasina yakinsanmasina yönelik bagarli ülke örnekleri incelenecektir. 2. Normal dogumu saglik sisteminde özendirici ve yönlendirici mekanizmalar performans sistemine yansitilacak sekilde olusturulacaktir. 3. Normal doguma iliskin toplum genelinde biling ve farkindalik gelistirilecektir. |
| Tedbir 714.5. Akreditasyon altyapisi gelistirilecek, akredite olan saglik tesis savisi artirilacaktir. | Saglik Bakanlig (S), TÜSEB, Üniversiteler | 1. Yetkilendirilen tesis sayisi 16'ya gikarilacaktir. |
| Dijital saglik gözümlerinin saglik sistemi igerisinde etkin ve verimli kullanimi saglanacak, dijital saglik teknolojilerinin kullanimi yayginlastirilacaktir. (Kalkinma | Dijital saglik gözümlerinin saglik sistemi igerisinde etkin ve verimli kullanimi saglanacak, dijital saglik teknolojilerinin kullanimi yayginlastirilacaktir. (Kalkinma | Dijital saglik gözümlerinin saglik sistemi igerisinde etkin ve verimli kullanimi saglanacak, dijital saglik teknolojilerinin kullanimi yayginlastirilacaktir. (Kalkinma |
| Tedbir 715.1. Dijital saglik çözümlerinin saglik sistemiyle etkin bir sekilde bütünlesmesi saglanacak, hastanelerin dijitallesme altyapisi desteklenecektir. | T Saglik Bakanlig (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Üniversiteler | 1. Tele saglik sistemleri gelistirilerek iliskili sistemler ile birlikte çalisabilirligi saglanarak kullanimi yayginlastirilacaktir. 2. Uzaktan saglik hizmeti sunumuna yönelik pilot uygulama örnekleri yayginlastirilacaktir. |
| Tedbir 715.2. Kronik hastaliklann izlem ve takibi basta olmak üzere "tele saglik" sistemleri gelistirilecek, iliskili sistemlerle birlikte calisabilirligi saglanarak kullanimi yayginlastirilacaktir. | Saglik Bakanlig (S), Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Üniversiteler | 1. Tele saglik görüntülü görügme sistemi degisen ihtiyaçlara ve gelisen teknolojiye uygun olarak yeniden gelistirilecektir. 2. Uzaktan saglik sistemi kapsaminda hizmet sunulacak kronik hastaliklar, uzaktan saglik hizmetlerinin kapsami ve türü ile bu hizmetlere iliskin muayene ve takip standartlari belirlenecektir. |
| Tedbir 715.3. Dijital teknolojilerin kullanimi ile dijital saglik hizmetlerinin geri ödemesi ve personel ücretlendirilmesine iliskin gerekli mevzuat düzenlemeleri yapilacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Üniversiteler | 1. Dijital saglik hizmetlerinin geri ödemesi ve personel ücretlendirilmesine iliskin esaslar belirlenecek, kurumlar arasi is birligi faaliyetleri güçlendirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 715.4. Dijital teknolojilerin saglik alaninda kullanimina iliskin toplum genelinde farkindalik olusturulacak, dijital saglik okuryazarligi gelistirilecektir. | Saglik Bakanligi (S), Üniversiteler | 1. Saglik alaninda kullanilan dijital teknolojiler ve gelistirilen mobil uygulamalarla ilgili biling ve farkindaligi artirmaya yönelik açiklayia ve tanitici materyaller hazirlanacaktir. |
| Veri ve kanita dayali politika olusturmada girdi olarak kullanilabilecek, bilimsel aragtirma ve analizlerde kullanilmaya elverigli, uluslararasi karsilastirmalara olanak saglayan kalite ve | Veri ve kanita dayali politika olusturmada girdi olarak kullanilabilecek, bilimsel aragtirma ve analizlerde kullanilmaya elverigli, uluslararasi karsilastirmalara olanak saglayan kalite ve | Veri ve kanita dayali politika olusturmada girdi olarak kullanilabilecek, bilimsel aragtirma ve analizlerde kullanilmaya elverigli, uluslararasi karsilastirmalara olanak saglayan kalite ve |
| Tedbir 716.1. Uluslararasi kiyaslamaya olanak verecek detay ve kalitede veri üretimi saglanacak, saglik verilerinin ulusal/uluslararasi normlara uygun olarak standardizasyon süreçleri yürütülecek, veri kalitesi ve güvenilirligi artirilacak, saglik verilerinin siber güvenligi güçlendirilecektir. | ayrintida veri üretimi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.716) Saglik Bakanlig (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Üniversiteler | 1. Saglik uygulamalarinin siber güvenligini saglamak üzere güvenlik testleri uygulamaya alinacaktir. |
| Tedbir 716.2. Kurumlar arasi veri paylagimi igin isbirligi ve koordinasyon gelistirilecektir. | Saglik Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanlii, Üniversiteler | 1. Kurumlar arasinda veri paylasimina iliskin protokoller olusturulacak, web servis entegrasyonlari alanindaki eksiklikler belirlenerek tamamlanacaktir. |
| Tedbir 716.3. Saglik verileri anonimlestirilerek basta Ar-Ge olmak üzere ekonomik degere dönüstürülmesi amaciyla ikincil kullanimina iliskin gerekli hukuki ve idari altyapi olusturulacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Adalet Bakanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Cumhurbagkanligi Dijital Donüsüm Ofisi, Universiteler | 1. Anonim saglik verisinin üretimi ile paylasiminin saglanmasina yonelik çalismalar yürütülerek mevzuat düzenlemesi yapilacaktir. 2. Saglik verileri, uluslararasi standartlara uyumlu hale getirilecektir. |
| Saglik sisteminde mali sürdürülebilirlik saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.717) | Saglik sisteminde mali sürdürülebilirlik saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.717) | Saglik sisteminde mali sürdürülebilirlik saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.717) |
| Tedbir 717.1. Geri ödeme sisteminde kanita dayali modellerin uygulanmasi saglanacak, saglik harcamalarina iliskin denetim altyapisi güçlendirilecek, hizmet sunum ve ilaç fiyatlarinin etkin maliyet degerlendirmeleri yapilarak | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Saglik Bakanlig,, Universiteler | 1. Saglik Uygulama Tebligi (SUT) kapsaminda kurumca geri ödemesi yapilan tani ve tedavi hizmetlerinir etkin kullanilmasinin saglanmasina yönelik çalismalar yapilacaktir. 2. Akilcr ilaç kullanimi tesvik edilerek ilaç ve tedavi harcamalari rasyonellestirilecektir |
| Tedbir 717.2. Akilai laboratuvar ve tibbi görüntüleme uygulamalari gerçeklestirilecek, ihtiyas disi tetkik, tahlil ve diger iglemlerin azaltilmasi igin denetim mekanizmalari olusturulacak ve güçlendirilecektir. | Saglik Bakanligi (S), Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanliăi, Üniversiteler | 1. Akilci laboratuvar uygulamalari kapsaminda ulusal test rehberi hazirlanarak yürürlüge konulacak ve söz konusu uygulamalara iliskin farkindalik çalismalari yürütülecektir. 2. Akilci görüntüleme uygulamalari kapsaminda tibbi isinlama kaynakli radyasyon yukün azaltmak amaciyla Ulusal Radyasyon Doz Takip Sistemi için belirlenecek saglik kuruluslarinda pilot calismalara baslanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 717.3. Üniversite hastanelerinin yönetim modeli egitim, arastirma ve hizmet sunum fonksiyonlar itibariyla etkin ve sürdürülebilir bir yapiya kavusturulacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligy, YÖK, Üniversiteler | 1. Üniversite hastanelerinin yeniden yapilanma ihtiyaci dogrultusunda yeni bir yönetim modeli olusturulmasina yönelik komisyon galismalari yapilacaktir. |
| Tedbir 717.4. Akilci ilaç kullanimi konusunda biling düzeyi artinilacak, hekimlerin desteklenmesi ve denetimi saglanacak, akilci ilaç kullanimina ilisinn sistem altyapisi güçlendirilecektir. | Saglik Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Üniversiteler, TiTCK | 1. Akilci ilaç kullanim konusunda farkindalik çalismalari yürütülerek yeni reçeteleme göstergeleri belirlenecek ve buna göre analiz, degerlendirme ve izleme çalismalari yapilacaktir. 2. Ilaç tüketim hesaplamalari için sistem alt yapisi olusturulacak ve reçeteleme verilerinin entegrasyonuyla sistem güçlendirilecektir. 3. Antimikrobiyallerin tüketimi ve direng verileri birlikte analiz edilecektir. |
| Tedbir 717.5. Sagligin korunmasi ve gelistirilmesinde deger temelli saglik hizmeti yaklasimina iliskin calismalar desteklenecektir. | Saglik Bakanlig (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Universiteler | 1. Aile hekimligi birimlerinde deger temelli yaklasimlara iliskin biling ve farkindalk gelistirilecektir. |
| Tedbir 717.6. Kisisellestirilmis tip onusunda saglikli v üvenilir verivle bilg üretilmesi saglanarak yenilikçi ürünler desteklenecektir. | Saglik Bakanligi (S), Üniversiteler, TUSEB | 1. Kisisellestirilmis tip uygulamalarinin klinige geçisi ve rutin saglik hizmetlerine entegrasyonu igin gerekli veri analizi, model gelistirme ve pilot çalismalari gerçeklestirilecektir. |
| ilaç ve trbbi cihaza erisimin kolaylastirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.718) | ilaç ve trbbi cihaza erisimin kolaylastirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.718) | ilaç ve trbbi cihaza erisimin kolaylastirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.718) |
| Tedbir 718.1. Etkin edarik zinciri takibi ile üvenli ilac ve tibbi cihazi erisimin kolaylastrilmasi saglanacaktir. | Saglik Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik 3akanliăi, Hazine ve Malive Bakanhg, Üniversiteler | 1. Ilag takip sistemine entegre olacak sekilde sahadaki llaç hareketlerinin izlenebilirligini güglendiren yöntemler gelistirilecektir. |
| Tedbir 718.2. Ilaçta akilci tedarik yönetimi altyapisinin güglendirilmesi saglanacak ve yapay zekâ uygulamalariyla desteklenecektir. | Saglik Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, TITCK, Üniversiteler | 1. Ilaçta akilci tedarik yönetimine yönelik uluslararasi standartlarda yeni dijital çözümler gelistirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 718.3. Güvenli ürüne erisimi saglamak amaciyla ulusal kontrol laboratuvar altyapisi güçlendirilecektir. | Saglik Bakanlig (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, TITCK | 1. Ulusal kontrol laboratuvarinin degisen ihtiyaçlar kapsaminda cihaz altyapisi güclendirilecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 (1) | 2023 (2) | 2024 (3) |
|---|---|---|---|---|
| On Bin Kisiye Düsen Hastane Yatagi Sayisi | Adet | 30,7 | 32 | 32,5 |
| Yüz Bin Kisiye Düsen Hekim Sayisi (4) | Kisi | 228 | 240 | 251 |
| Yüz Bin Kisiye Düsen Hemsire ve Ebe Sayisi (4) | Kisi | 356 | 370 | 380 |
| Aile Hekimligi Birimi Basina Düsen Nüfus | Kisi | 3 064 | 3 040 | 2 950 |
| Nitelikli Hastane Yataklarinin Tüm Hastane Yataklarina Orani (Yogun bakim yataklari harig, Saglik Bakanligy) (4) | Yüzde | 79,6 | 80,2 | 81,2 |
| Bebek Olüm Hizi (Bin Canli Dogumda, Tüm Haftalar) (5)(6) | Binde | 9,1 | 9,3 | 9,0 |
| Anne Ölüm Orani (Yüz Bin Canli Dogumda) (5)(6) | Yüz Binde | 12,6 | 12,6 | 12,5 |
| Obezite Orani (15 Yas ve Üzeri) (Ölçüme Dayali) | Yüzde | 31,5' | 29,1 | 28,9 |
| Diyabet Orani (15 Yas ve Üzeri) (Ölçüme Dayali) | Yüzde | 12,5' | 12,1 | 12 |
| 15 Yas ve Üzeri Nüfusta Tütün Ürünü Kullanim Siklir (Her gün ve ara sira kullananlarin orani) | Yüzde | 328 | 32 | 31,5 |
| Fiziki Altyapinin Dengeli Dagilim Orani® | Oran | 1,60 | 1,42 | 1,41 |
| Hekim Sayisinin Dengeli Dagilim Orani20 | Oran | 2,29 | 2,38 | 2,25 |
| Sezaryen Dogum Orani (Bin Canli Dojumda) | Binde | 584' | 580 | 530 |
Kaynak: Saglik Bakanligi
(1) Saglik Istatistikleri Yilligr 2022 ön sonuçlaridir.
(2) Gerçeklegme Tahmini
(3) Program
- (5) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütgesinde yer alan Koruyucu Saglik Programinin anahtar göstergelerinden biridir.
- (4) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tedavi Edici Saglik Programinin anahtar göstergelerinden biridir.
- (6) TUIK tarafindan canli dogum sayrsi geriye dönük revize edildiginden ölüm göstergelerine ait degerler güncellenmistir.
- (8) TUIK, Türkiye Saglik Arastirmasi 2022
- (7) Türkiye Beslenme ve Saglik Arastirmasi 2017 yili verisidir.
- (9) IBBS Düzey l'e göre 10 bin kisiye düsen yatak sayisi en yüksek ve en düsük olan bölgelere ait sayilarin oranidir.
- (10) IBBS Düzey l'e göre 100 bin kisiye düsen toplam hekim sayilari üzerinden, en yüksek ve en dügük bölgelere ait sayilarin oranidir.
(11) 2021 ylli verisidir.
2.3.4. Aile
a) Mevcut Durum
Toplumsal degerlerin tagiyicisi ve bireyle toplum arasinda önemli bir köprü görevi gören ve toplum hayatinin devamini saglayan en temel sosyal kurumlardan biri olan aile, saglikli nesillerin yetigmesinde, toplum refahinin saglanmasinda ve ülkelerin kalkinmasinda en temel unsurlarindan birisidir.
Son yillarda, aileyi ve toplumu etkileyen en önemli egilimler; yeni teknolojiler, hizli kentlegme ve göç, demografik dönüsüm ve iklim degisikligidir. Bu egilimlerin olumsuz etkilerine karsi aileleri desteklemek, güglendirerek korumak ve uyum kapasitelerinin geligmesini saglamak önem tagimaktadir. Artan yasam maliyetleri, tekrarlanan ekonomik krizler ve afetler, sehirlesme sorunlari dünya genelinde aile birligi, refahi ve yapisi üzerinde olumsuz etkilere neden olmaktadir. Ailenin her türlü zararli egilimden korunmasi, saglikli nesillerin yetigmesi, dinamik nüfus yapisinin ve kalkinmanin istikrarli bir biçimde sürdürülmesini teminen aile kurumunun güglendirilmesine yönelik politikalarin is hayati ve sosyal hayatin her alanina nüfuz edecek sekilde uygulamaya konulmasi ihtiyaci sürmektedir.
Türkiye'de tek kisilik hanehalklari ve tek gekirdek ailelerin orani yükselirken en az bir çekirdek aile ve diger kisilerden olusan genis ailelerin orani düsmektedir. Bu egilimin önümüzdeki yillarda devam edecegi öngörülmektedir. Ülkemizde 2022 yili sonu itibariyla TUIK verilerine göre toplam 26.075.365 hane bulunmaktadir. Çekirdek ailelerden olusan hanehalkr orani, geçtigimiz yila göre degisik göstermemis ve yüzde 64,5 olarak gerçeklesmistir. Genis ailelerden olusan hanehalkr orani ise 2021 yilina göre yaklasik yüzde bir azalarak yüzde 12,8 olmustur. Tek kigilik hanehalki orani yillara sâri olarak artma egilimini 2022 yrlinda da sürdürerek yüzde 19,4'e ulagmistir. Benzer sekilde, baba veya anneyle yasayan çocuklardan olusan hanehalki oraninda da yillar itibariyla artis gözlenmekte olup 2022 yilinda toplam hanehalkinin yüzde 10,3ü tek ebeveyn ve çocuklardan olusmustur. Bu oranin yüzde 2,3'lük kismi baba ve çocuk, yüzde 8lik kismi ise anne ve çocuk olan hanehalkidir. Ortalama yaçam sürelerinin uzamasi, dogurganlik oranlarinin azalmasi, kurumsal bakim hizmetlerine yonelik ihtiyacin yeterince kargilanmamasi gibi nedenlerle aile tipleri degisime ugramaktadir. Bu durum, tek ebeveynli aileler basta olmak üzere farkli aile tiplerine yönelik çesitlendirilmis hizmet modellerine olan ihtiyaci artirmaktadir.
TABLO II: 49- Tiplerine Göre Hanehalki Orani
Kaynak: TÜIK, Adrese Dayali Nüfus Kayit Sistemi Sonuçlari, 2017-2023
| Hanehalkr Tipleri | 2017 | 2020 | 2021 | 2022 |
|---|---|---|---|---|
| Tek Kigilik Hanehalki | 15,4 | 17,9 | 18,9 | 19,4 |
| Tek Çekirdek Aileden Olusan Hanehalki | 66,1 | 65,2 | 64,4 | 64,5 |
| -Sadece Eslerden Olusan Çekirdek Aile | 14,2 | 13,5 | 13,5 | 13,8 |
| -Esler ve Çocuklardan Olusan Çekirdek Aile | 43,5 | 42 | 40,8 | 40,4 |
| -Tek Ebeveyn Ve Çocuklardan Olusan Cekirdek Aile | 8,5 | 9,7 | 10,1 | 10,3 |
| Baba ve Çocuklardan Olusan Çekirdek Aile | 1,8 | 2,2 | 2,3 | 2,3 |
| Anne ve Çocuklardan Olusan Çekirdek Aile | 6,7 | 7,5 | 7,8 | 8,0 |
| En Az Bir Çekirdek Aile ve Diger Kisilerden Olusan Hanehalkr | 16,0 | 14 | 13,5 | 12,8 |
| Çekirdek Aile Bulunmayan Birden Fazla Kigiden Olugan Hanehalki | 2,5 | 2,8 | 3,2 | 3,3 |
Bosanan giftierin sayisi 2021 yilinda 175.779 iken 2022 yilinda 180.954 olarak gerçeklegmistir. Bin nüfus bagina düsen bosanma sayisini ifade eden kaba bosanma hizi 2022 yilinda binde 2,13 olmustur. Evlenen çiftlerin sayisi ise 2021 yilinda 563.140 iken 2022 yilinda 574.358 olmustur. Bosanmalarin altinda yatan temel sorunlarin incelenerek sayisinin azaltilmasina yönelik çalismalar yapilmasi önem arz etmekte olup evlilik oranlarinin artmasi için gençlerin desteklenmesi çalismalarina hiz verilmesi gerekmektedir.
Aileye yönelik hizmetlerin niteligi ve niceliginin gelistirilmesinin önemine binaen 2023 yilinda da Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi tarafindan egitim programlari ve danismanlik hizmetieri sunulmaya devam edilmis, aileye yonelik egitim ve danisma hizmeti sunan personelin hizmet içi egitimlerle desteklenmesi çaligmalari sürdürülmüstür. Ailelerin egitim, hukuk, iktisat, medya ve saglik alanlarindaki hizmetierden daha etkili biçimde yararlanmalarina, aile içi süreçlerini islevsellestirerek aile yaçam kalitelerinin artmasina, sahip oldugu her türlü kaynagi etkili bir sekilde yönetmelerine ve karsilasabilecekleri çesitli risklere yönelik önlemler almalarina katkida bulunmayi amaçlayan Aile Egitim Programi (AEP) kapsaminda Eylül 2023 itibariyla 340.779 kisiye, Evlilik Oncesi Egitimleri kapsaminda 107.951 kisiye, Aile Danismanligi ve Bosanma Süreci Danismanligi kapsaminda 10.826 kisiye ulagilmistir. Ailelerin ihtiyaçlarina yönelik danismanlik ve egitim hizmetlerinin niteligi ve niceliginin gelistirilmesinin ihtiyaci önemini korumaktadir.
Türkiye Afet Müdahale Plani ve Müdahale Hizmetleri Yönetmeligi ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligina verilen afet ve acil durumlarda psikososyal destek hizmetleri kapsaminda yapilan çalismalara devam edilmistir. Bu kapsamda, Bakanlik personeline psikososyal destek egitimi verilmis, Kahramanmaras merkezli depremde 11 bini askin personelle yaklagik 2 milyon depremzedeye psikososyal destek hizmeti sunulmustur. Psikososyal destek hizmetlerinin etkinliginin artirilmasi için sürekliliginin saglanmasi ihtiyac devam etmektedir.
Aile ve bireylerin sosyal yardim ve sosyal hizmetlere olan ihtiyaçlarinin tespiti, ihtiyaca göre sosyal yardim ve sosyal hizmet modellerinin planlanmasi ve gerektiginde diger kamu hizmetlerinden yararlanilmasinin saglanmasi amaciyla rehberlik ve danismanlik hizmetlerini kapsayan Aile ve Sosyal Destek Programi (ASDEP) kapsaminda çaligmalara devam edilmis, Eylül 2023 itibariyla 6.735.048 haneye ziyaret gerçeklestirilmistir. Bu ziyaretler kapsaminda ailelere ilgili rehberlik ve danismanlik hizmeti sunulmustur. ASDEP'e yönelik kapasite gelistirme çalismalarinin devamliliginin saglanmasi önemlidir.
Is ve aile yaçaminin uyumlastirilmasi, engelli ve yasli bakiminin sürdürülebilirliginin saglanmasi kapsaminda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi koordinasyonunda Sosyal Güvenlik Kurumu basta olmak üzere ilgili kurumlarin katilimiyla 5 Ekim 2023 tarihinde Uzun Süreli Bakim Güvence Sistemi Çalistayi gerçeklestirilmistir. Çocuk, yasli ve engelli bakimiyla ilgili çalismalarin hizlanarak devam etmesi ailelerin güglenmesi agisindan önem arz etmektedir.
b) Amaç
Kadin ve erkegin evlilik bagiyla kurulan, milli ve manevi degerlerin tasiyicisi olan ailenin her türlü zararli egilimden korunmasi, saglikl nesillerin yetigmesi, dinamik nüfus yapisinin ve kalkinmanin istikrarli bir biçimde sürdürülmesini teminen aile kurumunun güçlendirilmesi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika / Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Aileye yönelik hizmetlerin niteligi ve niceligi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.720) | Aileye yönelik hizmetlerin niteligi ve niceligi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.720) | Aileye yönelik hizmetlerin niteligi ve niceligi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.720) |
| Tedbir 720.1. Aileye yönelik egitim ve danismanlik hizmetlerinin igerigi kamu kurum ve kuruluglari, üniversiteler ve STK'larla isbirligi içerisinde çesitlendirilerek yayginlastirilacak, egitim, rehberlik ve danismanlik hizmetlerinde ihtisaslasma saglanacaktir. | Bakanligi (S), Genglik ve Spor Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Saglik Bakanligi, Universiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar | Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Hizmet sunan personele yonelik destekleyici programlar ve degerlendirme toplantilari düzenlenecektir. |
| Tedbir 720.2. Milli ve manevi degerlerimiz gözetilerek saghikli nesillerin devamina ve aile yapisini olumsuz etkileyen kötü aliskanhklarin, bagimlliklarin ve zararli akimlarin etkilerinin azaltilmasina yönelik calismalar yapilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Gençlik ve Spor Bakanligr, Milli Egitim Bakanligi, Saglik Bakanligi, Diyanet isleri Baskanligi, iSKUR, RTÜK, Üniversiteler, STK'lar | 1. 18 yas üzeri bireylere ve ailelerine sosyal hizmet merkezlerinde danismanlik ve yönlendirme hizmeti sunulacaktir. 2. Türkiye Bagimllikla Mücadele Programi (TBM) kapsamindaki egitim modüllerinin 15 yas üstü kurum bakimindaki çocuklara, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi personeline ve diger vatandaslara uygulanmasi yönünde çalismalara devam edilecektir. 3. Ebeveynlere saglikli çocuk yetistirme ve risklerden korunma baglaminda destek olacak çalismalar yapilacaktir. 4. Toplumsal bilinci gelistirmeye yönelik faaliyetler yurutulecektir. |
| Tedbir 720.3. Aile bireylerinin, teknoloji ve dijitallegmenin olumsuz etkilerinden korunmasina yönelik bilinçli medya kullanimi konusunda farkindaligini artirmak üzere egitim programlari yayginlastirilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, RTÜK | 1. Aile Egitim Programi kapsaminda yer alan medya alaninda bilgilendirme oturumlari yapilacaktir. 2. Türkiye bagimlilikla mücadele egitimlerinin davranissal bagimliliklarla mücadele alaninda bilgilendirme oturumlari yapilacaktir. |
| Tedbir 720.4. Aileye yönelik egitim ve danismanlik hizmetlerinde, ailede ihtiyaci olan her bireyin katilacagi, çalisma saatleriyle uyumlastirilmis, merkezinde koruyucu ve önleyici çalismalarin yer alacagi evilik öncesi egitimleri de kapsayacak sekilde bir yapi olusturulacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Adalet Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Saglik Bakanligi, Üniversiteler, | 1. Aile Danismanligi Hizmet Modelinin Gelistirilmesi Projesi gerçeklestirilecektir. 2. Aile Egitim Programi kapsaminda büyük gruplara yönelik halk egitimleri STK'lar, Yerel Yönetimler ve küçük gruplara yönelik kurs programlari uygulanacaktir. |
| Tedbir 720.5. Ailelerin demografik ve sosyokültürel yapilari olçulerek istatistiksel veriler derlenecek ve aile yapisinda meydana gelen/gelebilecek degisim/dönüsümlerin incelenebilmesi amaciyla sosyal arastirmalar gerçeklestirilecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig (S), TÜIK, Üniversiteler | 1. Türkiye'de Tek Çekirdek Aileler Arastirmasi gerçeklestirilecektir. 2. Türkiye'de Medya ve Dijital Ortamlarin Aile Üzerindeki Etkisi Arastirmasi gerçeklestirilecektir. |
|---|---|---|
| Afet ve kriz dönemlerinde ailelerin ekonomik, sosyal ve psikolojik olarak güçlendirilmesine yönelik çalismalar yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.724) | Afet ve kriz dönemlerinde ailelerin ekonomik, sosyal ve psikolojik olarak güçlendirilmesine yönelik çalismalar yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.724) | Afet ve kriz dönemlerinde ailelerin ekonomik, sosyal ve psikolojik olarak güçlendirilmesine yönelik çalismalar yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.724) |
| Tedbir 724.1. Psikososyal destek sunan personelin hizmet içi egitimlerle niteligi artirilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Içisleri Bakanligi, AFAD | 1. Afet veya acil durum hallerinde uygulanacak psikososyal destek hizmetlerine iliskin 500 personele psikososyal destek egitimi verilecektir. |
2.3.5. Kadin
a) Mevcut Durum
Kadinlarin isgucune katilimlarinin artirilmasi ve insana yakisir, nitelikli islerde çalismalari, ülkemizin sürdürülebilir kalkinmasi ve ülke refahinin adil bir gekilde paylagimi açisindan kritik öneme sahiptir. Ulkemizde de bu çerçevede, kadinlarin güglenmesi, kadin erkek firsat esitliginin saglanmasi ve kadinlarin iyi olma halinin desteklenmesi hedefiyle politikalar olusturulmakta ve çalismalar gergeklestirilmektedir. Özellikle 2023 yllinda yaganan deprem felaketi sonrasinda kadin ve çocuklara yönelik yardim ve psikososyal destek gibi güglendirme çalismalarina agirlik verilmis ve deprem sonrasi bölgedeki kadinlarin geçim kaynaklarinin gelistirilmesi için çesitli program ve projeler kamu, özel sektör, sivil toplum ve uluslararasi kuruluglarin isbirligiyle hayata gegirilmistir. Bölgedeki çalismalarin özellikle kirsalda yasayan kadinlari da kapsamasi önem arz etmektedir.
Kadinlarin istihdam piyasasindaki yeri baglaminda son yillarda ilerleme kaydedilmekle birlikte, hâlen kadinlarin istihdam ve isgücüne katilim oranlari erkeklere göre oldukça düsüktür. 2022 yilinda kadin istihdam orani yüzde 30,4, erkek istihdam orani yüzde 65, kadin issizlik orani yüzde 13,4, erkek igsizlik orani ise yüzde 8,9 olarak gerçeklegmistir. Yine ayni dönemde kadinlarin isgücüne katilim orani yüzde 35,1, erkeklerin isgücüne katilim orani ise yüzde 71,4 olmustur. Ülkemizde 2022 ylli igin isgücüne dâhil olmayan 21,2 milyon kadin bulunmaktadir. Isgücüne dâhil olamama nedenlerine bakildiginda, erkekler igin ilk sirada emekli olma gerekçesi gelmekte iken kadinlarda ev igleriyle mesgul olma gerekçesi ön plana gikmaktadir. Buradan hareketle, is ve aile yagaminin uyumlastinilmasina yönelik çözümler gelistirilmesine agirlik verilmesi, gerek çocuklar gerekse yaslilar için kaliteli ve erisilebilir bakim hizmetlerinin yayginlastinlmasinin önemini bir kez daha ortaya çikarmaktadir.
Dünyada yeni gelisen meslek alanlarina, özellikle yesil dönüsüm ve dijital dönüsümün gerektirdigi becerilere odaklanan egitim ögretim faaliyetlerine kadinlarin ve kiz çocuklarinin erisimlerinin artirilmasi ve geng kizlarin fen, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarindaki mesleklere yonlendirilmesi igin ilgili kurumlarca çalismalar gerçeklestirilmektedir. Ancak bu alandaki politika ve çaligmalarin önceliklendirilmesi ve yayginlastirilmasi önem arz etmektedir. Kadinlarin degisen isgücü piyasasi dinamikleri dogrultusunda çalisma hayatinda daha aktif yer almalarini saglamak ve nitelikli kadin istihdamini artirmak üzere, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi koordinasyonunda 81 ilde yürütülmekte olan Finansal Okuryazarlik ve Kadinlarin Ekonomik Güglenmesi Seminerleri kapsaminda 2023 yilinin ilk 6 ayinda 1.652 kigiye ulasilmistir.
Kadin kooperatiflerinin güglendirilmesi, sürdürülebilirliklerinin saglanmasi, kurumsal kapasitelerinin gelistirilmesi ve görünürlüklerinin artirilmasi hedefine yönelik olarak Tarim ve Orman Bakanliji ve Ticaret Bakanligr ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliginca 2018'de imzalanan Kadin Kooperatiflerinin Güçlendirilmesi Isbirligi Protokolünün de destegiyle, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliginca yürütülen Kadinlarin Kooperatifler Yoluyla Güçlendirilmesi Projesi kapsaminda, kooperatif kurmus ve/veya kurmak isteyen kadinlara yönelik egitim, ziyaret, deneyim paylagimi çalismalari 2023 yilinda da sürdürülmüs ve www.kadinkoop.org internet sitesi hizmete sunulmustur.
18-29 yas arasinda olup egitimde ve istihdamda olmayan genç kadinlari hedefleyen Gelecegini Kuran Geng Kadinlar Projesi kapsaminda, 2023 yilinda kapasite gelistirme ve mesleki beceri egitimleri ile yönderlik destegi çalismalari gerçeklestirilmistir.
2022 yili verilerine göre ülkemizde kadinlarin yüzde 20,6'si tarim sektöründe istihdam edilmektedir. Tarimda çalisan kadinlarin yüzde 77'si ise ücretsiz aile isçisidir. Bu çerçevede, kirsalda tarim isçisi olarak çalisan kadinlarin ücretli ve kayitli hale getirilmesi, kadin girisimciliginin artirilmasi, kadinlara yönelik sosyal alanlarin olusturulmasi, bakim hizmetlerinin kaliteli, ekonomik ve erisilebilir olarak sunulmasi konusunda çalismalar yürütülmesi önem arz etmektedir. Bu amaçla, Tarim ve Orman Bakanligi tarafindan saglanan tarimsal destek programlarinda kadin çiftçi projelerine ek puan verilmektedir. Ayrica Bakanlikça yürütülen Kadin Çiftgiler Tarimsal Yayim Projesi kapsaminda, kadin giftçilere yönelik il özel projeleri ile kadin giftçilerin istihdam edilebilirikleri, girisimcilik kapasitelerinin artirilmasi ve bölgesel kalkinmaya katki saglanmasi amaglanmakta, proje konularina göre farkllastinlmis egitimler verilmektedir. Bu çalismalarin farkli paydaslarla da desteklenerek ve yayginlastinilarak devam ettirilmesi planlanmaktadir.
Ulkemizde, 2022 yli verilerine göre, kendi hesabina çaliçan kadinlarin orani yüzde 18,1, isveren olan kadinlarin orani ise yüzde 11,9'dur. Kadin girisimciliginin, özellikle eticaret faaliyetlerinin desteklenmesi yönünde çaligmalar sürdürülmekte olup Sanayi ve Teknoloji Bakanliginca düzenlenen çevrimiçi girigimcilik egitimleri kapsaminda 2023 yilinin ilk alti ayinda 27.340 kadin girigimciye ulagilmistir.
Kadinlarin karar alma mekanizmalarina katilimlarinin sinirli olmasi, bireylere sunulan hak ve imkânlardan esit oranda yararlanmalarini engellemektedir. 2023 yili genel seçimleri sonrasinda parlamentodaki kadin milletvekili orani yüzde 20'ye yükselmekle birlikte henüz hedeflenen seviyelerde degildir. Kadin belediye baskani orani yüzde iki olup 2024 yerel seçimlerinde bu oranin da artmasi beklenmektedir. TÜiKin Hanehalki Isgücü Arastirmasi sonuglarina göre girketlerde orta ve üst düzey yönetici konumundaki kadinlarin orani yüzde 20,7'dir. Bu çerçevede, kadinlarin kamu, özel sektör ve siyaset dâhil tüm karar alma mekanizmalarina her seviyede katilimlarina yönelik çalismalarin yürütülmesi önemlidir.
Son dönemde, kadina yönelik siddetle mücadele alaninda önemli bir gelisme Kadina Yönelik Siddetle Mücadele 4. Ulusal Eylem Planinin (2021-2025) yürürlüge girmesidir. Bununla birlikte, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliginca, 2008 ve 2014 yillarinda yürütülen Türkiye'de Kadina Yönelik Aile Içi Siddet Arastirmasini güncellemek üzere, arastirmanin saha çalismalarina 2024 yilinda baslanmasi planlanmaktadir. Arastirmanin sonuglarina göre kanita dayali politika yapimina ve kadinlara yönelik siddetle ve erken yasta ve zorla evliliklerle mücadeleye sifir tolerans ilkesiyle devam edilecektir.
Ote yandan, kadinlara yönelik siddetle etkin ve bütüncül bir sekilde mücadele amaciyla, Kadina Yönelik Siddet Uygulayanlara Yönelik Çok Yönlü Sosyal Hizmet Müdahalesini Içeren Bir Modelin Olusturulmasi Projesine, Aile ve Sosyal Hizmetier Bakanliginca 2023 yilinda baglanmis olup proje kapsaminda siddet faillerine yönelik bir sosyal hizmet modeli olusturulmasi hedeflenmektedir.
Kadinlarin maruz kaldiklari her türlü siddetten korunmasi, kadina yönelik siddetin önüne geçilmesi ve nedenlerinin arastirilmasi amaciyla §iddet Onleme ve Izleme Merkezleri (SÖNIM) ve kadin konukevleri hizmet vermektedir. Kurumsal hizmetlerin yani sira kadina yönelik siddetle mücadelede mevzuati güglendirme çalismalari devam etmektedir. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliginca, kadin konukevlerinin ihtisaslastirilmasi ve standardizasyonu çalismalarina, siddet magduru kadinlarin ve beraberindeki çocuklarinin gerek güvenlik riskleri, gerekse ihtiyaçlari dikkate alinmak suretiyle devam edilmektedir.
Kadin erkek firsat esitligi perspektifinin ulusal ve yerel düzeyde politika olusturma ve bütçeleme süreçlerinin tüm açamalarina sistematik ve sürdürülebilir entegrasyonu ile Türkiye'de kadinlarin güglenmesine ve kadin erkek firsat esitliginin saglanmasina katki sunulmasi amaciyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi tarafindan bir proje yürütülmektedir. Proje ile merkezi ve yerel yönetimlerde kadin erkek firsat esitligine duyarli bütçeleme uygulamalarina yönelik farkindaligin artirilmasi, kadinlarin ve erkeklerin esit hak, firsat ve imkânlara erisimini gözeten plan ve programlar gelistirme kapasitelerinin artirilmasi ve denetim ve izlenebilirlik altyapisinin güçlendirilmesi hedeflenmektedir. Bu kapsamda, 2023 yilinda, temel stratejik politika belgeleri tamamlanarak pilot illerdeki çaligmalara baslanmistir.
Türkiye Cumhuriyeti'nin 100. yilinda Türk kadininin sosyal, kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetlerde basarilarini ortaya koymak amaciyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliginca 100. Yilda Türk Kadini Fotograf Yarigmasi düzenlenmistir.
b) Amaç
Ailede merkezi role sahip kadinlarin hak ettigi üstün kiymeti görmesi ve kalkinmamiza ivme kazandirilmasi için kadinlarin bagta egitim ve istihdam olmak üzere hayatin tüm alanlarindaki hak ve imkânlardan esit biçimde yararlanmalarinin ve her tür siddet ve ayrimciliktan uzak gekilde yasamalarinin saglanmasi, her alanda ve düzeyde temsil ve katiliminin artirilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu / isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Kadinlarin egitim, istihdam ve karar alma mekanizmalarina katilimi ile temsillerinin artirilmasi igin kota ve ilave destekler gibi "geçici özel önlemler" tanimlanarak | Kadinlarin egitim, istihdam ve karar alma mekanizmalarina katilimi ile temsillerinin artirilmasi igin kota ve ilave destekler gibi "geçici özel önlemler" tanimlanarak | Kadinlarin egitim, istihdam ve karar alma mekanizmalarina katilimi ile temsillerinin artirilmasi igin kota ve ilave destekler gibi "geçici özel önlemler" tanimlanarak |
| Tedbir 727.1. Kamu, özel sektör, siyaset dähil tüm karar alma mekanizmalarinda ve yonetimin her kademesinde nüfusun yarisini olusturan kadinlarin temsili ve katiliminin artirilmasi hedefiyle, asamali bir geçis igin çaligmalar yapilacaktir. | uygulanacaktir. (Kalkinma Plani p.727) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), TBMM KEFEK, Ilgili Kurum ve Kuruluslar, Türkiye Belediyeler Birligi, Meslek Kuruluslari, STKlar, Özel Sektör Kuruluslari | 1. Politika eksenlerinden biri "Liderlik ve Karar Alma Mekanizmalarina Katulim" olan Kadinin Güglenmesi Strateji Belgesi ve Eylem Plani (2024- 2028) yürürlüge konulacaktir. 2. Egitimde ve istihdamda olmayan genç kadinlarin ekonomik ve toplumsal hayata katilimlarinin artirilmasi, bilgi ve beceri düzeylerinin artirilmasi ve isgücü piyasasinda aktif olarak yer almalari amaciyla güçlendirici ve yönlendirici çalismalar yapilacaktir. 3. Kadinlarin ve kiz çocuklarinin bilime, bilgi ve iletisim teknolojilerine tam ve esit katilimini tesvik etmek ve bu alanda kariyer gelisimleri ile ilgili farkindalik artirmak amaciyla özel günlerde etkinlikler düzenlenecektir. 4. Kadin kooperatiflerinin güglenmesine yönelik egitimler ve danigmanlik hizmetleri verilecektir. |
| Kadinlarin ekonomik, sosyal ve kültürel hayata esit katiliminin yani sira esit ise esit ücret ilkesinin benimsendigi kosullarda istihdaminin artrilmasi saglanacaktir. | Kadinlarin ekonomik, sosyal ve kültürel hayata esit katiliminin yani sira esit ise esit ücret ilkesinin benimsendigi kosullarda istihdaminin artrilmasi saglanacaktir. | Kadinlarin ekonomik, sosyal ve kültürel hayata esit katiliminin yani sira esit ise esit ücret ilkesinin benimsendigi kosullarda istihdaminin artrilmasi saglanacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.728) Tedbir 728.1. Merkezi yonetim, yerel yönetimler, özel sektör ve STK'larla isbirligiyle kadin istihdamini artirmak üzere kaliteli, ekonomik ve erisilebilir bakim hizmetlerine iliskin alternatif modeller gelistirilmesi ve pilot uygulamalari takiben yayginlastirilmasi saglanacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Mahalli idareler, STKlar, Ozel Sektör Kuruluslari | 1. Merkezi yönetim, yerel yönetimler, özel sektör ve STK'larla isbirligiyle kadin istihdamini artirmak üzere kalteli, ekonomik ve erisilebilir bakim hizmetlerine iliskin alternatif modeller gelistirilmesi konusunda çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 728.3. ikiz dönüsümle degisen isgücü piyasasina kadinlarin tam, esit, güvenceli ve etkin katilimlarinin saglanmasi, bu kapsamda ortaya gikacak yeni beceri ve yeteneklerin kadinlara kazandirilmasina yönelik programlar gelistirilecektir. | Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanlig, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligr, ÜSKUR, SGK, STK'lar, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. ikiz dönüsümün isgücü piyasasina etkilerine uyum saglamak amacryla ihtiyas duyulan becerilere yönelik aktif isgücü programlari kapsaminda mesleki egitim kursu ve isbasi egitim programi uygulanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 728.4. Kadin temsilinin düsük oldugu matematik, fen, teknoloji ve mühendislik alanlarinda kadinlarin egitim ve istihdaminin artirilmasi igin kamu ve özel sektörün esitlik ve kapsayycilik temelinde dönüsümüne yönelik çalismalar yapilacaktir. | YÖK (S), Milli Egitim Bakanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanlig, iSKUR, Üniversiteler, Özel Sektör Kuruluslari | 1. Farkli nedenlerle üniversiteye gidememis 34 yas üstü kadinlara devlet üniversitelerinin önlisans ve lisans programlarinda kontenjan ayrilacaktir. |
| Tedbir 728.5. Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen kadin üretici ve girisimcilerin hayata yeniden katilmalarini ve tutunmalarini saglamak igin üretimin, yenilikçi teknolojilerin, isbirliginin, psikolojik güglenmenin de içinde olduju program ve projeler hayata geçirilecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, içisleri Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Tarm ve Orman Bakanligi, Mahalli idareler, STKlar | 1. Kadin üretici ve girisimcilere yönelik finansal okuryazarlik konusunda farkindalik çalismasi yürütülecektir. |
| Tedbir 728.6. Kirsalda kadin girisimciliginin ve teknoloji okuryazarliginin artirilmasi, kadinlara yönelik sosyal alanlarin olusturulmasi, bakim hizmetlerinin kaliteli, ekonomik ve erisilebilir olarak sunulmasi, tarim isçisi olarak çalisan kadinlarin ücretli ve kayith hale getirilmesi için çalismalar yürütülecektir. | Tarim ve Orman Bakanligr (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliji, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, SGK, Mahalli idareler | 1. Kadin girisimciliginin artirilmasi için Kirsal Kalkinma Yatirimlarnin Desteklenmesi Programi kapsaminda projelerinin degerlendirilmesi asamasinda kadinlara ek puanlar verilecektir. 2. IPARD Programi kapsaminda tüm yatirim tedbirlerinde kadin girisimcilere siralama kriterlerinde ek puan verilecektir. |
| Kadinlara yönelik siddet ile erken yasta ve zorla evliliklerle sifir tolerans ilkesiyle mücadele edilecek, siddetin önlenmesi ve siddet magdurlarinin güçlenmesi | Kadinlara yönelik siddet ile erken yasta ve zorla evliliklerle sifir tolerans ilkesiyle mücadele edilecek, siddetin önlenmesi ve siddet magdurlarinin güçlenmesi | Kadinlara yönelik siddet ile erken yasta ve zorla evliliklerle sifir tolerans ilkesiyle mücadele edilecek, siddetin önlenmesi ve siddet magdurlarinin güçlenmesi |
| Tedbir 729.1. Kadinlara ve kiz çocuklarina yönelik siddet ve erken yasta evliliklerle mücadeleye iliskin yasal düzenlemelerin siddete sifir tolerans anlayisiyla daha etkin bir sekilde uygulanmasi saglanacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig (S), Adalet Bakanligi, içisleri Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Milli Savunma Bakanligi, Saglik Bakanliăi, Diyanet Isleri Baskanligi, TUIK, Universiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar | 1. Kadinlara ve kiz çocuklarina yönelik siddet ve erken yasta eviliklerle mücadeleye iliskin mevcut yasal düzenlemelerin güncellenmesine yönelik çalistay ve seminerler düzenlenecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 729.3. Kadinlara ve kiz çocuklarina karsi her türlü siddet ile topyekûn mücadele kapsaminda toplumsal farkindalik ve duyarliigin artirilmasina yönelik çalismalar sürdürülecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig (S), Adalet Bakanligi, içisleri Bakanligi, Milli Egitim Bakanliär, Saglik Bakanliäl, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kadinlara yönelik siddet ve erken yasta ve zorla evliliklerle mücadele politikalarinin olusturulmasinda dogrudan ve/veya dolayli rolü olabilecek ilgili tüm kurum ve kuruluslardaki personele yönelik farkindalik artirma ve bilinçlendirme çalismalari gerçeklestirilecektir. 2. Vatandaslara yönelik farkindalik artirma ve bilinglendirme çaligmalari gerçeklestirilecektir. 3. Kadin konukevlerinden hizmet alan kadinlarin güglenmesine yönelik farkindalik artirma çalismalari gerçeklegtirilecektir. |
| Tedbir 729.4. Yeni teknolojiler ile tüm iletisim kanallari dâhil medyanin kadinlara yönelik olumlu tutum ve davranis olusturma çabalari desteklenecek, toplumdaki algisini olumsuz gösteren her türlü igerikle etkin bir sekilde mücadeleye devam edilecektir. | RTÜK (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Kultür ve Turizm Bakanligi, Üniversiteler, Özel Sektör Kuruluslar, STK'lar | 1. Medya hizmet saglayici kuruluglarla yapilan görüsmelerde, kadinlara yönelik olumlu tutum ve davranis olusturma çabalarini destekleyecek unsurlara yayinlarda yer verilmesi saglanacaktir. 2. Kadinlarin toplumdaki algisini olumsuz gösteren içeriklere yönelik denetimler yapilacak ve 6112 sayili Radyo ve Televizyonlarin Kurulus ve Yayin Hizmetleri Hakkinda Kanunun öngördügü müeyyideler uygulanacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Okullagma Orani, Kadin (Ortaogretim) (3) | Yüzde | 89,3 | 89,3 | 91,0 |
| Okullagma Orani, Kadin (Yüksekögrenim) (3) | Yüzde | 49,2 | 49,2 | 51,0 |
| Kadin Istihdam Orani | Yüzde | 30,4 | 31,4 | 32,3 |
| Isgücüne Katilim Orani, Kadin | Yüzde | 35,1 | 35,9 | 36,8 |
| Kadin Belediye Baskani Orani | Yüzde | 2 | 2 | 5 |
| Parlamentodaki Kadin Temsil Orani | Yüzde | 17,8 | 19,8 | 19,8 |
(1) Gergeklesme Tahmini
Kaynak: TÜIK
(2) Program
(3) MEB 2021-2022 örgün egitim istatistikleri verisidir.
2.3.6. Çocuk
a) Mevcut Durum
Güçlü ve sürdürebilir bir toplumun önemli bir parçasi olan çocuklar, ülkemizin kalkinma hizi, geligmislik seviyesi ve uluslararasi konumu bakimindan gelecegimizin teminatidir.
Ülkemiz nüfusunun 2022 yll sonu itibariyla yüzde 26,5'ini 0-17 yas grubundaki çocuklar olusturmaktadir. AB-27 ülkeleri ortalamasi olan yüzde 18,1 ile karsilastirildiginda ülkemiz, AB ülkeleri iginde çocuk nufus orani en yüksek olan ülke konumundadir.
Toplumumuzda çocuk haklari kültürünün yerlestirilmesi, çocugun sosyal ve fiziksel çevresinin, çocuk adalet sisteminin, çocuk koruma sisteminin ve egitim sisteminin iyilestirilmesi, çocuklara yönelik etkin bir izleme sisteminin gelistirilmesi amaciyla çocuk haklarini ve çocuk katilimini ön planda tutan politikalar içeren 2023-2028 Türkiye Çocuk Haklar Strateji Belgesi ve Eylem Plani 18 Mart 2023 tarihinde Resmî Gazete'de yayimlanarak yürürlüge girmistir. Ayrica, ilgili Planda aktif rol verilen ve etkinlestirilmesi planlanan 2012 yilinda olusturulan Çocuk Haklar Izleme ve Degerlendirme Kurulu 31 Mart 2023 tarihinde yayimlanan 2023/7 sayili Genelgeyle ile çocuklarla ilgili karar verici ve uygulayici konumunda olan kamu kurumlarinin ve çocuk temsilcilerinin yer aldigi bir yapiya kavusturulmustur.
Erken çocuk döneminden baslayarak çocuklarin saglik, kargilik veren bakim, beslenme, egitim ve gelisimine yönelik hizmetlerin sunumu ile erisilebilirliginin artinilmasina ve niteliginin yükseltilmesine yönelik çalismalara devam edilecektir. Cumhurbaskanligi Strateji ve Bütçe Baskanligi koordinasyonunda hazirlanan Ulusal Erken Çocukluk Strateji Belgesi Taslaginin kabulüyle bu alanda daha sistematik ilerlemeler saglanmasi planlanmaktadir. Bu kapsamda anne babalardan baslamak üzere çocuklara hizmet sunan tüm çalisanlarin kapasitesini artirici davranis degisikligi yaratici egitimler verilecek, ilgili kamu kurum ve kuruluglarinca sunulan hizmetier bir plan dahilinde daha koordinasyonlu ve etkilegimli bir sekilde sunulmaya devam edilecektir. Çocuklarin fiziksel, sosyal ve zihinsel gelisimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yayginlastirilacak ve erisilebilir hâle getirilecektir. Gerek çocuklarin gelisimi gerek bakim verenlerin istihdami ve sosyal ve ekonomik hayata katilimlarini artirmak için erken dönem çocuk bakim imkânlari artirilarak daha erigilebilir hâle getirilecektir.
Çocuklara yönelik hizmetleri ve çocuklarin ihtiyaglarini bütünsel olarak ele alan politikalari destekleyecek verilerin elde edilmesi amaciyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi ve TÜIK tarafindan yapilan Çocuk Arastirmasi sonuçlari Mart 2023'te açiklanmistir. Bu arastirmaya göre; kendine ait odasi olan çocuklarin orani yüzde 34, günde en az bir defa dis firçalayan 3-17 yas grubundaki çocuklarin orani yüzde 66,5, konsantre olmakta zorluk yasayan 5-17 yas grubundaki çocuklarin orani yüzde 1,4, okul derslerinin baskisi altinda hisseden 6-17 yas grubundaki çocuklarin orani yüzde 13,4, ebeveynlerin ev ödevlerine yardim ettigi 6-17 yas grubundaki gocuklarin orani yüzde 54,8, peynir ve yogurt gibi süt ürünlerini her gün tükettigi belirtilen çocuklarin orani yüzde 57,8, son 12 ayda sinema ve/veya tiyatroya giden 6-17 yas grubundaki çocuklarin orani yüzde 39,1, dijer çocuklar tarafindan zorbaliga ugrayan 6-17 yas grubundaki çocuklarin orani ise yüzde 13,8 olmustur.
Depremin ardindan, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliginca; çocuk alaninda hizmet veren yatili bakim kuruluslarindan hizmet alan 1.964 kapasiteli (çocuk evleri dâhil) 35 adet çocuk bakim kurulusundaki çocuklardan 862'si ayni veya farkli ildeki kuruluslara nakledilmistir. Yakinlarina ulagilamayan, kimliksiz olan ve/veya kendini ifade edemeyen ve hastanelerde tedavisi devam eden çocuklar süreçte yakindan takip edilmis, tedavisi tamamlanan çocuklar Bakanligin çocuk bakim kuruluslarinda korunma ve bakim altina alinmistir. Kuruluslara alinan çocuklarin öncelikle ailesine/yakinlarina ulasilmasina yonelik çalismalar yürütülerek çocuklar ailelerine teslim edilmistir. Koruma ihtiyaci içinde olan çocuklar 5395 sayili Kanun geregince korunma ve bakim hizmetinden faydalandirilmistir. Afet nedeniyle ailesinden ayri düsmüs/refakatçisi olmayan 1.914 çocuk Bakanligin Afet Yönetim Çocuk Modülünde kayit altina alinmistir. Yapilan kimlik kontrolü, kimliklendirme ve rehberlik, danismanlik hizmetleri sonucunda 1.861 çocuk ailesine veya aile yakinlarina teslim edilmistir. Bes çocuk aile odakli hizmetlerden faydalandirlmistir. Halen hastanelerde tedavisi devam eden üs çocuk bulunmaktadir. 28 çocuk ise Bakanliga bagli kuruluslarda bakim ve koruma altindadir. 15 çocuk vefat etmis olup kimligi belirlenemeyen çocuk bulunmamaktadir.
Ebeveyn kaybi, çocuklarin bas etmekte güçlük yagadigi en zorlu yaçam deneyimlerinden biridir. Çocugun hayatta kalan ebeveyninin olup olmamasi, vefat sonrasinda çocugun yaçaminda olumsuz degisimler olmasi, maddi güglükler ve çocugun yakin çevresi tarafindan sosyal destege erisebilmesi gibi etkenler ebeveyn kaybi yasamis çocugun yasam kalitesini etkilemektedir. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Politikalar Bakanliginca yürütülen faaliyetlere etkinlik kazandirmak ve çesitlendirmek üzere çalismalar baglatilmistir. Bu çaligmalarla ülkemizde ebeveyn kaybi yagamis çocuklarin mevcut durumlarinin tespit edilmesi, ihtiyaç alanlarinin belirlenmesi ve ebeveyn kaybi yagamis çocuklara yonelik farkli sosyal politikalarin olusturulmasi hedeflenmektedir.
Ulkemizde çocuk alaninda önleyici ve koruyucu hizmetlerin gelistirilmesi, alanda çalisan personelin nitelik ve niceliginin artirilmasi, rehberlik ve arastirma merkezleri ile okullarin rehberlik hizmetlerinin güglendirilmesi ve özellikle risk altindaki çocuklara yönelik psikolojik destek programlarinin yayginlastirilmasi çalismalari devam etmektedir.
Çocuklari risklere karsi korumak ve zamaninda müdahaleler yapabilmek amaciyla il Milli Egitim Müdürlükleri ile isbirligi halinde tespit edilen illerin dezavantajli bölgelerinde bulunan okullar ile eslestirilen mobil sosyal hizmet birimleri eslestigi okullarda rehberlik servisi, okul yönetimi ve sinif ögretmenleriyle görüsmeler gerçeklestirmekte, okula devamsizligi olan, ihmal veya istismara ugrama riski olan, suça yönelme riski bulunan veya sosyal hizmet müdahalesine ihtiyag duyan çocuklari tespit etmektedir. Tespit edilen çocujun ihtiyaglarinin belirlenmesine yönelik ailesiyle de görüsmeler gerçeklestirilmektedir. Görüsmeler sonrasi çocugun ve ailenin ihtiyaçlari belirlenerek, buna yönelik koruyucu, önleyici ve destekleyici tedbirler alinmakta, gerekli çalismalar gerçeklestirilmekte veya ilgili kurum ve kuruluslarla iletisime geçilmekte (Sosyal Yardimlasma ve Dayanisma Vakiflari (SYDV), is-Kur vb.) çocugun sorunu çözülmekte, çocugun aile ve okul ortaminda takib yapilmaktadir. Agustos 2023 itibaryla 360 Çocuk Koruma Mobil Ekiple toplamda 17.846 ziyaret gerçeklestirilmis; okul yetkilileri, çocuklar ve aileleriyle 164.765 görügme yapilmistir.
Çocuga yönelik koruyucu ve önleyici faaliyetler kapsaminda çocuklarin, ailelerin ve çocukla çalisan personelin farkindaliklarinin artirilmasina ve çocuklarin ihmal, istismar ve siddetten korunmasina yönelik egitimler sürdürülmektedir.
Çocuklarin gerek cep telefonu, tablet, televizyon ve bilgisayarlar araciligi ile yaslarina uygun olmayan içeriklere maruz kalmasi gerekse kendi kisisel bilgilerini bilinçsiz bir sekilde paylasmalari çocuklar açisindan siber zorbalik ve istismar basta olmak üzere çesitli riskleri ortaya çikarmaktadir. Çocuklarin dijital risklerden, yazili ve görsel medyanin zararlarindan korunmasi ve bilisim teknolojileriyle yaglarina ve gelisimlerine uygun olarak tanismalari amaciyla yürütülen bilgilendirme ve bilinglendirme faaliyetleri devam etmektedir.
Çocuklarin dijital ortamlar üzerinden kargilasabilecekleri risklerin tespit edilmesi ve önleyici çalismalar yapilmasi amaciyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligr bünyesinde olusturulan Sosyal Medya Çalisma Grubu internet ortaminda çocuklarin maruz kaldigi ihmal, istismar gibi olaylara Dijital Dönüsüm Ofisi, Bilgi Teknolojileri ve iletisim Kurumu, Emniyet Genel Müdürlügü Siber Suçlarla Mücadele Daire Bagkanligiyla isbirligi içerisinde müdahale etmektedir. Bu kapsamda sosyal medya platformlarinda çocuklarin saglikli gelisimleri agisindan zararli olduju degerlendirilen toplam 1.805 içerije bugüne kadar müdahale edilmistir.
Kigilerin çocuklar için zararli oldugunu düsündükleri yayinlar ve uygulamalari dogrudan Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligina ulastirabilmeleri için bir ihbar mekanizmasi, Muzir Içeriklere Müdahale Ïhbar Platformu (Çocuklar Ïçin Duyarli Ol-DUY) Ïhbar Platformu olusturulmustur. Bu platform üzerinden mesajlasma uygulamalari veya e-posta ile ihbarlar alinip degerlendirilmektedir. Küçükleri Muzir Negriyattan Koruma Kurulunca Agustos 2023 sonuna kadar, 27.952 süreli yayin ile 77 kitap incelenmis 38 kitap hakkinda kügükler igin zararli oldugu yönünde karar vermistir. Müstehcenlik sugunun tespiti igin Agustos 2023 sonuna kadar 20.325 adli dosya incelenerek rapor hazirlamistir.
Korunma ihtiyaci olan çocuklarin öncelikli olarak aile odakli hizmetlerden faydalanmasi önem tasimaktadir. Bu kapsamda söz konusu çocuklara sunulan hizmetlerin gelistirilmesine, hizmet standartlarinin olusturulmasina, bakim hizmetlerinin ihtisaslastirilmasina ve bu konuda toplumsal farkindaligin artirilmasina yönelik çalismalar devam etmektedir.
Ajustos 2023 itibariyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligina bagli 1.366 yatili kurulusta (116 adet Çocuk Evleri Sitesi, 1.185 adet Çocuk Evleri, 65 adet Ihtisaslastirilmis Çocuk Evleri Sitesi olmak üzere) 14.364 çocuja koruma ve bakim hizmeti saglanmaktadir. Kurum bakimindaki çocuklara yönelik yasam becerilerini gelistirici programlar ve sosyal kültürel faaliyetler yürütülmektedir.
2022 yilinda aile odakli hizmetler baglaminda biyolojik ailesi ile yagama imkâni kalmamis ama evlat edinilme kosullarini tagiyan 556 çocuk, Agustos 2023 itibariyla toplam 19.340 çocuk evlat edinme hizmetinden faydalandirlmistir. Agustos 2023 itibariyla aileleri yaninda bakim imkâni bulunmayan ve evlat edindirilemeyen 9.335 çocuk ise koruyucu aile yaninda yasamaktadir.
Gelir seviyesi düsük ailelere yönelik olarak çocuklarin öz aile veya yakinlari yaninda daha iyi kosullarda yetismelerini saglamak amaciyla ailelere sunulan Sosyal ve Ekonomik
Destek (SED) hizmetlerinden 2023 yili Agustos ayi itibariyla 164.765 çocuk yararlanmistir. 2023 yili itibariyla SED hizmeti kapsaminda çocuk bagina ödenen aylik destek miktari çocuklarin devam ettigi egitim kademesine göre artan oranda yaklagik 2.500 ila 4.500 araliginda olup Agustos 2023 itibariyla yapilan ödeme tutari toplam 4.504.177.035 TL'dir. SED Hizmetinin Etkinliginin Artirilmasi Projesi kapsaminda da ailelerde farkindalik olusturmaya, çocuklarin kaliteli ve verimli zaman kullanabilmesine ortam ve imkân saglamaya yonelik faaliyetler yürütülmektedir. Ayrica SED hizmetinden yararlanan ailelerin ISKUR meslek edindirme kurslarina yönlendirilerek kendi ekonomik hayatlarini sürdürebilmeleri için is ve meslek edindirme çalismalari yapilmaktadir.
Maddi imkânlari kisitli olan ailelerin çocuklarina yönelik firsat esitligini artirmaya, yagam kalitelerini yükseltmeye ve potansiyel riskleri azaltmaya yönelik programlar sürdürülmektedir. Ihtiyaç sahibi durumunda bulunan ailelere çocuklarini saglik kontrolüne göndermeleri, anne adaylarinin ise hamilelik süresince saglik kontrolüne gitmeleri ve dogumlarini hastanede yapmalari gartiyla yapilan sartli saglik yarimi kapsaminda Agustos 2023 itibariyla 988.041 kisiye 646 milyon TL yardim yapilmistir. Ihtiyaç sahibi olan ailelere, çocuklarin örgün egitime devam etmeleri ve okulun açik olduju aylarda bir ay içerisinde dört günden fazla devamsizlik yapmamalari sartiyla yapilan sartli egitim yardimi kapsaminda ise Agustos 2023 itibariyla 1.858.482 kisiye 1,2 milyar TL yardim yapilmistir.
Çocuklarin üstün yarari ilkesinden hareketle çocuk refahinin artirilmasi ve gocuklarin egitime erisimini artirmak egitimde firsat esitligini saglamak üzere sosyal yardim faydalanicisi hanelerdeki ilkögrenim ve ortaögrenim düzeyinde örgün egitime devam eden ögrencilerin giyim, ayakkabi, çanta, kirtasiye gibi egitim ile ilgili temel ihtiyaçlarinin kargilanmasi için 973 Sosyal Yardimlasma ve Dayanisma Vakfina (SYDV) 450 milyon TL kaynak aktarilmistir.
Ihtiyag sahibi çocuklann özel ögretim kurumlarindan ücretsiz olarak yararlanmasi kapsaminda çaligmalar devam etmekte olup Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliginca agilis izni verilen özel kres, gündüz bakimevleri ile özel çocuk kulüplerinin kapasitesinin yüzde 3'ü çegitli nedenlerle okul öncesi egitimden yararlanamayan dezavantajli durumdaki çocuklarin desteklenmesi için ayrilmaktadir. Bu kapsamda Agustos 2023 itibariyla 2.721 çocuk ücretsiz kres hizmetinden yararlanmistir.
En kötü bigimlerdeki çocuk isgiliginin sonlandirilmasi ve çalisan çocuklara yönelik bütünsel bir çalisma yürütülmesi amaciyla süresi biten Ulusal Programin yenilenmesi igin yeni program çalismalarina baglanacaktir. Bu baglamda sorumlu ve ilgili kuruluslarin kurumsal kapasitelerinin gelistirilmesi, mevsimlik tarim isgilerinin çocuklarinin örgün egitime yonlendirilmesi ve telafi egitimleri, sosyal, sportif ve kültürel faaliyetler yoluyla desteklenmesi çalismalari yürütülmektedir. 2022 yili Hanehalki Isgücü Arastirmasina göre 15-17 yas grubunda cinsiyete göre isgücüne katilma orani erkek çocuklarda yüzde 27, kiz çocuklarda yüzde 10, toplamda ise yüzde 18,7 olmustur.
Zorla çalistirilan, sokakta saticilik ve dilencilik yaptirilan çocuklari korumak ailelerini desteklemek, çocuklarin okula devamini saglamak üzere her ilde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligina bagli olarak çocuk koruma mobil ekipleri olusturulmustur. 375 ekiple müdahale edilen çocuk sayisi son dört yilda 43.873 olmustur.
Çocuk yasta ve zorla evlilikleri önlemeye yönelik çalismalarin çocuklarin yoksulluk, göçmen olma gibi özel durumlari ve salgin, deprem ve benzeri riskler de dikkate alinarak gelistirilmesi gerekmektedir. 2022 yilinda resmi evlilikler içerisinde cinsiyete göre 16-17 yas grubunda, yillara göre azalmakla beraber, 11.520 kiz çocugunun, 688 erkek çocugunun evlendigi görülmektedir.
Çocuk koruma mekanizmalarinin güçlendirilmesi ve 5395 sayili Çocuk Koruma Kanununda yer alan çocuklara özgü tedbirlerin etkin ve koordineli olarak uygulanarak izlenmesi ve çocuk adalet sisteminin onarici adalet yaklagimiyla yeniden yapilandirilmasina yönelik çalismalar devam etmektedir. Adli süreçte çocuk dostu mülâkat usullerini desteklemek üzere kurulan adli destek ve magdur hizmetleri müdürlüklerinin sayisi Eylül 2023 itibariyla 167'e yükselmistir. Ozel ortamlarda ifade ve beyanlarinin alinmasi gerektigi veya fail ile yüz yüze gelmesinde sakinca bulundugu degerlendirilen magdur, tanik ve suça sürüklenen çocuklarin, cinsel suç ve aile içi siddet suçu magdurlar ile diger magdurlarin ifade ve beyanlarinin alinmasinda kullanilan adli görüsme odalarinin sayisi ise Ekim 2023 itibariyla 169 a gikmistir.
Ulkemizde yaklasik 1,6 milyon geçici koruma statüsünde çocuk (0-18 yas) bulunmaktadir. Çocuk Haklari Komitelerince kamp disinda yasayan ve geçici koruma altindaki yabanci çocuklarin topluma uyumlarinin saglanmasi amaciyla düzenlenen Sosyal Uyum Programi ile 376 bin 89 çocuja ulagilmistir. Çocuk haklarina yönelik farkindalik çalismalari, koruyucu ve önleyici hizmetler kapsaminda farkindalik çalismalari, Suriyeli ve Türk çocuklarin bir arada yaçama becerisini ve uyumlanmasini, birlikte zaman geçirmesini saglayacak etkinlikler düzenlenmektedir. Diger yandan Avrupa Birligi tarafindan finanse edilen, Suriyeli ve diger yabanci uyruklu kigilere düzenli ödeme niteligindeki yardimlar bulunmaktadir. Bu kapsamda yürütülen yardim programlari; Sosyal Uyum Yardimi, Tamamlayici Sosyal Uyum Yardimi ve Yabancilara Yönelik Sartli Egitim Yardimidir. Sosyal Uyum Yardimi kapsaminda yaklagik 2 milyon kisiye yardimin baslangia olan 2016 yilindan Agustos 2023 sonuna kadar 21,5 milyar TL yardim yapilmistir. Tamamlayic Sosyal Uyum Yardimi kapsaminda yaklagik 490 bin kigiye yardimin baglangici olan 2021 yilindan Agustos 2023 sonuna kadar 3,8 milyar TL yardim yapilmistir. Yabancilara Yönelik Sartli Egitim Yardim programi kapsaminda yaklagik 670 bin kisiye yardimin baglangic olan 2017 yilindan Ajustos 2023 sonuna kadar 2,2 milyar TL yardim yapilmistir. Ayrica söz konusu çocuklarin psikososyal geligimi açisindan önem arz eden özel politika ve uygulamalarin gelistirilerek çesitlendirilmesi çalismalarina devam edilmektedir.
b) Amaç
Gelecegimizin teminati çocuklarimizin üstün yarari temelinde iyi olma hallerinin desteklenmesi, hayata egit ve saglikli kogullarda baglayabilmeleri, erken yaslardan itibaren nitelikli egitim imkânlarina esit firsatlarda erigebilmeleri, saglikli bir sekilde beslenmeleri, barinmalari ve gelismeleri igin en uygun ortamin olusturulmasi, potansiyellerini gerçeklestirmeye yönelik imkänlarin artirilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi | Yürütülecek Faaliyetler |
|---|---|---|
| (Kalkinma Plani p.731) | (Kalkinma Plani p.731) | (Kalkinma Plani p.731) |
| Tedbir 731.2. Anne ve babalara yönelik gocuklarin yas ve gelisme duzeylerine uygun bütüncül gelisimlerini ve ögrenme kapasitesini artirici egitim ve oyun içerikli araç ve geregler ile rehber hazirlanacaktir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Saglik Bakanligi | 1. Aile egitimi ve katilimi çalismalari daha islevsel hale getirilecektir. |
| Tedbir 731.3. Erken çocukluk dönemi bakim ve egitim hizmeti veren kurumlar için ortak bir düzenleme yapilacak, bu kurumlarin açilmasina ve faaliyet göstermesine yönelik kriterler hizmet çesitliligine imkân taniyacak sekilde belirlenecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | 1. Okul öncesi kurum standartlari güncellenecektir. |
| Tedbir 731.4. Erken çocukluk dönemi bakim ve egitim hizmeti veren kurumlarin sayisi artinilacak, hizmet sunum modelleri çesitlendirilecek ve denetimler etkinlestirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | 1. Okul öncesi egitim kurumlarinin fiziki mekân kapasitesi ihtiyaç dogrultusunda artirilacaktir. |
| Tedbir 731.5. Erken dönem çocuk bakim ve gelisimine hizmet veren kurumlarda çalisan personelin kapasitesi artirilacaktir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | 1. Okul yöneticileri ve ögretmenlere hizmet içi egitimler düzenlenecektir. |
| Çocuklarin fiziksel, sosyal ve zihinsel gelisimlerini destekleyici, anne babalariyla nitelikli zaman geçirmelerini saglayan kültür, sanat, bilim ve spor faaliyetleri özendirilecek, | Çocuklarin fiziksel, sosyal ve zihinsel gelisimlerini destekleyici, anne babalariyla nitelikli zaman geçirmelerini saglayan kültür, sanat, bilim ve spor faaliyetleri özendirilecek, | Çocuklarin fiziksel, sosyal ve zihinsel gelisimlerini destekleyici, anne babalariyla nitelikli zaman geçirmelerini saglayan kültür, sanat, bilim ve spor faaliyetleri özendirilecek, |
| Tedbir 732.1. Çocuklarin kultur, sanat, bilim ve spor faaliyetlerine yönelmesini özendirmeye yönelik uygulamalar gelistirilecek, her çocugun bir spor ve bir kültür- sanat alaninda beceri kazanmasi için çalismalar yurutulecektir. | yayginlastirilacak ve erisilebilir hale getirilecektir. (Kalkinma Plani p.732) Milli Egitim Bakanligi (S), Gençlik ve Spor Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Yerel Yönetimler | 1. Ögrencilerin bilimsel, kültürel, sanatsal, sportif, toplum hizmeti etkinliklerine katilimi artirmak amaciyla çok yönlü destekleme ve izleme-degerlendirme mekanizmalari hayata geçirilecektir. |
| Tedbir 732.2. Çocuklarin karar alma sureçlerine katilimlarini saglayan mekanizmalar artirilarak güglendirilecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig (S), Milli Egitim Bakanhigi, Yerel Yönetimler | 1. Uluslararasi Çocuk Forumu ve il Çocuk Haklari Komitelerince düzenlenen sosyal, kültürel, sportif, egitsel çok yönlü faaliyetlere çocuklarin katilim saglayabilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 732.3. Kendi gelecegini inça eden bir neslin olusturulmasina katkr sunulmasini teminen iklim degisikligi ve sürdürülebilirlige yönelik faaliyetlere çocuklarin katilimi saglanacak, gönüllülük faaliyetleri hakkinda çocuklar, aileler ve ögretmenler bilinglendirilecek, çocuklarin yaslilar ve engelliler ile aile içi ve kusaklararasi iletisimleri güglendirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliji, Gençlik ve Spor Bakanligi, Yerel Yönetimler, Kültür ve Turizm Bakanligi | 1. Toplumda çevre ve iklim degisikligi bilinci olusturmaya yönelik faaliyetler gerçeklestirilecektir. 2. Sifir atik ve geri dönüsüm uygulamalarinin yayginlastirilmasi amaciyla okul/kurumlarda "Sifir Atrk Projesi" kapsaminda atiklarin (ambalaj atrgr, özel atik, tibbi atik, tehlikeli atiklarin) kaynagindan ayri ayri toplanarak geri dönüsüm ve geri kazanim süreci içerisinde degerlendirilmesi saglanacaktir. 3. Milli Egitim Bakanligi ile Türk Standartlari Enstitüsü isbirliginde, "okulum temiz" belgelendirme programi kapsaminda sertifika alan okul sayisi artirilacak, daha önce sertifika alan okullarin da belge yenileme tetkikleri gerçeklestirilecektir. 4. Ögrenci, ögretmen ve velllerin toplumsal sorumluluk ve gönüllülük faaliyetleri ile çevrelerine kargi duyarhlklarinin ve farkindaliklarinin artirilmasi amaciyla Sürdürülebilir Yagam Için Sürdürülebilir Çevre projesi baslatilacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 732.3. Kendi gelecegini inça eden bir neslin olusturulmasina katkr sunulmasini teminen iklim degisikligi ve sürdürülebilirlige yönelik faaliyetlere çocuklarin katilimi saglanacak, gönüllülük faaliyetleri hakkinda çocuklar, aileler ve ögretmenler bilinglendirilecek, çocuklarin yaslilar ve engelliler ile aile içi ve kusaklararasi iletisimleri güglendirilecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi, Yerel Yönetimler, Ilgili Kurum ve kuruluslar, STK'lar | 5. Çocuklarin akademik ve sosyal becerilerinin gelismesine katki saglanacak, alacaklari bu egitimleri gönüllülük temelinde yayginlastirmalari tegvik edilecektir. 6. Çocuklarda çevre bilincini artirmaya yönelik egitimler ve çevre konusunda akran egitimleri düzenlenecek, dogal alanlarda gerçeklestirilecek faaliyetlerle çocuklarda doga bilincinin güçlendirilmesine yönelik çalismalar yapllacaktir. 7. Kamu kurum ve kuruluslari ve STKlarla gerçeklestirilecek çevre politikasi çalismalarina çocuklarin dâhil edilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir. |
| Tedbir 732.4. Çocuklarin gençlik merkezlerine, spor salonlarina, kültür merkezlerine ve kütüphanelere erisimlerinin kolaylastirilmasina yönelik düzenlemeler ve uygulamalar yapilacaktir. | Genglik ve Spor Bakanligr (S), Kültür ve Turizm Bakanliãi, Milli Egitim Bakanligi | 1. Çocuklara yönelik olarak gençlik merkezleri ve spor tesislerinde düzenlenen faaliyetlere iliskin tanitim çalismalar gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 732.5. Okul bahçelerinin çocuklar tarafindan daha nitelikli kullanilmasi açisindan, geleneksel çocuk oyunlarini tegvik etmek amaciyla "geleneksel çocuk oyunlart" kapsaminda hazirlanan oyun kllavuzlari ve görselleri dogrultusunda çalismalar yapilacaktir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Kultür ve Turizm Bakanlig | 1. Okul bahçeleri geleneksel çocuk oyunlarina yonelik duzenlenecektir. 2. e-Okul sisteminde bulunan sosyal etkinlik modülünde geleneksel gocuk oyunlarinin izleme ve degerlendirme çaligmasi gerçeklestirilecektir. 3. Ders içerikleri geleneksel çocuk oyunlarina yönelik desteklenecek ve ögrenci seviyesine uygun geleneksel çocuk oyunlari kllavuzu hazirlanacaktir. |
|---|---|---|
| Yoksullugun nesiller arasi aktarimini azaltmak ve firsat egitligini artirmak üzere çocuklarin bireysel ihtiyaglarina yonelik uygulamalar hayata gegirilecektir. (Kalkinma Plani p.733) | Yoksullugun nesiller arasi aktarimini azaltmak ve firsat egitligini artirmak üzere çocuklarin bireysel ihtiyaglarina yonelik uygulamalar hayata gegirilecektir. (Kalkinma Plani p.733) | Yoksullugun nesiller arasi aktarimini azaltmak ve firsat egitligini artirmak üzere çocuklarin bireysel ihtiyaglarina yonelik uygulamalar hayata gegirilecektir. (Kalkinma Plani p.733) |
| Tedbir 733.1. Erken çocukluk döneminden baslamak üzere çocuklarin egitim hayatlarindaki yoksunluklari dikkate alinarak bireysel ihtiyaglarini gidermeyi saglayacak yeni ve esnek uygulamalar gelistirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Yerel Yönetimler | 1. Okul öncesi egitimde yaz egitimi uygulanacak, ders yili içerisinde okul öncesi egitime erisemeyen çocuklarin yaz egitimine devam etmesi saglanacak ve böylece okul öncesi egitime erisim artirilacaktir. |
| Tedbir 733.2. Mevcut destekler de dikkate alinarak farkli alanlarda bagarili ve yetenekli olan ancak maddi imkânsizliklan nedeniyle bu alanlarda ilerleyemeyen çocuklara yönelik destekler | Milli Egitim Bakanlig (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliji, Gençlik ve Spor Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Yerel Yönetimler | 1. Ozel yetenekli bireylere sunulan egitim hizmetinin niteliginin artirilmasi amaciyla fiziki ve beserî imkânlar güclendirilecektir. |
| gelistirilecektir. Tedbir 733.3. Özel ögretim kurumlarinda ihtiyaç sahibi çocuklar için ayrilan ücretsiz kontenjanlarin kullanim oranini artirmaya yonelik calismalar yürütülecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi | 1. Özel kres, gündüz bakimevi ve çocuk kulüplerinde ücretsiz kontenjan kullanim oraninin artirilmasina yönelik çaligmalar yürütülecektir. |
| Tedbir 733.4. Kirsal bölgelerdekilerin yani sira afetler nedeniyle barinma sorunu yasayan çocuklar için egitim, kültür, spor faaliyetleri ile koruyucu ve önleyici hizmetiere erisimi artirmaya ve firsat esitligini saglamaya yönelik çalismalar yapilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Gençlik ve Spor Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Yerel Yönetimler | 1. Kirsal bölgelerde çocuklara yönelik koruyucu, önleyici hizmetler kapsaminda tespit, izleme ve yönlendirme çalismalari gerçeklestirilecektir. |
| Çocuk isçiliginin önlenmesine yönelik mücadele kararhilikla sürdürülecektir. (Kalkinma | Çocuk isçiliginin önlenmesine yönelik mücadele kararhilikla sürdürülecektir. (Kalkinma | Çocuk isçiliginin önlenmesine yönelik mücadele kararhilikla sürdürülecektir. (Kalkinma |
| Plani p.734) Tedbir 734.2. Çocuk isgiligi ile mücadelede, merkezi düzeyde üretilen politikalarin yerel düzeyde uygulanabilirligi ve izlenebilirligi artirilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Igisleri Bakanligi, Yerel Yönetimler | 1. Kamu kurum ve kuruluslarl, sosyal taraflar, uluslararasi kuruluslar, meslek kuruluslar, STK'lar ve sektör temsilcileri ile istisare halinde çocuk isciliginin önlenmesine iliskin yeni bir ulusal politika ve program çerçevesi hazirlanacaktir 2. Çocuk isciligi ile mücadele birimlerinin çalisma usul ve esaslari hazirlanacaktir. |
| Tedbir 734.3. Çocuk isçiligi ile mücadele birimlerinin kapasitesi artirilacak, yerelde çocuk isçiligi ile mücadele alaninda calisan kurum, kurulus, üniversite, STK'lar ve özel sektör arasinda isbirligi ve koordinasyon gelistirilecektir. | Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligr (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Gençlik ve Spor Bakanligi, içisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Emniyet Genel Müdürlügü, Jandarma Genel Komutanligi, Universiteler, Ilgili STKllar, Özel Sektör | 1. Çocuk isciligi ile mücadele birimleri personeline hazirlanan calisma usul ve esaslari kapsaminda egitimler düzenlenecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 734.4. Mevsimlik gezici tarimda çalisan ailelerin çocuklarinin geligimlerine katki saglayacak faaliyetler düzenli, sürekli ve erisilebilir hale getirilerek egitimden kopmamalari ve bu alanda desteklenmeleri için çalismalar yürütülecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Içisleri Bakanligi, Çaligma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Genglik ve Spor Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi | 1. Okul öncesi egitim almamis çocuklara yönelik yaz egitimi uygulamas ihtiyas duyulan bölgelerde gergeklestirilecektir. |
| Tedbir 734.5. Çalisan çocuklarin çocuk haklari, is Kanunu, ilk yardim ile is sagligi ve güvenligi egitimi almalari, isverenlerin de "Çocuk Haklar is ilkeleri" baglaminda egitilmeleri saglanacak ve çocuk çalistirma kapsamindaki sorumluluklari hakkinda bilinglendirme çalismalari | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligt (S), isçi ve isveren Konfederasyonlari | 1. Belirlenecek sektörlerde çocuk haklari ve is ilkeleri kapsaminda çalisma sartlari ve calisma ortamina yönelik bilinclendirme çalismalari yürütülecektir. |
| yürütülecektir. Tedbir 734.6. Ülkemizin çocuk isciligi ile mücadele çalismalarinin uluslararasi platformlarda yer almasi saglanacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi | 1. Ülkemizin "BM Ittifak 8.7 Rehber Ülkeleri"nden biri olmasi sürecinde ulusal stratejik calistay düzenlenecek ve bir yol haritasi Olusturulacaktir. |
| Çocuk adalet sisteminin çocugun üstün yarar ilkesi ve onarici adalet yaklasimiyla yapilandirilmasi sürdürülecektir. (Kalkinma Plani p.735) | Çocuk adalet sisteminin çocugun üstün yarar ilkesi ve onarici adalet yaklasimiyla yapilandirilmasi sürdürülecektir. (Kalkinma Plani p.735) | Çocuk adalet sisteminin çocugun üstün yarar ilkesi ve onarici adalet yaklasimiyla yapilandirilmasi sürdürülecektir. (Kalkinma Plani p.735) |
| Tedbir 735.1. Risk altindaki çocuklara yönelik psikolojik destek programlari yayginlastirilacak ve alanda çalisan personelin niteligi ve niceligi artirilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig (S), Adalet Bakanligi, Milli Egitim Bakanligl | 1. Çocuklar Güvende Ekipleri araciigiyla tespit, yönlendirme ve izleme çalismalari yapilacaktir. |
| Tedbir 735.2. Çocuk Koruma Kanununda yer alan çocuklara özgü tedbirlerin uygulanmasi ve tedbir kararlarinin izlenmesine iliskin mekanizmalar gelistirilecek ve çocuk dostu uygulamalar artirilacaktir. | Adalet Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Saglik Bakanliăi | 1. Sorumlu kuruluslarin koordine edilmesi suretiyle bir ihtiyaç analizi raporu hazirlanacaktir. 2. Çocuk adalet merkezlerinin sayisi artirilacaktir. |
| Tedbir 735.3. Çocuk adalet yeni modeller gelistirilecektir. | Adalet Bakanlijl (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Suça sürüklenen çocuklar için uzlastirma sürecinin bu konuda egitim almis uzman uzlastirmacilar tarafindan yürütülmesine yönelik çalismalar yapllacaktir. 2. Onarici adalet yaklagimi kapsaminda 15 yasindan küçük çocuklarin ilk defa isledikleri agir suçlar disindaki fiillerin sorusturma ve kovusturmaya konu edilmeksizin alternatif tedbirlerle kargilanmasi igin uluslararasi uygulamalar da incelenerek ihtiyaç |
|---|---|---|
| Tedbir 735.4. Adli süreçte çocuklara özgü koruma mekanizmalari güçlendirilecek, cocuk dostu mülakat usulleri desteklenecek ve adli görüsme odalari yayginlastirilacaktir. | Adalet Bakanligi (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | analizi yapilacaktir. 1. Aile mahkemesi ve çocuk mahkemesi kurulan ya da yeni olusturulan agir ceza merkezlerinde adli görüsme odalari kurulacaktir. 2. Adli görüsme odalarinda ifade ve beyan alma iglemlerinde yol gösterici olmak üzere görüsme tekniklerini ve yaklagim ilkelerini |
| Tedbir 735.5. Çocuklarin suça maruz kalmalarinin önlenmesine vönelik kurumlarn kapasitesi artirilacaktir. | içisleri Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Yerel önetimler, Ilgili Kuru • Kurulusla | içeren bir kllavuz hazirlanacaktir. 1. Çocuklarin zamanlarini geçirdikleri, ev, sokak, okul, oyun sahalari gibi yasam alanlarinin çocuklarin güvenli bir sekilde hareket edebilmelerini, ebeveynlerin çocuklarini güvenilir sekilde birakabilmelerini saglamak üzere bu alanlarda ki hizmetlerden sorumlu kurum ve kurulus galiganlarinin kapasiteleri |
| Tedbir 735.6. Ebeveynleri ceza ve tutukevinde olan gocuklarin sorunlarinin özümüne ve iyilik hallerinii rtinlmasina vönelil çalismalar yapilacaktir. | Adalet Bakanliji (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Milli Egitim Bakanlig | artirilacaktir. 1. Yakinlari ceza infaz kurumunda bulunan çocuklarin, yakinlari ile sosyal iliskilerini daha rahat yürütmelerine ve çocuklarin gelisimine hizmet edecek sekilde yapabilmelerine yönelik çalismalara devam edilecektir. 2. Hükümlü/tutuklu ve yakinlarina sunulan hizmetlerde kullanilan teknolojik imkanlar gelistirilerek cesitliligi artirilacaktir. 3. Hükümlü ve tutuklu yakinlarinin ziyaret sürecinde yasanabilecek kalabaliklagma ve sira bekleme gibi sorunlarin giderilmesi saglanacaktir. 4. Ilgili kurumlarla imzalanan is birligi protokolü çerçevesinde çocuklarin ihtiyaglarinin karsilanmasina yönelik çalismalar gerçeklestirilecektir. |
| 5. Ebeveyni ceza infaz kurumunda olan çocuklarin tespiti ve ihtiyaçlarinin kargilanmasina yönelik isleyis süreci gelistirilecektir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 735.7. Cezaevinde kalan çocuklarin bu süreyi etkin ve verimli geçirmeleri ve psikososyal durumlarini gelistirmeleri isin egitim ve faaliyetler düzenlenecek, destekler verilecektir. | Adalet Bakanlig(S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Gençlik ve Spor Bakanligi, Kultur ve Turizm Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi | 1. Cezaevinde kalan çocuklarin örgün ögretime dahil edilmesi amaciyla kapali ceza infaz kurumunda kurulan gok programli liseler yayginlastinilacaktir. 2. Cezaevinde kalan çocuklarin Gençlik ve Spor Bakanligina bagli genglik kamplarindan faydalandirilmasi yönündeki uygulama gelistirilecektir. |
| Tedbir 735.8. Cezaevinde kalan gocuklarin meslek ögrenmeleri tesvik edilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi | 1. Cezaevinde kalan çocuklarin mesleki ve teknik egitime erisimi desteklenecektir. 2. Cezaevinde kalan çocuklarin egitime erisimlerinin artirilmasi amaciyla Insan Kaynaklari Kapasitesi ve Kurumlarin Fiziki Kapasitesinin Artinilmasi projeleri yürütülecek ve personel harekettiligi desteklenecektir. |
| Koruma ve bakim altindaki çocuklarin erken çocukluk döneminden baglayarak egitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelisimlerine hiz kazandirmaya yönelik çalismalar artirilacak, bakim sonrasi süreçte sosyal hayata uyumlari desteklenecektir. | Koruma ve bakim altindaki çocuklarin erken çocukluk döneminden baglayarak egitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelisimlerine hiz kazandirmaya yönelik çalismalar artirilacak, bakim sonrasi süreçte sosyal hayata uyumlari desteklenecektir. | Koruma ve bakim altindaki çocuklarin erken çocukluk döneminden baglayarak egitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelisimlerine hiz kazandirmaya yönelik çalismalar artirilacak, bakim sonrasi süreçte sosyal hayata uyumlari desteklenecektir. |
| (Kalkinma Plani p.736) Tedbir 736.1. Çocuk Destek Gelisim ve Egitim Programinin etkinligi artirilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Çocuk Destek Gelisim ve Egitim Programinin uygulamasi takip edilecektir. |
| Tedbir 736.2. Koruma altindaki çocuklara kurum bakimindan ayrilmalari ile baslayan süreç mevcuttaki uygulamalarin etkinligi ve etkililigi incelenerek degerlendirilecek, söz konusu çocuklarin egitime, istihdama, sosyal hayata katilimlarini desteklemek üzere verilen rehberlik ve destek hizmetleri çesitlendirilerek | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Gençlik ve Spor Bakanligi | 1. Kurum bakim hizmetlerinden yararlandirilan bireylere talepleri dogrultusunda is hayatina uyum konusunda egitim verilecektir. |
| gelistirilecektir. Korunmaya ihtiyaci olan çocuklara, çocuklarin bireysel ihtiyaçlar ve özellikleri dogrultusunda nitelikli hizmetler sunulacak, aile odakli hizmetlerin gelistirilmesi ve | gelistirilecektir. Korunmaya ihtiyaci olan çocuklara, çocuklarin bireysel ihtiyaçlar ve özellikleri dogrultusunda nitelikli hizmetler sunulacak, aile odakli hizmetlerin gelistirilmesi ve | gelistirilecektir. Korunmaya ihtiyaci olan çocuklara, çocuklarin bireysel ihtiyaçlar ve özellikleri dogrultusunda nitelikli hizmetler sunulacak, aile odakli hizmetlerin gelistirilmesi ve |
| yayginlastirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.737) Tedbir 737.1. Koruma altindaki çocuklarin aile odakli hizmetlerden faydalanmasi artirilacak, koruyucu aile hizmet modellerinin cesitiendirilmesi, güglendirilmesi ve yayginlastirilmasina yönelik egitim, bilinglendirme ve tanitim faaliyetleri gerçeklestirilecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligl (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Koruyucu aile hizmet modelinin güçlendirilmesi ve inclendtrim ae taytmelik egftin, faaliyetleri gelistirilecektir. |
| Tedbir 737.2. "Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmeti"nin etkinligi ve sosyal destek boyutu güçlendirilecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmetinde görevli personelin kapasitesinin gelistirilmesine yönelik egitimler düzenlenecektir. 2. SED Hizmetinden yararlanan çocuklar için akademik, sosyal, kültürel ve sportif etkinlikler duzenlenecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 737.3. Çocuklarin ihtiyaci dogrultusunda kuruluslarin ihtisas alanlari düzenlenecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliji (S), Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Ihtisas kuruluslarndaki mevcut durum gözden gegirilecek ve ihtiyaç durumunda yeni ihtisas alanlarinin olusturulmasina yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 737.4. Danismanlik tedbiri uygulamalarinin güçlendirilmesi saglanacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S),Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Danigmanlik Tedbiri Uygulama Usul ve Esaslari Rehberi hazirlanacaktir. |
| Tedbir 737.5. Sosyal hizmet alaninda çalisan isgücünün kapasitesinin gelistirilmesi saglanacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig (S), YÖK, Üniversiteler, STKlar | 1. Çocuk Koruma Alaninda Calisan Meslek Elemanlari için Degerlendirme Çerçevesi Rehberi"nin Yayginlastirma Egitimleri verilecektir. |
| Çocuga yönelik ihmal, istismar ve giddeti önleyecek program ve uygulamalar gelistirilecek, risk altindaki çocuklara ve ailelerine yönelik hizmetler ile psikososyal destek programlari | Çocuga yönelik ihmal, istismar ve giddeti önleyecek program ve uygulamalar gelistirilecek, risk altindaki çocuklara ve ailelerine yönelik hizmetler ile psikososyal destek programlari | Çocuga yönelik ihmal, istismar ve giddeti önleyecek program ve uygulamalar gelistirilecek, risk altindaki çocuklara ve ailelerine yönelik hizmetler ile psikososyal destek programlari |
| yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.738) Tedbir 738.1. Çocuga yönelik ihmal, istismar ve giddetin nedenlerini ve mevcut durumunu tespit eden bilimsel arastirmalar yapilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Ilgili Kurum ve Kuruluslar, Universiteler, STK'lar | 1. Türkiye Çocuk Arastirmasi raporlama faaliyetleri gerçeklestirilecektir. 2. Çocuk Surasina iliskin hazirlik çalismalari gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 738.2. Erken çocukluk döneminden baslamak üzere çocuklara ve ebeveynlerine ihmal, istismar ve siddet konularinda farkindalik egitimleri verilecek, çocuklarin yasam becerileri güçlendirilecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi, Saglik Bakanligi | 1. Çocuklarin Yasam Becerilerinin Güçlendirilmesi ve Gelistirilmesine Yönelik Farkindalik Egitim Programi kapsaminda ebeveyn egitimleri yayginlastirilacaktir. 2. Erken çocukluk döneminden baglamak üzere çocuklara verilen ihmal, istismar ve siddet konularnda farkindalik egitimleri kapsaminda 7-18 yas grubuna yönelik egitim modülleri hazirlanacaktir. 3. Ebeveynlere, bakim verenlere ve çocuk bakim ve egitimiyle ilgili personele yönelik çocuklarda mahremiyet bilinci egitimi verilecektir. |
| Tedbir 738.3. Çocuklarla çalisan profesyonellerin ihmal, istismar ve siddeti tespit etme ve gerekli yönlendirmeyi yapma kapasitelerini artirmaya yönelik programlar düzenlenecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligr (S), Saglik 3akanligi, Milli Egitin Bakanliă | 1. Ebeveynlere, bakim verenlere ve çocukla bakim ve egitimiyle ilgili personele egitim verilecektir. |
| Tedbir 738.5. Çocuk koruma ilk müdahale ve degerlendirme birimlerinin güçlendirilmesi ve etkinliginin artirilmasina yonelik çalismalar yürütülecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Meslek Elemanlari için Degerlendirme Çerçevesi egitimleri gerçeklestirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 738.6. Ulke genelinde tarama, tespit ve izieme faaliyetleri yürüten "Çocuklar Güvende Ekipleri nin kapasiteleri artirilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligl (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. "Çocuklar Güvende Ekipleri'ne yönelik personel egitimleri gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 738.7. Adliyelerde çocuklara nitelikli destek sunan Adli Destek ve Magdur Hizmetleri Müdürlükleri yayginlagtirilacaktir. | Adalet Bakanligi (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Aile mahkemesi ve çocuk mahkemesi kurulan ya da yeni olusturulan agir ceza merkezlerinde Adli Destek ve Magdur Hizmetleri Müdürlükleri kurulacaktir. |
| Çocuklara yönelik psikososyal destek hizmetleri yayginlastirilacak, bilgilendirme, izleme ve yönlendirmeler yapilacak, riskli veya atipik gelisim gösteren çocuklara uygun gelisimsel | Çocuklara yönelik psikososyal destek hizmetleri yayginlastirilacak, bilgilendirme, izleme ve yönlendirmeler yapilacak, riskli veya atipik gelisim gösteren çocuklara uygun gelisimsel | Çocuklara yönelik psikososyal destek hizmetleri yayginlastirilacak, bilgilendirme, izleme ve yönlendirmeler yapilacak, riskli veya atipik gelisim gösteren çocuklara uygun gelisimsel |
| müdahaleler gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.739) Tedbir 739.1. Rehberlik arastirma merkezleri ile okullarin rehberlik hizmetleri güglendirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S) Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Psikolojik Danisma ve Rehberlik Hizmetleri güçlendirilecektir. |
| Tedbir 739.2. Ebeveyn kaybi yasamis çocuklarin bütüncül gelisimleri desteklenecek ve bu alanda çalisan personelin kapasitesi artirilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi | 1. Ebeveyn kaybi yasamis çocuklar ile çaligan personele bilgilendirme, yas danismanligi ve hukuki destek konularinda bilgilendirici egitimler düzenlenecektir. 2. Ebeveyn kaybi yasamis çocuklarin sportif ve kültürel imkânlara erisimlerinin artirilmasi amaciyla faaliyetler düzenlenecektir. |
| Tedbir 739.3. Egitim ve saglik kurumlarinda ebeveyn rehberligine yönelik çalismalar yürütülecektir. | Milli Egitim Bakanlig (S), Saglik Bakanligi | 1. Aile egitimi ve katlimi çalismalari daha iglevsel hale getirilecektir. |
| Tedbir 739.4. Okullarda ve sosyal hizmet merkezlerinde saglik, ilk yardim, beslenme, finansal okuryazarlik, teknoloji, hukuk ve sosyal medya okuryazarligi becerilerini güglendirecek programlar yürütülecektir. | Milli Egitim Bakanligl (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig | 1. Tüm egitim kademelerinde okutulan derslerin egitim-ögretim programlari çagin ihtiyaçlari, güncel gelismeler, milli ve manevi degerlerimiz temelinde gözden geçirilecektir. |
| Tedbir 739.5. Çocuklara yönelik danismanlik ve destek hizmetlerinin kapsaminin genisletilmesi amaciyla çocuk yagam merkezlerinin sayilari artinilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Çocuk yasam merkezleri agilacaktir. |
| Cocuklarin saglikli geligimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya igeriklerinden korunmasina yonelik tedbirler alinacak, siber suçlar | Cocuklarin saglikli geligimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya igeriklerinden korunmasina yonelik tedbirler alinacak, siber suçlar | Cocuklarin saglikli geligimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya igeriklerinden korunmasina yonelik tedbirler alinacak, siber suçlar |
|---|---|---|
| Tedbir 740.1. Çocuklarin dijital risklerden, yazili ve görsel medyanin zararlarindan korunmasina yönelik çalismalar artinilacaktir. | konusunda bilgilendirilmeleri saglanacaktir.(Kalkinma Plani p.740) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig(S), Milli Egitim Bakanligi, BTK | 1. Çocuklarin dijital bagimliliktan korunmasina yönelik ebeveynlere ve çocuklara yönelik farkindalik çalismalari gerçeklestirilecek, dijital medyada iyi uygulama örneklerinin çojaltilmasi desteklenecektir. |
| Tedbir 740.3. Çocuk dostu yayinlar desteklenecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Gençlik ve Spor Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, RTÜK, Üniversiteler | 1. Kültürel degerlerimizin tanitilmasi ve sevdirilmesi amaciyla hikâye gibi yayinlarin sayisi artirilacaktir. 2. Renkli tasarimlarin, egitici tanitimlar içeren animasyon videolarin ve cesitli oyunlarin yer aldigi Kültür Koruyuculari Internet Sitesi nin icerigi çesitlendirilerektir. |
| Tedbir 740.4. Çocuklarin siber suçlar ve siber zorbaliklar konusunda bilinçlendirilmesi saglanacaktir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliji, Gençlik ve Spor Bakanlig | 1. Çocuklarimizin egitim süreglerinin güvenligini saglamak üzere her türlü sug ve zararli aliskanliktan uzak tutulmasi ile korunmasina yönelik Bakanhklar arasi yükümlülüklerin etkinlik ve verimliligi degerlendirilerek siber sug ve zorbalik konusunda kurumsal sorumluluklar gözden geçirilecektir. |
| Tedbir 740.4. Çocuklarin siber suçlar ve siber zorbaliklar konusunda bilinçlendirilmesi saglanacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligl, Milli Egitim Bakanligi, BTK | 1. Çocuklar ve ebeveynler igin siber suglar ve zorbaliklar konusunda farkindaligin artirilmasina yönelik seminer, egitim ve yarisma gibi etkinlikler gerçeklestirilecektir. 2. Güvenli internet hizmetinin tanitimi yapilarak kullanici sayisi artirilacaktir. |
| Tedbir 740.4. Çocuklarin siber suçlar ve siber zorbaliklar konusunda bilinçlendirilmesi saglanacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligr, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, BTK, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Çocuklarin maruz kaldigi ihmal, istismar, siber suç ve zorbaliklar gibi olaylarin tespiti ve olaylara müdahale edilmesi amaciyla Sosyal Medya Çalisma Grubunun etkinligi artinilacaktir. 2. Çocuklar ve ebeveynler için "Siber Suglar ve Siber Zorbaliklardan Korunma Rehberi" olusturulacaktir. |
| Uluslararasi veya geçici koruma altinda olan çocuklarin toplumla bütünlesmelerini ve akranlariyla iletigimlerini gelistirmek üzere yasam becerilerini ve kültürler arasi etkilegimi artiracak programlar sürdürülecektir. (Kalkinma Plani p.741) | Uluslararasi veya geçici koruma altinda olan çocuklarin toplumla bütünlesmelerini ve akranlariyla iletigimlerini gelistirmek üzere yasam becerilerini ve kültürler arasi etkilegimi artiracak programlar sürdürülecektir. (Kalkinma Plani p.741) | Uluslararasi veya geçici koruma altinda olan çocuklarin toplumla bütünlesmelerini ve akranlariyla iletigimlerini gelistirmek üzere yasam becerilerini ve kültürler arasi etkilegimi artiracak programlar sürdürülecektir. (Kalkinma Plani p.741) |
| Tedbir 741.1. Uluslararasi veya geçici koruma altinda olan çocuklara yönelik sosyal uyum programlari yayginlastinilacaktir. | Alle ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Gençlik ve Spor Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi | 1. Uluslararasi veya geçici koruma altinda olan çocuklara yönelik çocuk haklari komitelerince etkinlikler gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 741.2. Refakatsiz çocuklara yönelik hizmetlerin sunumunda ilgili kurumlarin daha etkin çaligmasi saglanacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Refakatsiz çocuklara yönelik hizmetlerin sunumunun güçlendirilmesine yönelik isbirlikleri gerçeklestirilecektir. |
| Bagimlilik olusturan davranis ve maddelerden çocuklarin korunmalari | Bagimlilik olusturan davranis ve maddelerden çocuklarin korunmalari | Bagimlilik olusturan davranis ve maddelerden çocuklarin korunmalari |
|---|---|---|
| saglanacaktir.(Kalkinma Plani p.742) Tedbir 742.1. Cocuklarin bagimllik yapia maddelerle etmelerine yol açan ortamlardan uzak kalmalari saglanacak, bu ortamlarin denetimleri artiilacaktir. | Kurum ve Kuruluslar | 1. Çocuklara yönelik siddetle mücadele kapsaminda kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi, bu alanda uzman personelin yetistirilmesi ve toplumun bilinglendirilerek farkindaligin artinimasi amaciyla 25 bin çocuk bilgilendirilecektir. 2. Çocuk suçlariyla mucadele kapsaminda Jandarma personelinin egitim kapasitesinin artirilmasi amaciyla 35 bin personele egitim verilecektir. 3. Jandarma Kolluk Islemleri Projesi Tahkikat Modülünün bilesenleri, alt bilesenleri ile modül ara yüzü, Jandarma Sanal Karakol Projesi bileseni ve alt bilesenleri belirlenecektir. |
| Tedbir 742.4. Bagimllikla mücadele amaciyla çocuklara, ailelere ve çocuklarla çalisan profesyonellere yönelik bilinglendirme çalismalari ve egitimler sürdürülecektir. | Milli Egitim Bakanligi(S), Genglik ve Spor Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Saglik Bakanligi | 1. Çocuklarimizin egitim süreçlerinin güvenligini saglamak üzere onlarin her türlü sug ve zararli aliskanliktan uzak tutulmasi ile korunmasina yönelik Bakanliklar arasi yükümlülüklerin etkinlik ve verimliliginin degerlendirilmesini saglamak ve bu degerlendirme süreçleri çerçevesinde ilgili taraflarin is birligi ve koordinasyonunda koruyucu, önleyici egitim ve güvenlik tedbirleri alinacaktir. |
| Çocuk alanindaki politika önceliklerinin belirlenmesine ve izlenmesine temel teskil edecek verilerin temin edilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.743) | Çocuk alanindaki politika önceliklerinin belirlenmesine ve izlenmesine temel teskil edecek verilerin temin edilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.743) | Çocuk alanindaki politika önceliklerinin belirlenmesine ve izlenmesine temel teskil edecek verilerin temin edilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.743) |
| Tedbir 743.1. Çocuk alanindaki politika önceliklerinin belirlenmesine ve izlenmesine temel teskil edecek verilerin temin edilmesi saglanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Saglik Bakanligr, TÜIK, Ilgili Kurum ve Kuruluslar, Universiteler | 1. Çocuklarin dogumla baglayan süregle ilgili kurumlarca tutulan verilerin birbiri ile uyumlu olmasini saglayan, takibine izin veren, kurumlarin çalisma alanlari kapsaminda verilere ulasabilecekleri, çocuklarin geligimlerinin ve risklerinin takip edilebilecegi bir veri sisteminin gelistirilmesine yönelik hazirlik çalismalari yapilacaktir. |
| Afet durumlarinda çocuklarin maruz kalacagi olumsuzluklarin giderilmesine ve haklarinin korunmasina yönelik projelerle afet öncesi bilinçlendirme ve afetlere hazirlikli olma | Afet durumlarinda çocuklarin maruz kalacagi olumsuzluklarin giderilmesine ve haklarinin korunmasina yönelik projelerle afet öncesi bilinçlendirme ve afetlere hazirlikli olma | Afet durumlarinda çocuklarin maruz kalacagi olumsuzluklarin giderilmesine ve haklarinin korunmasina yönelik projelerle afet öncesi bilinçlendirme ve afetlere hazirlikli olma |
| Tedbir 744.1. Afet durumlarinda çocuklarin maruz kalacagi olumsuzluklarin giderilmesine ve haklarinin korunmasina yönelik projelerle afet öncesi bilinglendirme ve afetlere hazirlikli olma çalismalari yayginlastirilacaktir. | çalismalari yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.744) Milli Egitim Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Saglik Bakanligi, Içisleri Bakanligi, Türkiye Insan Haklar ve Esitlik Kurumu, Ilgili kurum ve kuruluslar | 1. Türkiye'de afet durumlarinda çocuklarin, çocuk haklari çerçevesinde korunmasi ve güçlendirilmesi amaciyla ilgili kurum ve kuruluglar igin afet durumunda çocuklarin hak kayiplarinin önlenmesini ve en hizli ve verimli sekilde harekete geçilmesini saglamak üzere Afet Durumlarinda Çocuk Haklarinin Korunmasi ve Gelistirilmesi Eylem Plani hazirlanacak ve Planin uygulanmasina yönelik egitim programlarinin gelistirilip uygulanmasi saglanacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 2023(1) | 2024(2) | |
|---|---|---|---|---|
| 3-5 Yag Net Okullasma Orani(3) | Yüzde | 44,7 | 52,2 | 55,0 |
| Koruyucu Aile Hizmetinden Yararlanan Çocuk Sayisi (0-18 Yag)(4) | Kisi | 9011 | 9 500 | 10 000 |
| SED Hizmetinden Yararlanan Çocuk Sayisi (0-18 Yag)(4) | Kisi | 157 248 | 170 000 | 180 000 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
(<) Program
(3) 2022 ylli verisi Milli Egitim Bakanligina aittir.
(4) 2022 yili verisi Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligina aittir.
2.3.7. Gençlik
a) Mevcut Durum
Gençlerin insani ve milli degerleri haiz, yasam becerileri yüksek, öz güven sahibi, bilgi toplumunun gerekleriyle donanmig, yetenekleri, egitimleri ve tercihleri ile sosyal, siyasal ve ekonomik hayata aktif katilan, yaçadigi topluma ve sorunlarina duyarli nitelikli ve saghikli bir biçimde yetismesi önem arz etmektedir. Toplumun arastiran, sorgulayan, yenilige ve gelismeye agik, farkli bakis açilariyla çözüm önerileri gelistirebilme yönünü temsil eden gençlerin, ülkenin gelecek tasarimi ve kalkinma vizyonuna katki sunan, aile hayati basta olmak üzere içinde bulundugu toplumun degerlerine, meselelerine ve çevreye duyarli olmasi kapsaminda yürütülen çaligmalara devam edilecektir.
Ülkemiz genç nüfusu (15-24 yas) 2022 yll sonu rakamlarina göre toplam nüfusun yaklasrk yüzde 15,2'sini (13 milyon genç) olusturmaktadir. Bu genç nüfus ortalamasiyla ülkemiz yüzde 10,5 olan AB-27 ortalamasinin da üstünde yer almaktadir.
Söz konusu kapanmakta olan demografik firsatin kullanilabilmesi ve degerlendirilmesi, ülkemiz kalkinmasi açisindan bir firsata dönüsebilmesi ve gençlerimizin potansiyellerini gerçeklestirebilmeleri için sosyoekonomik ve bölgesel egitsizlikler, egitimde kalite, issizlik, teknolojinin dogru kullanimi, toplumsal aidiyet ve dayanigma duygusunun güçlendirilmesi ve bagimlilikla mücadele gibi alanlarda politika ve hizmetlerin gelistirilmesi ve kurumsallastirilmasina yönelik çalismalar yürütülmektedir.
Genç nüfus (15-24 yas) yasal medeni duruma göre incelendiginde, cinsiyetler arasinda önemli farkliklar oldugu görülmektedir. Genç erkek nüfusun 2022 yilinda yüzde 96,3'ü hig evlenmemis, yüzde 3,6'si evli, yüzde 0,1'i bosanmis iken geng kadin nüfusun yüzde 85,8i hiç evienmemis, yüzde 13,7'si evli, yüzde 0,4'u ise boganmistir.
TÜIK verilerine göre 15-24 yas araliginda, egitimde ve istihdamda olmayan genglerin orani 2021 yilinda yuzde 24,7 iken 2022 yilinda bu oran yuzde 24,2'ye gerilemistir. Genç erkeklerde egitimde ve istihdamda olmayanlarin orani 2021 yilinda yüzde 17,5 iken 2022 yilinda yüzde 16,4, genç kadinlarda ise bu oran 2021 yilinda yüzde 32,4 iken 2022 yilinda yüzde 32,3 olmustur. Bu alanda kadinlara özel kogullar da dikkate alinarak özellikle daha erken yaglarda etkin is ve meslek danismanligi hizmetlerinin sunulmasi, uygun dönemlerde mesleki egitime yönlendirmelerin yapilmasi ve ev-is yasam dengesini kurmaya imkan saglayacak ve destek olacak olanaklarin çogaltilmasi ve bakim hizmetlerinin daha erisilebilir hale gelmesi gibi politika ve hizmetler gelistirilmesi yönündeki çalismalara odaklanilmasi ihtiyaci bulunmaktadir.
Salgin, deprem gibi olagandigi dönemlerde egitime erisim ulasim gibi önemli sorunlar yasanmakla beraber egitim alaninda olumlu gelismeler istatistiklerde görülmüstür. Türkiye'de 2020-2021 ögretim yilinda yüzde 44,4 olan yüksekögretim net okullasma orani, 2021-2022 ögretim yilinda yüzde 44,7'ye yükselmistir. Yüksekögretim net okullagma orani cinsiyete göre incelendiginde, erkeklerde bu oran yüzde 40,5'ten yüzde 40,3'e düserken kadinlarda yüzde 48,5 ten yüzde 49,2 ye yükselmistir.
Genglerin niteliklerini gelistirmek, staj imkânlarini artirmak, isgücü piyasasina gegislerini ve kariyer olanaklarina erigimini kolaylastirmak üzere staj faaliyetlerinin yayginlastirilmasi, üniversiteli gençlerin yari zamanli olarak istihdam edilmesi ve ülkemizdeki büyük projelerle ilgili olarak gençlere farkindalik kazandirilmasi yönünde çalismalar yürütülmektedir. Pilot uygulamasini 2020 yilinda yapan Ulusal Staj Programi ile 2020 yilinda yaklagik 6 bin bes yüz, 2021 yilinda 90 bin, 2022 yilinda ise 110 bin ögrenciye staj imkâni sunulmustur. 2023 yilinda basvuru sayisi 407 bini asan programda Eylül sonu itibari ile 290 binden fazla gence staj teklifi iletilmis 175 binden fazlasi stajina baglamistir.
Idari kayitlarin bütünlesik bir veri tabaninda eslestirilmesiyle kurulan Egitim-Isgücü Veri Tabani çalismasi esas alinarak 2012-2021 döneminde Türkiye'de bir yüksekögretim programindan lisans ve ön lisans düzeyinde mezun olan ve 2022 yilinda Adrese Dayali Nüfus Kayit Sistemi'nde (ADNKS) yer alan bireylerin kayitli istihdam oranlari, mezuniyetleri sonrasi ilk is bulma süreleri ve aylik ortalama kazanglari hesaplanmaktadir. Bu çalismaya göre; lisans mezunlarinin kayitli istihdam orani 2021 yilinda yüzde 71,1 iken, 2022 yilinda yüzde 71,7 olarak, ön lisans mezunlari igin kayitl istihdam orani ise 2021 yilinda yüzde 63,0 iken 2022 yilinda yüzde 64,9 olarak gerçeklesmistir. Lisans seviyesinde en yüksek kayith istihdama sahip olan bölümler özel egitim ögretmenligi (yüzde 96,0), tip (yüzde 94,3), elektrik ögretmenligi (yüzde 91,3), elektronik ögretmenligi (yüzde 90,6) ile otomotiv ögretmenligi (yüzde 90,1) olmustur. Lisans mezunlarinda ortalama ilk is bulma süresi 2021 yilinda 13,6 ay iken bu süre 2022 yilinda 13,9 ay, on lisans mezunlarinin ortalama ilk is bulma süresi ise 2021 yilinda 14,8 ay iken 2022 yilinda 15,3 ay olarak hesaplanmistir. Lisans mezunlarinin kazanç durumlari incelendiginde, aylik ortalama kazanci en yüksek olan bes bölüm sirasiyla pilotaj, uçak mühendisligi, matematik mühendisligi, havacilik elektrik ve elektronigi, uçak bakim ve onarim, ön lisans mezunlarinda ise polis meslek egitimi, perakende satis ve magaza yönetimi, uçak teknolojisi, marka iletisimi ile elektrik enerjisi üretim, iletim ve dagitim programidir. Bu tür çaligmalarin sonuglari analiz edilerek gençlerin kariyer planlamasinda ve yüksekögretimde bölüm ve kontenjanlarin belirlenmesinde dikkate alinmasi önem tagimaktadir.
Hanehalki isgücü arastirmasi sonuglarina göre genç nüfusun istihdam orani bir önceki yila göre 3,1 puan artisla 2022 yilinda yüzde 35,3 olmus, genç erkeklerde istihdam orani 4,1 puan artisia yüzde 46,9, geng kadinlarda bu oran 2,1 puan artisla yüzde 23,2 olarak gerçeklegmistir.
Geng nüfusun istihdami sektörlere göre incelendiginde, istihdam edilen genglerin 2022 yilinda yüzde 15,1'inin tarim sektöründe, yüzde 31,4 ünün sanayi sektöründe, yüzde 53,5 inin ise hizmet sektöründe yer aldigi görülmektedir. Istihdam edilen geng erkeklerin yüzde 14'ünün tarim sektöründe, yüzde 36,7'sinin sanayi sektöründe, yüzde 49,3'ünün hizmet sektöründe, genç kadinlarin yüzde 17,5'inin tarim, yüzde 20,3'ünün sanayi, yüzde 62,2'sinin ise hizmet sektöründe yer aldigi görülmektedir.
Hanehalki biligim teknolojileri kullanim arastirmasi sonuglarina göre 16-24 yas grubundaki genç nüfusun internet kullanim oranlari 2022 yilinda toplamda yüzde 96,9, genç erkeklerde yüzde 97,6, genç kadinlarda ise yüzde 96,1 olmustur.
Gençlik merkezleri ve kamplarinda yürütülmekte olan hizmetler, harekettilik programlari ve sosyo-kültürel faaliyetler vasitasiyla genglerin toplumsal hayata aktif katilimlarinin artirilmasi, umut, özgüven ve toplumsal aidiyet duygularinin güçlendirilmesi, gençler arasinda sosyal sorumluluk ve gönüllülük bilinci ve kültürünün gelistirilmesi amaçlanmaktadir. Ekim 2023 itibariyla Gençlik ve Spor Bakanligina bagli 474 gençlik merkezinde hizmet sunulmaktadir. Gençlik merkezlerinin üye sayisi Ekim 2023 itibariyla 1,8 milyonu kadin, 1,65 milyonu erkek olmak üzere toplam 3,45 milyondur.
Gençlerin sosyal, kültürel ve mesleki gelisimlerinde, bilgi, beceri ve yeterliliklerini artirmalarinda ve vizyon sahibi olmalarinda önemli bir araç olan hareketlilik ve dayanigma programlarinin çesitlendirilmesi, kapsam olarak genisletilmesi ve erisilebilirliginin, basta özel politika gelistirilmesi gereken gengler için olmak üzere, artirilmasi yönünde çalismalar devam etmektedir. Ülkemiz, hareketlilik ve gönüllülük faaliyetlerini Avrupa genelinde gelistirmeye yönelik mevcut AB egitim ve gençlik programlarinin yani sira 2019 yilindan beri gönüllülük, dayanisma, istihdam ve staj faaliyetlerini destekleyen Avrupa Dayanigma Programina (ESC) katilmaktadir. Bu çerçevede 2014-2023 yillarinda 15-29 yas arasinda yaklagik 237 bin genç Erasmus+ ve ESC Programlari kapsaminda yurt disinda egitim, staj, is basi gözlem, gönüllülük, kurumsal isbirligi faaliyetlerine katilmistir. Söz konusu projelerle, yaklagik 66 bin genç 2014-2020 yillarinda diger Program ülkeleri Ulusal Ajanslari tarafindan finanse edilmis projelerle hareketlilik programlarindan yararlanmistir.
Madde bagimliligi ile mücadelede etkinlik saglanmasi amaciyla koruyucu ve önleyici faaliyetlerin, tedavi, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleriyle mevcut kurumsal yapilarin ve uygulamalarin gelistirilmesine, ilgili kurumlar arasindaki esgüdüm ve bilgi paylagiminin güçlendirilmesine yönelik çalismalar Bagimhlikla Mücadele Yüksek Kurulu kapsaminda Uyusturucu ile Mücadele Eylem Plani (2018-2023) çerçevesinde sürdürülmektedir. Bagimllik Danisma, Arindirma ve Rehabilitasyon Merkezleri Hakkinda Yönetmelik kapsaminda AMATEM ve ÇEMATEM olarak bilinen merkezler sirasiyla eriskin arindirma merkezi ve çocuk-ergen arindirma merkezi olarak tanimlanmistir. Saglik Bakanligina, üniversitelere ve özel sektöre ait 60'1 yatakli (1.404 yatak kapasiteli) ve 77'si ayakta hizmet veren toplam 137 merkez bulunmaktadir.
Ekim 2023 itibariyla ülkemizde geçici koruma altinda bulunan kigilerin yaklagik yüzde 70,6'si 30 yas alti olup bunlarin yaklagik 950 bini (yaklagik yüzde 29'u) 15-29 yas arasindaki genglerdir. Soz konusu genglerin yüksek orani dikkate alinarak ekonomik ve sosyal hayata katilimlarini saglamak üzere dil, egitim, saglik, istihdam ve uyum gibi alanlarda özel politika ve uygulamalarin gelistirilmesi ve çesitlendirilmesi yonünde faaliyetler yürütülmektedir.
b) Amaç
Gençlerin güçlü yaçam becerilerine, egitim ve istihdam imkânlarina, insani ve milli degerlere sahip olarak yetismelerinin, iktisadi ve sosyal hayat ile karar alma mekanizmalarina aktif katilimlarinin saglanmasi temel amactir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Genglerin fiziki, sosyal ve muhakeme yönüyle gelisimleri ile yenilikçi ve girisimci niteliklerini destekleyen bilim, sanat, kültür ve spor faaliyetlerine katrlimlari | Genglerin fiziki, sosyal ve muhakeme yönüyle gelisimleri ile yenilikçi ve girisimci niteliklerini destekleyen bilim, sanat, kültür ve spor faaliyetlerine katrlimlari | Genglerin fiziki, sosyal ve muhakeme yönüyle gelisimleri ile yenilikçi ve girisimci niteliklerini destekleyen bilim, sanat, kültür ve spor faaliyetlerine katrlimlari |
| özendirilecektir.(Kalkinma Plani p.746) Tedbir 746.1 Genglerin spor, kültür ve sanat faaliyetler ile özellikle matematik, fen, teknoloji ve mühendislik alanlarina yönelmesini saglayacak programlar gelistirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Gençlik ve Spor Bakanligi, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Mesleki ve teknik ortaögretime katiim ve tamamlanma oranlari, mesleki egitimin gengler arasinda tercih edilmesinin özendirilmesi, tantim faaliyetlerinin gerçeklestirilmesi, güncel meslek ve yeterlilikler konusunda egitimler verilmesi yoluyla artirilacaktir. |
| Tedbir 746.2. Gençlerin yesil ve dijital dönüsümün etkilerine ve gelecegin ihtiyaglarina uyum saglayabilmesi ve üretkenliklerinin desteklenmesi için gerekli becerileri kazanmalarina yardimar programlar gelistirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Gençlik ve Spor Bakanligi, Üniversiteler, STK'lar | 1. Ögrenci, ögretmen ve velilerin toplumsal sorumluluk ve gönüllülük faaliyetleri ile çevrelerine karsi duyarlliklarinin ve farkindaliklarinin artirilmasi amaciyla "Sürdürülebilir Yaçam Için Sürdürülebilir Çevre" projesi baslatilacaktir. 2. Talep eden herkesin meslekî ve teknik egitime erisim imkänlari artirilacaktir. |
| Tedbir 746.3. Gençlik merkezleri ile genç ofislerin sayist ihtiyaca göre artiilacak ve benzer faaliyetler yürütülen kuruluslarla ortakliklar gelistirilecektir. | Genglik ve Spor Bakanligi (S) | 1. Genglik merkezlerinin yapimina devam edilecek ve yüksekögrenim ögrenci yurtlarinda, spor salonlarinda, üniversitelerde ve Milli Egitim Bakanligi okullarinda, mahallelerde ve organize sanayi bölgelerinde genç ofislerin açilmasina yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 746.4. Gençlerin okuma, anlama, düsünme /etilerini gelistirici, kendilerin sözel ve yazili olarak ifade ertaninel saysi ve nisalayia artirilacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligl (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Milli Egitin Bakanlig | 1. Kültür-sanat yarismalarinin kategorileri yeniden düzenlenecek ve daha fazla gencimizin katilimi saglanacaktir. 2. Egitim Yönetim Sistemi'nin, tüm ülke genelindeki gençler ve gençlik çalisanlari/egiticiler için daha kullanic dostu bir sistem olmasina yönelik calismalar gerçeklestirilecek, Egitim Deneyim Uygulama internet sitesindeki (edu.gsb.gov.tr) egitimlerin arttirilmasi, çegitlendirilmesi ve gençlerin ihtiyaçlarini kargilanmasi saglanacak, sistem üzerinden ilgi, ihtiyaç ve istekleri dogrultusunda her türlü kurs, atölye, tematik kamp, yarisma, geleneksel sanatlar ve hobi kurslari, gezi, seminer, konferans, konser, rehberlik ve danismanlik ile sportif etkinlikler gerçeklestirilecektir. |
| 3. Yayin faaliyetlerinin sayisi ve niteligi artirilarak basta yurtlar, genglik merkezleri, genç ofisleri, kitap kafeler, spor tesisleri olmak üzere okullar, gesitli STKlar ile diger kamu kurumlari araciligi ile gençlerin istifadesine sunulacaktir. 4. Genglik Radyosu'nda genglerin gelisimlerine katki saglayacak konulara iligkin yayinlar yapilacak, bilgilendirme ve farkindalik çalismalar gerçeklestirilecektir. 5. Genglik Arastirmalari Dergisi genglik alaninda akademisyenler tarafindan üretilen akademik ve uluslararasi hakemli bir dergi olarak yilda üç sayi halinde yayimlanacaktir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 746.5. Gençlerin proje ve faaliyetlere katilimlari artinilarak sorumluluk alma ve liderlik becerilerinin gelistirilmesine yönelik faaliyetler yayginlastirilacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligr (S), Milli Egitim Bakanligl | 1. Gençlik merkezleri ve genç ofislerde Kisisel Gelisim Atölyesi basligi altinda verilen egitimler ve gerçeklestirilen atölye calismalari artinilarak daha fazla gence ulasilacaktir. 2. Gençlerin girisim potansiyellerinin artirilmasi ve desteklenmesine yönelik çesitli alanlarda egitimler düzenlenerek, girigimcilige dair bilgilendirme çalismalar yürütulecektir. 3. Kariyer yönlendirme programlari ve genglerin is hayatinin gerektirdigi bilgi, beceri ve yeterliliklere sahip olmalarina imkân saglayan egitim programlari düzenlenerek genglerin istihdam ve kariyer süregleri |
| Tedbir 746.6. Okullann fiziki ve beseri imkânlarinin ders disi zamanlarda yapilacak sosyal, kültürel ve sportif faaliyetler icin genclerin kullanimina uygun hale getirilmesi saglanacaktir. | Milli Egitim Bakanliji (S), Gençlik ve Spor Bakanligi | desteklenecektir. 1. Tematik Güzel Sanatlar Lisesi ve Spor liseleri agilacaktir. |
| Tedbir 746.7. Gençlerin karar alma süreglerine aktif katilimini saglayacak mekanizmalarin sayisi ve niteligi artirilacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Genglik merkezlerinde yürütülen akademi ve kulüp faaliyetlerinin içerikleri zenginlestirilerek ana faaliyet alanlarinin sayisinin artirilmasina yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 746.8. Hareketlilik programlari özellikle dezavantajli genglerin talepleri ve özel durumlari dikkate alinarak genisletilip çesitlendirilecektir. | Disisleri Bakanligl (S), Gençlik ve Spor™ Bakanligi, Milli Egitim Bakanligr | 1. Dezavantajli gençlere dönük harekettilik firsatlari Genglik ve Spor Bakanligi ve Milli Egitim Bakanliginin sagladigi personele Ulusal Ajans tarafindan düzenlenecek faaliyetler ile tanitilacaktir. |
| 2. Genglik ve Spor Bakanligi ve Milli Egitim Bakanligr ile isbirligi içerisinde dezavantajli gençlerin ihtiyaç ve taleplerinin belirlenmesi igin kurumlar arasi isbirligi faaliyetleri düzenlenecektir. 3. Avrupa çapinda isbirligini ve ilgili kurumlarin hareketlilik kapasitesini gelistirmek için uluslararasi ortaklik kurma faaliyetleri düzenlenecektir. 4. Çalismalarin takip edilmesi igin Milli Egitim Bakanligi, Gençlik ve Spor Bakanligi ve Ulusal Ajans tarafindan sorumlu personel segilerek "takip ve degerlendirme grubu" kurulacak, söz konusu grup tarafindan yapilacak ihtiyaç analizinden dogan sonuçlara göre | ||
|---|---|---|
| Tedbir 746.9. Gençlik merkezleri ve gençlik kamplarinda yürütülen programlar basta olmak üzere, gençlerin kisisel ve sosyal gelisimine katki saglayan programlar ile faaliyetlerin sayisi ve niteligi artinilacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligr (S) | yeni faaliyetler gelistirilecektir. 1. Genglik merkezleri ve genç ofislerde sosyal, kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetleri kapsayan akademi ve kulüp faaliyetlerinden daha fazla gencin yararlanmasi erigilebilirligin ve faaliyetlerin artirilmasi yoluyla saglanacaktir. 2. Gençlik kamplari kapsaminda gerçeklestirilecek olan deniz, doga ve çadir kamplarindan 220 bin gencin yararlanmasi saglanacaktir. 3. 22 ilde farkli temalarda tematik kamplar düzenlenecektir. 4. Gengligin çagimizin gerektirdigi niteliklere sahip olmalarini saglayarak yagamin her alaninda mutlu, basarili, etkili ve verimli olabilmeleri igin olusturulan bir çevrim içi platform olan Hayat Becerileri Egitim Modülü'nün bilinirlik, görünürlük, tanitim ve farkindalik çalismalarina devam edilecek, gençlerin programa katilimi artirilacaktir. 5. Genclerin kisilik özellikleri mesleki ilgi, dejer ve egilimleri ile yetenek ve becerilerini degerlendirerek mesleki gelisim süreglerini desteklemek üzere tasarlanan bir çevrimiçi e-rehberlik sistemi projesi yürütülecektir. |
| 6. Spor teknolojileri alaninda yaratici, yenilikçi, teknik mükemmeliyete ve rekabet özelliklerine sahip ürünlerin ve özgün farkhliklari olan, ulusal teknolojik birikime katki saglayan belirli alanlarda spor teknolojisi ürünlerinin ödüllendirilmesi ve kamuoyuna tanitilmasi amaciyla "BiGG Spor Oduülleri" programi gerçeklestirilecektir. 7. Bilim ve Teknoloji Kulübü ve Yenilik Atölyesi basligi altinda bilimsel faaliyetler yapilacak, sinavla alinan gençlere özel olarak tasarlanmis atölyelerde verilen deneyap egitimlerine 16 bin gencin katilimi saglanacaktir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 746.10. "Türkiye Ulusal Gençlik Konseyi"nin aktif hale getirilmesine yönelik çalismalar tamamlanacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligl (S) | 1. "Türkiye Ulusal Gençlik Konseyi nin aktif hale getirilmesine yönelik mevzuat çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 746.11. Gençlerin gönüllülük faaliyetlerine iliskin bilinçlendirilmesi ve katrlimlarinin artirilmasina yönelik çalisma yürütülecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligl (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Genglik merkezleri ve genç ofislerde Gönüllülük Kulübü-Gençlerin Iyilik Agaci basligi altinda sosyal, kültürel ve egitsel faaliyetler olmak üzere kulüp faaliyetleri gerçeklestirilecektir. 2. Gönüllü genglerin Genglik Radyosu faaliyetlerinde aktif görev almasi saglanacaktir. 3. Gönüllülük Çalismalari dersinin üniversitelerde yayginlastirilmasi ve ögrencilerin ders konusunda farkindaliginin artinlmasina yönelik çalismalar yapilacaktir. 4. Damla Gönüllülük Hareketi ve Anadoluyuz Biz Projesi ile 81 ilde gönüllülük programlari gerçeklestirilecek ve gönüllülügün yayginlastirilmasi saglanacaktir. 5. Gönüllü arayan kurum ve kuruluslarla gönüllü olmak isteyenleri bir araya getiren "Gönüllüyüz Biz Platformu"nun bireysel ve kurumsal üye sayisini artiracak farkindalik çalismalari yürütülecektir. 6. Gönüllülere, kurum ve kuruluslara yönelik "Gönüllülük ve Gönüllü Yönetimi Egitimleri" gerçeklestirilecektir. 7. Gönül bagi etkinlikleri, bilgiden bilince konferanslari, çevre faaliyetleri ile Komsum Projesi uygulanacaktir. |
| Tedbir 746.12. Ülkemizin gelistirilebilecek alanlarinda çalismalar üretmek üzere ilgili kamu kurum ve kuruluslari, STK'lar, üniversite ve özel sektör ile gençleri bir araya getiren yönetisim modelleri gelistirilecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Genglik Projeleri Destek Programi (GPDP) kapsaminda proje basvurularinin alinmasi, izlenmesi, degerlendirilmesi ve sonuglandirilmasi süreglerine iliskin konularda egitim programlari hazirlanacak, proje süreçlerinde yürütülen tüm is ve islemlerin GPDP Sistemi üzerinden elektronik ortamda yapilmasi saglanacak ve kurumsal kapasite artirilacaktir. 2. Gengler arasinda siddeti daha ortaya çikmadan aile, okul ve diger sosyal ortamlarda önlemek için etkin tedbirler almak, her tür siddet baglaminda yasanabilecek travmalara kargi korucuyu-iyilestirici hizmet modellerini hayata gegirerek siddetle ve suçla sivil mücadele agi olusturmak ve gengler arasinda sosyal diyalogun güglendirilmesi igin sertifikali "Yeminli Sosyal Arabuluculuk", ", "Yeminli Siddet Önleme Formatörlügü" ve "Yeminli Insan Haklari Danismanlig" konularinda gençlere ve genglik çalisanlarina yönelik farkindalik ve egitici egitimleri gerçeklestirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 746.13. Genglik alaninda faaliyet gösteren STK'larin kurumsal yapilari, iletisim kabiliyetleri ve proje yapma kapasiteleri gelistirilecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), içisleri Bakanligi | 1. Gençlik Alaninda Faaliyet Gösteren STK'lari güglendirmek amaciyla 100 STK temsilcisinin katrlimiyla iki bölgesel toplanti düzenlenecektir. 2. Türkiye'nin dört farkli bölgesinde 100 gençlik çalisanina yönelik Proje Döngüsü Egitimleri yapilacaktir. |
| Gençlerin ve ebeveynlerin özellikleri ile sorun alanlarina özellestirilmis psikolojik danisma ve rehberlik hizmetleri yayginlastirilacak, yetkinlik kazandirici ve | Gençlerin ve ebeveynlerin özellikleri ile sorun alanlarina özellestirilmis psikolojik danisma ve rehberlik hizmetleri yayginlastirilacak, yetkinlik kazandirici ve | Gençlerin ve ebeveynlerin özellikleri ile sorun alanlarina özellestirilmis psikolojik danisma ve rehberlik hizmetleri yayginlastirilacak, yetkinlik kazandirici ve |
| Tedbir 747.1. Okullarda, yüksekögrenim ögrenci yurtlarinda ve gençlik merkezlerinde; saglik, ilk yardim, teknoloji, sosyal medya, finansal ve hukuk okuryazarligi konularinda farkindalik artirici faaliyetler ile beceri güglendirecek programlar yürütülecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligi | bilgilendirici egitimler artirilacaktir.(Kalkinma Plani p.747) Milli Egitim Bakanligi (S), |
| Tedbir 747.2. Gengler ve ebeveynler dijital ortamlardaki risklere karsi bilgilendirilecektir. | Milli Egitim Bakanligr (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig,, Gençlik ve Spor Bakanligi, Saglik Bakanligi | 1. Temel egitim kademesindeki zorunlu ve segmeli derslere ait ögretim programlarina mahremiyet, siber güvenlik, akran zorbaligi gibi konular dâhil edilecektir. |
| Tedbir 747.3. Gençlik merkezlerinde psikolojik danismanlik ve rehberlik alanlarinda uzman istihdami yayginlastrnlarak genglere ve ebeveynlere yönelik hizmetler verilecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Gençlere yönelik yürütülecek koruyucu ve önleyici faaliyetlerde gençlerin psikolojik iyi oluslarini ve dayaniklilklarini desteklemeye odaklanilacak, genglerin ruhsal iyi olma halini destekleyici çaligmalarin yürutulmesi ve gelistirilmesine yönelik etkinlikler yapilacaktir. 2. Ulke genelinde yasanabilecek dogal afet ve kriz durumlarinda intiyag duyulabilecek psikososyal destek çalismalarinda yer alinarak Genglik ve Spor Bakanligina baghi yurtlarda barinan genglerin sosyal ve psikolojik iyi olusunu güglendirmeye yonelik çalismalar gerçeklestirilecektir. |
|---|---|---|
| agiminlik yapici maddelerle etkin mücadele edilecek, sosyal rehabilitasyon ve uyul lizmetleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.748 | agiminlik yapici maddelerle etkin mücadele edilecek, sosyal rehabilitasyon ve uyul lizmetleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.748 | agiminlik yapici maddelerle etkin mücadele edilecek, sosyal rehabilitasyon ve uyul lizmetleri gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.748 |
| Tedbir 748.2. Gençlerin ve gençlik alanindaki profesyonellerin bagimlilikla mücadele konusunda bilgilendirilmesi ve bilinçlendirilmesi yönünde çalismalara devam edilecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Saglik Bakanligr | 1. Gençlik Özelinde Madde Bagimlligi, Algisi ve Farkindaligi Arastirmasi saha çaligmalari yapilacaktir. 2. Gençlik merkezleri, gençlik kamplari, spor tesisleri ve yurtiardan yararlanan gençler basta olmak üzere gençlere, gençlik çalisanlarina, antrenörlere, il, ilçe ve gençlik merkezi müdürlerine bagimhligin her türüyle mücadele ve farkindalik egitimleri verilecek ve bagimlilikla mücadele hakkinda gerçeklestirilecek program ve projelere destek verilecektir. 3. Gençlik merkezleri ve genç ofislerde "Saglikli Yasam ve Spor Atölyesi" ve "Saglikli Yasam ve Spor Kulübü' basligi altinda sosyal, kültürel ve sportif faaliyetler düzenlenecektir. 4. Yurtlarda bilgiden bilince konferanslari dahilinde tütünle mücadele ve uyusturucu ile mücadele konferanslari düzenlenecektir. |
| Tedbir 748.6. Çocuk ve genglerin teknolojiyi daha bilinçli ve gelisimlerine yönelik kullanabilmeleri icin editim ve yönlendirme çalismalari yapilacaktir. | Milli Egitim Bakanlig (S), Igili Kurum v urulusla | 1. Egitimde yeni teknolojilerin etkin kullaniminin desteklenmesi ve yenilikçi egitim uygulamalarinin kullanilmasi ile ögretmen ve ögrencilerin akademik ve dijital yeterliklerinin artirilmasina katki saglanacaktir. |
| Uluslararasi veya geçici koruma altinda olan gençlerin sosyal uyum sorunlarini en aza indirmek üzere farkindalik, kültürler arasi etkilesim ve zorluklarla basa çikma | Uluslararasi veya geçici koruma altinda olan gençlerin sosyal uyum sorunlarini en aza indirmek üzere farkindalik, kültürler arasi etkilesim ve zorluklarla basa çikma | Uluslararasi veya geçici koruma altinda olan gençlerin sosyal uyum sorunlarini en aza indirmek üzere farkindalik, kültürler arasi etkilesim ve zorluklarla basa çikma |
| Tedbir 749.1. Uluslararasi veya geçici koruma altinda olan gençlere yönelik sportif, kültürel, egitsel faaliyet ve programlar uygulanacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligl (S), Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Gençlerimiz ve uluslararasi veya geçici koruma altinda olan gengler igin Dayanisma Igin Spor, Sosyal Uyum ve Gençlik Katilimi, Türkiye'de Depremden Etkilenen Bölgelerde Psikososyal Destek Pilot Projesi ve Mülteciler ve Ev Sahibi Toplum Için Hizmetlerin Gelistirilmesi Projesi gerçeklestirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 749.3. Gençler arasinda kaynastirici ve etkilesimlerini artirici programlarin sayisi artirilacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligr (S), Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Yurt içi ve yurt disinda tarih, medeniyet ve kültür faaliyeti nitelikli hareketlilik programlari gerçeklestirilecektir. 2. Sarikamis Sehitlerini Anma Yurüyusu, Anadolu'nun Kapisi Malazgirt, 57. Alay Vefa Yürüyüsü Programlari ve Atatürk ve Istiklal Yolu Yürüyüsü ile genglerde tarih bilinci, milli ve manevi aidiyet duygusu pekistirilecektir. 3. Ceza Infaz Kurumlari ile Denetimli Serbestlik kapsamindaki hükümlü ve yükümlü gençlere yönelik egitsel, sosyal, kültürel, sportif ve gönüllülük faaliyetleri çalismalari yapllacak ve ülke genelinde yayginlastirilmasi saglanacaktir. 4. Türkiye-Kazakistan Genglik Köprüsü ve Türkiye-Azerbaycan Kardes Kömegi projeleri kapsaminda, ülkelerin tarihi ve kültürel degerlerini tanimak amaciyla karsilikli ülke ziyaretlerine katilim saglayacaktir. 5. Gençlik ve uzman degisimleri gerçeklestirilecektir. 6. Yurtlarda seminer, atölye faaliyetleri, gezi ve kamp programlari ile el sanatlari kurslari, müzik- görsel sanatlar kurslari, kültür-sanat programlari ile sportif kurslar ve turnuvalar düzenlenecektir. 7. Farkli sosyo-kültürel arka plana sahip genglerin spor yoluyla bir araya getirilerek, toplumda farkli kültürler arasinda karsilikli saygi ve güven ortaminin olusturulmasina katki saglanmasi, gençlerin kendini ve karsidakini taniyarak güçlendirilmesi ve birlikte yaçama kulturunun gelistirilmesi amaciyla "Biz Bir Takimiz" projesi gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 749.4. Ülkemizdeki koruma altindaki genclerin yasadigi toplumun degerleriyle saglamasina yönelik faaliyetler | Gençlik ve Spor Bakanligr (S), Milli Egitim Bakanligi, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligr | 1. Gerçeklestirilen egitimlerin yani sira özellikle dezavantaili durumda olup okul süreci içerisinde akranlarina göre gelisme gösteremeyen ögrencilere yönelik Türkçe, Matematik, Sosyal Bilgiler ve Fen Bilimleri gibi alanlarda etüt siniflari olusturulacaktir. 2. Geçici koruma altinda olan çocuk-ergen ve ebeveynlere yönelik psikososyal destek hizmetleri verilecek, koruyucu ve önleyici çalismalarin yaninda psikolojik iyi olma haline iliskin programlar gerçeklestirilecektir. 3. Genglik merkezleri araciligiyla sosyal uyum faaliyetleri gerçeklestirilecek ve beceri gelistirme ve katilim merkezli projeler gelistirilerek uygulanacaktir. |
|---|---|---|
| Egitimde ve istihdamda olmayan genglere yönelik yapilan analizler çerçevesinde birey, aile ve toplum odakli bütüncül bir yaklaçimla egitime veya istihdama | Egitimde ve istihdamda olmayan genglere yönelik yapilan analizler çerçevesinde birey, aile ve toplum odakli bütüncül bir yaklaçimla egitime veya istihdama | Egitimde ve istihdamda olmayan genglere yönelik yapilan analizler çerçevesinde birey, aile ve toplum odakli bütüncül bir yaklaçimla egitime veya istihdama |
| Tedbir 750.2. Gençlerin liderlik becerileri gelistirilerek girisimciliklerinin desteklenmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Gençlik ve Spor Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Ilgili Kurum ve Kuruluslar | katilimlarini destekleyen program ve projeler gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.750) 1. Teknoloji odaginda mühendislik ve fen bilimleri basta olmak üzere önceliklendirilecek bölümlerde, girisimciligin ve girisimci yetkinliklerinin müfredatta daha fazla yer almasini saglamak amaciyla üniversiteler ile is birligi yapilacak ve girisimcilik egitimleri vaka analizi dersleriyle desteklenecektir. |
| Tedbir 750.3. Egitimde ve istihdamda olmayan gençler açik islere ve mesleklere yönlendirilecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanlig (S), Igili Kurum v Kurulusla | 1. Yesil isler ve dijital dönüsümü de içeren 20 istihdam fuari gerçeklestirilecektir. 2. Yesil isler ve dijital dönüsümü de içeren 50 kariyer günü düzenlenecektir. 3. Sanal istihdam fuarlarinda, yesil isler ve dijital dönüsümle birlikte yeni dogacak meslekler ve isler hakkinda 5 bin kisinin bilgilendirilmesi saglanacaktir. 4. Egitimde ve istihdamda olmama potansiyeli tasiyan 50 bin gence bireysel danismanlik hizmeti sunulacaktir. |
| Tedbir 750.4. Gençlerin eceri ve yetenekleriyle yumlu, özellikle yazilim git yenilikçi alanlarda kisa süreli sertifika ve diploma programlar düzenlenecektir. | Çalisma ve Sosyal gienur ma kanigi (5 Jrulusli | 1. Genglerin isgücü piyasasina katilimini artirmaya yönelik bilisim sektöründe 15-24 yas grubunda yer alan 500 kisinin isbasi egitim programlari ve mesleki egitim kurslarindan yararlanmasi saglanacaktir. |
| Tedbir 750.5. Gengler, KOSGEB ve ÏSKUR'un mesleki yönlendirme, girisimcili ve meslek edindirme hizmetlerine yönlendirilecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanlig (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligr | 1. Gençlerin meslek seçimine iliskin 50 meslek tanitim günü gerçeklestirilecektir. 2. Mesleki egilimlerin tespiti amaciyla 10 bin gence mesleki Yönelim Test bataryasinin uygulanmasi saglanacaktir. 3. Meslek seçimine destek dergisinin kullanimi yayginlastirilacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 750.6. Egitimde ve istihdamda olmayan gençlere vönelik STK'larla isbirligi çalismalari yapilacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Egitimde ve istihdamda olmayan ve risk grubundaki genglerle ilgili saha arastirmalari yapilacak, IPA III programi kapsaminda Türkiye'de egitimde ve istihdamda olmayan (NENI) ve NENI olma riski tasiyan gençierin becerilerinin ve istihdam edilebilirliginin artinlmasini amaçlayan proje yurutulecektir. |
| Tedbir 750.7. Genglerin kisisel, sosyal gelisimleri ile gelecegin mesleklerini de içeren kariyer planlamalarina katki saglayacak programlar uygulanacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanlig (S), Genglik ve Spor Bakanligi | 1. 25 bin katilimc gence yönelik Meslek Tanitim Günü düzenlenecektir. |
| Tedbir 750.8. Basta kirsal bölgelerde yasayan genç kadinlar olmak üzere gençlerin çalisma hayatina girmeleri desteklenecek, kirsala tersine göçü saglayici, ekonomik ve sosyal hayati canlandirici projeler gelistirilecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanlig | 1. Kirsal bölgelerdeki ekonomik gelismeye paralel olarak isveren talepleri dogrultusunda genglerin isgücü piyasasiyla bagi aktif programlar kapsamindaki mesleki egitim kursu ve isbasi egitim programi araciligiyla güglendirilecektir. |
| Tedbir 750.9. Egitimde ve istihdamda olmayan genç kadinlarin yasam becerilerinin gelistirilmesi ve istihdama katilimlarinin saglanmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. 2024-2028 dönemi için hazirlanacak olan yeni Ulusal istihdam Strateji Belgesi ve Eylem Planinda özel politika gerektiren gruplar içinde bulunan ne egitimde ne istihdamda yer alan geng kadinlarin ekonomik ve sosyal hayata katilimlarinin desteklenmesi adina politika, hedef ve tedbirlere yer verilecek, belirlenen sorumlu kurumlarla isbirligi ve koordinasyon saglanacaktir. 2. 15 bin NEET potansiyelindeki geng kadin istihdam edilebilirlik becerilerinin yükseltilebilmesi amaciyla Is Kulübü egitimlerine yönlendirilecektir. 3. Aktif isgücü piyasasi programlari vasitasiyla genglerin isgücu piyasasindan kopusu engellenecek, ne egitimde ne istihdamda olan gençlerin egitime ve istihdama katilimlari tesvik etmek igin mesleki egitim kursu ve isbagi egitim programi düzenlenecektir. |
| Gençlere iliskin uluslararasi karsilastirmalara imkân veren, düzenli toplanan veri sayisi ve kalitesi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.751) | Gençlere iliskin uluslararasi karsilastirmalara imkân veren, düzenli toplanan veri sayisi ve kalitesi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.751) | Gençlere iliskin uluslararasi karsilastirmalara imkân veren, düzenli toplanan veri sayisi ve kalitesi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.751) |
|---|---|---|
| ihtiyaç ve beklentilerini ölgmek icin anketler düzenlenecek ve arastirmalar yapilacaktir. | Bütçe Baskanlgi, TÜIK | 1. Gençlige yönelik yürütülen faaliyetlere iliskin anketler düzenlenecektir. 2. Türkiye Gençlik Atlasi Arastirmasi yürütülecek, Genglik ve Spor Projeleri Sosyal Etki Analizi calismasi gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 751.2. Genglerin mevcut durumlarini ortaya koyan ve diger ülke gençleri ile karsilastirmaya imkân sunan verilerin sayisi ve niteligi artrilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Genglik ve Spor Bakanligr, Milli Egitim Bakanligi, TÜÏK, Üniversiteler, Ilgili Kurum ve Kuruluslar, STK'lar | 1. Gençlik alaninda daha fazla istatistiki bilgi üretmek üzere farkli gençlik kategorilerini de kapsayan, uluslararasi karsilastirmalar imkân taniyan çalismalar yürütülecek ve desteklenecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim 2022 | 2023(1) | 2024(2) | |
|---|---|---|---|---|
| Genç Istihdam Orani (15-24 Yas)(3) | Yüzde | 35,3 | 37,9 | 38,8 |
| Egitimde ve istihdamda Olmayan Genç Orani (15-24 Yas)(3) | Yüzde | 24,2 | 23,6 | 22,9 |
| Gençlik Merkezi Sayisi(4) | Adet | 432 | 468 | 498 |
| Genç Ofis Sayisi(4) | Adet | 359 | 370 | 390 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Program
(4) 2022 yili verisi Genglik ve Spor Bakanligina aittir.
(3) 2022 yili TÜIK verisidir.
2.3.8. Engelli Hizmetleri
a) Mevcut Durum
Engelilik kavrami, uzun süreli fiziksel, zihinsel, düsünsel ya da algisal bozukluju sebebiyle toplumun geri kalan kesimi gibi hayata esit ve etkili sekilde katilmasinin önünde engel bulunan kesimleri tanimlamaktadir.
Ulkemizde TUIK verilerine göre toplumun yüzde 5,1'i görme sorunu, yüzde 3,4'ü isitme sorunu yagamakta ve yüzde 4,9'u herhangi bir yardim almadan ya da yardima araç kullanmadan yürüyememektedir. Toplumun yüzde 4,5'i ise yagitlarina göre ögrenmede ve hatirlamada zorluk çekmektedir. Engellilikle ilgili tüm bu göstergelerde kadinlarin orani erkeklerden daha fazladir. Her alt kinilimda yillar bazinda iyilegmeler görülmekte olup görme sorunu olan bireylerin orani 2016 yilinda yüzde 6,9 iken 2022 yilinda yüzde 5,l'e, isitme sorunu olan bireylerin orani 2016 yilinda yüzde 4,5 iken 2022 yilinda yüzde 3,4'e, herhangi bir yardim almadan ya da yardimc bir araç kullanmadan yürüyemeyenlerin orani 2016 yilinda yüzde 6,5 iken 2022 yilinda yüzde 4,9 a, yasitlarina göre ogrenmede ve hatirlamada zorluk gekenlerin orani ise 2016 yilinda yüzde 6,7 iken 2022 yilinda yüzde 4,5 e gerilemistir.
TABLO II: 50- Engellilikle ilgili Göstergeler
| 2016 | 2016 | 2016 | 2019 | 2019 | 2019 | 2022 | 2022 | 2022 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Gösterge | Toplam Erkek Kadin Toplam Erkek Kadin Toplam Erkek Kadin | ||||||||
| Görme Sorunu Olan Bireylerin Orani | 6,9 | 5,3 | 8,6 | 5,8 | 4,4 | 7,2 | 5,1 | 3,7 | 6,5 |
| isitme Sorunu Olan Bireylerin Orani | 4,5 | 3,9 | 5,0 | 4,4 | 3,8 | 5,0 | 3,4 | 3,1 | 3,7 |
| Herhangi Bir Yardim Almadan ya da Yardimc Bir Araç Kullanmadan Yürüyemeyenlerin Orani | 6,5 | 4,0 | 8,9 | 5,5 | 3,1 | 7,9 | 4,9 | 2,9 | 6,8 |
| Yagitarina Göre Ögrenmede Ve Hatirlamada Zorluk Çeken Bireylerin Orani | 6,7 | 3,3 | 10 | 5,4 | 3,3 | 7,4 | 4,5 | 2,9 | 6,1 |
Kaynak: TÜIK, Saglik Arasturmasi, 2016, 2019, 2022
Engellilerin istihdami kapsaminda engelli çalistirmakla yükümlü isyeri sayisi Temmuz 2023 sonu itibariyla kamu sektöründe 1.331, özel sektörde 19.824 olarak gerçeklesmistir. Engelli çalistirmakla yükümlü isyerlerinde calistirimasi gereken engelli sayisi kamu sektöründe 20.601'e, özel sektörde ise 115.693'e yükselmistir. 2002 yilinda 5.777 olan engelli memur sayisi Eylül 2023 sonu itibariyla 68.724'e yükselmistir. Engellilerin istihdama erisiminin artirilmasi için toplumdaki önyargilarin giderilmesine ve isyerlerinin erisilebilirliginin saglanmasina yönelik çalismalarin yayginlastirilmasina ihtiyag bulunmaktadir.
Engelli bireylerin egitimi kapsaminda örgün egitimde özel egitim okullari ve siniflari hizmet sunmaya devam etmektedir. 2001-2002 egitim ögretim yilinda 342 olan okul sayisi, 2021-2022 egitim ögretim yilinda 1.573'e yükselmistir. Bu okullarda görev yapan ögretmen sayisi ise 18.770'tir. Ozel egitime gereksinim duyan ögrencilerin okullarina ücretsiz taginmalarinin saglanmasi amaciyla 2021-2022 yili egitim ögretim yilinda 874,7 milyon TL ödenek ayrilmistir. Engelli bireylerin egitime katiliminin artinilmasi ve sürdürülebilirligin saglanmasi igin erken dönem egitime agirlik verilmesi önem tasimaktadir.
2022 sayili 65 Yagini Doldurmus Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaslarina Aylik Baglanmasi Hakkinda Kanun kapsaminda verilen engelli maaslari, engelli yakini ayligi ve evde bakim yardimi uygulamalari sürdürülmekte olup engelliler ve engelli bireylerin ekonomik açidan desteklenmelerine yönelik çalismalar devam edecektir. Bakima muhtaç engellilerin bakiminin saglanmasi için hizmet sunan yatili ve gündüzlü bakim merkezlerinin sayisi 2002 yilinda 47 iken günümüzde 390'a yükselmistir. Bu sayinin 256'sini yatili hizmet veren umut evleri ile bakim ve rehabilitasyon merkezleri olusturmaktadir. Engellilere ve bakmakla yükümlü olduklari kigilere yönelik gesitlendirilmis hizmet modellerinin gelistirilmesi ihtiyaci devam etmektedir.
2023-2025 yillarini kapsayan Engelli Haklari Ulusal Eylem Plani'nin hayata geçirilmesi için Engelli Haklari Izleme ve Degerlendirme Kurulu olusturulmustur. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakani'nin baskanliginda toplanan Kurul Eylem Plani'nin etkin bir sekilde izlemesinin saglanmasi amaciyla çalismalarina devam etmektedir.
b) Amaç
Engelliligin önlenmesi, erken tani ve teshisle müdahale edilerek ortadan kaldhrilmasi veya en aza indirilmesi, basta bakim, egitim ve istihdam olmak üzere engelli bireylere sunulan hizmetlerin iyilestirilmesi, engelli bireylerin toplumsal yaçamin tüm alanlarina engellerini hissettirmeyecek gekilde katilimlarinin ve erigilebilirligin saglanmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika / Tedbir | Sorumlu/Isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Engellilik konusunda koruyucu ve önleyici çaligmalar etkinlestirilecek, engellilere yönelik sajlik hizmetlerinin niteligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.753) | Engellilik konusunda koruyucu ve önleyici çaligmalar etkinlestirilecek, engellilere yönelik sajlik hizmetlerinin niteligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.753) | Engellilik konusunda koruyucu ve önleyici çaligmalar etkinlestirilecek, engellilere yönelik sajlik hizmetlerinin niteligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.753) |
| Tedbir 753.4. Engelli bireylerin engellilik durumlarindan dolayi gereksinim duydugu tibbi malzemelere erisimlerinin kolaylastirilmasi için çalismalar yapilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | 1. Genel saglik sigortali vatandaslarin ayakta tedavileri için gerekli olan tibbi malzemelerden, geri ödeme listelerinde yer alan tibbi malzemelerin fiyat artislari ile temin edilmelerine iliskin kriterler belirlenecektir. |
| Engellilere yönelik sosyal hizmetlerin niteligi ve niceligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.754) | Engellilere yönelik sosyal hizmetlerin niteligi ve niceligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.754) | Engellilere yönelik sosyal hizmetlerin niteligi ve niceligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.754) |
| Tedbir 754.1. Engellilere yönelik gündüzlü bakim hizmetleri etkinlestirilecek ve ülke geneline yayginlastirilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Yerel Yönetimler | 1. Engelli bireylere yönelik yeni gündüzlü bakim ve rehabilitasyon merkezleri hizmete açilacaktir. |
| Tedbir 754.2. Engellilere evde bakim hizmeti sunanlarin desteklenmesi için engellilere yönelik geçici misafir bakim hizmetinin kapasitesi artirilarak yayginlastirilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Yerel Yönetimler | 1. Engelli bireylere yönelik yatili bakim kuruluglari bakim hizmetleri kalite standartlarina göre iyilestirme programina alinacaktir. |
| Tedbir 754.3. Evde bakima destek hizmetleri sesitlendirilerek yayginlastirilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Yerel Yönetimler | 1. Engelli yakinina evde bakim hizmeti veren kisilerin bakim yükünü hafifletmek ve bakim kalitesini artirmak amaciyla üç ilde pilot evde bakima destek uygulamasi hayata gegirilecektir. |
| Tedbir 754.4. Engelli bireylerin toplumsal yasama katilmi ile bakim ve rehabilitasyon hizmetlerine iliskin yerel yönetimler ve STKlar da dâhil olmak üzere ilgili kurumlar arasi koordinasyon gelistirilecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Yerel Yönetimler | 1. Engelli Haklari Ulusal Eylem Plani (2023-2025) kapsaminda kamu kurum ve kuruluslari, sivil toplum temsilcilerine yönelik hizmetten yararlanmada engelliligin mani olmayacak gekilde hizmet sunumunun saglanmasi ve hak temelli yaklagim konularinda egitim verilecektir. 2. Engelli Haklan Izleme ve Degerlendirme Kurul toplantilari gerçeklestirilecektir. |
| Bakim finansman modeli gelistirilerek sosyal güvenlik sistemi içerisinde yer almasina | Bakim finansman modeli gelistirilerek sosyal güvenlik sistemi içerisinde yer almasina | Bakim finansman modeli gelistirilerek sosyal güvenlik sistemi içerisinde yer almasina |
|---|---|---|
| Tedbir 756.2. Engelli bireye evde bakim hizmeti sunan ve herhangi bir sosyal güvenlige veya istihdam olanagina sahip olmayan kisilerin sosyal güvenlik sistemine dahil edilerek evde istihdamin desteklenmesine yönelik | yonelik calismalar yapllacaktir. (Kalkinma Plani p.756) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Saglik Bakanligi | 1. Evde bakim yardimindan yararlanan bakim verenlerin kismi zamanli sigorta kapsamina alinmasina iliskin mevzuat çalismalarina dayanak teskil etmek üzere çalistay düzenlenecektir. |
| galismalar yapilacaktir. Bakim hizmetlerinde görev alan insan kaynaginin nitelik ve niceligi artirilacaktir. | galismalar yapilacaktir. Bakim hizmetlerinde görev alan insan kaynaginin nitelik ve niceligi artirilacaktir. | galismalar yapilacaktir. Bakim hizmetlerinde görev alan insan kaynaginin nitelik ve niceligi artirilacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.757) Tedbir 757.1. Bakim hizmeti veren kuruluslardaki bakim personelinin mesleki yeterlilik standartlari | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligr (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Mesleki Yeterlilik Kurumu | 1. Bakim personelinin mesleki yeterlilik standartlarinin belirlenmesine iliskin çalistay düzenlenecektir. |
| belirlenecektir. Tedbir 757.2. Bakim kuruluslarinda görevli meslek gruplarina yönelik ihtiyaç temelli egitim programlan gesitlendirilerek etkinligi artirilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S) | 1. Engelli bireylere yönelik bireysel bakim plani hazirlama rehberi olusturularak egitici egimleri duzenlenecektir. 2. Otizm alaninda farkindalik ve bilgi sahibi olmasi zorunlu olan meslek gruplarina bilgilendirme ve beceri kazandirma çalismalari yapilacaktir. |
| Engellilere sunulan egitim hizmetlerinin mümkün olan en erken yasta, bütünlestirilmis ortamlarda, kapsayici ve nitelikli bir sekilde sunulmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani | Engellilere sunulan egitim hizmetlerinin mümkün olan en erken yasta, bütünlestirilmis ortamlarda, kapsayici ve nitelikli bir sekilde sunulmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani | Engellilere sunulan egitim hizmetlerinin mümkün olan en erken yasta, bütünlestirilmis ortamlarda, kapsayici ve nitelikli bir sekilde sunulmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani |
| p.758) Tedbir 758.1. Engellilere yönelik egitim hizmetlerini düzenleyen mevzuat gözden gegirilerek kapsayici bir müfredat olusturulacaktir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | 1. Özel egitim ihtiyaci olan ögrencilere ve ailelerine yönelik özel egitim programlari gelistirilecek ve var olanlar güncellenecektir. |
| Tedbir 758.2. Özel egitimin her kademesinde etkin bir izleme, degerlendirme ve denetleme mekanizmasi gelistirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | 1. Özel egitim ihtiyaci olan ögrencilere ve ailelere yönelik gelistirilecek/güncellenecek ögretim programlarinin ihtiyaç analizleri yapilacaktir. 2. Ozel egitim programlarinin ulusal ve uluslararasi kaynaklar odaginda yapilan ihtiyaç analizi dikkate alinarak gelistirilmesi/güncellenmesi saglanacaktir. |
| Tedbir 758.3. Erken çocukluk döneminden baglamak üzere, çocuklarin egitime vönlendirilmesi ve destekler konusunda, engelli bireye sahip ailelerin bilgilendirilmelerine yönelik egitimler verilecektir. | Milli Egitim Bakanlig (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | 1. Özel egitim ihtiyaci olan ögrencilere ve ailelerine yönelik özel egitim programlari gelistirilecek ve var olanlar güncellenecektir. |
| Engelli bireylerin istihdaminda isverenlerin, engelli olmayan diger çaliçanlarin ve toplumun genelinin farkindaligi artirilarak olumsuz yargilarin giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin | Engelli bireylerin istihdaminda isverenlerin, engelli olmayan diger çaliçanlarin ve toplumun genelinin farkindaligi artirilarak olumsuz yargilarin giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin | Engelli bireylerin istihdaminda isverenlerin, engelli olmayan diger çaliçanlarin ve toplumun genelinin farkindaligi artirilarak olumsuz yargilarin giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin |
|---|---|---|
| Tedbir 759.1. Engelli bireylerin çalisma haklari ve isyerlerinde engellilerin üretkenliklerinin artirilmasina yonelik yapilabilecek düzenlemeler gibi konularda egitimler verilecektir. | yükseltilmesi ve iyi uygulamalarn özendirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.759) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi | 1. Kamu kurumlarina yönelik engellilerin çalisma hakki ve çalisma hayatina uyum saglamalari amaciyla yapilabilecek makul düzenlemelere iliskin egitim verilecektir. |
| Tedbir 759.2. Kamu spotlari, sosyal medya gibi araçlarla engelli bireylerin çalisma yasaminda yer alma hakki ve bu konuda isveren ve calisanlarca alinabilecek tedbirlere yönelik bilgi ve farkindalik çalismalari yurutulecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Çaligma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, RTUK | 1. Engelli bireylerin çalisma yagaminda yer alma hakki ve bu konuda isveren ve çalisanlarca alinabilecek tedbirlere yönelik sosyal medya araciligiyla farkindalik çalismalari yürütülecektir. |
| Engelli isçi çalistirma yükümlülügüne iliskin mekanizmalar degerlendirilerek güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.760) | Engelli isçi çalistirma yükümlülügüne iliskin mekanizmalar degerlendirilerek güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.760) | Engelli isçi çalistirma yükümlülügüne iliskin mekanizmalar degerlendirilerek güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.760) |
| Tedbir 760.1. Kota/ceza yönteminin ve ISKUR tarafindan uygulanan idari para cezalarinin etkinligi ve istihdama katkisi ile uygulamaya iligkin denetimier artirilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig | 1. Engelli kontenjani doluluk oranini artirmaya yönelik çalismalar devam edecektir. |
| Tedbir 760.2. Idari para cezalarinin engellilere yönelik istihdam projelerinde etkin kullanimini saglamaya yönelik bilgilendirme ve farkindalik çaligmalari yürütülerek proje üretme | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig | 1. Engellilerin isgücü piyasasina uyumunu artirmak igin kendi isini kurma hibe projeleri basvuru sürecinde tanitim ve danismanlik faaliyetleri yürütülecektir. |
| kapasitesi gelistirilecektir. Ise alim ve çaligma süreçlerinde danigmanlik, yönlendirme, isbasi egitim ve is ve meslek danismanligi hizmetlerinin etkinligi ve yayginligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.761) | kapasitesi gelistirilecektir. Ise alim ve çaligma süreçlerinde danigmanlik, yönlendirme, isbasi egitim ve is ve meslek danismanligi hizmetlerinin etkinligi ve yayginligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.761) | kapasitesi gelistirilecektir. Ise alim ve çaligma süreçlerinde danigmanlik, yönlendirme, isbasi egitim ve is ve meslek danismanligi hizmetlerinin etkinligi ve yayginligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.761) |
| Tedbir 761.1. Il ve iskolu düzeyinde ihtiyaçlar belirlenerek bu çerçevede danigmanlik, yönlendirme, isbagi egitim ve is ve meslek danismanligi hizmetlerinin planlamasi yapilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanliãi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig | 1. 120 bin engelliye danigmanlik hizmeti sunulacaktir. 2. Isgücü piyasasindan gelen talepler dogrultusunda en az 300 engelli vatandasimizin isbasi egitim programlarindan yararlanmasi sajlanacaktr. |
| Türkiye'de destekli istihdamin mevzuat altyapisi olusturularak destekli istihdam, bir istihdam modeli olarak uygulanacaktir. (Kalkinma Plani p.762) | Türkiye'de destekli istihdamin mevzuat altyapisi olusturularak destekli istihdam, bir istihdam modeli olarak uygulanacaktir. (Kalkinma Plani p.762) | Türkiye'de destekli istihdamin mevzuat altyapisi olusturularak destekli istihdam, bir istihdam modeli olarak uygulanacaktir. (Kalkinma Plani p.762) |
| Tedbir 762.1. Engelli istihdaminda engelli bireyin is öncesi, is sirasi ve is sonrasinda bir is ve meslek danismani tarafindan desteklenmesini içeren destekli istihdam modeline iliskin mevzuat ve persone altyapisi olusturulacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanliãi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig! | 1. Engelli is danismanliji ve yönderligi uygulamasini da kapsayan bir genelge gikarilacaktir. |
| Tedbir 762.2. Destekli istihdama yönelik yürütülen pilot projeler yayginlastirilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | 1. Destekli istihdam modeli kapsaminda yürütülen engelli is danismanligi ve yönderligi faaliyeti ülke genelinde tüm hizmet birimlerinde yayginlastirilacaktir. |
|---|---|---|
| Fiziksel çevre gartlari, ulasim hizmetleri, internet siteleri, mobil uygulamalar, basili, dijital ve görsel medya yayinlari ile kamusal hizmetler engellilerin erigilebilirligine uygun hale getirilecektir. (Kalkinma Plani p.763) | Fiziksel çevre gartlari, ulasim hizmetleri, internet siteleri, mobil uygulamalar, basili, dijital ve görsel medya yayinlari ile kamusal hizmetler engellilerin erigilebilirligine uygun hale getirilecektir. (Kalkinma Plani p.763) | Fiziksel çevre gartlari, ulasim hizmetleri, internet siteleri, mobil uygulamalar, basili, dijital ve görsel medya yayinlari ile kamusal hizmetler engellilerin erigilebilirligine uygun hale getirilecektir. (Kalkinma Plani p.763) |
| Tedbir 763.1. Erisilebilirligi ilgilendiren islerde çalisan meslek gruplari basta olmak üzere toplumun tüm kesimlerinde erisilebilirlik konusunda bilgi ve farkindaligin artinlmasina yönelik çalismalar yapilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi | 1. Farkli meslek gruplarina yönelik erisilebilirlik konusunda bilgilendirme toplantilari düzenlenecektir. |
| Ulusal Engelliler Veri Tabaninda ulusal bakim ihtiyaçlari ve uluslararasi standartlarla uyumlu, güncel, kapsamli ve kaliteli engellilik göstergelerinin üretilmesi için | Ulusal Engelliler Veri Tabaninda ulusal bakim ihtiyaçlari ve uluslararasi standartlarla uyumlu, güncel, kapsamli ve kaliteli engellilik göstergelerinin üretilmesi için | Ulusal Engelliler Veri Tabaninda ulusal bakim ihtiyaçlari ve uluslararasi standartlarla uyumlu, güncel, kapsamli ve kaliteli engellilik göstergelerinin üretilmesi için |
| galismalar yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.764) Tedbir 764.2. Engelli bireylere iliskin verilerin toplanmasinda ve analizinde kadin erkek firsat esitligine duyarli bir yaklasim benimsenerek engelli kadinlar ile kiz çocuklarini kapsayan veriler olusturulacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Saglik Bakanligi, TUIK | 1. Ulusal Engelli Veri Tabanindaki veriler analiz edilerek Türkiye Engelli Profili Raporu hazirlanacaktir. |
| Engelli bireylerin iyilesme ve gelisme süreçlerine katki saglamak amaciyla spor faaliyetleri yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.765) | Engelli bireylerin iyilesme ve gelisme süreçlerine katki saglamak amaciyla spor faaliyetleri yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.765) | Engelli bireylerin iyilesme ve gelisme süreçlerine katki saglamak amaciyla spor faaliyetleri yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.765) |
| Tedbir 765.1. Spor tesisleri ve aletleri erisilebilir hale getirilecek ve kullanimlari desteklenecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Yerel Yönetimler | 1. Engelli bireylerin spor tesislerinden daha fazla yararlanmasina yönelik proje ve faaliyetler gerçeklestirilecektir. |
2.3.9. Sosyal Hizmetler, Sosyal Yardimlar ve Yoksullukla Mücadele
a) Mevcut Durum
Yoksullugun azaltilmasi, özel politika gerektiren çocuklar, gençler, kadinlar, engelliler, yaslilar gibi toplumun tüm kesimleri gözetilerek kimsenin geride birakilmamasi, sosyal yardim ve sosyal hizmetlerin etkinlestirilerek yayginlastirilmasi ile genel yaçam standardinin artirilmasi ülkemizin sürdürülebilir kalkinma öncelikleri arasinda yer almaktadir.
2023 yili boyunca sosyal hizmet sunan kurulus sayisinda artis yasanmis olup 2021 yilinda 165 olan huzurevi sayisi 2023 yilinda 168'e, engelli bakim ve rehabilitasyon merkezi sayisi 273 ten 283'e, sosyal hizmet merkezi sayisi 376 dan 405e, kadin konukevi sayisi 81 den 82'ye, çocuk evleri sitesi sayisi 112'den 116 ya yükselmistir. 1.185 çocuk evi, 65 çocuk destek merkezi de halihazirda hizmet vermektedir. Sosyal hizmet kuruluslarinin ihtiyaç halinde sayilarinin yükseltilmesi ve sunulan hizmetin etkinliginin saglanmasina yönelik çalismalar önem tasimaktadir.
TABLO II: 51- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligina Bagli Sosyal Hizmet Kuruluslarinin Sayi ve Kapasiteleri
Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlig:
| Kurulus Türleri | 2021 | 2021 | 2022 | 2022 | 2023(1) | 2023(1) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Sayl | Kapasite | Sayl | Kapasite | Sayl | Kapasite | |
| Çocuk Evi (0-18 Yas) (2) | 1 193 | 6847 | 1 187 | 6841 | 1 185 | 6 815 |
| Çocuk Evleri Sitesi (Sevgi Evleri) | 112 | 7 137 | 113 | 7 097 | 116 | 7 284 |
| Çocuk Destek Merkezleri | 66 | 2 147 | 65 | 2 107 | 65 | 2 107 |
| Huzurevi | 165 | 17 091 | 169 | 17 602 | 168 | 17 542 |
| Engelli Bakim ve Rehabilitasyon Merkezi (3) | 273 | 8312 | 283 | 8 309 | 283 | 8 273 |
| Sosyal Hizmet Merkezi | 376 | 397 | 405 | |||
| Kadin Konuk Evi ve Ilk Kabul Birimi | 112 | 2 779 | 112 | 2779 | 113 | 2 804 |
| SÖNIM | 82 |
(1) Agustos 2023 itibariyla
(3) Yatili engelli bakim ve rehabilitasyon merkezileri, umutevleri ve gündüzlü bakim kuruluslarin toplamidir.
(2) Çocuk evleri müstakil apartman ddairelerinden ibarettir.
(4) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligina bagli kadin konukevlerini ifade etmektedir.
Sosyal hizmet kapsaminda yapilan harcamalarda artis yaganmis olup Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi bünyesinden çocuk ve gençlere yaklasik 7,5 milyar TL, yash bireylere yaklagik 2,8 milyar TL, engelli bireylere yaklasik 4,4 milyar TL, aile, toplum ve kadina yönelik faaliyetler için ise yaklagik 0,9 milyar TL kaynak kullanlmistir. Milli Egitim Bakanligi bünyesinde ise yaklagik 5,5 milyar TL engelli bireylerin özel egitimleri için kullanilmistir.
TABLO II: 52-Sosyal Hizmet Harcamalarinin Harcama Yapilan Kesime Göre Dagilimi
| Harcama Yapilan Kesim | Kurulus | 2020 | 2021 | (Bin TL) 2022 | |
|---|---|---|---|---|---|
| Çocuk-Genç | ASHB | 3 250 068 | 4 111 621 | 7 529 799 | |
| Yasli | ASHB | 1 033 739 | 1 338 082 | 2 786 799 | |
| Engelli | Kurum Bakimi | ASHB | 860 588 | 1 120 843 | 2 021 846 |
| Engelli | Özel Kurulusta Bakim | ASHB | 999 057 | 1 270 333 | 2 447 973 |
| Engelli | Özel Egitim | MEB | 3 680 000 | 4 806 000 | 5 532 000 |
| Aile, Toplum, Kadin | ASHB | 363 805 | 477 054 | 860 608 | |
| Toplam | Toplam | Toplam | 6 777 257 | 8 317 933 | 13 199 052 |
Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi
Sosyal yardimlar ihtiyaci olanlara yönelik egitim ve saglik alanlarini da kapsayacak sekilde kamu kurum ve kuruluslari tarafindan yayginlastirilmistir. 2008 yilinda yüzde 1,02 olan sosyal yardim harcamalarinin GSYH'ye orani 2022 yilinda da benzer bir seviye olan yüzde 0,95 seviyesinde seyretmistir. Sosyal yardimlarda salgin etkisinin giderek azaldigi görülmektedir.
Kisi bagina düsen gelir tutarini esas alarak ihtiyaç sahibi tüm hanelerin güçlendirilmesi için uygulanan programlardan biri olan Aile Destek Programi 2023 yilinda da devam etmis olup kisi basina düsen gelir miktari 450 TL ve alti olanlara 1.250 TL, 450-911 TL arasi olanlara 1.100 TL, 911-1.372 TL arasinda olanlara 950 TL ve 1.372-3.800 arasinda olanlara 850 TL aylik yardim yapilmistir.
Sosyal yardimlarin seffaf ve hizli bir gekilde ihtiyaç sahibi kisilere ulagmasini hedefleyen Bütünlegik Sosyal Yardim Bilgi Sistemi nin verimini artirmak için gerçeklestirilen çalismalar kapsaminda Aile Bilgi Sistemi ve e-belediye sistemi arasinda entegrasyon saglanmis olup sosyal yardimlarin daha etkin ve etkili bir sekilde uygulanmasi için belediyeler ilgili kamu kuruluslari ve sivil toplum kuruluslari arasindaki bilgi paylasiminin daha saghkli hale gelmesine yönelik çaligmalar önem arz etmektedir.
TABLO II: 53- Sosyal Yardim Hizmeti Veren Kamu Kuruluslarinin Sosyal Yardim Harcamalari
| Kurum | Yardim Türü | 2020 | 2020 | 2021 | 2021 | 2022 | 2022 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yararlaniai Sayisi | Tutar (Bin TL) | Yararlanic Sayisi | Tutar (Bin TL) | Yararlanici Sayisi | Tutar (Bin TL) | ||
| Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | Sosyal Yardimlardan Faydalanan Toplam Hane Sayisi | 6 630 682 (1) | 6 630 682 (1) | 5 903 515 (1) | 5 903 515 (1) | 4 419 286 | 4 419 286 |
| Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | Yasli ve Engelli Ayligi (2022) | 1 527 019 | 11 595 560 | 1 538 810 | 13 233 342 | 1 533 509 | 21 576 925 |
| Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | Sosyal ve Ekonomik Destek (Çocuklari Muhtaç Aileler) | 220 022 | 1 639 909 | 216 645 | 1 959 161 | 232 273 | 3 497 109 |
| Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | Evde Bakim | 529 427 | 9 266 679 | 530 812 | 10 683 999 | 565 055 | |
| Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | SYDVler (Fon) Tarafindan Verilen Tüm Sosyal Yardimlara Aktanlan Kaynak | 16 802 348 12 782 513 | 16 802 348 12 782 513 | 16 802 348 12 782 513 | 16 802 348 12 782 513 | 31 518 565 | 31 518 565 |
| Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | Genel Saglik Sigortasi Primleri | 7 810 588 | 14 454 883 | 9 482 940 | 34 473 958 | 9 488 441 | 33 552 337 |
| Vakiflar Genel Müdürlügü | Muhtaç Ayligr (yetim ve engelliler) | 4598 | 50 949 | 4 486 | 58 800 | 4241 | 93 366 |
| Vakiflar Genel Müdürlügü | imaret Hizmetleri | 82 280 | 52712 | 101 225 | 75 684 | 149 898 | |
| Vakiflar Genel Müdürlügü | Burs (ilk ve ortaögretimdeki muhtaç ögrenciler) | 20 659 | 24 948 | 21 342 | 40 279 | 20 995 | 48 138 |
| MEB | Burs (ilk ve ortaögretimdeki muhtaç ögrenciler) | 185 159 | 56 912 | 277 156 | 1 143 503 | 283 002 | 1 896 591 |
| YURT-KUR | Burs (yüksekögretimdeki muhtaç ögrenciler) (2) | 414 282 | 2 728 942 | 949 717 | 6 729 943 | 567 289 | 5 118 225 |
| TKi-TTK | Kömür Yardimi | 1 774 130 (hane) | 983 249 | 1 874 806 (hane) | 1225 402 | 2 029 576 (hane) | 3 961 487 |
| Belediyeler (2) | Tüm Sosyal Yardimlar | 8 045 646 | 11 276 971 | 23 707 573 | |||
| TOPLAM | TOPLAM | 65 702 735 | 93 683 555 | 143 108 297 | |||
| TOPLAM/GSYH (Yüzde) | TOPLAM/GSYH (Yüzde) | 1,30 | 1,29 | 0,95 |
Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlii
yylinda 3.747.002, 2021 yilinda ise 4.332.805'tir.
(1) Salgin özelinde hayata geirilen yardimlardan faydalanan hane sayilan dahil edilmistir. Bu haneler dahil edilmediginde ulasilan hane sayysi 2020
(2) Belediyelerin sosyal yardim harcamalari projeksiyon yöntemi ile tahmin edilmistir.
Küresel salginin da etkisiyle en zengin yüzde 20'lik grubun yllik kullanilabilir gelirden aldigi payin en yoksul yüzde 20'lik grubun aldigi paya orani (P80/P20) da 2021 yilinda 7,6 iken 2022 yilinda 7,9'a yükselmistir. Esdeger hane halk kullanilabilir fert geliri medyan degerinin yüzde 60'inin altinda gelirle yagayan nüfusun toplam nüfusa orani alinarak hesaplanan göreli yoksulluk orani sinirli bir bigimde artis göstererek 2022 yilinda bir önceki yila göre 0,3 puan yükselmistir.
TABLO II: 54- Yoksulluk Göstergeleri (1)
| 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | (Yüzde) 2022 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| P80/P20 | 7,7 | 7,5 | 7,8 | 7,4 | 8,0 | 7,6 | 7,9 |
| Göreli Yoksulluk (2) | 21,2 20,1 | 21,2 | 21,3 | 21,9 | 21,3 | 21,6 |
Kaynak: TUIK Gelir ve Yasam Kosullari Arastirmalari ve Hanehalki Bütçe Arastirmalari
(2) Göreli yoksulluk hesaplanirken esdeger hane halki kullanilabilir geliri medyan degerinin yüzde 60' yoksulluk siniri olarak alinmister.
(1) Gelir ve Yasam Kosullan Arastirmasi sonuglarina iligkin gelir bilgileri, bir önceki takvim yllini referans almaktadir.
b) Amaç
Ihtiyag duyan toplum kesimlerinin bakim, rehabilitasyon, psikososyal destek gibi sosyal hizmetlere en iyi sekilde erisimlerinin saglanmasi, sosyal yardimlarin etkinliginin artirilmasi, aile odakli bir yaklagimla sosyal dislanma riskinin en aza indirilmesi, basta egitim, saglik ve barinma gibi temel hizmetlere erisimi de içeren yoksullugun tüm yönleriyle mücadele edilerek giderilmesi ve sosyal içermenin saglanmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Sosyal hizmetler ve yardimlar arasindaki bag güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani | Sosyal hizmetler ve yardimlar arasindaki bag güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani | Sosyal hizmetler ve yardimlar arasindaki bag güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani |
| Tedbir 767.1. Sosyal sorunlarin ortaya gikmadan önce engellenmesi ve bu sorunlarla etkin bir mücadelenin saglanmasina yönelik kurgulanan Aile Sosyal Destek Programi (ASDEP) araciligiyla sosyal hizmet ve yardim programlarinin etkinligi | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S) | 1. ASDEP biligim altyapisi ihtiyaçlar dogrultusunda güncellenecektir 2. ASDEP personeline yönelik egitim programlar gerçeklestirilecektir. |
| artirilacaktir. Sosyal yardim sisteminin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.771) | artirilacaktir. Sosyal yardim sisteminin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.771) | artirilacaktir. Sosyal yardim sisteminin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.771) |
| Tedbir 771.1. Sosyal yardim sisteminin etki analizi yapilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliji (S) | 1. Sosyal yardim programlarina yönelik analizler gergeklestirilerek raporlar |
| Tedbir 771.2. Sosyal yardim sistemi gözden geçirilecek, isgücüne katilima mani olmayacak sekilde bütünlesik bir yapida, aile odakli ve fert bagina asgari bir geliri garanti edecek | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligr | hazirlanacaktir. 1. Gelir Tamamlayici Aile Destek Sisteminin hayata geçirilmesine yönelik mevzuat, teknik altyapi, analiz ve raporlama çalismalar yürütülecektir. |
| gecya yardm tsuhadam baganus gugendilecki: (Какита ап р72) | gecya yardm tsuhadam baganus gugendilecki: (Какита ап р72) | gecya yardm tsuhadam baganus gugendilecki: (Какита ап р72) |
| Tedbir 772.1. Sosyal yardim sistemi ile aktif ve pasif isgücü programlar arasinda baglanti kurulacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Calisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, iSKUR | 1. Sosyal yardim yararlanicilarinin ISKUR tarafindan uygulanan Toplum Yararina Programlar, Meslek Egitim Programlari, Isbas Ejitim Programlari ve Agik isler araciligi ile istihdama yönlendirilmeleri saglanacaktir. |
| Tedbir 772.2. Sosyal yardim faydalanicilarina yönelik is arama destegi gibi uygulamalar yayginlastirilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlijl (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanliäi, iSKUR | 1. Düzenli sosyal yardimlardan faydalanan ve istihdam edilen kigilerin, isveren sigorta primleri kargilanacaktir. 2. Çalisabilir durumdaki sosyal yardim yararlanicilari tespit edilerek istihdama kazandirilmak üzere iSKUR sistemine kaydedilecektir. |
| Sosyal yardim ve hizmetler altyapisi, afetler gibi olaganüstü durumlara hazirlikli olma dogrultusunda güglendirilecek ve kurumlar arasi koordinasyon artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.774) | Sosyal yardim ve hizmetler altyapisi, afetler gibi olaganüstü durumlara hazirlikli olma dogrultusunda güglendirilecek ve kurumlar arasi koordinasyon artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.774) | Sosyal yardim ve hizmetler altyapisi, afetler gibi olaganüstü durumlara hazirlikli olma dogrultusunda güglendirilecek ve kurumlar arasi koordinasyon artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.774) |
|---|---|---|
| Tedbir 774.2 Kirsal kesimde iklim degisikligi ve kuraklik kaynakli yoksullugun etkilerinin hafifletilmesi igin tarimsal faaliyetler çesitiendirilecek, tarim arazilerinin etkin ve verimli kullanimi saglanacaktir. | Tarim Bakanligl (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, ISKUR | 1. IPARD Programinda yer alan Çiftlik Faaliyetlerinin Cesitlendirilmesi ve is Gelistirme tedbiri kapsaminda kirsal kesimin gelirinin arttirilmasi, faaliyetlerinin çesitlendirilmesi ve kirsalda istihdamin artrilmasi saglanacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| Göreli Yoksulluk (3) | Yüzde | 21,6 | 21,5 | 20,8 |
| P80/P20 (4) | 7,9 | 7,6 |
Kaynak: TUIK
(1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Program
(4) En yüksek gelire sahip yüzde 201ik nüfus kesiminin gelirinin en dügük gelire sahip yüzde 20lik nüfus kesiminin gelirine oranidir.
(3) Göreli yoksulluk hesaplanirken esdeger hane halki kullanilabilir geliri medyan degerinin yüzde 60'1 yoksulluk siniri olarak alinmistir.
2.3.10. Gelir Dagilimi
a) Mevcut Durum
Gelir dagilimi göstergesi olan Gini katsayisi 2022 yilinda bir miktar artis göstererek 2021 yilindaki 0,401 seviyesinden 2022 yilinda 0,415 seviyesine yükselmistir. Ayni dönemde sosyal transferler harig Gini katsayisi ise 0,487 olarak hesaplanmistir.
Esdeger hanehalki kullanilabilir fert gelirine göre sirali yüzde 10'luk gelir gruplari itibariyla fertlerin bir önceki yila göre yüzdelik geçisleri incelendiginde, bir önceki yilda birinci yüzde 10'luk grupta olan fertlerin 2022 yilinda yüzde 55,4'ünün, son yüzde 10'luk grupta olan fertlerin ise yüzde 70,5'inin gelir grubunun degismedigi görülmektedir.
TABLO II: 55- Gelir Gruplarinin Toplam Gelirden Aldiklari Paylar, Gini Katsayisi ve Yoksulluk Oranlari (1)
| 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Birinci Yüzde 20 (En yoksul) | 6,3 | 6,3 | 6,1 | 6,5 | 6,0 | 6,4 | 6,1 |
| ikinci Yüzde 20 | 10,6 | 10,6 | 10,5 | 11,0 | 10,7 | 10,9 | 10,4 |
| Üçüncü Yüzde 20 | 15,2 | 15,1 | 15,1 | 15,5 | 15,2 | 15,3 | 14,8 |
| Dördüncü Yüzde 20 | 21,6 | 21,4 | 21,5 | 21,7 | 21,6 | 21,5 | 21,1 |
| Besinci Yüzde 20 (En zengin) | 46,3 | 46,7 | 46,8 | 45,4 | 46,5 | 45,9 | 47,6 |
| TOPLAM | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 |
| 0,401 | 0,415 |
(Yüzde)
Birlesmis Milletler Kalkinma Programi tarafindan agiklanan Insani Gelisme Endeksi siralamasinda ülkemiz son üg yil kesintisiz olarak en yüksek kategoride yer almistir. Türkiye 2005 yilinda Orta Insani Gelisme kategorisinde yer alirken 2021 yili verisine göre 0,838 endeks degeri ile 191 ülke arasinda bir önceki yila göre alti basamak yükselip 48. sirada yer alarak çok yüksek insani geligme kategorisine yerlegmistir.
b) Amaç
Gelirler politikasi bagta olmak üzere enflasyonla mücadelede kullanilacak makroekonomik politikalarin gelir dagilimini iyilestirici yönde uygulanmasi, vergi yapisinin gelir dagilimini iyilestirecek gekilde gözden geçirilmesi, sosyal transferler araciligiyla firsat egitliginin artirilmasi, isgücü piyasasinda ortalama ücret seviyesinin yükseltilmesine yonelik politikalar yoluyla tüm refah bilesenlerinin toplum iginde adil dagitilmasi, suretiyle gelir dagiliminin iyilestirilmesi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Adalet, esitlik, ödeme gücü ve artan oranllik ilkeleri gözetilerek vergilemenin gelir dagilimini iyilestirici etkisi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.776) | Adalet, esitlik, ödeme gücü ve artan oranllik ilkeleri gözetilerek vergilemenin gelir dagilimini iyilestirici etkisi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.776) | Adalet, esitlik, ödeme gücü ve artan oranllik ilkeleri gözetilerek vergilemenin gelir dagilimini iyilestirici etkisi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.776) |
| Tedbir 776.1. Mükelleflerin beyanlarinin dogrulugunu saglamaya yönelik olarak banka hesaplari, nufus kayitlari ve kamu kurumlarinda bulunan diger idari verilerin entegrasyonu ile etkin bir kontrole tabi tutulmasina yönelik altyapi çalismalari sürdürülecektir. | Hazine ve Maliye Bakanliji (S), GIB, Bankalar Birligi, TCMB, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Vergilemede beyan edilmeyen kazançlarin tespitine yönelik vergi is ve islemleri ile vergi denetimi süreglerinde finansal kayit ve hareketlerin etkin olarak kullanimi saglanacaktir. 2. Mükellef beyanlarinin dogrulugunu saglamaya yönelik olarak Vergi Usul Kanunu kapsaminda devamli bilgi vermek mecburiyetinde olan kesimler gözden gegirilerek gerektiginde özel sektörden veri edinimi dahil kapsam genisletilecektir. 3. Risk analizi sürecinde idari verilerin daha etkin kullanimi saglanacaktir. 4. Vergi denetiminde vergiye tabi islemlerin dogrulugunun tespitinde idari verilerden daha etkin yararlanilacaktir. 5. Kamu kurum ve kuruluslarindan vergi analiz ve denetiminde kullanima uygun olarak ve veri güvenligine riayet edilerek vergi idaresine otomatik, anlik ve kapsamli veri akigi saglanacaktir. 6. Vergi idaresi is ve islemleri ile vergi denetiminde ihtiyaç duyulan verilerin ilgili kurum ve kuruluslarca üretilmesine yönelik çalisma yapllacaktir. |
| Tedbir 776.2. Gayrimenkul degerlemesi için tasinmazlarin güncel degerlerini ilgili kurumlarla koordinasyon ile kayit altina alan bir veri tabani olusturulacak ve bilgisayar destekli toplu degerleme yontemlerinin uygulanmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S) | 1. Tasinmazlarin güncel degerlerini tespit etmeye yönelik bilgisayar destekli toplu degerleme yöntemlerini kullanan bir sistem olusturmaya yönelik çalismalar yapilacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 776.3. Muafiyet, istisna ve indirimlerin uygulanmasinda yoksulluk siniri esigi de dikkate alinacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanlijl (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, GIB | 1. Muafiyet, istisna ve indirimlerin uygulanmasinda yoksulluk siniri esiginin de dikkate alinmasina yönelik gerekli düzenlemeler yapilacaktir. |
| Sosyal yardim sisteminin kapsami ve yeterliligi artirilacak, sosyal transferler yoluyla firsat esitligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.777) | Sosyal yardim sisteminin kapsami ve yeterliligi artirilacak, sosyal transferler yoluyla firsat esitligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.777) | Sosyal yardim sisteminin kapsami ve yeterliligi artirilacak, sosyal transferler yoluyla firsat esitligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.777) |
| Tedbir 777.2. Aktif isgucu programlarnin kapsami genisletilerek dijitallesme ve teknolojik gelismenin getirdigi daha yüksek ücretli islerde istihdamin artirilmasi saglanacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligt (S), YÖK | 1. Aktif isgucu programlari teknolojik gelismelerin isgücü piyasasina etkileri göz önünde bulundurularak yayginlastirilacaktir. |
| Tedbir 777.3. Kayit disi istihdama yonelik denetim faaliyetleri artirilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanliji (S) | 1. Kayit disi istihdamin önlemesine yönelik olarak sektörel, yaygin/yogun ve risk odakli denetimler gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 777.4. Gençlere yönelik isbasi egitim programlari kapsaminda verilen prim ve ücret desteklerinin etkinligi artirilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S) | 1. isbasi egitim programlari; sektör, meslek, hedef grup odakli uygulanmaya devam edecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergesi | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| Gini Katsayisi | 0,415 | 0,415 | 0,40 |
(2) Program
(1) Gerçeklesme Tahmini
2.3.11. Kültür ve Sanat
a) Mevcut Durum
Yurt iginde ve disinda somut ve somut olmayan kültürel mirasimizin korunmasina yönelik restorasyon, sayisallastirma ve envanter çalismalarina devam edilmistir. Restorasyon çalismalarinda tek eser ölçeginden tematik projelere dogru daha bütüncül bir anlayisa yönelme gözlenmektedir. Bu baglamda Bitlis il merkezinde ve Ahlat ilçesinde devam eden tarihi dokunun ihyasina yönelik yürütülen projeler olumlu örnekler olarak sayilabilmektedir. Sayisallastirma çalismalari tamamlanan yazma eserler internet ortaminda faydalanicilarin erisimine açilmistir. Bu gelismelere karsilik restorasyon çalismalarinda niteligin gelistirilmesi ve eserin ozgün amacina gore igleviendirilmesi, envanter
çaligmalarinda kapasitenin gelistirilmesi ve kurumlar arasi esgüdümün saglanmasi ihtiyaci bulunmaktadir.
Kahramanmaras ve Hatay depremleri, birçok medeniyetin izlerini uhdesinde barindiran 11 kentimizde kültürel mirasimizi da olumsuz yönde etkilemistir. Deprem bölgesi, yogun anitsal nitelikli yapilari, sivil mimarlik örnegi yapilarini, arkeolojik kalintilari, sehitlikler gibi tescilli kültür varliklar ile kültürel dokunun yogun oldugu korunmasi gerekli sokaklari içinde barindirmaktadir. Bölgede, büyük kismi özel mülkiyette olan yaklasik 8.500 tescilli taginmaz kültür mirasi yapi bulunmaktadir. Bu minvalde Taginmaz Kültür Varliklarina Yardim Saglanmasina Dair Yönetmelik kapsaminda 2005 yilindan bu yana özel mülkiyette bulunan tescilli taginmaz kültür varliklarinin korunmasi amaciyla verilen destekler artirilarak deprem bölgesine yönlendirilmistir. Koruma mevzuatinda gerekli düzenlemeler yapilmis, deprem bölgesindeki tescilli yapilarin kültür enkazi ayristirilmasi, restorasyon ve onarim çaligmalari önceliklendirilmistir.
Ülkemiz kültür ve tabiat varliklari açisindan oldukça zengin bir mirasa sahiptir. Ülke genelinde toplam tescilli kültür varligi sayisi 122 binin üzerindedir. Kültürümüzün uluslararasi düzeyde tanitimi amaciyla yürütülen çalismalar sonucunda, UNESCO Dünya Kültür Mirasi Listelerinde ülkemize ait varliklarin sayisi artmistir. 2023 itibariyla Dünya Miras Listesinde bulunan kültür varligi sayisi 21'e, geçici listeye giren kültür varligi sayisi ise 82'ye ulagmistir. Ayrica, Türkiye Somut Olmayan Kültürel Miras Listelerine kaydettirdigi 25 unsur ile üçüncü ülke konumundadir.
Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Envanteri kapsaminda kayitli unsur sayisi 326'ya ulagmistir. Somut olmayan kültürel mirasimizin belirli unsurlarinin icrasi ve /eniden yorumlanmasi icin yüksek derecede bilgi ve becerileri haiz kisileri igeren Yasayar Insan Hazineleri Ulusal Envanteri kapsaminda kayitli kisi sayisi 92'dir. Kültür ve Turizn Bakanligi Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezine alan arastirmasi, faaliyet ve etnografik belge bagisi yoluyla kaydedilen belge sayisi 205.252'dir. Ayrica, 2023 yilinda Somut Olmayan Kültürel Miras Tagiyicisi olarak merkeze 708 sanatçi kaydedilmis ve kayitli toplam sanatç sayisi 5.975'e yükselmistir.
Kültür merkezi, müze, kütüphane, tiyatro salonu gibi kültürel altyapi unsurlari nicelik olarak artmistir. Ekim 2023 itibariyla Kültür ve Turizm Bakanligina bagli 122 kültür merkezi, 1.281 halk, çocuk ve edebiyat müze kütüphanesi hizmet vermektedir. 2021-2022 sezonunda hizmet veren tiyatro salonu sayisi 817, opera-bale salonu sayisi ise 13'tür. Bunun yani sira, 2023 yli itibariyla Kültür ve Turizm Bakanligina bagli 214 müze ve 144 ören yeri, 387 özel müze, 22 yazma eser kütüphanesi ve 2.402 sinema salonu hizmet vermektedir. Nicelikte yasanan gelismelerle birlikte kültürel altyapi unsurlarinin mimari, isletme modeli, fiziki büyüklük planlamasi ve alanin verimli kullanimi açisindan yeniden degerlendirilmesi ihtiyaci devam etmektedir.
TABLO II: 56- Kültürel Altyapi Istatistikleri
| Gösterge | 2005 | 2010 | 2015 | 2020 | 2021 | 2022 2023(1) | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kütüphane Sayisi | 1 144 | 1 136 | 1 131 | 1 212 | 1 252 | 1257 | 1281 |
| Sinema Salonu Sayisi | 987 | 1 834 | 2 356 | 2 850 | 2 537 | 2 705 | 2 402 |
| Kültür Merkezi Sayisi | 49 | 79 | 105 | 116 | 122 | 122 | 122 |
| Müze Sayisi | 180 | 188 | 195 | 199 | 209 | 211 | 214 |
| Özel Müze Sayisi | 94 | 146 | 216 | 291 | 319 | 357 | 387 |
(1) 2023 verisi Ekim ayi itibariyladir.
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanhgi
Kutuphanelerimiz yagayan kutuphaneler anlayisi çerçevesinde yalnizca bilgi kaynaklarinin korundugu ve ödüng verildigi yerler olmaktan gikarilarak; bilginin üretildigi, deneyimlendigi ve toplumun sosyallestigi alanlar haline dönüstürülmektedir. Tùm dunyada ev ve is/okul haricinde üçüncü mekân arayisina bir seçenek olan kütüphaneler kendini bina ve tefris bakimindan yenileyerek yeni cazibe merkezlerine dönüsmektedir. Bu çerçevede 2015 yilindan bu yana 14 yeni nesil kütüphane binasinin yapimi tamamlanmis ve 308 kütüphane modern donanim ve yeni bir anlayis ile yeniden yapilandirilarak hizmete açilmistir. Yerel yonetimlerle yürütülen is birlikleri ve kütüphanesi olmayan ilçelerde kütüphane agilmasi çalismalari neticesinde 2012 yilindan itibaren 200 yeni kütüphane açilmis, 2009 yilindan bu yana yürütülen Kamu Eliyle Yapilan Kültür Yatirimlarini Destek Projesi kapsaminda 70 yerel yonetime kütüphane ingasinda destek verilmistir. Böylelikle, 130 bin kigilik kapasiteye sahip 475 bin metrekareyi asan kapali alanda 1.281 halk kütüphanesi hizmet verir hale gelmistir.
GRAFIK II: 1- Kütüphane Sayisindaki Gelismeler
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanligi, 2023 verisi Ekim ayr itibariyladir.
Kütüphanecilik alaninda farkli vizyona sahip örnek projeler hayata gegirilmektedir. Okuma aliskanliginin yayginlastirilmasi igin toplumun yogun kullandigi alisveris merkezlerinde 11, garlarda iki ve havalimanlarinda üç kütüphane agilmistir. Kültür ve Turizm Bakanligr ile Adalet Bakanliji arasinda imzalanan isbirligi protokolleri neticesinde yedi adalet halk kütüphanesi agilmistir. Edebiyat müze, sanat, bilimler tarihi ile tasavvuf kültürü ve edebiyati konularindaki ihtisas kütüphanelerinin sayisi 17'ye, ikram hizmeti yaninda uzun mesai saatlerine sahip millet kiraathanesi formatinda hizmet veren halk kütüphanesi sayisi ise 93'e ulagmistir.
Içi modern kütüphane amaçlarina göre tasarlanmis tasitlar araciligiyla yerlesik kütüphane hizmetlerinden yararlanamayan kullanicilara hizmet götüren gezici kütüphane sayisi 75 e ulagmistir.
Milli Egitim Bakanligi tarafindan okullarda olusturulan Zenginlestirilmis Kütüphanelerin (Z-kütüphane) sayisi 1.908'e ulasmistir. DAP Bölge Kalkinma Idaresi Baskanligi tarafindan 2016-2022 yillari arasinda kirsal bölgelerde çocuk ve gençler igin bir cazibe alani olan 182 semt kütüphanesi kurulmustur. Ayni dönemde KOP Bölge Kalkinma idaresi Baskanligl tarafindan Okuma Kültürünün Gelistirilmesi (KOP Okuyor) Projesi ile 247 projeye yaklagik 22 milyon TL ödenek tahsis edilmistir.
Türk Edebiyatinin Disa Açilimi Projesi kapsaminda Kültür ve Turizm Bakanliginca edebiyat ve yayincilik alaninda 2014 yilindan bu yana desteklenen eser sayisi Ekim 2023 itibariyla 3.878'e, destek miktari ise 52 milyon TL'ye ulasmistir. Türk edebiyati alaninda yeni ve özgün eserlerin üretilmesi, yayimlanmasi ve yeni yazarlarin desteklenmesi amaciyla Edebiyat Eserlerini Destek Projesi kapsaminda ise ayni dönemde 459 esere 6 milyon 546 bin TL destek verilmistir. Yayincilik sektörü tarafindan üretilen kitap baglik sayisi (Uluslararasi Standart Kitap Numarasi-ISBN almis kitap) 2022 yili sonu itibariyla 83.653'tür. Eylül 2023 itibariyla yaklagik 317 milyon adet kitap üretimi gerçeklestirilmistir. Ekim 2023 itibariyla Uluslararasi Standart Süreli Yayin Numarasi (ISSN) verilen yayin sayisi 462'dir.
GRAFIK II: 2- Yayin Sayisi
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanligi
Milli gelire, istihdama ve ticarete yaptigi katkilarin yani sira toplumsal bütünlük, sosyal içerme, kültürel çesitlilik ve begeri sermayeye faydalari nedeniyle diger ekonomik alanlardan farkllik arz eden kültür ekonomisi ülkelerin ve uluslararasi kuruluslarin gündemindeki önemini giderek artirmaktadir. Dünya Fikri Mülkiyet Teskilatinin belirledigi çerçeve kapsaminda yapilan çalismalara göre kültür ekonomisinin Türkiye GSYH'sine katkisi 2009-2018 yillari arasinda yüzde 2,6 ila yüzde 2,8 arasinda degismistir.
Kultür ekonomisi hem ekonominin genelinden daha hizli büyümesi hem de cirosuna oranla ürettigi katma deger açisindan imalat, insaat ve ulastirma gibi sektörleri geride birakmasi hasebiyle Türkiye'nin sürdürülebilir kalkinmasi igin önemli bir potansiyel vaat etmektedir. Türkiye'de kültür ekonomisi agirlikli olarak kamu sektörü tarafindan desteklenmekte olup özel sektör ve üçüncü sektörün alana katkilari son derece sinirlidir. Pandemi ve dijitallesme gibi küresel sinamalarin getirdigi tehditler karsisinda çesitiiligi ve sürdürülebilirligi risk altinda olan kültür endüstrileri için etkili ve yerinde kamu desteklerine ihtiyaç daha da artmistir.
2022-2023 sezonunda Devlet Tiyatrolari tarafindan 100ü yerli, 107'si çeviri olmak üzere 207 oyun sahnelemis olup yerlesik sahnelerindeki ve turnelerindeki faaliyetleri sonucu 4.800 temsil ile 1.316.637 seyirciye ulagilmistir. Kamyon Tiyatrosu projesi kapsaminda 2023 yilinda depremzede çocuklar için 61 temsilde 21.078 çocuk izleyici ile bulugulmustur. Sahne sanatlarinin gelisimi için yerli eserlerin nitelik ve nicelik olarak zenginlesmesini saglamak amaciyla Yerli Telif Eserlerin Desteklenmesi Projesi kapsaminda yedi projeye destek saglanmistir. Ikisi ulusal, yedisi uluslararasi olmak üzere dokuz tiyatro festivali gerçeklestirilmis, 208 temsil ile 66.529 seyirciye ulagilmistir. 2022 yilinda özel tiyatrolara yapilan yardimlar 32 milyon TL'ye gikarlmis ve 441 özel tiyatro desteklenmistir.
2022-2023 sezonunda Deviet Opera ve Balesi Müdürlüklerince yerlegik sahnelerde 538 temsil gerçeklestirilerek 280.813 seyirciye ulagilmistir. Eylül 2023 tarihi itibariyla gerçeklestirilen dört uluslararasi opera-bale festivalinde sahlenenen 23 temsili 38.828 seyirci izlemistir. Deprem bölgesinde yasayan çocuklara yönelik 43 etkinlik gerçeklestirilmistir.
2021 yilinda Beyoglu Kültür Yolu Festivaliyle baslayan ve sehirlerimizin kent kültürüne, marka degerine ve tanitimina katki saglamayi amaçlayan Kültür Yolu Festivallerine Ankara, Konya, Çanakkale ve Diyarbakir illerinden sonra 2023 yilinda Nevsehir, Trabzon, Erzurum, Antalya, Izmir ve Gaziantep illeri dahil edilmistir.
Kültür ekonomisini olusturan sektörler içinde dünyada en çok düzenleme ve destek sinema sektörüne yönelik yapilmaktadir. Bu baglamda uluslararasi rekabet gücümüzün artinlmasi ve ülkemizin film üretim merkezlerinden biri haline gelmesi amaciyla 7163 sayili Kanun çerçevesinde sinema sektörüne destek saglanmaya devam edilmistir. 2005 yilindan bu yana 670 uzun metraj film projesine 413,5 milyon TL olmak üzere sektöre 884 milyon TL kaynak aktarlmistir. 2023 yilr içerisinde saglanan kaynak Ekim ayi itibariyla 140,5 milyon TL'ye ulagmistir. Bununla birlikte, Ekim 2023 itibariyla, 103'ü yerli, 195'i yabanci olmak üzere 298 yeni film gösterime girmistir. 7,5 milyonu yerli film izleyicisi olmak üzere 22 milyon seyirci sayisina ulasilmistir. Yerli filmlerin gise hasilati 510,9 milyon TL, toplam gise hasilati 1.873 milyon TL olarak gerçeklesmistir. Son yillarda nitelikli yapimlarin ortaya gikmasi ve uluslararasi festivallerde ödüller alinmaya baglanmasi, Türk sinemasinin bir marka olma yolunda önemli adimlar attiginin bir göstergesi olarak degerlendirilmektedir.
TABLO II: 57- Sinema Sektörüne iliskin Gelismeler
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanligi, Sinema Genel Müdürlügü
| 2005 | 2010 | 2015 | 2020 | 2022 | 2023(2) | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Vizyona Giren Yerli Film Sayisi | 27 | 65 | 139 | 57 | 189 | 103 |
| Vizyona Giren Toplam Film Sayisi | 221 | 252 | 406 | 176 | 389 | 298 |
| Yerli Film Seyirci Sayisi (Bin) | 11 000(1) | 21 706 | 34 700 | 13 949 | 18 200 | 7 545 |
| Toplam Seyirci Sayisi (Bin) | 27 000(1) | 41 064 | 60 739 | 17 414 | 35 800 | 22 886 |
| Yerli Film Hasilat (Bin TL) | 69 811 | 186 997 | 684 230 | 235 130 | 631 941 | 510 983 |
| Toplam Hasilat (Bin TL) | 177 374 | 380 202 316 987 | 299 712 | 1 350 268 | 1 873 233 | |
| Sinema Sektörüne Verilen Destek (Bin TL) | 8816 | 27 234 | 38 723 | 68 088 | 92 148 | 140 508 |
(1) Yaklagik seyirci sayilaridir
(2) 12 Ekim 2023 itibanyla verilmistir
5225 sayili Kültür Yatirimlari ve Girisimlerini Tesvik Kanunu kültür alaninda kamu ve özel sektör arasinda isbirligi adina önemli bir açilim saglamis olmakla birlikte, bu alanda sponsorluk uygulamasi henüz istenen seviyeye ulasamamistir. Kültürel faaliyetlerin ülkenin bütününe yayginlastirilmasi amaciyla, yerel yönetimlerin kültürel faaliyetlerini artirmalarina ihtiyaç duyulmaktadir. Kültür alaninda kamu ve özel sektör arasinda isbirliginin gelistirilmesi ve devletin destekleyici rolünün artirilmasi önemli görülmektedir.
Kültür ve sanat alaninda kapsamli ve düzenli arastirmalarin yapilmasi konusu önemini korumaktadir. Kültür istatistiklerinin uluslararasi raporlarda yayimlanan bigim ve içerikten farkli olmasi nedeniyle kiyaslama yapmakta sikintilar yasanmaktadir. Bu konudaki eksikligi gidermek ve politika yapicilara analiz imkâni verecek verileri temin etmek amaciyla, kültür alanina iliskin toplanan istatistiklerin yöntem ve kapsam itibariyla gözden geçirilerek güncellenmesine, Kültür istatistiklerini Gelistirme Projesinin tamamlanmasina ve Kültüre Katilim Arastirmasinin yapilmasina ihtiyaç duyulmaktadir.
b) Amaç
Kültür ve sanat mirasimizin zenginlik ve çesitliliginin korunup gelistirilerek gelecek nesillere aktarlmasi, milli kültür ve kadim medeniyetimizin ortak degerleri etrafinda toplumsal bütünlügün ve dayanismanin güçlendirilmesi, kültür ve sanat faaliyetlerinin toplum genelinde yayginlastirilarak kalkinmadaki çok boyutlu etkisinin artirilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapllacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Yurt içi ve yurt disindaki kültür mirasimiz, toplumun kültür, tarih ve estetik bilincini gelistirecek, kültür turizmine katkr saglayacak ve afet riskini dikkate alacak sekilde korunacak, taginmaz vakif kültür varliklarina vakfiye sartlar dogrultusunda islevsellik | Yurt içi ve yurt disindaki kültür mirasimiz, toplumun kültür, tarih ve estetik bilincini gelistirecek, kültür turizmine katkr saglayacak ve afet riskini dikkate alacak sekilde korunacak, taginmaz vakif kültür varliklarina vakfiye sartlar dogrultusunda islevsellik | Yurt içi ve yurt disindaki kültür mirasimiz, toplumun kültür, tarih ve estetik bilincini gelistirecek, kültür turizmine katkr saglayacak ve afet riskini dikkate alacak sekilde korunacak, taginmaz vakif kültür varliklarina vakfiye sartlar dogrultusunda islevsellik |
| kazandirilacaktir. (Kalkinma Plani p.780) Tedbir 780.1. Yurt içi ve yurt disinda taginmaz kültür varliklarimizin ihyasina yönelik bakim, onarim ve yenileme faaliyetleri nitelik ve nicelik olarak gelistirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Disisleri Bakanligi, Bölge Kalkinma Idareleri, Kalkinma Ajanslari, Kapadokya Alan Baskanligi, TIKA, Türk Tarih Kurumu, Vakiflar Genel Müdürlügü, Verel Yonetimler, | 1. Yurt içinde 100, yurt disinda bes vakif eserinin restorasyonu uluslararasi standartlara göre tamamlanacaktir. 2. Ulusal Restorasyon ilke ve Standartlari Konferansi düzenlenecektir. 3. Acil müdahale gerektiren dört peribacasinin onarimi yapilacaktir. |
| Tedbir 780.2. Tarihi kent dokularina yönelik kentsel boaeter ou esaranhdrabikent bütüncül anlayisla iyilestirilecektir. | 1. Bitlis ve Tokat kent merkezindeki tarihi eserlerin bütüncül bir anlayisla restore edilerek kente agik hava müzesi hüviyeti kazandirilacaktir. 2. El-Aman Han'in sanatçi konukevi ve kültür sanat merkezi olarak hizmet vermesi saglanacaktir. 3. Ahlat kümbetlerinin onarim ve restorasyonlari gergeklestirilecek, Sahil Kalesinde yüzey arastirmasi yapilacak, tarihi mezarliktaki arkeolojik kazi çalismalari artirilacak ve kentin açik hava müzesi haline gelmesi igin kültürel mirasin korunmasi çalismalari gerçeklestirilecektir. 4. Kuzey Van Gölü havzasindaki kümbet ve mezarlik gibi Selçuklu eserlerini onarim ve koruma faaliyetleri gerçeklestirilecektir. 5. Bes kentin koruma amaçli imar plani hazirlanacaktir. | |
| Tedbir 780.3. Yurt içi ve yurt disindaki tasinmaz kültür mirasimizin korunmasina yönelik yürütülen tespit ve envanter calismalarina devam edilecek ve elde edilen veriler dijital ortama aktarilacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligr (S), Kapadokya Alan Baskanligi, Dokuz Eylül Üniversitesi | 1. Kapadokya Alan Baskanligr sinirlar igindeki taginmaz kültür varliklari ile sit alanlarina iliskin tespit ve tescil islemleri tamamlanarak envanter çalismalari dijital ortama aktarilacaktir. 2. Kapadokya Alan Baskanligi sinirlarinda koruma amagli imar planlari hazirlanacaktir. 3. Dokuz Eylül Universitesi SUDEMER'de sürdürülebilir bir kurumsal kapasite olusturulmasi igin insan kaynaklari gelistirilecek ve ihtisas kütüphanesi kurulacaktir. 4. TUES ve MUES projeleri kapsaminda veri girisleri tamamlanacaktir. |
| Tedbir 780.4. Çesme, imaret, asevi gibi tasinmaz vakif kültür varliklarina vakfiye sartlari dogrultusunda islevsellik kazandirilacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligl (S), Vakiflar Genel Müdürlügü, Yerel Yönetimler, STKlar | 1. Sosyal amaçlara özgülenmis vakif eserlerinin vakfiye esaslari dogrultusunda yeniden isleviendirilmesi saglanacak ve denetimler artirilacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 780.6. Kültürümüzün temel unsurlari, tarihimizin önemli sahsiyetleri ve olaylari, masal kahramanlari ve kültürel zenginlik unsurlarmiz tiyatro, sinema, belgesel, dizi ve cizgi filmlerle anlatilacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanlig (S), RTÜK, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi, | 1. Çocuklar için Türk masallarindan seçilen metinlerin yeniden yazilmasi, resimlendirilmesi, seslendirilmesi ve yabanci dillere çevrilerek yayimlanmasi, animasyon filmlerinin yaptinimasi saglanacaktir. 2. Türk Masal Külliyati Projesi kapsaminda sisteme bin yeni Türk masalinin daha yüklenmesi saglanacaktir. 3. Türk Devlet ve Düsünce Hayatina Yön Veren Sahsiyetlerin Kisa Yasam Oyküleri Serisi ve Çevirisi Projesi kapsaminda Cezeri Orta Çagin Ünlü Türk Mühendisi ve Fârâbi adli eserlerin yabanci dillere çevirileri tamamlanacak, iki set halinde |
| Tedbir 780.7. Çanakkale sehitlikleri ve savas alanlari ihya edilerek Tarihi Alan acik hava müzesine dönüstürülecek, yurt disi Türk sehitliklerinin ihya edilmesiyle ilgili gerekli çalismalar ve düzenlemeler gerçeklestirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligr (S), Disisleri Bakanligi, Milli Savunma Bakanligi, Çanakkale Savaglar Gelibolu Tarihi Alan Baskanlăi, TIKA | yayimlanacaktir. 1. Ziyaretçi ve risk yönetimi ana planlari ile teknik sartnamelerin hazirlanmasi çalismalari sürdürülecektir. 2. Yeni tespit edilen sehitliklerin ihyasi saglanacaktir. 3. Namazgâh Tabyasina iliskin bütüncül tasarim projesi hazirlanacaktir. 4. Mustafa Kemal Yolu Projesi tamamlanarak ziyarete agilacaktir. 5. Yurt digindaki Türk Sehitliklerinin tespiti ve ihyasi konusunda çaligmalar baslatilacaktir. 6. Gelibolu Tarihi Sualti Parkinin dünyanin önde gelen dalis parkurlarindan biri olmasi igin çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 780.10. Yazma ve nadir eserler ile bu eserlere iliskin calismalar cesitli yöntemlerle yayimlanarak okuyuculara sunulacak, ihya ve dijitallestirme alismalariyla sonraki nesillere aktarimi saglanacaktir | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Yazma Eserler Kurumu, Üniversiteler | 1. Yazma eserlerden 30 temel Türk- Islam klasigi tipkibasim, transkripsiyon, çeviri gibi yöntemlerle yayinlanacak, bu çalismalarin tematik farklilasmayla birlikte akademik olarak yeniden üretime katk saglamasina dair çalismalar yürütülecektir. 2. 350 yazma eserin restorasyonu yapilacaktir. |
| Tedbir 780.13. Kültürel mirasin korunmasina yönelik mevzuat ihtiyaçlar dogrultusunda güncellenecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Vakiflar Genel Müdürlügü, Üniversiteler, Yerel Yönetimler | 1. Kültür ve tabiat varliklarini koruma mevzuati ihtiyaçlar dogrultusunda güncellenecektir. |
| Kültürel altyapi unsurlarinin daha verimli ve etkili kullanilabilmesi için mimarisi, igletme ve yönetim modeli islevsel hale getirilecek; farkli etkinliklere imkân veren esnek mekânsal | Kültürel altyapi unsurlarinin daha verimli ve etkili kullanilabilmesi için mimarisi, igletme ve yönetim modeli islevsel hale getirilecek; farkli etkinliklere imkân veren esnek mekânsal | Kültürel altyapi unsurlarinin daha verimli ve etkili kullanilabilmesi için mimarisi, igletme ve yönetim modeli islevsel hale getirilecek; farkli etkinliklere imkân veren esnek mekânsal |
|---|---|---|
| Tedbir 781,1. Kültür yapilarinin sosyal hayatin bir parçasi olarak ev ve isten sonra üçüncü mekân olarak benimsenmesi igin ulasilabilir, yaygin ve cazip yapilar tasarlanacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Yerel Yönetimler | 1. Kültür yapilarinda büyük ve merkezi yapilardan makul büyüklük ve muhtelif yerlere dagilmis esnek yapilara geçis saglanacak, kültür merkezi tasarim ve yapimina yönelik yerlesim yeri büyüklügü, nüfus projeksiyonu, mevcut kültürel yapi envanteri gibi kriterler göz önüne alinarak standart belirleme çalismasi yapilacaktir. 2. Sehrin ruhuna uygun, yeni nesil kütüphane anlayisi içeren 10 yeni nesil kütüphane agilacaktir. 3. 20 kütüphane islevsel olarak yeniden yapilandirilacaktir. 4. Kütüphane etkinliklerinin ve atölye çalismalarinin sayisi arttinilacak, daha etkin sekilde organize edilecektir. 5. Iki kültür merkezinin yapimi |
| Kentsel tasarimlarin, imar planlarinin, toplu konut ve kamu binalarinin peyzaja, sehrin dokusuna, estetigine ve kimligine katkr saglamasina özen gösterilecek ve kentsel dönüsüm uygulamalarinin kültürel kimlige ve yaprya uygunlugu gözetilecektir. (Kalkinma Plani | Kentsel tasarimlarin, imar planlarinin, toplu konut ve kamu binalarinin peyzaja, sehrin dokusuna, estetigine ve kimligine katkr saglamasina özen gösterilecek ve kentsel dönüsüm uygulamalarinin kültürel kimlige ve yaprya uygunlugu gözetilecektir. (Kalkinma Plani | Kentsel tasarimlarin, imar planlarinin, toplu konut ve kamu binalarinin peyzaja, sehrin dokusuna, estetigine ve kimligine katkr saglamasina özen gösterilecek ve kentsel dönüsüm uygulamalarinin kültürel kimlige ve yaprya uygunlugu gözetilecektir. (Kalkinma Plani |
| Tedbir 782.1. Yerel yönetimler ve ilgili kamu kurumlarinin, sehre kimlik katan önemli mekânlara iliskin markalastirma uygulamalari tesvik edilip yayginlastirilacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Yerel Yönetimler | 1. Kamu Eliyle Yapilan Kültür Yatirimlarina Destek Projesi usul ve esaslari gözden gegirilecek ve etkin destekler saglanacaktir. |
| Kültür ve sanata erisim ve katilim olanaklari artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.783) | Kültür ve sanata erisim ve katilim olanaklari artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.783) | Kültür ve sanata erisim ve katilim olanaklari artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.783) |
| Tedbir 783.1. Kültür ve sanatin bir yasam aliskanligi olarak gelismesi igin erken yaglardan itibaren kültür ve sanat egitimi verilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Universiteler, Yerel Yönetimler, STKlar | 1. Kültür ve sanat egitiminde Kültür ve Turizm Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi ve üniversiteler arasindaki isbirligi artirilacaktir. 2. Okuma kültürünün olusturulmasi ve yayginlastirilmasi amaciyla okullardaki kütüphanelerin nitelik ve niceligi gelistirilecektir. |
| Tedbir 783.3. Gezici kütüphane ve gezici tiyatro sayist artrilacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Yerel Yönetimler | 1. 10 gezici kütüphane ve bir gezici tiyatro hizmete alinacaktir. |
| Tedbir 783.4. Kültür ve sanat hizmetlerinin sunumunda mahalli idareler, özel sektör ve sivil toplumun rolü güclendirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi S), Üniversiteler, Yere önetimler, STK'lar | 1. Kütüphanelerin yayginlastirilmasi konusunda yerel idarelerle isbirligi yapilacaktir. 2. Yerel yönetimlerin, derneklerin ve vakiflarin kültürümüzün korunmasi, yasatilmasi, gelistirilmesi ve kusaktan kusaga aktarilmasi amacina yönelik projelerine destek verilecektir. 3. Türkiye Kültür Yollari Festivalleri düzenlenerek kültür ve sanatin bir veya birden çok alanini kapsayan etkinliklerle genis kitlelere ulasilacaktir. |
| Klasik ve Çagdas Türk Sanatlari yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.784) | Klasik ve Çagdas Türk Sanatlari yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.784) | Klasik ve Çagdas Türk Sanatlari yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.784) |
|---|---|---|
| Tedbir 784.1. Türk-Islam sanatinin farkli dönemlerine ait kültürel mirasimiza öncelik verilmek suretiyle, kültürel mirasimizin arastirilmasi, korunmasi, günümüz toplumuna ve gelecek kusaklara aktarilmasi saglanacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Bölge Kalkinma Idareleri, Kalkinma Ajanslari, Türk Tarih Kurumu, Vakiflar Genel Müdürlügü, TIKA, Üniversiteler, Istanbul Üniversitesi, Yerel Yönetimler, STK'lar | 1. Türk-Islam tarihinin farkli dönemlerini kültürel, sanatsal ve toplumsal agidan arastiran arkeolojik kazi çalismalari ve bilimsel arastirmalar yapilacaktir. 2. Kosova, Makedonya ve Kibris Türk Cumhuriyetinde bulunan vakif eserlerinin envanter çalismalar kapsaminda arsiv belgelerinin tespit, tercume ve transkript çaligmalari yapilacaktir. 3. Yaygin kültürel egitim faaliyetleri kapsaminda Türk tezyini sanatlari ve geleneksel el sanatlari kurslari agilacak, Geleneksel El Sanatlar Festivallerinin devami saglanacaktir. 4. Ïstanbul Üniversitesi OMAR'da sürdürülebilir bir kurumsal kapasite olusturulmasi igin insan kaynaklarini gelistirme süreci tamamlanacaktir. 5. Icrasi ustalik/zanaatkârlk becerisi gerektiren, özgün, icra edilen meslegin degerlerini, felsefesini, inceliklerini gelecek kusaklara aktarilmasini teminen usta-girak iliskisi çerçevesinde yurütulen; geleneksel, külturel, sanatsal degeri olan ve kaybolmaya yüz tutmus mesleklerde faaliyet gösteren isletmelerin güçlendirilerek hayatta kalmalari ve gelecek nesillere aktarmalari saglanacaktir. 6. Kültür varliklarimizi tanitici mahiyetteki kitabe, tabela, yonlendirme levhalari, semboller gibi unsurlar uzman bir heyet tarafindan incelecek, bunlar kültürel varliklarimizin özünü ve |
| sekilde düzenlenecektir. Türkçe'nin zenginligi ortaya çikarilarak dünyada yaygin ve geçerli bir dil haline gelmesi ve | sekilde düzenlenecektir. Türkçe'nin zenginligi ortaya çikarilarak dünyada yaygin ve geçerli bir dil haline gelmesi ve | sekilde düzenlenecektir. Türkçe'nin zenginligi ortaya çikarilarak dünyada yaygin ve geçerli bir dil haline gelmesi ve |
| hayatin her alaninda dogru kullanimi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.785) Tedbir 785.1. Türk dilinin zengin bir kelime dagarcigiyla, kültürel degerlerin nesiller arasi iletimini saglayarak yaçatacak sekilde erken yaglardan itibaren ögrenilerek konugulmasini teminen ninni, tekerleme, masal, hikâye, dua ve giir gibi dil ve kültür ögelerinin aktarimini güglendiren yayin ve yapimlar desteklenecek, tüm örgün egitim müfredatina yansitilacaktir. | Milli Egitim Bakanlig (S), Kultür ve Turizm Bakanligi, RTUK, Üniversiteler | 1. Temel egitim kademesindeki ögretim programlari milli, manevi, evrensel degerler; ögrencilerin ilgi, ihtiyaç ve gelisim özellikleri; güncel teknolojik gelismeler ve gelecegin gerektirdigi beceriler dogrultusunda güncellenecektir. 2. Dil ve kültür ögelerinin ögrenimini kolaylastiran ders malzeme ve gereçleri üretilecektir. |
| Tedbir 785.2. Türkçenin hayatin her alaninda dogru ve yetkin bir sekilde kullanilmasi için örgün egitim basta olmak üzere her türlü araç etkin bir sekilde kullanilacaktir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, RTÜK, Üniversiteler | 1. Türkçenin dogru ve güzel kullaniminin artirilmasina ve ögrencilerin söz dagarciginin gelistirilmesine yönelik calismalar yürütülecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 785.3. Mevzuat, resmi yazisma ve raporlar basta olmak üzere kamu kurum ve kuruluslarinin yazli, görsel ve isitsel tüm yayinlarinda ve yüksekögretim kuruluslarinin basta yüksek lisans ve doktora tezleri olmak üzere Türk dilinde hazirlanan tüm akademik yayinlarda Türkçe'nin dogru ve yerinde kullanimi saglanacaktir. | YÖK (S), Milli Egitim Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, RTÜK, TDK, Üniversiteler | 1. Türk dilinin dogru ve yerinde kullanilmasi için enstitüler düzeyinde tüm akademik yayinlara yönelik yazilima dayali dil denetim araçlari gelistirilerek uygulamaya konulacaktir. |
| Tedbir 785.4. Türk dilinin zenginliginin kayit altina alinmasi icin etimolojik sözlük tamamlanacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligt (S), TDK, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu | 1. Türkiye Türkçesi Köken Bilgi Sözlügü çalismasina belirlenen program dähilinde devam edilecektir. 2. Türkiye Türkçesi Agiz Atlasi Projesi tamamlanacaktir. |
| Tedbir 785.5. Yurt disinda Türk dilli ve kültürünün ögretimi ve tanitimi faaliyetleri gelistirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanlig (S), Disisleri Bakanligi, Milli Egitim Bakanliji, Yunus Emre Enstitüsü | 1. Tercihim Türkçe Projesinin uygulandigi ülkelerin ve okullarin sayisi artirilacaktir. 2. Türkçenin dijital platformlarda ögretilmesi igin Türkçe Ögretim Portali gelistirilecek, çevrimigi Türkçe kurslari düzenlenecektir. 3. Yabancilara Türkçe ögretimi alaninda yetismis insan kaynagini gelistirmek üzere egitimci egitimleri duzenlenecek ve yeni araç-gereç gelistirme calismalari yürütulecektir. 4. Çocuklar igin Türk Masallarindan Segmeler 1-2-3 serilerinde yer alan ve yabanci dillere çevirileri tamamlanan 25 masal yayimlanacaktir. 5. Çocuklar igin Türk Masallanndan Seçmeler 3 serisinde yer alan 10 masalin yabanci dillere çeviri çalismalari tamamlanacaktir. |
| Kültürel alana iliskin bilgi ve veri altyapisi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.786) | Kültürel alana iliskin bilgi ve veri altyapisi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.786) | Kültürel alana iliskin bilgi ve veri altyapisi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.786) |
| Tedbir 786.1. Kültür istatistikleri uluslararasi standartlara uygun bir sekilde gelistirilecek ve tek bir veri tabaninda toplanarak kullanicilarin faydasina sunulacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Kültür ve Turizm Bakanlig, TÜIK | 1. Mevcut kültür istatistikleri uluslararasi standartiar kapsaminda analiz edilerek uyusmazlik ve eksiklikler giderilecek, çesitlendirilecek ve kültür uydu hesabi olusturulacaktir. |
| Kültür endüstrileri ve kültürel girisimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapilacak; kapsayici, objektif ve kolay erisilebilir destek mekanizmalar gelistirilecek, | Kültür endüstrileri ve kültürel girisimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapilacak; kapsayici, objektif ve kolay erisilebilir destek mekanizmalar gelistirilecek, | Kültür endüstrileri ve kültürel girisimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapilacak; kapsayici, objektif ve kolay erisilebilir destek mekanizmalar gelistirilecek, |
|---|---|---|
| Tedbir 787.4. Kültür endüstrilerine saglanan destekler çesitiendirilecek, egitim, belgelendirme ve Ar- Ge faaliyetlerine öncelik verilecek, destek kararlarinda emsal degerlendirmesi esas alinacaktir. | fikri mülkiyet hak sahipligi korunacaktir. (Kalkinma Plani p.787) Kultür ve Turizm Bakanliji (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi | 1. Kültür endüstrilerine saglanan desteklerde hedef sektörler, destek araglari ve karar verici aktörlerin çesitlenmesi saglanacaktir. |
| Nitelikli din hizmetleri ile toplumun birlik, beraberlik, baris ve huzur içinde manevi bütünlügüne katki saglanacak, yaygin din egitimi toplumun tüm kesimlerine ulastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.789) | Nitelikli din hizmetleri ile toplumun birlik, beraberlik, baris ve huzur içinde manevi bütünlügüne katki saglanacak, yaygin din egitimi toplumun tüm kesimlerine ulastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.789) | Nitelikli din hizmetleri ile toplumun birlik, beraberlik, baris ve huzur içinde manevi bütünlügüne katki saglanacak, yaygin din egitimi toplumun tüm kesimlerine ulastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.789) |
| Tedbir 789.1. Ilk ve ortaögretim kurumlarindaki din kültürü ve ahlak ögretiminin niteligi artirilacaktir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Diyanet Isleri Baskanligi | 1. Temel egitim ve ortaögretim kademesindeki ögrencilerin milli, manevi, ahlâkî, insanî ve kültürel degerleri benimsemesine, medeniyet bilinci olusturulmasina ve bu degerlere ögretim programlarinda yer verilmesine yonelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 789.4. Ailenin korunmasina yönelik manevi destek programlari ve egitimleri artinilacaktir. | Diyanet Isleri Baskanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligy, Milli Egitim Bakanligi, YÖK, Universiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar | 1. Alle igi giddetin önlenmesine yönelik manevi egitim faaliyetleri artirilacak ve çesitiendirilecektir. 2. Aile yapisini olumsuz etkileyen faktörlere yonelik yapilacak egitimler artirilacaktir. 3. Göç, afet ve acil durumlarda aile ve topluma yönelik manevi destek hizmetlerinin sunum kapasitesi gelistirilecektir. |
| Kültürümüz yurt disinda tanitilacak, kamu ve STK'larca yürütülen kültürel diplomasi faaliyetleri gelistirilerek esgüdüm artirilacak ve uluslararasi iliskilerde kültürün yapici | Kültürümüz yurt disinda tanitilacak, kamu ve STK'larca yürütülen kültürel diplomasi faaliyetleri gelistirilerek esgüdüm artirilacak ve uluslararasi iliskilerde kültürün yapici | Kültürümüz yurt disinda tanitilacak, kamu ve STK'larca yürütülen kültürel diplomasi faaliyetleri gelistirilerek esgüdüm artirilacak ve uluslararasi iliskilerde kültürün yapici |
| rolünden istifade edilecektir. (Kalkinma Plani p.790) Tedbir 790.1. Yurt disinda kültürel diplomasi alaninda faaliyet gösteren kuruluslarin idari ve hizmet sunum kapasiteleri gelistirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Diyanet Isleri Baskanligi, TIKA, YTB, Yunus Emre Enstitüsü | 1. Yunus Emre Türk Kültür Merkezlerinin sayisi artinilacaktir. 2. Yunus Emre Enstitüsü personelinin kültürel diplomasi konusunda egitimler almasi saglanacaktir. |
| Tedbir 790.3. Kültür alaninda ülkemiz dis politikasi dogrultusunda çesitli ülkelerin hükümetleriyle ikili anlagmalar ve eylem planlari hazirlanacak, kültür yillari ve kültür günleri düzenlenecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, YTB, Yunus Emre Enstitüsü | 1. Türk kültürünün yerinde taninmasi amaciyla tarih, edebiyat, muzik, sinema, arkeoloji, mutfak gibi farkli alanlarda yaz okullari düzenlenecektir. 2. Ülkemizin kültür, sanat ve turizm degerlerinin yurt disinda tanitilmasina yönelik kargilikl kültür yillari ve kültür günleri programlari düzenlenecektir. |
| Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremlerin meydana getirdigi tahribatin giderilmesi çaligmalarinda yerlegik kültürü yagatan nüfusun ikametlerine dönmesinin saglanmasi, tarihi ve kültürel dokunun bütüncül olarak ihya edilmesi ve tarihi dokunun bulundugu eski kent bölgeleriyle yeni kent yerlesimleri arasindaki iliskinin | Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremlerin meydana getirdigi tahribatin giderilmesi çaligmalarinda yerlegik kültürü yagatan nüfusun ikametlerine dönmesinin saglanmasi, tarihi ve kültürel dokunun bütüncül olarak ihya edilmesi ve tarihi dokunun bulundugu eski kent bölgeleriyle yeni kent yerlesimleri arasindaki iliskinin | Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremlerin meydana getirdigi tahribatin giderilmesi çaligmalarinda yerlegik kültürü yagatan nüfusun ikametlerine dönmesinin saglanmasi, tarihi ve kültürel dokunun bütüncül olarak ihya edilmesi ve tarihi dokunun bulundugu eski kent bölgeleriyle yeni kent yerlesimleri arasindaki iliskinin |
| Tedbir 792.1. Yeni kent yerlesimlerinde sosyal ve kültürel etkilesime imkân vererek toplumun refahini destekleyen, basta kütüphane olmak üzere müze, kültür merkezi, kent parki gibi kültürel altyapi unsurlarina yer verilmesi, hafizayi canli tutacak anitlarla yeni kent meydanlarinin tasarlanmasi ve kent kültürünün olusmasi saglanacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Vakiflar Genel Müdürlugü, Yerel Yönetimler | 1. Depremden etkilenen bölgelerde tescilli tasinmaz kültür mirasi kategorisindeki 8.500 yapinin hasar tespit çalismalarina Bilim Komisyonu tarafindan devam edilecek, bu yapilarin onarim ve restorasyonlari gergeklestirilecektir. 2. Deprem bölgesinde tamamlanacak konut projeleriyle es zamanli olarak kültürel altyapi olusturulacaktir. |
|---|---|---|
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 2023(1) 2024(2) | ||
|---|---|---|---|---|
| Onarim ve Restorasyonu Yapilan Tasinmaz Kültür Varligr Sayisi (Kümülatif) (3) | Adet | 210 | 444 | 700 |
| Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Envanterine Kayitli Unsur Sayisi | Adet | 326 | 340 | 360 |
| Kültürel ve Dogal Miras Devlet Harcamasi (SAGP) (Dolar/Kisi Basina) | Dolar | 29(4) | 35 | 40 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
Kaynak: TÜiK, Kültür ve Turizm Bakanlig
(2) Program
(3) Kültür ve Turizm Bakanligr bünyesindeki tasinmaz kültür varlklan ile Vakiflar Genel Müdürlügü bünyesindeki vakif kültür varliklarini kapsamaktadir.
(4) 2021 yllt verisidir.
2.3.12. Spor
a) Mevcut Durum
Türkiye'de spora ilgi artan sekilde devam etmektedir ve bu dogrultuda sporcu, spor kulübü ve antrenör sayilarindaki artis egilimi sürmektedir. Eylül 2023 itibariyla toplam spor tesisi sayisi 4.389'a ulasirken sporcu sayisi 14.796.183, faal spor kulübü sayisi 21.817 ve antrenör sayisi 306.030 olarak gerçeklesmistir. 2023 yili sonuna kadar 21 spor tesisi yapiminin tamamlanmasi beklenmektedir.
2032 Avrupa Futbol Sampiyonasina (EURO 2032) yönelik yatirimlarin yani sira geleneksel sporlara yonelik tesislerin faaliyete alinmasina ve elit sporcularin yetistirilmesi için Sporcu Egitim Merkezleri ile Türkiye Olimpiyat Hazirlk Merkezleri yatirimlarina devam edilmektedir.
Engellilerin spora katilimini artirmak amaciyla hayata geçirilen özel projeler kapsaminda engelli otobüslerinin temini ve engelli sporcularla çalisabilmek için antrenörlerin formasyon egitimi çalismalari sürdürülmektedir.
Gençlik ve Spor Bakanligi ile Milli Egitim Bakanligi arasinda imzalanan protokol kapsaminda 8-10 yas grubu çocuklarin spora yönlendirilmesi amaciyla gerçeklestirilen Sportif Yetenek Taramasi Projesiyle nitelikli sporcularin erken yasta spora kazandirilmasina devam edilecektir.
Her yastan vatandasin sportif faaliyetlere düzenli katilmasina, spor egitiminin iyilestirilmesine, spor turizminde ülkemizin marka olmasina yönelik faaliyetlere ve spor hekimi ihtiyacinin giderilmesi çalismalarina devam edilmektedir.
b) Amaç
Spor kabiliyeti olanlarin erken yasta yetenek havuzuna dâhil edilmesi, spor profesyonellerinin niteliginin arturilmasi, sporun her dalinda küresel ölçüde rekabet edebilen bir seviyeye ulasilarak uluslararasi organizasyonlarda baçari elde edilmesi ve herkes için spor anlayisiyla sporun toplum geneline yayginlasan bir yasam bigimine dönüstürülmesi temel amaçur.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Her yastan vatandasin sportif faaliyetlere düzenli katilimlar tesvik edilecektir. | Her yastan vatandasin sportif faaliyetlere düzenli katilimlar tesvik edilecektir. | Her yastan vatandasin sportif faaliyetlere düzenli katilimlar tesvik edilecektir. |
| (Kalkinma Plani p.795) Tedbir 795.1. Spor imkânlari yerel düzeyde gelistirilerek erken yaslardan itibaren spor egitimi verilecek, her yastan vatandasin sportif faaliyetlere düzenli katilimi tesvik edilecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligr (S), Spor Federasyonlari, Yerel Yönetimler | 1. GSB Spor Okullari ve GSB Engelsiz Spor Okullari faaliyetleri, yil boyunca tüm spor dallarinda sürdürülecektir. 2. 28 spor dalinda Anadolu Yildizlar Ligi projesi gerçeklestirilecektir. 3. Yüzme Bilmeyen Kalmasin Projesi ile ücretsiz temel yüzme egitimi verilecektir. |
| Tedbir 795.2. Yerel yönetimler basta olmak üzere tüm paydaslarla isbirligi yapilarak vatandaslarin spora olan ilgisi artrilacak, saglik için spor ve rekreasyon temali projeler ile kampanyalar gelistirilecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligr (S), Spor Federasyonlari, Yerel Yönetimler | 1. Sokaklar Bizim, Evinin Sultanlari, Kosabiliyorken Kos ve Diyanet Yaz Kur'an Kursuna Kayitli Çocuklara Yönelik Spor Programi ve Yüzme Bilmeyen Kalmasin projeleri ile vatandasin spora olan ilgisinin artirilmasi saglanacaktir. |
| Tedbir 795.3. Basta engelliler olmak üzere özel politika gerektiren vatandaslarn spora erisimi kolaylastirilacak, sportif faaliyetlere katilimlari tesvik edilecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligr (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Spor Federasyonlari | 1. Mutlu Çarsamba Projesi ve Sevgi Evlerinde Kalan Cocuklara Yönelik Spor Etkinlikleri yil boyunca gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 795.4. Antrenörlerin nicelik ve niteliklerini artirmak amaciyla kurs ve seminerler düzenlenecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Spor Fedarasyonlari, Universiteler | 1. Antrenörlerin gelisimine katki saglamak ve çalismalarina bilimin Isigi altinda rehberlik etmek amaciyla egitim gerçeklestirilecektir. |
| ilkokul çagindaki ögrencilerin spor dallarini tanimalari ve yasam boyu aktif olarak düzenli spor yapmalari spor kulüpleriyle isbirligi içerisinde saglanacaktir. (Kalkinma | ilkokul çagindaki ögrencilerin spor dallarini tanimalari ve yasam boyu aktif olarak düzenli spor yapmalari spor kulüpleriyle isbirligi içerisinde saglanacaktir. (Kalkinma | ilkokul çagindaki ögrencilerin spor dallarini tanimalari ve yasam boyu aktif olarak düzenli spor yapmalari spor kulüpleriyle isbirligi içerisinde saglanacaktir. (Kalkinma |
| Plani p.796) Tedbir 796.1. ilkokul, ortaokul ve lise kademelerindeki ögrencilerin, belirli dallarda ve oyun türlerinde spor yapmalari ve yarismalara katilmalari tesvik edilecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligr (S), Milli Egitim Bakanligr | 1. 86 spor dalinda ve oyun türlerinde Okul Spor Faaliyetleri gergeklestirilecektir. |
| Tedbir 796.2. Örgün egitimde beden egitimi ve spor dersinin niteligi artirilacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanlii (S), Milli Egitim Bakanligi | 1. 4. sinif ögrencilerine 26 bransta spor dali egitimi verilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 796.3. Okul ve mahalle spor kulüplerinin dijital ortama entegrasyonuyla izlenmesi ve degerlendirilmesi kolaylastirilacaktir. | Genglik ve Spor Bakanligr (S), Spor Federasyonlari, Yerel Yonetimler | 1. Okul ve mahalle spor kulüplerinin sayilarinin artiilmasi ve kapasitelerinin gelistrilmesi amaciyla çalismalar yürütülecektir. |
| Sporcu saglig merkezleri, hizmet kalitesi ve çesitliligi artirilarak yayginlastirilacak, spor hekimi intiyacinin giderilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.797) | Sporcu saglig merkezleri, hizmet kalitesi ve çesitliligi artirilarak yayginlastirilacak, spor hekimi intiyacinin giderilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.797) | Sporcu saglig merkezleri, hizmet kalitesi ve çesitliligi artirilarak yayginlastirilacak, spor hekimi intiyacinin giderilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.797) |
| Tedbir 797.1. Olimpik, paralimpik sporcular ile milli takim ve Türkiye Olimpiyat Hazirlik Merkezleri ve Sporcu Egitim Merkezleri sporcularina saglik ve performans desteg veren sporcu sagligi merkezleri ihtiyaç duyulan bölgelerde yayginlastirilacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Spor Federasyonlari | 1. Sporcu Saglik ve Arastirma Merkezlerinin ihtiyaç duyulan bölgelerde yayginlastrilmasi ve mevcut kapasitenin güçlendirilmesine iliskin çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 797.2. Sporcu saglijinda uzmanlasmis saglik çalisanlarinin yetistirilmesi için ilgili birim, kurum ve kuruluslarla isbirligi yapilacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligr (S), Saglik Bakanligr | 1. ilgili saglik personelinin yetistirilmesi hususunda basta üniversiteler olmak üzere kurum ve kuruluslarla isbirligi yapilacaktir. |
| Profesyonel sporcularin uluslararasi alanda bagarilarinin artirilmasi saglanacaktir. | Profesyonel sporcularin uluslararasi alanda bagarilarinin artirilmasi saglanacaktir. | Profesyonel sporcularin uluslararasi alanda bagarilarinin artirilmasi saglanacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.798) Tedbir 798.1. Uluslararasi organizasyonlardaki sportif performanslari ve istatistiki bilgileri içeren veri altyapisi olusturulacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Spor Federasyonlari | 1. Federasyon Baskanhklarinin kullaniminda olan veri altyapisinin mevcut veri altyapisi ile esgüdümü saglanacaktir. |
| Tedbir 798.2. Geleneksel ve olimpik spor dallari basta olmak üzere tüm spor dallarnin gelisimi ve yeni spor dallarindaki olusumlar izlenerek tanitimlarinin yapilmasi saglanacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Spor Federasyonlari | 1. Yeni spor dallarinin gelisimi için federasyon yapilanmalar desteklenecek, medya, sosyal medya ve diger alanlarda tanitimlari yapilacaktir. |
| Tedbir 798.3. Milli sporcularin ortaögretim ve yüksekögretim kademelerine gegislerini kolaylastiric düzenlemeler yapilacaktir. | Genclik ve Spor Bakanligr (S), Milli Egitim Bakanligi | 1. Milli sporcularin ortaögretim ve yüksekögretim kademelerine geçislerini kolaylastirmak amaciyla Milli Sporcu Bursu çalismalarina devam edilecektir. |
| Tedbir 798.4. Sporun gelistirilmesi ve spor altyapisinin güçlendirilmesi amaciyla basarili olan sporcularin bagli olduklari federasyonlar ile amatör spor kulüpleri desteklenecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligr (S), Spor Federasyonlari | 1. Spor Toto Teskilat Baskanligi kaynaklari araciligiyla spor federasyonlar ile amatör spor kulüplerine ayni ve nakdi yardim yapilacaktir. |
| Tedbir 798.5. Spor Kulüpleri ve Spor Federasyonlari Kanununun uygulanmasina yönelik mevzuat çalismalari tamamlanacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligr (S), Spor Federasyonlari | 1. Spor Kulüpleri ve Spor Federasyonlari Kanununun uygulanmasina yönelik mevzuat hazirlanacaktir. |
| Tedbir 798.6. Olimpik ve paralimpik havuzda bulunan sporculara destek saglanarak olimpiyat ve paralimpik oyunlarda basarili olmalari saglanacaktir. | Genglik ve Spor Bakanligr (S), Spor Federasyonlari | 1. Türkiye Olimpik Hazirlik Merkezieri ve Sporcu Egitim Merkezlerinde yer alan sporcular desteklenecektir. |
| Spor yapma kültürünü gelistirmek ve sporu genis kitlelere yaymak amaciyla spora baglama yaginda bulunan yetenekli çocuklar tespit edilerek ilgili spor dallarina yönlendirilecek ve üst | Spor yapma kültürünü gelistirmek ve sporu genis kitlelere yaymak amaciyla spora baglama yaginda bulunan yetenekli çocuklar tespit edilerek ilgili spor dallarina yönlendirilecek ve üst | Spor yapma kültürünü gelistirmek ve sporu genis kitlelere yaymak amaciyla spora baglama yaginda bulunan yetenekli çocuklar tespit edilerek ilgili spor dallarina yönlendirilecek ve üst |
|---|---|---|
| düzey sporcu olarak yetistirilmeleri saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.799) Tedbir 799.1. Spora özel yetenegi oldugu tespit edilen ögrencilerin Sporcu Egitimi ve Gelisimi Programi kapsaminda spora baslamalari saglanacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Spor Federasyonlari | 1. Spora yatkin bulunan ögrenciler, sporculuk kariyerleri igin güçlu bir temel olusturmayi ve sporcu kimligi kazandirmayi amaçlayan Sporcu Egitimi ve Gelisimi Programina davet edilecek, söz konusu ögrencilerin spor egitimlerine baslamalari saglanacaktir. |
| Tedbir 799.2. Sportif Yetenek Taramasi Programi kapsaminda spor karnesi almaya hak kazanan ögrencilerin ilgili spor dallarina yönlendirilmesi saglanacaktir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Spor Federasyonlari | 1. Spora yatkin oldugu tespit edilen ögrencilerden tüm asamalari eksiksiz tamamlayan ve spor karnesi çikarilan 20 bin ögrenci Sporcu Egitim Merkezleri, Gençlik Spor Il Müdürlügü kulupleri, ozel spor kulupleri ve Bakanligin Spor Okullarina yönlendirilecektir. |
| Tedbir 799.3. Türkiye Sportif Yetenek Taramasi Programi kapsaminda yer alan engelli ögrencilerin sportif faaliyetlere katilimi tesvik edilerek sosyallegmelerine ve rehabilitasyon süreglerine katki saglanacak ve paralimpik sporcu olabilecek bireylerin gelisimi desteklenecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi | 1. Sportif Yetenek Taramasi Engelli Komisyonu olusturularak, siniflandirma süreci ve yöntemlerine iliskin çalismalar yürütülecektir. 2. Türkiye Bedensel, Zihinsel, Görme ve Isitme Engelliler Spor Federasyonlari ve engellilere hizmet veren spor kulüpleri ile isbirligi yapilarak spora yönlendirme faaliyetleri artirilacaktir. |
| Türkiye'nin dünya spor turizm pazarindan alacagi pay artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.800) | Türkiye'nin dünya spor turizm pazarindan alacagi pay artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.800) | Türkiye'nin dünya spor turizm pazarindan alacagi pay artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.800) |
| Tedbir 800.1. Dünyadaki spor turizmi talebinin yogun oldugu ülkelerde spor turizmine yönelik yeni pazarlama stratejileri gelistirilerek tanitim ve reklam faaliyetleri yürütülecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Spor Federasyonlari | 1. Spor turizmi stratejisi belgesi hazirlanacaktir. 2. Türkiye Spor Diplomasisi Stratejisinin desteklenmesi ve güçlendirilmesi amaciyla faaliyetier yürütülecektir. 3. Spor turizmine yönelik dijital ve mobil uygulamalar gelistirilecektir. |
| Tedbir 800.2. Katma degeri yüksek olan uluslararasi spor organizasyonlarina ev sahiplig yapllarak ulkemiz dunyada bir spor turizmi markasi haline getirilecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Spor Federasyonlari | 1. Uluslararasi spor organizasyonlarina yönelik iletigim stratejisi hazirlanacaktir. 2. Uluslararasi spor organizasyonlarina ev sahipligi yapacak yerin belirlenmesinde spor turizmi potansiyeli yüksek destinasyonlara öncelik verilmesi saglanacaktir. |
| Tedbir 800.3. Bölgelerin kendine özgü spor turizm potansiyeli dikkate alinarak spor turizminde marka sehirler belirlenecek, tanitim faaliyetleri gerçeklestirilecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligl (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Spor Federasyonlari | 1. Spor turizmi ürün/hizmet gesitliliginin artirilmasi ve paydas kurum/kuruluslar nezdinde çalisilmasi saglanacaktir. 2. Spor turizmi destinasyonlarinin belirlenmesine yönelik farkindaligin artinilmasi için çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 800.4. Tantim ve azarlama faaliyetlerinin etkii ir sekilde vürütülmesin yönelik kamu ve özel sektör paydaslariyla isbirligi yapilacak ve stratejiler gelistirilecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligi (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Spor Federasyonlari | 1. Spor turizmi çatr iletisim stratejisi olusturulacak ve bu kapsamdaki dijital platform hayata geçirilecektir. 2. Geleneksel spor branglarinin uluslararasi taninirliginin ve bilinirliginin artirilmasi saglanacaktir. |
| Tedbir 800.5. Spor turizmi ihracatina yonelik farkindalik artirilacak, ülkemizin spor turizmi ihracatinin artirilmasina yönelik bölgesel çalismalar yürütülecek ve bu alandaki istatistiki veri temini saglanacaktir. | Genglik ve Spor Bakanligr (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Spor Federasyonlari | 1. Spor turizmi envanteri olusturulacaktir. |
|---|---|---|
| Gençlik ve spor yatirimlarinda dis finansman kaynakli uluslararasi proje desteklerinin kullanilmasi ve yeni dis finansman kaynaklarinin ülkemize kazandirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.801) | Gençlik ve spor yatirimlarinda dis finansman kaynakli uluslararasi proje desteklerinin kullanilmasi ve yeni dis finansman kaynaklarinin ülkemize kazandirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.801) | Gençlik ve spor yatirimlarinda dis finansman kaynakli uluslararasi proje desteklerinin kullanilmasi ve yeni dis finansman kaynaklarinin ülkemize kazandirilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.801) |
| Tedbir 801.1. Basta özel politika gerektiren gençler olmak üzere genglerin sosyal uyumunu güglendirmek amaciyia gençlik kampi, gençlik merkezi, yurt ve spor tesislerinin mevcut yapilarinin güglendirilmesi ve sayllarinin artirilmasi ile daha fazla uluslararasi fon saglanmasina iliskin çalismalar yürütülecektir. | Genglik ve Spor Bakanligl (S), Spor Fedarasyonlari | 1. Savunmasiz Gençlerin Daha Iyi ve Kapsayici Gençlik ve Spor Altyapisi ile Güçlendirilmesi Projesi ile yogun göç alan 12 ilimizde cesitli branslarda 22 spor tesisi (spor salonu, futbol sahasi, tenis kortu) ve genclik merkezleri insa edilecektir. |
| Uluslararasi spor diplomasisinden bir kamu diplomasi araci ve yumusak güç unsuru olarak yararlanilacaktir. (Kalkinma Plani p.802) | Uluslararasi spor diplomasisinden bir kamu diplomasi araci ve yumusak güç unsuru olarak yararlanilacaktir. (Kalkinma Plani p.802) | Uluslararasi spor diplomasisinden bir kamu diplomasi araci ve yumusak güç unsuru olarak yararlanilacaktir. (Kalkinma Plani p.802) |
| Tedbir 802.1. Iyi uygulama örnekleri ve stratejileri yakindan takip edilerek ülkemize özgü bir spor diplomasisi stratejisi hazirlanacaktir. | Genglik ve Spor Bakanligi (S), Spor Fedarasyonlari | 1. ilgili kurum/kuruluslarla isbirligi igerisinde, Türkiye'nin insan odakli dis politika stratejisine hizmet edecek ve daha genis bir cografyayla iletisimini gügledirecek bir spor diplomasisi stratejisi hazirlanacaktir. |
| Tedbir 802.2. Sporla ilgili uluslararasi kuruluglarin karar organlarinda ülkemizin temsil gücü artirilmasina yönelik çabalar artirilacaktir. | Genglik ve Spor Bakanligl (S), Spor Fedarasyonlari | 1. Basta Uluslararasi Olimpiyat Komitesi olmak üzere, uluslararasi spor federasyonlarinin yönetim ve karar organlarinda ülkemizin temsiliyetinin artirilmasi igin lobi ve iletisim çalismalari yürütülecektir. |
| Tedbir 802.3. Olimpiyatlar basta olmak üzere uluslararasi spor müsabakalarinda basarli olan sporcularimiz marka elcisi olarak görevlendirilecektir. | Gençlik ve Spor Bakanligr (S), Spor Fedarasyonlari | 1. Ülkemizin algisina ve imajina olumlu katki yapabilecek sporcular araciliäiyla tanitim faalivetleri gerçeklestirilecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Ilkokullarda Spor Dali Egitimine Katilan Ogrenci Sayisi | Bin Kisi | 281 | 326 | 500 |
| Okul Sporlarina Katilan Toplam Ögrenci Sayisi | Bin Kisi | 1 958 | 2 300 | 2 750 |
| Ulusal Spor Projelerinden Faydalanan Katilimci Sayisi | Bin Kisi | 600 | 620 | 650 |
| GSB Spor Okullari ve GSB Engelsiz Spor Okullari Katilimc Sayisi | Bin Kisi | 4 205 | 4400 | 4 600 |
| Sportif Yetenek Taramasi Programi Kapsaminda Test ve Ölçümleri Yapilan Ogrenci Sayisi (3) | Bin Kisi | 1 459,0 | 733,4 | 900 |
| Sportif Yetenek Taramasi Programi Kapsaminda Spora Özel Yetenegi Olduju Saptanan ve Spora Baslatilan Ogrenci Sayisi | Bin Kisi | 95,9 | 83,9 | 100 |
| Sportif Yetenek Taramasi Programi Kapsaminda Spor Dallarina Yönlendirilen Ogrenci Sayisi (3) | Bin Kisi | 36,8 | 20 | |
| Engellilere Hizmet Veren Spor Kulübü Sayisi | Adet | 3 207 | 2 278 | 2 700 |
| Engelli Sporcu Sayisi | Kisi | 48 265 | 49 262 | 50 500 |
| Uluslararasi Müsabakalarda Kazanilan Madalya Sayisi | Adet | 6 492 | 5 776 | 7 000 |
| Lisansli Sporcu Sayisi | Bin Kisi | 13 313 | 14 796 | 16 000 |
Kaynak: Gençlik ve Spor Bakanligi
(1) Gerçeklegme tahmini, (2) Program, (3) Sportif Yetenek Taramasi Programi sadece ilkokul 3. sinf ögrencilerine uygulanirken, Covid-19 küresel salgini nedeniyle 2020 ve 2021 yllarinda uygulanamadigi igin 2022 yilinda hiçbir ögrenci spor dallarina yönlendirilememistir. Program 2023 yilinda istisnai olarak 3, 4 ve 5. sinf ögrencilerine uygulanmistir.
2.3.13. Nüfus ve Yaslanma
a) Mevcut Durum
Bir ülkenin sahip olduju nüfus yapisi, o ülkenin sosyoekonomik gelismesinde önemli olup toplumda uygulamaya konulacak kalkinma politikalarinin olusturulmasinda belirleyici bir faktördür.
Adrese Dayali Nüfus Kayit Sistemi verilerine göre Türkiye nüfusu 2022 yili sonunda 85.279.553'e ulagmistir. Erkek nüfus 42 milyon 704 bin 112 kisi olurken, kadin nüfus 42 milyon 575 bin 441 kisi oldu. Diger bir ifadeyle toplam nüfusun yüzde 50,1'ini erkekler, yüzde 49,9 unu ise kadinlar olusturmustur. 2014 yilinda 2,14 olan toplam dogurganlik hizi, devam eden yillarda düsmeye baglayarak nüfusun yenilenme düzeyi olan 2,10 un altinda kalmis, 2021 yilinda 1,70'ya, 2022 yilinda ise 1,62'ye gerilemistir. Yillik nüfus artig hizi 2021 yilinda binde 12,7 iken, 2022 yilinda binde 7,1 olarak gerçeklegmistir.
Türkiye'de 2021 yilinda yüzde 93,2 olan il ve ilçe merkezlerinde yasayanlarin orani, 2022 yilinda yüzde 93,4 olmustur. Diger yandan belde ve köylerde yasayanlarin orani yüzde 6,8'den yüzde 6,6'ya düsmüstür. Türkiye'nin en fazla nüfusa sahip Istanbul'un nüfusu, bir önceki ylla göre 67 bin 51 kigi artarak 15 milyon 907 bin 951 kisi olarak gerçeklesmistir.
Bayburt, 84 bin 241 kisi ile en az nüfusa sahip olan il oldu. Bayburtu, 84 bin 366 kigi ile Tunceli, 92 bin 481 kisi ile Ardahan, 144 bin 544 kisi ile Gümüshane ve 147 bin 919 kisi ile Kilis takip etmistir.
Ortanca yas, yeni dogan bebekten en yasliya kadar nüfusu olusturan kisilerin yaslari küçükten büyüge dogru siralandiginda ortada kalan kiginin yagidir. Ortanca yag ayni zamanda nüfusun yas yapisinin yorumlanmasinda kullanilan önemli göstergelerden biridir. Türkiye'de 2021 yilinda 33,1 olan ortanca yas, 2022 yilinda 33,5'e yükselmistir. Cinsiyete göre incelendiginde, ortanca yagin erkeklerde 32,4'ten 32,8'e, kadinlarda ise 33,8'den 34,2'ye yükseldigi görülmüstür.
Ülkemizin mevcut dinamik nüfus yapisinin korunmasi amaciyla Onuncu Kalkinma Planindan itibaren dogurganligr artirmayi hedefleyen nüfus politikalari benimsenmis, aile ve is yasaminin uyumlastirilmasina yönelik düzenlemeler yapilmistir. Söz konusu politikalarin etkinliginin artirilmasi için yapilan düzenlemelerin gözden geçirilmesi ve etki degerlendirmesi yapilarak ilave tedbirlerin hayata geçirilmesi ihtiyaci devam etmektedir.
TABLO II: 58- Demografik Göstergeler
| Gösterge | 2020 | 2021 | 2022 |
|---|---|---|---|
| Toplam Dogurganlik Hizi (Kadin Basina) | 1,76 | 1,70 | 1,62 |
| Dogusta Beklenen Yasam Süresi (Yil) (1) | 78,6 | 78,6 | 77,5 |
| Erkek | 75,9 | 75,6 | 74,8 |
| Kadin | 81,3 | 81,2 | 80,3 |
| Nüfus Artis Hizi (Binde) | 5,5 | 12,7 | 7,1 |
| Nüfus (Bin) | 83 614 | 84 680 | 85 279 |
| 0-14 Yas | 19 068 | 22 738 | 18 735 |
| 15-64 Yas | 56 593 | 54 459 | 58 092 |
| 65+ Yag | 7 953 | 8 245 | 8 452 |
(1) Dogusta beklenen yasam süresi 2022 yili verileri Hayat Tablolari 2020-2022'den alinmistir.
Kaynak: TÜIK Nüfus Projeksiyonlari ve ADNKS verileridir.
Demografik dönüsüm sürecinde olan Türkiye'de, dogurganlik ve ölüm hizlarindaki azalma ile birlikte saglik alaninda kaydedilen gelismeler, yaçam standardinin, refah düzeyinin ve dogusta beklenen yagam süresinin artmasi sonucu nüfusun yas yapisi degismis ve yasli nüfusun toplam nüfus içerisindeki payi artmistir. 2022 yl itibariyla yagli nüfus (65+ yas) yaklagik 8,4 milyon kisi olup, yagli nüfusun toplam nüfus içindeki payi yüzde 9,9'a ulasmistir. Nufus projeksiyonlarina göre yagli nufus oraninin 2030 yilinda yüzde 12,9, 2040 yilinda yüzde 16,3, 2060 yilinda yüzde 22,6 ve 2080 yilinda yüzde 25,6 olacagi öngörülmektedir. 2022 yilinda yüzde 68,1 olan çaligma çagi nüfusunun (15-64 yas) toplam nüfus içindeki payinin ise 2060 yilinda yüzde 60'a gerileyecegi tahmin edilmektedir. Bunun yansira 2017 yilinda yasli nüfusun yüzde 61,6'sinin 65-74 yas grubunda, yüzde 29,7'sinin 75-84 yas grubunda ve yüzde 8,6'sinin 85 ve daha yukari yas grubunda yer aldigi görülürken, 2022 yilinda yüzde 64,5 inin 65-74 yas grubunda, yüzde 27,7 sinin 75-84 yas grubunda ve yüzde 7,9'unun 85 ve daha yukari yas grubunda yer aldigi görülmüstür. Bu degisim sonucunda özellikle uzun süreli bakim hizmetine duyulan ihtiyaç hizla artmaktadir. Demografik yapidaki bu degisimlerin isgücü piyasalari, sosyal güvenlik sistemleri, kamu maliyesi, kamu hizmetleri ve finansmani üzerinde daha fazla yük olusturmasi beklenmektedir.
Yaglanan nüfusa yönelik saglik, bakim ve sosyal güvenlik alanlarinda etkin politikalarin hayata geçirilmesine, hukuki ve kurumsal altyapinin güglendirilmesine, yashlik alaninda arastirmalarin ve veri kaynaklarinin gelistirilmesine yönelik çalismalar devam etmektedir.
b) Amaç
Dogurganligin nüfusun yenilenme seviyesinin üzerinde tutulmasi, aile kurumunun güglendirilmesi, yükselen ortalama evlenme yaginin evliliklerin özendirilerek daha genç yaslara düsürülmesi ve ikiden fazla çocuk sahibi olmanin desteklenmesi suretiyle saglikli ve dinamik nufus yapisinin korunmasi, yaglanan nüfusun bedensel ve ruhsal saglik düzeyinin ve yasam kalitelisinin yükseltilmesi, islevselliginin artirilarak aktif ve bagimsiz olarak hayatlarini sürdürmeleri, ekonomik ve sosyal hayata katiliminin saglanmasi, kaliteli bakim ve saglik hizmetlerinden yararlanabilmesi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Demografik firsat penceresinin sunmus oldugu avantajlardan azami düzeyde faydalanilacaktir. (Kalkinma Plani p.804) | Demografik firsat penceresinin sunmus oldugu avantajlardan azami düzeyde faydalanilacaktir. (Kalkinma Plani p.804) | Demografik firsat penceresinin sunmus oldugu avantajlardan azami düzeyde faydalanilacaktir. (Kalkinma Plani p.804) |
| Tedbir 804.1. Geng nüfusun egitim, is ve üretim yasamina katilimini artiracak çalismalar yürütülecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanlig (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Milli Egitim Bakanlig,, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, YÖK | 1. 2024-2028 dönemi igin hazirlanacak olan yeni Ulusal Istihdam Strateji Belgesi ve Eylem Planinda geng nüfusun egitim, is ve üretim yasamina katilimini artirmak adina politika, hedef ve tedbirlere yer verilecek, belirlenen sorumlu kurumlarla isbirligi ve koordinasyon saglanacaktir. |
| Tedbir 804.3. Özel sektorun çalisanlari için sundugu kres ve gündüz bakim evleri konusundaki mevzuat ve devlet yardimlari gelistirilecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanlig (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligr, Sanayi ve Teknoloji Bakanligl | 1. Özel sektörün çalisanlar igin sunduju kres ve gündüz bakimevleri konusundaki tesviklerin tanitimi yapilacaktir. |
| Aktif ve saglikli yaslanma için yaslilara sunulan saglik ve bakim hizmetlerinin etkinliginin ve kalitesinin artrilmast saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.805) | Aktif ve saglikli yaslanma için yaslilara sunulan saglik ve bakim hizmetlerinin etkinliginin ve kalitesinin artrilmast saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.805) | Aktif ve saglikli yaslanma için yaslilara sunulan saglik ve bakim hizmetlerinin etkinliginin ve kalitesinin artrilmast saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.805) |
| Tedbir 805.6. Gündüzlü bakim ve uzun süreli bakim hizmetlerinin etkinligi artirilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Yerel Yönetimler | 1. Yasli bireylere yönelik gündüzlü bakim ve aktif yaçam merkezleri hizmete alinacaktir. 2. Yasli bireylere yönelik yatili bakim kuruluslari bakim hizmetleri kalite standartlarina göre iyilestirme programina alinacaktir. 3. Alzheimer alaninda ihtisaslasmis yatili tesis sayisi artirilacaktir. |
| Yasli dostu, erisilebilir ve güvenli konutlarin/kentlerin tasarlanmasi ve olusturulmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.806) | Yasli dostu, erisilebilir ve güvenli konutlarin/kentlerin tasarlanmasi ve olusturulmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.806) | Yasli dostu, erisilebilir ve güvenli konutlarin/kentlerin tasarlanmasi ve olusturulmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.806) |
|---|---|---|
| Tedbir 806.1. Yasli dostu ve erisilebilir konut tanimina iliskin standartlar belirlenecek ve konut tasarimlari bu standartlara uygun yapilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S) Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Erisilebilirlik Kilavuzu dogrultusunda uyarlanabilir konutlar için tasarim rehberi hazirlanacaktir. 2. Konut içerisinde yashilarin erisilebilirlikle ilgili en gok karsilastigi ev igi kazalari önlemeye yönelik Ev Güvenligi Rehberi hazirlanacaktir. |
| Yaslilara yönelik egitim ve yasam boyu ögrenme olanaklari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.809) | Yaslilara yönelik egitim ve yasam boyu ögrenme olanaklari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.809) | Yaslilara yönelik egitim ve yasam boyu ögrenme olanaklari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.809) |
| Tedbir 809.2. Ileri yastaki bireylerin hayat boyu ögrenme yaklasimiyla aktif yaslanmalarini desteklemeye yönelik üçüncü yas üniversite programlari artirilacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), YÖK, Üniversiteler | 1. Üçüncü yas üniversite programlarinin sistematik bir hâle getirilmesine ve kurumsallagmasina yönelik galistay düzenlenecektir. 2. Uçüncü yas üniversitesi programlari agllacaktir. |
| Yaghi haklarinin korunmasi, gelistirilmesi ve yaghi ayrimciliginin önlenmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani 812) | Yaghi haklarinin korunmasi, gelistirilmesi ve yaghi ayrimciliginin önlenmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani 812) | Yaghi haklarinin korunmasi, gelistirilmesi ve yaghi ayrimciliginin önlenmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani 812) |
| Tedbir 812.1. Yaslanan nüfusa yönelik hizmet ve politikalar veriye dayali olarak gelistirilecektir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S) TÜIK | 1. Türkiye Yagh Profili Arastirmasi raporu tamamlanacaktir. |
| Afet ve acil durumlarda yaslilarin korunmasina yönelik tedbirler alinacaktir. | Afet ve acil durumlarda yaslilarin korunmasina yönelik tedbirler alinacaktir. | Afet ve acil durumlarda yaslilarin korunmasina yönelik tedbirler alinacaktir. |
| Kalkinma Plani p.813) Tedbir 813.1. Afet ve acil durumlarda yashilarin korunmasina yönelik tedbirler alinacaktir. | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi, AFAD | 1. Gündüzlü ve yatili bakim hizmeti verilen kurumlarn il Afet Riskini Azaltma Plani (IRAP) dogrultusunda Afet ve Acil Durum Planlari revize edilecektir. 2. Kurum bakiminda olan yasli bireylerin tahliyesine uygun olmayan kuruluslara iliskin gerekli iyilestirmeler yapilacaktir. 3. Afet ve acil durumlarda afet aninda ve sonrasinda yapilmasi gerekenlere iliskin kurum bakimi altinda olan yasli bireyler ile personele teorik ve uygulamali egitimler düzenlenecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| Toplam Dogurganlik Hizi (Kadin Basina Çocuk Sayisi) | Adet | 1,62 | 1,7 | 1,8 |
| 65 Yasindakilerin Hayatta Kalma Beklentisi | YIl | 17,1 | 17,5 | 17,7 |
| Kadin | YIl | 18,8 | 19,2 | 19,5 |
| Erkek | 15,3 | 15,7 | 15,9 | |
| 65 Yas ve Üstü Nüfusun Isgücüne Katlma Orani | Yüzde | 12,1 | 12,3 | 12,4 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
Каупа: 2022 yl verileri Tüike aittir.
2.3.14. Uluslararasi Gög
a) Mevcut Durum
Göç hareketleri tarih boyunca gerek göçe kaynaklik eden, gerekse varis ülkelerini etkilediginden önemli siyasal, sosyal ve ekonomik konulardan biri haline gelmistir. Türkiye, bulundugu cografi konumu ve sosyoekonomik gelismislik düzeyi nedeniyle yogun göç olaylariyla karsi karsiya kalmaktadir.
Ülkemiz 2011 yilinda Suriye'de baslayan iç savasla zorla yerinden edilmis bir göçmen akiniyia kargilagmis ve insani yardim refleksiyle hareket ederek 2015 yilindan bu yana dünyada en fazla siginmaci kabul eden ülke konumuna gelmistir. Gögmen krizinin baglangicindan itibaren ihtiyag duyulan idari ve hukuki duzenlemeler yapilmis, geçici koruma statüsü sahiplerinin saglik, egitim, sosyal yardim ve benzeri hizmetlere erisimleri saglanmis ve isgücü piyasasina girmelerine imkân taninmistir.
Ülkemizdeki yabanci sayisi Ekim 2023 verilerine göre 4,9 milyon dolayinda olup geçici koruma altindaki Suriyelilerin sayisi 3,27 milyon, ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancilarin sayisi 1,15 milyon, uluslararasi koruma bagvuru sahibi kigilerin sayisi 300 bin ve düzensiz göçmen sayisi 172 bin civarindadir. Geçici koruma altindaki Suriyelilerin yüzde 41'ini 15 yas alti çocuklar olustururken, çalisma çagindaki nüfusun payi yüzde 57, yasli nüfusun payi ise yüzde iki düzeyinde olup mevcut geng nüfus yapisinin önümüzdeki donemde de devam etmesi beklenmektedir.
Geçici koruma altindaki Suriyelilerin gönüllü geri dönügünün desteklenmesi amaciyla AFAD koordinasyonunda yerel sivil toplum kuruluslari ve uluslararasi yardim kuruluslariyla isbirligi içinde Suriye'nin güvenli bölgelerinde yapimi projelendirilen 100 bin briket evin çogu tamamlanmistir. Bölgede hayatin normallesmesiyle Türkiye de geçici koruma kapsaminda bulunan Suriyelilerin gonüllü, güvenli ve onurlu geri donüs politikasi kapsaminda Temmuz 2023'e kadar yaklagik 562 bin kisinin ülkelerine dönmesi saglanmistir.
Ulkemizde ikamet izniyle bulunan yabancilarin yüzde 71'% Istanbul, Antalya ve Ankara'da yasamaktadir. Bu illerdeki ikamet izni sahibi sayisi sirasiyla 580 bin, 136 bin ve 74 bin kisidir. 2023 yilinda ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancilar arasinda Rusya Federasyonu, Türkmenistan, Irak, Suriye ve iran uyruklular ön siralardadir. 2018 yrlinda 115 bin olan uluslararasi koruma basvuru sayisi 2022 yilinda büyük ölçüde azalarak 33 bin olarak gerçeklegmistir.
Ulkemiz düzensiz gögmenler için hem transit hem de hedef ülke konumundadir. Bu çerçevede ülkemizde yakalanan düzensiz göçmen sayisi 2010 yilinda 33 bin iken 2019 yilinda 455 bine yükselmis, devam eden yillarda azalarak Ekim 2023 itibariyla 172 bin düzeyine inmistir. Yakalanan düzensiz göçmenler arasinda Afganistan, Suriye ve Filistin uyruklular çogunluktadir.
Uluslararasi isgücü hareketliliginin artmasi, insan hareketliligini bir isgücü hareketliligi baglaminda da ele almayi gerektirmektedir. Bu kapsamda zorunlu göçle ülkemize gelen kigilerin isgücü piyasasina uyumunun saglanarak sosyal yardim bagimhliklarinin azaltilmasi önemlidir. Ayrica yüksek nitelikli isgücünün yüksek katma deger üretmesi, bu alanda gelisen ekonomiler arasindaki rekabeti artirmis ve yüksek nitelikli isgücü göçünün istenen bir göç
formu olarak rekabet alani haline gelmesine yol açmistir. Bu durum Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligr Uluslararasi Isgücü Genel Müdürlügü tarafindan düzenlenen çalisma izinleri sayisinin hizla artmasina neden olmaktadir. 2021 yilinda 168 bin çalisma izni düzenlenmis, bir önceki yila göre yüzde 36 artis kaydedilmistir.
Ülkemizde uluslararasi ve geçici koruma altinda bulunan yabancilarin sosyal uyumunun artirilmasi çalismalari devam etmektedir. Bu kapsamda egitim faaliyetleri, hem sosyal uyumu artirmalari hem de çocuklarin potansiyellerini hayata gegirmeleri, becerilerini gelistirmeleri ve döndüklerinde kendi ülkelerinin kalkinmasina katkida bulunmalari açisindan önem arz etmektedir.
Ülkemizde 5-17 yas arasi yabanci uyruklu 1.317.122 nüfus bulunmaktadir. Ekim 2023 itibariyla bunlarin 998.567'si egitim-ögretime devam etmektedir. Yabanci uyruklu çocuklarin genel okullasma orani yüzde 75 düzeyindedir. Yabanci uyruklu çocuklar için örgün egitim sisteminde (okul öncesi egitimden ortaögretim sonuna kadar) kayit, okula devamlilk ve bir üst kademeye geçisi arttirmaya yönelik çalismalar devam etmektedir. Bu çerçevede erken çocukluk egitimi ve mesleki egitime erisimin artirilmasi amaciyla projeler yürütülmektedir. Yabanci uyruklu ögrencilerin egitime erisimlerini ve okula devam etmelerini saglamak amaciyla tesvik mekanizmalari uygulanmakta olup Yabancilara Yonelik Sartli Egitim Yardimi (YSEY) Programi ve mesleki egitim bursu saglanmakta, söz konusu ögrenciler yaygin egitim hizmetlerinden de faydalandirilmaktadir.
2014 yilindan Eylül 2023'e kadarki sürede toplamda 3.680.045 yabanc uyruklu kursiyer halk egitimi merkezlerinde düzenlenen kurslara katilim saglamistir. Halk egitimi merkezlerinde yabanci uyruklularin Türkçe dil becerilerinin artirilmasi amaciyla düzenlenen Türkçe ögretimi kurs programindan 892.065 ve Türkçe okuma-yazma kurs programindan 246.022 yabanci uyruklu kursiyer faydalanmistir. Ayrica, yasal kalis hakkina sahip tüm yetiskin yabancilarin (17-65 yas üstü) ülkemizdeki sosyal, ekonomik ve kültürel hayata uyumlarinin kolaylastirimasi amaciyia gelistirilen Sosyal Uyum ve Yasam Kurs Programi ülke genelinde halk egitimi merkezlerinde uygulanmaktadir. Sosyal uyumun temininde toplumda göçmenlere yönelik bilgi eksikligi ve olumsuz algilarin giderilmesine, yabancilarin Türkçe dil becerilerinin gelistirilmesine ve ortaögretim basta olmak üzere tüm kademelerde egitime erisimin artirilmasina yönelik çalismalar devam etmektedir.
b) Amaç
Kanita dayali, kamu ve özel kurumlarin farkli sektörlerini kapsayan bütüncül, özgün, degisen ihtiyaç ve sartlara göre yenilenebilen, etkin ve sürdürülebilir bir göç yönetimi saglanarak düzensiz göçün önlenmesi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Gög yönetimine iliskin kurumsal kapasite güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.815) | Gög yönetimine iliskin kurumsal kapasite güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.815) | Gög yönetimine iliskin kurumsal kapasite güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.815) |
| Tedbir 815.2. Gög yonetiminde veri ve bilgiye dayali karar alma sürecini desteklemek üzere mense ülke raporlamalarinin düzenli yapilmasi saglanacaktir. | Igisleri Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, TIKA, Maarif Vakfi, Yunus Emre Enstitüsü | 1. Mense ülke arastirma ve raporlama faaliyetlerini gelistirerek bölgesel ve ülkesel baglamda uzmanlasmayl saglamak amaciyla 30 rapor düzenlenecektir. |
| Tedbir 815.4. GÖÇ yönetimi alaninda çalisanlarin gereken bilgi ve tecrübeye ulasmasi için egitim ve uygulama programiart gelistirilecektir. | igisleri Bakanligr (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Begeri ve fiziki kaynaklarin yapisinin ve niteliginin gelistirilmesi amaciyla iki hizmet içi egitim gerçeklestirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 815.5. Vize ve ikamet uygulamalari düzenli göçü saglikli yönetmek, düzensiz göçü önlemek üzere planli, öngörülü ve etkin olarak yürütülecektir. | Içisleri Bakanligr (S), Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Disisleri Bakanligi | 1. Vize basvuru degerlendirmelerinin daha etkin yapilabilmesi, kurumlar arasi entegrasyonun saglanmasi ve vize sisteminin güglendirilmesi igin düzenleme yapilacaktir. 2. Amacina uygun vize ve ikamet izni sistemi olusturulacaktir. |
| Türkiye'de bulunan yabancilarin sosyal, ekonomik ve kültürel hayata uyumlari desteklenecektir. (Kalkinma Plani p. 816) | Türkiye'de bulunan yabancilarin sosyal, ekonomik ve kültürel hayata uyumlari desteklenecektir. (Kalkinma Plani p. 816) | Türkiye'de bulunan yabancilarin sosyal, ekonomik ve kültürel hayata uyumlari desteklenecektir. (Kalkinma Plani p. 816) |
| Tedbir 816.1. Göçmenlerin sosyal ve kültürel hayata uyumlarini saglamak üzere Türkçe dil egitimi gibi yaygin egitim programlari düzenlenecek, iletisim ve bilinglendirme faaliyetleri | Milli Egitim Bakanligi (S), icisleri Bakanligi, iletisim Baskanligl | 1. Ülkemizde bulunan yabancilarin Türkçe dil becerileri gelistirilerek sosyal hayata uyumlari artirilacaktir. |
| yürütülecektir. Düzensiz göçle etkin mücadele edilecek ve yabancilarin gönüllü geri dönüsleri saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.817) | yürütülecektir. Düzensiz göçle etkin mücadele edilecek ve yabancilarin gönüllü geri dönüsleri saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.817) | yürütülecektir. Düzensiz göçle etkin mücadele edilecek ve yabancilarin gönüllü geri dönüsleri saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.817) |
| Tedbir 817.1. Bireysel ve kitlesel düzensiz göç hareketliliklerini en aza indirmek üzere kaynak ve transit ülkelerle kalkinma, hukuk, diplomasi ve güvenlik alanlarinda isbirlikleri artirilacak, buna iliskin programlar önalici bir bigimde uygulanacaktir. | içisleri Bakanligi (S), Adalet Bakanligi, Disisleri Bakanligi, TiKA | 1. Ülkemizin üyesi oldugu uluslararasi kuruluslar ve göç süreglerine aktif katilim saglanarak düzensiz göçün engellenmesi ve göçün düzenli olarak gerçeklesmesi igin uluslararasi isbirligi gelistirilecektir. 2. Kaynak ülkelerle ilgili profilleme çalismasi yapilarak insani yardimlarin ve kalkinma yardimlarinin, kaynak ülkelerde düzensiz göç aldigimiz bölgelere yogunlastirilmas için girisimlerde bulunulacaktir. |
| Tedbir 817.2. Düzensiz göçle mücadelede kaynak ülkelerde ve sinirlarimizda önleyici uygulamalar artirilacaktir. | igisleri Bakanlig (S), Disisleri Bakanligi | 1. Giris kosullarini saglamayan yabancilarin ülkemize gelisleri kaynaginda önlenmesi igin kaynak ülkelerle isbirligi yapilacaktir. 2. Sinirdisi süreçlerinin hizlandinilabilmesi igin kaynak ülkelerin ülkemizdeki temsilcilikleriyle görüsmeler gerçeklestirilecektir. 3. Sinir güvenliginde etkinligin artinilmasina yönelik fiziki güvenlik sistemleri ile teknolojik gözetleme ve tespit sistemlerinin kurulumuna devam edilecektir. |
| Tedbir 817.3. Sinir dist etme islemleri etkin bir sekilde gerçeklestirilmeye devam edilecektir. | igisleri Bakanlig (S), Disisleri Bakanligi | 1. Düzensiz gögmenlerin sinir disi islemleri hizlandirilacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 817.4. Gönüllü, güvenli ve onurlu geri gönderme mekanizmalari yayginlasturilarak etkin bir sekilde uygulanacaktir. | Içisleri Bakanligi (S), Disisleri Bakanhigr | 1. Ülkemizde bulunan Suriyeli yabancilarin gönüllü, güvenli ve onurlu geri dönüslerinin saglanmasi çerçevesinde 200 bin kisinin ülkelerine dönüsü saglanacaktir. 2. Etkin sinir disi mekanizmasi ve geri dönüs programlari gelistirilecektir. |
2.3.15. Yurt Disinda Yagayan Türkler
a) Mevcut Durum
Yurt disinda yasayan 6,5 milyonu askin vatandasimizin yaklasik 5,5 milyonu Bati Avrupa ülkelerine yerlesmis bulunmaktadir. Türkiye'ye kesin dönüs yapmis olan 3 milyon kadar insanimizla birlikte düsünüldügünde yaklasik 9,5 milyonluk bir kitleyi ilgilendiren, genis kapsamli bir göç olgusunun varligi ortaya gikmaktadir. Bati Avrupa ülkeleriyle iliskilerimizin en önemli boyutlarindan birini teskil eden söz konusu göç kapsamindaki vatandaslarimizin ihtiyaglarinin kargilanmasi ve sorunlarinin çözülmesi dis politikamizin öncelikli konularindan biri olarak görülmektedir.
Avrupa ülkeleri ile yapilan is gücü anlagmalari neticesinde 19601 yillardan itibaren baglayan göçlerle birlikte yurt disinda yagayan 6,5 milyonu agkin Türk, Türkiye ile hukuki, sosyal ve ekonomik baglarini güçlü bir sekilde devam ettirmektedir. Söz konusu kitlenin bazilari Türk vatandagi ve goklu vatandaglik sahibi bazilariysa izinle gikan Mavi Kart sahipleridir. Yurt disinda yasayan vatandaglarimizin misafir isgi statüsünden çikip bulunduklari ülkenin vatandasligini almis ve bu ülkelerin asli unsurlarindan biri haline gelmis olmalari, bu vatandaslarimiza bulunduklari ülkelerde ve Türkiye de giderek daha çesitli ve kapsamli hizmetler götürülmesi ihtiyacini dogurmustur. ihtiyaçlar zaman içinde artip nitelik degistirirken özellikle son 13 yilda yurt digindaki vatandaglarimiza yönelik hizmetlerde de önemli atilimlar gerçeklestirilmistir.
Göçmenlerin yasadiklari toplumun kültürel çesitliligini ve zenginligini artirdigi genel kabul gören bir gerçektir. Uyum ve katilim, gift tarafli bir süreç olup, bu süreçte göçmenlere düsen sorumluluklarin yaninda göç alan ülkelerin de katilimi tesvik edici ve kucaklayici nitelikte politikalar olusturma sorumluluklari bulunmaktadir.
Yurt disindaki Türk toplumu mensuplarinin, anadilleri ve kültürleri ile baglarini koparmadan bulunduklari toplumlarin, sosyal, ekonomik, siyasal ve kültürel hayatina katkida bulunan, hukuk düzenine saygili, mutlu ve refah iginde yagayan bireyler olmalari önemlidir.
Vatandaglarimizin yagadiklari ülkelerde maruz kaldiklari yabanci düsmanligi, nefret söylemi ve hukuki sorunlara yönelik birçok çalisma gerçeklestirilmekte ve bilgilendirme faaliyetleri yapilmaktadir. Vatandaslarimizin yogun olarak yasadigi ülkelere iliskin çesitli saha arastirmalari yapilmakta ve ülke raporlari ile rehberler hazirlanarak vatandaslarimizin kullanimina sunulmaktadir. Bununla birlikte, vatandaslarimizin maruz kaldigi fiziksel saldirilar ve nefret söylemleri tespit edilerek kayit altina alinmakta ve hem yurt içinde hem yurt disinda bu saldirilara kargi farkindalik olusturmak için raporlar hazirlanarak dört dilde yayimlanmaktadir.
Ev sahibi toplumlarla göçmenler arasinda anlayis ve hosgörünün tesisinde yapici bir rol oynama potansiyeli bulunan politikacilarin ve medyanin bu konuda sorumlu bir tutum benimsemeleri önemlidir. Politikacilarin ve medyanin yabanci düsmanligi, ayrimclik ve islam karsitligini tirmandiracak beyan ve tutumlardan kaçinmalari; göçmenlerle iginde yasadiklari toplumlar arasindaki güvenin gelistirilmesinin önemi vurgulanmaktadir. Öte yandan, Nefret Suçlari ve Ayrimalikla Mücadele Portali olusturularak yurt disindaki Türk vatandaslarini dogrudan ya da dolayli hedef almis irkçi ve Islam düsmani saldinlar Yurt Disindaki Türk Varligini Hedef Alan Saldirilar Raporu ile 2018 yilindan bu yana kayit altina alinmakta ve kamuoyu ile yillik raporlar yoluyla paylasilmaktadir. Yurt disinda yasayan Türk vatandaslarinin, Türkiye'deki kamu hizmetlerinden kolaylikla yararlanmalari igin hazirlanan Yurt Disi Türkler Baskanlijr (YTB) Cep Rehberi her yil düzenli olarak kamuoyu ile paylasilmaktadir.
Aktif katilim açisindan egitimde firsat esitliginin saglanmasi, Türk çocuklarina anadil, kültür ve tarih egitimi verilmesi büyük önem tagimaktadir. Bu çerçevede, Türk toplumunun Türkçe anadil dersleri alabilmelerine imkân taninmasi konusu da kamu kurumlarimiz tarafindan yakindan takip edilmektedir. Vatandaglarimizin kimliklerini kaybetmeden küresellegen dünyada hem Türkçeyi hem de yagadiklari ülkenin dilini bilen donanimli bireyler olmalari bu ülkelerle ikili iliskilerimizi daha da gelistirecektir. Türkiye ilgili ülke makamlariyla isbirligi cerçevesinde vatandaslarimizin bulundugu ülkelerdeki okullarda egitim vermek üzere Türkçe anadil ve Türk kültürü ögretmenleri göndermektedir. Çogunlugu Avrupa ülkelerinde olmak üzere, yurt diginda yagayan vatandaglarimizin, dini bilgi edinebilmeleri ve vecibelerini yerine getirebilmelerini teminen Diyanet isleri Baskanliinca din görevlileri gönderilmektedir.
Vatandaslarimizin igsizlik orani mesken ülke ortalamalarinin üzerinde seyretmektedir. Vatandaslarmiza her düzeyde ve her vesileyle gerek yüksekögrenimin gerek meslek egitiminin önemi konusunda telkinde bulunulmakta, ayrica ilgili kamu kurumlarimiz mesken ülkelerin yerel makamlariyla vatandaslarimizin bu konuda bilinglendirilmesine yönelik isbirligi iginde çalismalar yapmaktadir.
Bati Avrupa ülkelerinde yasayan Türk toplumunun regit olmayan çocuklari, ailelerin egitim, saglik, maddi ve sosyal durumlari ile çocuklarina karsi tutumlari gerekçe gösterilerek, mahkeme kararlariyla belediyelere bagli genglik dairelerinin veya koruyucu ailelerin velayeti altina verilebilmektedir. Son çare olarak basvurulabilecek koruyucu aile sisteminde, çocuklarin kendi kültürlerine, kendi degerlerine uygun ailelere verilmesi gerekmektedir. Kamu kurumlar gerekli hukuki destek dâhil olmak üzere vatandaglarimizi yönlendirmektedir. Yurt disindaki vatandaslarimizin koruyucu aile olmalari konusunda bilinglendirilmelerine ihtiyaç duyulmaktadir.
Yurt disinda yasayan vatandaglarimizin ülkemizle baglarinin artinimasi ve sosyal, kültürel, hukuki ve ekonomik ihtiyaç ve isteklerinin tespit edilmesi, bu gereksinimlere yönelik uygun politika ve stratejilerin yürütülmesi amaciyla belirlenen hedefler ve tematik ihtiyaçlar dogrultusunda gegitli çalismalar gerçeklestirilmektedir. Yurt disinda yasayan gençlerimizin milli, manevi, tarihi ve kültürel degerlerimizi tanimalari, özümsemeleri ve gelecek kusaklara aktarmalarini gerçeklestirmek adina düzenlenen Kültürel Hareketlilik ve Egitim Programlarina 30 bini askin gencimiz katilim saglamistir. Genglik kamplari, staj programlari, liderlik akademileri, kigisel gelisim programlari, Evliya Çelebi Kultür Gezileri, tecrübe paylagim programlari, gençlik bulusmalari gibi faaliyetler Kültürel Hareketlilik ve Egitim Programlari çerçevesinde icra edilmektedir.
Yurt disinda 25 yas alti 2 milyon geng nüfusumuzun oldugu tahmin edilmektedir. Yurt disinda yagayan çocuk ve gençlerimizin Türkiye ve Türkçe ile baglarini güglendirmek igin Türkçe Saati Destek Programi ile Türkçe egitim ve egitici yetistirme programlari bünyesinde 2022 yili itibariyla 9.766 çocuk ve gencimiz fayda saglarken 15.718 egitim araç ve gereçleri dagitimi yapilmistir. Yurt disinda yasayan vatandaslarimizin akademik alandaki bagarilarini desteklemek ve bilimsel çalismalari tesvik etmek amaciyla Yurt Digi Vatandaglar Burs Programlari kapsaminda burs destegi verilmektedir.
Yurt disinda yasayan vatandaslarimiz tarafindan kurulan sivil toplum kuruluslarinin güçlendirilmesi ve Türk toplumunun sosyal katiliminin artirimasina yönelik STK kapasite gelistirme programlari ile sivil toplum bulusmalari düzenlenmekte ve mali destekler saglanmaktadir. 2022 yili içerisinde toplam 168 projeye 32 milyon TL üzerinde destek verilmistir.
2022 yili itibariyla 6.823.118 yurt disinda yasayan vatandagimiz Türkiye'ye giris yapmistir. Yurt disinda yasayan vatandaslarimizin özellikle yaz aylarinda tatillerini Türkiye'de geçirmek üzere karayolu üzerinden gelis ve gidisleri göç hareketliligi içerisinde önemli yer tutmaktadir. 2 milyonu agkin vatandasimiza YTB tarafindan Sirbistan, Hirvatistan, Macaristan ve Bulgaristan sinir kapilari ile Kapikule ve Ipsala sinir kapilarinda stantlar kurulmasi, vatandaglara tercüme ve yol yardim hizmetlerinin saglanmasi, bekleme sürelerinin azaltilmasi, hastane ve mahkeme islerinin kolaylastirilmasi, çagri merkezi olusturulmasi, özel otopark ve çocuk ve gençlere yönelik oyun alanlarinin olusturulmasi gibi birçok hizmetler sunulmustur.
Vatandaslarimizin hem bulunduklari ülkelerdeki temsilciliklerimizde hem de Türkiye'de gerçeklestirdigi birçok idari ve yasal iglemi kolaylastirmak için Yurt Disindaki Vatandaslarimiza Yönelik Kamu Hizmetlerinin Gelistirilmesi Projesi hayata geçirilmistir. Vatandaslarimizin kargilastiklar insan haklari ihlalleri ve hukuki sorunlara çözüm üretebilmek amaciyla, insan Haklar Egitimi Programi ve mevzuat çalismalari yürütulmektedir.
b) Amaç
Kültürel kimligini muhafaza eden, anavatan bagini sürdüren, yasadigi ülkede bireysel ve toplumsal haklarini koruyarak sosyoekonomik hayata dahil olan yurt disinda yagayan Türklerin, Türkiye ile yasadiklari ülke arasindaki siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel iliskilere olumlu katki yapmasi ve geleceginin güvence altina alinmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Yurt disinda yasayan Türklerin anadilini muhafaza etmesini ve gelisimini saglamak üzere örgün ve yaygin egitim destekleri artinilacak müfredat, egitim araç ve gereçleri ile insan kaynagi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.819) | Yurt disinda yasayan Türklerin anadilini muhafaza etmesini ve gelisimini saglamak üzere örgün ve yaygin egitim destekleri artinilacak müfredat, egitim araç ve gereçleri ile insan kaynagi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.819) | Yurt disinda yasayan Türklerin anadilini muhafaza etmesini ve gelisimini saglamak üzere örgün ve yaygin egitim destekleri artinilacak müfredat, egitim araç ve gereçleri ile insan kaynagi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.819) |
| Tedbir 819.1. Yurt disinda yasayan Türklerin genç nesillerin Türkçeye ilgisini artirici çalismalar yapilarak yasadiklari ülkelerde Türkçenin seçmeli diller arasinda yer almasina yönelik girisimleri tesvik edilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, TiKA, YTB | 1. Türkcenin ve Türk kültürünün yurt disinda tanitilmasi, yayilmasi ve korunmasi amaciyla isbirligi yapilacaktir. |
| Tedbir 819.2. Türkçenin egitim dillerinden biri olduju okul öncesi, ilk ve ortaögretim seviyelerinde gift dilli egitim kurumlari ile programlarin yayginlastirilmasi igin müfredat, egitim araç ve gereçleri ile egitmen destegi saglanacak ve kurumsal kapasite güçlendirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Disisleri Bakanligr, Kültür ve Turizm Bakanligi | 1. Ögretmen görevlendirilemeyen ülkelerdeki vatandaslarimizin çocuklarina yönelik çevrim içi Türkçe ve Türk Kültürü dersleri verilecektir. |
| Tedbir 819.3. Kisa süreli hareketlilik programlari ile orta ve yüksekögretim düzeyinde degisim programlari yürütülerek yurt disinda yaçayan Türklerin hareketliligi etkin, yaygin ve sürekli hale getirilecektir. | Milli Egitim Bakanlig (S), Disisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligy, YÖK | 1. Yüksekögretim düzeyinde ögrenci ve ögretim elemani degisim programlan tesvik edilecektir. |
| Tedbir 819.3. Kisa süreli hareketlilik programlari ile orta ve yüksekögretim düzeyinde degisim programlari yürütülerek yurt disinda yaçayan Türklerin hareketliligi etkin, yaygin ve sürekli hale getirilecektir. | Kultür ve Turizm Bakanligi (S), Disisleri Bakanligr, Yurtdisi Türkler ve Akraba Topluluklar Baskanligi | 2. Yurt disinda yasayan ve mühendislik alaninda egitim alan gençlerimizin TEKNOFEST programina dâhil edilmeleri saglanacaktir. |
| Yurt disinda yagayan Türklerin ekonomik, sosyal, kültürel ve kurumsal kapasitesinin gelismesi desteklenecektir. (Kalkinma Plani p. 820) | Yurt disinda yagayan Türklerin ekonomik, sosyal, kültürel ve kurumsal kapasitesinin gelismesi desteklenecektir. (Kalkinma Plani p. 820) | Yurt disinda yagayan Türklerin ekonomik, sosyal, kültürel ve kurumsal kapasitesinin gelismesi desteklenecektir. (Kalkinma Plani p. 820) |
| Tedbir 820.3. Yurt disinda yasayan Türklerin yaçadigi ülkelerde istihdamini kolaylastirmaya yönelik çalismalar yürütülecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi | 1. Yurt disindaki muhatap kurum ve kuruluglarla yurt disinda yasayan Türklerin istihdamlarini artirmaya, bu konudaki bariyerleri ve sorunlari ortadan kaldirmaya yönelik proje ve isbirlikleri gelistirilecek, var olan isbirliklerini sürekli hale getirmek için protokoller yapilacaktir. 2. Yurt disinda yasayan Türklerin bulunduklari ülkelerdeki mesleki gelisim imkânlarindan yararlanmalarina yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 820.4. Yurt disinda yasayan Türklerin çalisma ve sosyal güvenlik haklarina yönelik bilgilendirme ve bilinglendirme faaliyetleri etkin bir sekilde yürütülecektir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi | 1. Yurt disindaki Türk sivil toplum kuruluslarinda, Türklerin yogun olarak bulundugu is yerleri ve sosyal kurum ve kuruluslarda düzenli bilgilendirme toplantilari ve bilinçlendirici yayinlar yapilacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 820.5. Türk vatandaslarinin diger ülkelerdeki sosyal güvenlik hak ve menfaatlerinin korunmasi ve gelistirilmesi için ikili ve çok tarafli sosyal güvenlik anlasmalari yayginlastinilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (S), Disisleri Bakanligr, Kültür ve Turizm Bakanligi | 1. Vatandaslarimizin hak ve menfaatleri ile devletimizin çikarlari gözetilerek müzakeresi ve tadil çalismalari devam eden sosyal güvenlik anlagmalari sonuçlandirilacak, yeni sosyal güvenlik anlasmalarinin bagitlanmasina yönelik müzakereler yürütulecektir. |
| Tedbir 820.6. Ulkemize kesin dönüs yapan vatandaglarimizin ve geride kalanlarinin yasadiklari ülkelerdeki çalisma ve sosyal güvenlikle ilgili haklarinin temininde mevcut altyapi iyyilestirilerek is ve islemleri hizlandirilacaktir. | Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligr (S), Disisleri Bakanligr, Içisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi | 1. Ülkemize kesin dönüs yapan vatandaslarimizin ve geride kalanlarinin yogun olarak bulunduklari illerde, yagadiklari ülkelerdeki haklarina yönelik bilgilendirme ve yönlendirme faaliyetleri yürütülecektir. |
| Tedbir 820.8. Yurt disinda yasayan Türklerin yetenekleri ve ihtiyaçlar dikkate alinarak sahip olduklan kültür-sanat kapasitesinin gelistirilmesine destek verilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi, Türkiye Maarif Vakfi | 1. YTB Medya Ödülleri, Türkçe Ödüller, Genç Destek Programi, Diaspora Bizim platformu, Telve Dergisi, genç sanatçilara sunulan destekler ile sergi ve kültür bulusmalar ile yurt disinda yasayan Türklerin kültür-sanat kapasitesinin gelismesi desteklenecektir. |
| Tedbir 820.9. Yurt disinda yasayan Türk ailelere bireysel ve toplumsal haklarini korumalarinin desteklenmesi ve bulunduklar ülkelerin sosyal hizmetlerinden kolayca ve ayrimciliga ugramadan faydalanabilmeleri igin danismanlik hizmeti | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Kultür ve Turizm Bakanligr | 1. Yurt diginda yagayan Türklerin koruyucu aile olma konusundaki farkindaliklarinin artirilmasi amaciyla koruyucu aile bilgilendirme toplantilari düzenlenecektir. |
| sunulacaktir. Yurt disinda yasayan Türklerin mesken ülkelerde ayrimalik ve asimilasyonla mücadele | sunulacaktir. Yurt disinda yasayan Türklerin mesken ülkelerde ayrimalik ve asimilasyonla mücadele | sunulacaktir. Yurt disinda yasayan Türklerin mesken ülkelerde ayrimalik ve asimilasyonla mücadele |
| kapasitelerini gelistirmeleri desteklenecektir. (Kalkinma Plani p.821) Tedbir 821.1. Yükselen ayrimclik ve Islam düsmanligina karsi STK'larin mücadele kapasitesi artirilacak, kamuoyu bilgilendirilecek, bu kapsamdaki verilerin toplanmasi, raporlanmasi, ulusal ve uluslararasi hukuki takiplerin yapilmasi desteklenecektir. | Disisleri Bakanlig (S), Adalet Bakanligi, Içisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligr, Diyanet Igleri Baskanligi | 1. Yurt disinda vatandaglarimizca kurulan STK'larin kapasitesinin gelistirilmesi için Dis Temsilciliklerimizce düzenli görüsmeler yapilacak, uluslararasi tegkilatlar nezdinde mevcut nefret suçu sikayet ve bildirim mekanizmalarini aktif olarak kullanmalari tesvik edilecektir. |
| Tedbir 821.2. Yurt disinda yagayan Türklere ait yasam alanlarina, dini mekânlara ve Türk kültürüne ait yapilara yönelik nefret saldirilarinin tespiti, raporlanmasi ve saldirilara karsi önleyici tedbirlerin alinmasi saglanacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Diyanet isleri Baskanligi | 1. Yurt disinda yasayan Türklere yönelik ayrimalik ve hak ihlali konularinin ele alindigi egitim ve bilgilendirme toplantilari yapilacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 821.2. Yurt disinda yagayan Türklere ait yasam alanlarina, dini mekânlara ve Türk kültürüne ait yapilara yönelik nefret saldirilarinin tespiti, raporlanmasi ve saldirilara karsi önleyici tedbirlerin alinmasi saglanacaktir. | Disisleri Bakanligr (S), Adalet Bakanligy, Içisleri Bakanligr, Kültür ve Turizm Bakanligi, Diyanet isleri Baskanligi | 1. Yurt disinda yasayan Türklere yönelik saldirilari içeren rapor ve hak günceleri yayimlanacak ve önleyici tedbirler alinmasi için ilgili ülkenin resmi kurumlari nezdinde girisimlerde bulunulacaktir. |
| Tedbir 821.3. Ïslam düsmanliginin ulusal ve uluslararasi hukukta nefret suglari kapsamina alinmasi igin çalismalar yapilacaktir. | Disisleri Bakanligi (S), Adalet Bakanligi, içisleri 3akanligr, Kültür ve Turizm Bakanligi, Diyanet isleri Baskanligr | 1. Islam düsmanliginin ulusal ve uluslararasi hukukta nefret suçu olarak kabul edilmesi için girisimlerde bulunulacaktir. |
2.4. AFETLERE DIRENÇLI YASAM ALANLARI, SÜRDÜRÜLEBILIR ÇEVRE
2.4.1. Afet Yönetimi
a) Mevcut Durum
Türkiye, üzerinde bulundugu cografyanin jeolojik özellikleri ve iklim degisikliginin etkileri nedeniyle basta depremler olmak üzere heyelan, sel/su baskini, kaya dusmesi, kuraklik ve erozyon, orman yanginlari ve gig gibi doga kaynakli birçok afet ve tehlikeye maruz kalmaktadir. Bu olaylar, hizli ve plansiz kentlesme, kentlerdeki nüfus yogunlugu, yanlis arazi kullanimi, altyapi yetersizligi, ekosistemlerin tahrip edilmesi, biyolojik çesitlilik kaybi ve afetler konusunda biling ve egitim eksikligi gibi nedenlerle önemli can kayiplari ile sosyal ve ekonomik zararlara neden olmaktadir.
6 Subat 2023 tarihinde saat 04:17'de ve 13:24'te merkez üssü Kahramanmaras'in Pazarcik ve Elbistan ilçeleri olan, Mw 7.7 (derinlik=8,6 km) ve Mw 7.6 (derinlik=7 km) büyüklüklerinde iki deprem meydana gelmistir. Akabinde 20 Subat 2023 tarihinde saat 20:04'te merkez üssü Hatay'in Yayladagi ilçesi olan Mw 6.4 (derinlik=21,7 km) büyüklügünde bir deprem daha meydana gelmistir. Yasanan depremler sonucunda 50.783 kisi hayatini kaybetmistir. Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi tarafindan depremden etkilenen illerde Ekim 1 2023 itibariyla 2.383.895 binada hasar tespit çalismasi yapilmistir. Bu çaligmalar sonucunda 39.458 binanin yikildigi, 21.239 binanin acil olarak yikilmasi gerektigi ve 209.044 binanin agir, 43.615 binanin orta ve 648.404 binanin ise az hasarli oldugu belirlenmistir.
Depremlerin yol actigi kayip ve zararlarin boyutunun ortaya konulmasina yönelik "2023 Kahramanmaras ve Hatay Depremleri Raporu" Mart ayinda hazirlanmis olup agir insani kayiplarin yani sira fiziki varliklarda olusan hasarlara, kayiplara ve ihtiyaçlara iliskin sektörel tespitler yapilmistir. Raporda, depremin ülke ekonomisine olan maliyetinin toplam 103,6 milyar dolar düzeyinde olduju, bu tutarin 85 milyar dolarlik kisminin dogrudan hasar maliyetinden, 18,6 milyar dolarlik kisminin ise ekonomik aktivite kaybi ile dolayli maliyetlerden olustugu ortaya konulmustur. Ayrica, toplam maliyetin yüzde 54,9'unun (56,9 milyar dolar) konut hasarindan olustuju, bunu sirasiyla 12,9 ve 11,8 milyar dolar ile kamu kesimi ve özel kesim hasarlarinin takip ettigi hesaplanmistir.
Tablo II: 59- Toplam Maliyet-Hasar ve Acil Harcama
| Toplam Maliyet Tahmini (1) | Milyar Dolar | GSYH Orani (Yüzde) |
|---|---|---|
| Acil Harcama | 6,8 | 0,6 |
| Kamu Kesimi Hasar Tahmini (2) | 12,9 | 1,1 |
| Özel Kesim Hasar Tahmini (3) | 11,8 | 1,0 |
| Konut Zarar Tahmini (Acil Yikilacak+Yikik+Agir ve Orta Hasarli Konut) | 56,9 | 5,0 |
| Ev içi Esya Maliyeti | 3,1 | 0,3 |
| Hafriyat Maliyeti (100-120 milyon Metreküp)+Konkasör (Kamu+Özel) | 2,2 | 0,2 |
| Özel Motorlu Araç Hasari (4) | 0,3 | 0,0 |
| Ara Toplam | 94,0 | 8,2 |
| Motorlu Tasit Sigorta Odemesi Maliyeti (4) | 0,1 | 0,0 |
| DASK (5) | 1,9 | 0,2 |
| Esnaf Gelir kaybi (6) | 0,7 | 0,1 |
| GSYH Çikti Kaybi (7) | 6,9 | 0,6 |
| Genel Toplam | 103,6/ | 9,0 |
(1) 01/03/2023 tarihi itibariyla tespit edilen hasar üzerinden yapilan tahmin.
(2) Kamu hizmet binalani ve makine teçhizat dâhil sahadan bildirilen tutar.
(3) Esnaf, sanayi, ibadethane dâhil.
(4) SEDDK bölgesel motorlu tagit sigorta bilgilerinden derlenmistir.
(5) Bölgeden toplam ihbar sayisi ve hasar üzerinden DASK'tan elde edilen tahmin.
(6) Kira geliri ve gayrimenkul sektörü gelir kayiplari ve ilgili bankacilik sektörü kayiplan hariçtir.
(7) GSYH gikti kaybi üzerinden cari kur ile hesaplanan zimni tutardir.
Arama kurtarma faaliyetlerinin ve sonrasindaki çalismalarin hizla yürütülebilmesi igin deprem bölgesindeki illerde 8 Subat 2023 tarihinde 3 ay süreyle Olaganüstü Hal (OHAL) ilan edilmistir.
Depremin ardindan bölgede, afette ihtiyaç duyulan hizmetlerin yürütülebilmesi için 2023 yili Mart ayi bagina kadar 35.250'si arama kurtarma personeli olmak üzere kamu gorevilleri, STKlar, uluslararasi arama kurtarma personeli ve gönüllüler dâhil toplam 271.060 personel görev yapmistir. Afet bölgesine ilk asamada geçici barinma için 1 milyon çadir sevk edilmis, daha sonra 371 konteyner kent kurulmustur.
Genel hayata etkili afet bölgesi ilan edilen alanlarda imar, altyapi ve üstyapi çalismalari için gerekli kaynagin saglanmasi, vönetilmesi ve ilgili kamu kurum ve kuruluslarina aktarilmasi amaciyla Afet Yeniden Imar Fonunun Kurulmasi Hakkinda Kanun 21 Mart 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge konmus olup, ikincil mevzuat çalismalari devam etmektedir.
Kahramanmaras ve Hatay depremleri sonrasinda yeniden yapim isleri kapsaminda basta konutlar olmak üzere temel altyapi ile hastane ve okul gibi kamu hizmetlerinin sunumuna yönelik insa isleri ivedilikle baslatilmistir.
Binalarda depremin dogrudan ve dolayli neden oldugu maddi zararlarin karsilanmas amaciyla çikarilan 6305 sayili Afet Sigortalari Kanunu kapsaminda Ekim 2022 itibariyla 10,8 milyon olan sigortali sayisi 2023 yilinda ayni donem itibariyla 11,7 milyona ulagmistir. DASK verilerine göre sigortahlik orani yüzde 58,6'dir. En fazla sigortallik orani, yüzde 66,8 ile Marmara Bölgesinde olup en düsük sigortalilik orani yüzde 48,2 ile Karadeniz Bölgesindedir. Afet Sigortalari Kanununun deprem disindaki diger afet türlerine de yayginlastirilmasina yönelik çalismalar sürdürülmektedir.
istanbul'da afet ve acil durumlarda kullanilmasi planlanan geçici barinma alanlarinin kesin tespitinin yapilip güncellenmesi, belirlenecek bu alanlarda Valilik ve ilgili belediye tarafindan geçici barinma merkezlerinin elektrik, su, kanalizasyon altyapilarinin hazir hale getirilmesi ve imar planlarina islenmesine yönelik çalismalar sürdürülmektedir.
Ïstanbul Sismik Riskin Azaltilmasi ve Acil Durum Hazirlik Projesi (ISMEP) kapsaminda Temmuz 2023 itibariyla istanbul'da güglendirmesi tamamlanan okul binasi sayisi 930 a, hastane binasi sayisi 48'e, yeniden ingasi tamamlanan okul binasi sayisi 355'e, hastane binasi sayisi 6'ya ulagmistir. Proje kapsaminda toplamda 1.124 kamu binasinin güglendirmesi, 390 binanin ise yeniden insasi tamamlanmistir.
Afet risklerinin belirlenmesi ve bu risklerin bütüncül bir sekilde önlenmesi ve azaltilmasina yonelik hazirlanan Türkiye Afet Risk Azaltma Planina (TARAP) iliskin 5787 sayili Cumhurbaskanligi Karari 8 Temmuz 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge girmistir.
Afet durumunda kurum ve kuruluslar arasinda kesintisiz iletisim saglayacak haberlesme sisteminin ülke geneline yayginlastirilmasina devam edilmekte olup 49 ilde Sayisal Telsiz Sistemi kurulumu tamamlanmistir. 81 ile yayginlastirilmasina yönelik çalismalara devam edilmektedir.
Ülkemizdeki yerlesim yerlerini etkileyebilecek tüm tehlikeleri birlikte ele alan bütünlesik afet tehlike ve risk haritalarinin hazirlanmasina yonelik standartlar ve kilavuzlar gelistirilmektedir. Afet Risk Analiz Sistemi kullanilarak heyelan, kaya düsmesi ve sig duyarlilik ve tehlike haritalari tamamlanmistir. Risk haritalarinin hazirlanmasina yönelik çalismalar devam etmektedir.
Afet ve acil durumlara iligkin planlama, müdahale ve iyilestirme süreglerinin elektronik ortamda takip edilmesi ve daha hizli ve etkin yönetilmesine yönelik olusturulan Afet Yönetim ve Karar Destek Sisteminin (AYDES) gelistirilmesi kapsaminda 115 modül tamamlanmistir.
Son yillarda küresel iklim degisikligi dolayisiyla yagis siddetlerindeki artis, yagisin zamansal ve mekânsal dagilimindaki degisiklikler sonucunda ülkemizde noktasal yagis miktarlari oldukça artmakta ve taskinlara sebep olmaktadir. Ülkemizde 1975 yilindan bu yana 2.600'ün üzerinde tagkin meydana gelmis olup bu tagkinlarda 900'den fazla vatandasimiz hayatini kaybetmis, 990 bin hektar alan tagkina maruz kalmis ve tagkinlardan kaynaklanan ekonomik kayip 4 milyar dolari geçmistir. Dolayisiyla bütün dünyada ve ülkemizde can ve mal kaybina sebep olan taskinlara kargi gerek yapisal, gerekse yapisal olmayan çaligmalarin yapilmasi zarureti bulunmaktadir. Bu sebeple tagkin koruma ve kontrol çaligmalari daha da önem kazanmistir. 2022 yili sonu itibariyla ülkemizde tamamlanan tagkin kontrol tesisi sayisi 10.413'e ulagmistir. 2023 yilinda ise ülkemizde 284 adet tagkin kontrol tesisinin yapilmasi ile birlikte toplam taskin kontrol tesisi sayisinin 10.697'ye ulasacagi öngörülmektedir.
Taskinlara yönelik gerekli tedbirlerin alinmasi durumunda, can ve mal kayiplari önemli ölçüde engellenebilmektedir. Taskin koruma ve kontrol çalismalari kapsaminda gelistirilmesi planlanan ve insan hayatini, ekosistemi ve altyapiyi koruma, maddi kayiplari azaltma gibi önemli avantajlara sahip olan erken uyari sistemlerinin yayginlastirma çalismalari devam etmektedir. Bu kapsamda, Dogu Karadeniz, Bati Karadeniz, Antalya, Dogu Akdeniz, Susurluk ve Bati Akdeniz havzalarinda erken uyari sistemi kurulmasi çalismalari baslatilmistir.
b) Amaç
Yerlesim yerlerinin ve toplumun afetlere kargi dirençliliginin artirilmasi, afet risk ve zararlarinin azaltilarak can ve mal kayiplarinin asgari düzeye indirilmesi, afet yönetiminin tüm süreglerinin etkin bir gekilde yürütülmesi, toplumun ve tüm kuruluglarin afet farkindaliginin artirilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Ülke genelinde, bölgelerin sosyoekonomik ve fiziksel özellikleri dikkate alinarak tüm afet tehlike türlerine göre önceliklendirme yapilacak, afet risk ve zararlarini azaltici çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.829) | Ülke genelinde, bölgelerin sosyoekonomik ve fiziksel özellikleri dikkate alinarak tüm afet tehlike türlerine göre önceliklendirme yapilacak, afet risk ve zararlarini azaltici çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.829) | Ülke genelinde, bölgelerin sosyoekonomik ve fiziksel özellikleri dikkate alinarak tüm afet tehlike türlerine göre önceliklendirme yapilacak, afet risk ve zararlarini azaltici çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.829) |
| Tedbir 829.3. Afet riski yüksek alanlar öncelikli olmak üzere afet risklerinin belirlenmesine yönelik mikro bölgeleme çalismalari yapilacak ve imar planlamasi süreçlerinde afet risklerinin dikkate alinmasi için mevzuat güncellenecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Igisleri Bakanligi, AFAD | 1. Mekânsal planlara esas jeolojik, jeolojik-jeoteknik, mikrobölgeleme etütlerine iliskin yönetmelik, uygulama ve teknik esaslar genelgesi çalismalari tamamlanacaktir. |
| Afet yönetimi mevzuat ile begeri, kurumsal ve teknik kapasite açisindan güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.830) | Afet yönetimi mevzuat ile begeri, kurumsal ve teknik kapasite açisindan güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.830) | Afet yönetimi mevzuat ile begeri, kurumsal ve teknik kapasite açisindan güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.830) |
| Tedbir 830.2. Afet risklerinin belirlenmesi, degerlendirilmesi, azaltilmasina yönelik faaliyetlerin yürütülmesi ve denetlenmesi ile afet esnasinda ve sonrasinda yapilan müdahale çaligmalarinin etkinliginin artirilmasi igin kurumlarin uzmanlik alanlari dikkate alinarak yetki ve sorumluluklar yeniden düzenlenecek, kurumlar arasi koordinasyon güçlendirilecektir. | Içisleri Bakanligr (S), AFAD, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar | 1. Internet aji tabanli Türkiye Afet Müdahale Plani (TAMP) Hazirlama Sistemi gelistirilecektir. 2. TAMP'da yer alan senaryolarin deprem disindaki afet türlerini kapsayacak gekilde hazirlanacagi bir sistem kurulacaktir. 3. TAMP kapsaminda is birligi yapilacak Bakanliklarla bir araya gelinerek operasyon planlarinin ulusal düzey çalisma planlariyla uyumuna iliskin toplantilar düzenlenecektir. |
| Tedbir 830.4. "Il Afet Risk Azaltma Planlari (IRAP)" izlenerek güncelleme calismalari yürütülecektir. | icisleri Bakanligi (S), AFAD, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Il Risk Azaltma Planlari (IRAP) izleme-degerlendirme sisteminin güncelligi saglanacaktir. 2. Illerde IRAP Izleme ve Degerlendirme toplantilari yapllacaktir. 3. IRAP kilavuzu güncellenecektir. |
| Tedbir 830.6. Afet yönetimi alaninda uluslararasi isbirlikleri artirilacaktir. | icisleri Bakanligi (S), AFAD, Disisleri Bakanligl | 1. Türk Devletleri Teskilatina (TDT) üye ülkelerin iç hukuk süreçlerinin tamamlanmasina müteakip Sivil Korunma Mekanizmasi olusturulmasi galismalari yürütulecektir. |
| Tedbir 830.7. Afet yönetiminden sorumlu merkezi ve yerel birimlerin teknik ve idari kapasitelerinin güçlendirilmesi çalismalari yapllarak teknik personele deprem yönetmelikleri ve afet yönetimi konusunda düzenli egitimler verilecektir. | Igisleri Bakanligi (S), AFAD | 1. il Afet ve Acil Durum Yönetimi Merkezlerinin personel kapasitesi artirilacaktir. 2. AFAD merkez ve tasra teskilatinda görevli personele afet yönetimine iliskin egitimler verilecektir. |
|---|---|---|
| Afet yönetiminde etkinligi artirmak üzere veri üretimi ve kurumlar arasi paylagimi iyilestirilerek afet yönetimi bilisim altyapisi ve karar destek sistemleri gelistirilmeye | Afet yönetiminde etkinligi artirmak üzere veri üretimi ve kurumlar arasi paylagimi iyilestirilerek afet yönetimi bilisim altyapisi ve karar destek sistemleri gelistirilmeye | Afet yönetiminde etkinligi artirmak üzere veri üretimi ve kurumlar arasi paylagimi iyilestirilerek afet yönetimi bilisim altyapisi ve karar destek sistemleri gelistirilmeye |
| Tedbir 831.2. Afet tehlike türlerine göre ülke ve bölge Ölçeginde bütünlesik erken uyari ve tahmin sistemleri kurulacak, erken uyari amaçli veri analizini, afetlerin izlenmesini, komuta ve sevkiyati saglamak üzere yeni teknolojik imkänlardan faydalanilacaktir. | devam edilecektir. (Kalkinma Plani p.831) Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), AFAD | 1. Kuvvetli meteorolojik olaylarla ilgili önlemlerin alinabilmesi igin meteorolojik erken uyanlar hazirlanip yayinlanacaktir. |
| Tedbir 831.3. Afet aninda tüm kaynaklari etkin bir sekilde yönetebilen ve cografi bilgi sistemi temelli karar destek mekanizmasi gelistirilecek ve güncelligi saglanacaktir. | Igisleri Bakanligi (S), AFAD, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. AYDES'in gelistirilmesine ve gerekli bilgilerin sisteme girilmesine yönelik faaliyetlere devam edilecek, afet yönetimi süreçlerini daha etkin bir sekilde desteklemek amaciyla dört kurumsal yazilim tamamlanacaktir. |
| Tedbir 831.5. Afetlere hazirlik ve afet sonrasi müdahalede kritik önemi haiz yapi türleri izlenerek gerekli önlemlerin alinmasi saglanacak, yapi sagligi izleme sistemlerinin kurulumu ülke genelinde yayginlastirilacaktir. | Igisleri Bakanligr (S), AFAD, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar | 1. AFAD Yapi Sagligi Izleme Merkezinde kurulan sistem gelistirilerek ülke genelinde kritik öneme haiz yapi türleri dahil edilerek yayginlastirilacaktir. |
| Mevcut ve yeni yapilacak olan tüm alt ve üst yapilarin afetlere karsi direngliligi | Mevcut ve yeni yapilacak olan tüm alt ve üst yapilarin afetlere karsi direngliligi | Mevcut ve yeni yapilacak olan tüm alt ve üst yapilarin afetlere karsi direngliligi |
| Tedbir 832.4. Egitim ve saglik basta olmak üzere kamu hizmetlerinin sunuldugu yapilarin afet ve olaganüstü durumlara karsi hazirlik durumu guçlendirilecektir. | saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.832) Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kamu Binalari Deprem Dayanimi ve Enerji Verimlilik Projesi kapsaminda kamu binalarinin depreme karsi güçlendirilmesi ve enerji verimli hale getirilmesine devam edilecektir. |
| Iklim degisikligiyle ilgili afet tehlikelerine kargi toplumsal direnghlik artirilarak uyum kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.833) | Iklim degisikligiyle ilgili afet tehlikelerine kargi toplumsal direnghlik artirilarak uyum kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.833) | Iklim degisikligiyle ilgili afet tehlikelerine kargi toplumsal direnghlik artirilarak uyum kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.833) |
| Tedbir 833.1. Taskin yönetim planlari tamamlanarak güncel tutulacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), DSi | 1. Meriç Ergene Havzasi Taskin Yonetim Plani kapsaminda Taskir Tehlike ve Risk Haritalari hazirlanacaktir. |
| Tedbir 833.2.Taskin koruma ve kontrol yatirimlarinda bölgelerin mevsimsel yagis sartlari, nüfusu, stratejik tesisler ve tarim arazilerinin durumu dikkate alinacak, tagkin koruma ve kontrol tesislerinin sayisi artirilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), DSI | 1. 314 taskin kontrol tesisi tamamlanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 833.3. Taskinlarin etkilerinin asgari seviyeye indirilebilmesi, dere yataklarina yapilan müdahalelerin önlenmesi ve taskin riskinin yapilacak tüm çalismalarda dikkate alinmasi amaciyla gerekli mevzuat hazirlanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanlij (S), DSi, Meteoroloji Genel Müdürlügü, AFAD | 1. Taskin mevzuati çalismalari tamamlanacaktir. |
| Tedbir 833.4.Tum havzalarda ulusal taskin ve kuraklik tahmini ve erken uyar sistemi kurulacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | 1. Taskin Tahmini ve Erken Uyari Sisteminin alti havzada yayginlastirilmasi calismasi kapsaminda 40 noktada taskin tahmini ve erken uyari sistemi kurulacaktir. |
| Tedbir 833.6. Asiri hava olaylari, çöllesme, erozyon, su ve toprak koruma hususunda egitim ve farkindalik çalismalariyla iklim degisikligine karsi direncin artirilmasi saglanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanlig (S) | 1. Iklim degisikligi ve yanlis arazi kullanimi sonucu artan çöllegme, erozyon, sel, çiã ve heyelan zararlarini azaltmaya yönelik yukari havzalarda rehabilitasyon, yutak alan olusturma, agaçlandirma, toprak muhafaza, sel, çig, heyelan kontrol projeleri ile AR-GE projeleri ve entegre havza projeleri hazirlanacak, farkindalik artirma çalismalari yürütülecektir. 2. Meteorolojik okuryazarlik seviyesini artirabilmek igin bilinçlendirme faaliyetleri gerçeklestirilecektir. |
| Afet ve acil durumlara müdahale kapasitesi artirilarak her türlü afete ve acil duruma hizli, etkili ve kapsamli bir müdahale yapilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani | Afet ve acil durumlara müdahale kapasitesi artirilarak her türlü afete ve acil duruma hizli, etkili ve kapsamli bir müdahale yapilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani | Afet ve acil durumlara müdahale kapasitesi artirilarak her türlü afete ve acil duruma hizli, etkili ve kapsamli bir müdahale yapilmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani |
| p.834) Tedbir 834.1. Afet sirasinda aksamadan hizmet verebilecek kesintisiz güvenli haberlesme sistemi olusturulmasi amaciyla 81 ilde sayisal telsiz altyapisinin kurulumu tamamlanacaktir. | Igisleri Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanliji, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, AFAD, Jandarma Genel Komutanligi | 1. 13 ilde sayisal telsiz sisteminin kurulumu tamamlanacaktir. |
| Tedbir 834.2. Afet sonrasi ihtiyaç duyulan malzeme, ekipman ve araglarin tedariki yapilarak lojistik depolarda hazir bulundurulmasi saglanacaktir. | Igisleri Bakanligi (S), AFAD | 1. Bölgesel lojistik depo sayisi artirilacak, lojistik barinma malzemelerinin tedariki yapilacaktir. |
| Tedbir 834.5. Her türlü ölçekteki afet ve acil durumlara müdahale ekiplerinin becerilerini test etmek, kabiliyetieri gelistirmek, müdahale planlarinin uygulanabilirligini olgmek ve gerekli iyilestirmeleri yapmak amaciyla tatbikatlar | Içisleri Bakanligi (S), AFAD | 1. Afetlere müdahale tatbikatlarinin analizi, kurgulanmasi, yönetilmesi, izlenmesi ve degerlendirilmesi kapsaminda Tatbikat Yönetim Sistemi tamamlanacaktir. |
|---|---|---|
| gerçeklestirilecektir. Afet sonrasinda yapilacak iyilestirme çalismalar igin kapasite güçlendirilecektir. | gerçeklestirilecektir. Afet sonrasinda yapilacak iyilestirme çalismalar igin kapasite güçlendirilecektir. | gerçeklestirilecektir. Afet sonrasinda yapilacak iyilestirme çalismalar igin kapasite güçlendirilecektir. |
| (Kalkinma Plani p. 835) Tedbir 835.1. Belirlenen çoklu afet senaryolarina göre olasi afetlerden etkilenenlerin ve afet bölgesindeki ekonomik ve sosyal hayatin iyilestirilmesi igin yapilacak çalismalara yönelik "Türkiye Afet Sonrasi Iyilestirme Plani" tamamlanacaktir. | Içisleri Bakanlig (S), AFAD, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Türkiye Afet Sonrasi Îyilestirme Plani (TASIP) uygulanmasina yönelik mevzuat hazirlanacaktir. |
| Tedbir 835.2. Afet tehlike ve riski yüksek olan yerler için yerel düzeyde yürütülecek faaliyetleri planlamaya, izlemeye ve degerlendirmeye yönelik "Türkiye Afet Sonrasi Iyilestirme Plani Uygulama | Içisleri Bakanligi (S), AFAD, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. TASiP'in bilisim altyapisi olusturulacak, AYDES'e entegrasyonu saglanacaktir. |
| Plani" hazirlanacaktir. Afet risk aktarim yöntemleri ve finansman imkânlari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani | Plani" hazirlanacaktir. Afet risk aktarim yöntemleri ve finansman imkânlari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani | Plani" hazirlanacaktir. Afet risk aktarim yöntemleri ve finansman imkânlari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani |
| p.836) Tedbir 836.2. Tüm afet tehlikelerini kapsayacak zorunlu afet sigorta mekanizmasi gelistirilerek yayginlastinilacak, afet sigortasi beyani ve ödemesinin etkin takibi saglanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), içisleri Bakanligl, SEDDK, AFAD | 1. Zorunlu Afet Deprem Sigorta Sisteminin deprem disinda kalan diger tehlikeleri de igerecek sekilde kapsami genisletilerek Zorunlu Afet Sigortasi mekanizmasinin olusturulmasina yönelik mevzuat düzenlemesi yapilacaktir. |
| Tedbir 836.3. Afet yönetimiyle baglantili sermaye piyasasi ürünlerinin yayginlastirilmasina yönelik galismalar gerçeklestirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Içisleri Bakanligi, AFAD, Türkiye Kalkinma ve Yatirim Bankasi | 1. Yesil ve afet baglantili sermaye piyasasi ürünlerinin yayginlastirilmasina yönelik çalismalar gerçeklestirilecektir. |
| Olasi bir deprem sonrasinda can ve mal kaybinin en az seviyede tutulabilmesi için Marmara bölgesinde gerekli risk azaltma çalismalarina devam edilecektir. (Kalkinma Plani | Olasi bir deprem sonrasinda can ve mal kaybinin en az seviyede tutulabilmesi için Marmara bölgesinde gerekli risk azaltma çalismalarina devam edilecektir. (Kalkinma Plani | Olasi bir deprem sonrasinda can ve mal kaybinin en az seviyede tutulabilmesi için Marmara bölgesinde gerekli risk azaltma çalismalarina devam edilecektir. (Kalkinma Plani |
| p.838) Tedbir 838.2. Marmara bölgesinde afet ve acil durumlarda kullanilmasi planlanan geçici barinma alanlarinin kapasitelerinin artirilmasi ve gerekli sosyal donatilarinin tamamlanmasi saglanacaktir. | Icisleri Bakanligi (S) Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, AFAD, Yerel Yönetimler, Ilgili Kuruluslar | 1. Marmara Bölgesindeki afet ve acil durumlarda kullanilmasi planlanan geçici barinma alanlarinin kesin tespiti yapilarak güncellenecek, belirlenecek bu alanlarda valilik ve ilgili belediye tarafindan geçici barinma merkezlerinin altyapilarinin hazir hale getirilmesi ve imar planlarina islenmesi saglanacaktir. |
| Afet ve acil durumlara iliskin toplumsal farkindalik artirilacak ve gönüllülük sistemi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.839) | Afet ve acil durumlara iliskin toplumsal farkindalik artirilacak ve gönüllülük sistemi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.839) | Afet ve acil durumlara iliskin toplumsal farkindalik artirilacak ve gönüllülük sistemi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.839) |
|---|---|---|
| Tedbir 839.1. Afet ve acil durumlara kargi ülke genelinde toplumsal bilinglendirme çalismalari yapilarak farkindaligin artirilmasi saglanacaktir. | Içisleri Bakanligi (S), AFAD, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Meslek gruplari, vatandaslar, sivil toplum kuruluslari gibi çesitli hedef gruplarina afet farkindalik egitimleri düzenlenecektir. |
| Tedbir 839.2. "AFAD Gönüllülük Sistemi"nin gelistirilmesi ve gönüllü niteliginin artirilmasi saglanacaktir. | içisleri Bakanligi (S), AFAD, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. AFAD Gönüllülerine yönelik egitimlere devam edilecektir. |
| Tedbir 839.3. Egitimin tüm kademelerinde afet farkindaliginin artirilmasina iliskin çalismalar yürütülecektir. | icisleri Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi, AFAD, YÖK | 1. Egitimin tüm kademelerinde afet farkindaliginin artirilmasina yönelik yeni egitim modülleri hazirlanacak, mevcut modüller güncellenecek ve egitimlere devam edilecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (1) | 2024 (2) |
|---|---|---|---|---|
| Zorunlu Deprem Sigortasina Dâhil Olan Konut ve isyeri Sayisi (Milyon) | Adet | 10,9 | 11,7 | 12,7 |
| Sayisal Telsiz Sistemine Dâhil Edilen il Sayisi | Adet | 62 | ||
| AFAD Lojistik Depo Sayisi | Adet | 81 | 84 | |
| Tamamlanan Taskin Kontrol Tesisi Sayisi | Adet | 10 413 | 10 697 | 11 011 |
| Havza Bazli Tamamlanan Taskin Erken Uyari Sistemi | Adet | 6 |
(2) Program
(1) Gerçeklesme Tahmini
2.4.2. Kentsel Dönüsüm
a) Mevcut durum
Subat 2023'te yasanan depremler sonucu meydana gelen yikim ile can ve mal kaybi, standartlara uygun olmayan yapi stokunun dönüsüm sürecinin hizlandirilmasi gerektigini göstermistir. Bu çerçevede, basta Istanbul olmak üzere kentsel dönüsümü tesvik edici programlarin gelistirilmesine, toplumsal farkindaligin artirilmasina ve mevzuata yönelik çalismalara hiz verilmistir.
6306 sayili Afet Riski Altindaki Alanlarin Dönüstürülmesi Hakkinda Kanun kapsaminda 59 ilde 282 riskli alan, 38 ilde 184 kentsel dönüsüm ve gelisim proje alani ve 11 ilde 21 yenileme alani ilan edilmistir. Ayrica yeni yerlesim alani olarak kullanilmak üzere 70 ilde 60 bin hektar büyüklügünde rezerv yapi alani belirlenmistir.
Riskli yapilari tespit etmek üzere Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanliginca lisanslandirilan üniversite, kamu kurumu, sivil toplum kurulusu, tüzel kisi, yapi denetim kurulusu ve yapi laboratuvarinin da bulundugu 1.552 kurum ve kurulus görevini yürütmektedir. Bu kurum ve kuruluslar tarafindan 973.611 bagimsiz birimin riskli yapi oldugu tespit edilmis olup dönüsüm alanlari ile birlikte kentsel dönüsüm kapsamina alinan toplam bagimsiz birim sayisi 1.945.866 adettir.
Dönüsüm Projeleri Özel Hesabinin ihdas edildigi 2012 yilindan itibaren basta kurumsal ve bireysel kira yardimi, faiz destegi, kamulastirma ve dönüsüm uygulamalari olmak üzere Ekim 2023 itibariyla (cari fiyatlarla) yaklagik 46,3 milyar TL ödenek tahsis edilmistir.
Afet riski altindaki alanlar ile bu alanlar disindaki riskli yapilarla ilgili kentsel dönüsüm uygulamalarini yürütmek üzere 16 Ekim 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan 153 sayili Cumhurbaskanligr Kararnamesiyle kamu tüzel kigiligini haiz ve özel bütçeli Kentsel Dönüsüm Baskanligi kurulmustur.
Ülkemizin afetselligi ve yapi stoku durumu nedeniyle kentsel dönüsüm ihtiyacinin önemli bir büyüklüge sahip oldugu göz önünde bulunduruldugunda dönüsüm alanlarinin önceliklendirilmesi çalismalari önemini korumaktadir. Bu çerçevede afet ve iklim tehlikeleri, toplumsal ve ekonomik güglükler, yapi stoku niteligi ve risk analizlerini dikkate alan bir degerlendirme sistemi gelistirilmesi gerekmektedir.
Kentsel dönüsüm sürecinde alanin özelliklerine ve kentin içindeki fonksiyonuna göre bir dönüsüm senaryosu uygulanmasi ve dönüsüm alanlarinin bir stratejiye bagli olarak gelistirilmesi ihtiyaci devam etmektedir. Bu çerçevede 45 ilde kentsel dönüsüm strateji belgesi hazirlanmis, diger il ve ilçelerde kentsel dönüsüm strateji belgesi hazirlama çalismalari sürdürülmektedir.
b) Amaç
Afet tehlikesi ve riski altindaki alanlar ile bu alanlarin disindaki riskli yapilarin saglikli ve güvenli yagamayi esas alacak sekilde dönüstürülmesine yönelik uygulamalari etkinlestirmek ve yayginlastirmak temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/igbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Kentsel dönüsümün sehir dokusuna, estetigine ve kimligine uygun sekilde yerinde dönüsüm anlayisiyla, yasam kalitesini yükseltme ile kent aidiyetini ve yerel baglar güçlendirme amaci gerçevesinde farkli müdahale türlerini içeren bütüncül bir bakis açisiyla yürütülmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.843) | Kentsel dönüsümün sehir dokusuna, estetigine ve kimligine uygun sekilde yerinde dönüsüm anlayisiyla, yasam kalitesini yükseltme ile kent aidiyetini ve yerel baglar güçlendirme amaci gerçevesinde farkli müdahale türlerini içeren bütüncül bir bakis açisiyla yürütülmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.843) | Kentsel dönüsümün sehir dokusuna, estetigine ve kimligine uygun sekilde yerinde dönüsüm anlayisiyla, yasam kalitesini yükseltme ile kent aidiyetini ve yerel baglar güçlendirme amaci gerçevesinde farkli müdahale türlerini içeren bütüncül bir bakis açisiyla yürütülmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.843) |
| Tedbir 843.1. Kentsel dönusüm uygulamalari, farkli kentsel sorunlarla ortaya gikan dönüsüm ihtiyaglarini gozetecek ve farkll müdahale türlerini içerecek sekilde bütüncül bir yaklasimla gelistirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), Kentsel Dönüsüm Baskanligi, iLBANK, TOKI, Yerel Yönetimler | 1. Istanbul basta olmak üzere riskli alan ilan edilen alanlarda mevcut durum analizleri yapilarak alanin çevresel, sosyal, fiziki ve ekonomik yapi özellikleri dogrultusunda dönüsüm çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 843.3. Kentsel dönüsüm strateji belgelerinin hazirlanmasi zorunlu hale getirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanliji (S), Kentsel Dönüsüm Baskanligi, Yerel Yönetimler | 1. Kentsel dönüsüm strateji belgelerinin hazirlanmasinin zorunlu hale getirilmesi için mevzuat duzenlemesi yapilacaktir, |
| Kentsel dönüsüm alanlarinin önceliklendirilmesine iliskin afet ve iklim tehlikeleri, toplumsal ve ekonomik güglükler, yapi stoku niteligi ve risk analizlerini dikkate alan bir | Kentsel dönüsüm alanlarinin önceliklendirilmesine iliskin afet ve iklim tehlikeleri, toplumsal ve ekonomik güglükler, yapi stoku niteligi ve risk analizlerini dikkate alan bir | Kentsel dönüsüm alanlarinin önceliklendirilmesine iliskin afet ve iklim tehlikeleri, toplumsal ve ekonomik güglükler, yapi stoku niteligi ve risk analizlerini dikkate alan bir |
| Tedbir 844.1. Kentsel dönüsüm alanlarinin önceliklendirilmesine iliskin analizlerde kullanilmak üzere veri altyapisi gelistirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Kentsel Dönüsüm Baskanligi, AFAD | 1. Veri altyapisi ve degerlendirme sistemine yönelik yazilim gelistirilecektir. 2. Dogal ve yapili çevreye iliskin verilerin bütüncül olarak yer aldigi cografi bilgi sistemi kapsaminda öncelik analizleri yapilacaktir. |
| Kentsel dönügümün yayginlastirilmasi için finansman modelleri ve araçlan gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.845) | Kentsel dönügümün yayginlastirilmasi için finansman modelleri ve araçlan gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.845) | Kentsel dönügümün yayginlastirilmasi için finansman modelleri ve araçlan gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.845) |
| Tedbir 845.2. Deger artisinin yüksek ve düsük oldugu dönüsüm alanlari arasinda çapraz finansmanin kullaniminin yayginlastirilmasi için merkezi ve yerel kurumlarda farkindalik ve yetkinlik artirilacaktir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanlijl (S), Kentsel Dönüsüm Baskanligi, Yerel Yönetimler | 1. Deger artisinin yüksek ve düsük olduju dönüsüm alanlar arasinda çapraz finansman kullanilmasina yönelik yerel yönetimlere rehberlik çalismalari yapilacaktir. |
| Ulusal ölçekte kentsel dönügüm uygulamalarina iliskin proje verilerinin ilgili paydaslar tarafindan izlenebilmesini saglayacak bilgi sistemi altyapisi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.848) | Ulusal ölçekte kentsel dönügüm uygulamalarina iliskin proje verilerinin ilgili paydaslar tarafindan izlenebilmesini saglayacak bilgi sistemi altyapisi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.848) | Ulusal ölçekte kentsel dönügüm uygulamalarina iliskin proje verilerinin ilgili paydaslar tarafindan izlenebilmesini saglayacak bilgi sistemi altyapisi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.848) |
|---|---|---|
| Tedbir 848.1. Ulusal ölçekte kentsel dönüsüm uygulamalarina iliskin proje verilerinin izlenebilmesini saglayacak bilgi sistemi altyapisi gelistirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Kentsel Dönüsüm Baskanligi | 1. Kentsel dönüsüm projelerine dair verilerin ilgili paydaslar tarafindan izlenebilmesi amaciyla Afet Riski Altindaki Alanlarin Dönüsümü (ARAAD) sistemi gelistirilecektir. |
| Olasi Marmara depremine karsi riskli yapi stokunun yenilenmesi igin gerekli çalismalar hizli ve etkin bir gekilde yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.849) | Olasi Marmara depremine karsi riskli yapi stokunun yenilenmesi igin gerekli çalismalar hizli ve etkin bir gekilde yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.849) | Olasi Marmara depremine karsi riskli yapi stokunun yenilenmesi igin gerekli çalismalar hizli ve etkin bir gekilde yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.849) |
| Tedbir 849.1. Kentsel dönüsüm konusunda toplumsal farkindalik arturilarak tegvik edici programlarla dönüsüm süreci hizlandirilacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanliji (S), Kentsel Dönüsüm Baskanligi | 1. Istanbul'da Yansi Bizden Kentsel Dönüsüm Kampanyasina basvuran hak sahiplerinin taginmazlariyla ilgili yerinde incelemeler sonucunda tespit raporlari hazirlanarak projeler uygulamaya konulacaktir. 2. Kentsel dönüsüm konusunda toplumsal farkindaligi artirmak amaciyla ilgili paydaslarin katilimiyla bilgilendirme toplantilari yapilacaktir. |
| Tedbir 849.2. istanbul basta olmak üzere riskli yapr stokunun dönüsümünün hizlandirilmasi amaciyla mevzuat düzenlemesi gerçeklestirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanlig (S), igisleri Bakanligi, Kentsel Dönüsüm Baskanligi, AFAD | 1. Marmara Bölgesi basta olmak üzere afetiere karsi dirençli sehirlerin olusturulmasi yönünde kentsel dönüsüm mevzuat çalismalari tamamlanacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| Kentsel Dönüsüm Strateji Belgesi Hazirlanan il Sayisi (Kümülatif) | Adet | 42 | 45 | 55 |
(2) Program
(1) Gerçeklesme Tahmini
2.4.3. Sehirlegme
a) Mevcut Durum
Kahramanmaras ve Hatay'da yaganan depremler, sehirlerin iklim degisikligine ve afetlere karsi direngliliginin artirilmasinin önemini bir kez daha hatirlatmistir. Sehirlerin planlanmasinda afet tehlikelerinin dikkate alinmasi, yagam kalitesinin yükseltilmesi, nitelikli yaçam alanlarinin olusturulmasi yönünde gerekli standartlarin belirlenmesi ve tedbirlerin alinmasi önem tagimaktadir.
Depremlerden etkilenen ve OHAL kapsamina alinan illerde yerlegme ve yapilasma hususunda tedbirlerin alinmasi için 24 Subat 2023 tarihli ve 126 sayili Olaganüstü Hal Kapsaminda Yerlesme ve Yapilagmaya Iliskin Cumhurbaskanligi Kararnamesi ve akabinde 10 Nisan 2023 tarihli Resmî Gazete'de söz konusu Kararnamenin kabul edilmesine dair Kanun yayimlanmistir. Bahse konu mevzuat kapsaminda afetten etkilenenlerin geçici veya kesin iskan alanlarinin fay hattina mesafesi, zeminin elverisliligi, yerlesim merkezine yakinliji gibi kriterler gözetilerek Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanliginca resen belirlenebilecegi ve köy yerlesme alanlarinda, kesin iskan alanlarinda ve mevcut kentsel alanlarda yapilan jeolojik etüt raporlari ve zemin etüt raporlari dogrultusunda hazirlanan vaziyet planina ve düzenlenecek yapi ruhsatina göre uygulama yapilabilecegi hüküm altina alinmistir. Yapilan düzenlemeler çerçevesinde, depremden etkilenen bölgelerde planlama çalismalarina devam edilmektedir. Depremden etkilenen sehirlerin tarihi, sosyal ve kültürel dokulari gözetilerek iklim degisikligi ile afetlere dirençli ve yagam kalitesini yükselten sehircilik anlayisiyla yeniden inga edilmesi önem tagimaktadir.
Afet tehlikelerini dikkate alarak planlama yapilmasi ve yerlesim alanlarinda yasanabilecek olasi afet risklerinin bertaraf edilmesi amaciyla mekânsal planlara esas jeolojik-jeoteknik ve mikro bölgeleme etütleriyle ilgili çalismalara devam edilmektedir. Söz konusu etüt çalismalarinin elektronik ortamda tutularak gerekli veriye daha hizli ve dogru bir sekilde erisimin saglanabilmesi igin bilgi sistemleri altyapisini gelistirme çalismalari yürütülmektedir. Ayrica, kentsel alanlarda 1/1000 ölçekli aktif fay haritalarinin hazirlanmasi çalismalari sürdürülmektedir.
TUIK tarafindan kent-kir yapisini daha dogru yansitmak üzere, Avrupa Istatistik Ofisince gelistirilen Kentlegme Derecesi esas alinarak yeni bir siniflama yapilmistir. Siniflandirmada veri kaynagi olarak Içisleri Bakanliginin sorumlulugunda olan Mekânsal Adres Kayit Sistemi (MAKS) ve Adrese Dayali Nufus Kayit Sistemi (ADNKS) kullanilmistir. Yeni siniflamaya göre, 2022 yili itibariyla nüfusumuzun yüzde 67,9'u yogun kent, yüzde 14,8'i orta yogun kent ve yüzde 17,3'ü kir olarak siniflandirilan yerlerde yasamaktadir.
Kentlerin gelisim süreglerinin ve yasanabilirlik düzeylerinin izlenebilmesi amaciyla kentsel yasam kalitesinin ölçülmesine yönelik bir mekanizmaya ihtiyaç duyulmaktadir.
Sehirlerimizde kentsel yegil alan standartlarini ve yagam kalitesini yükseltmek için Millet Bahçeleri yapim calismalari yürütülmektedir. Ekim 2023 itibariyla 23,4 milyon mz Millet Bahçesi yapimi tamamlanmistir.
Imar Plani Degisikligine Dair Deger Artis Payi Hakkinda Yönetmelik hükümleri çerçevesinde imar plani degisikligi sonucu olusan deger artisinin belli oranlarda kamuya kazandirilmasi çalismalari devam etmektedir. Bu kapsamda, 2020 yilindan itibaren 2.106 milyon TL kamu adina tahakkuk ettirilmistir.
Ulkemizde, özellikle binalara iliskin mülkiyet haklarinin yönetimi ve mevcut yapi stokumuzun 3 boyutlu dijital ortamda izlenmesi amaciyla kentsel alanlarda 3 boyutlu sehir modelleri üretimi ve 3 boyutlu kadastro altliklarinin olusturulmasi çalismalar gerçeklestirilmektedir. Bu çalismalar kapsaminda 41 ilde yaklasik 2 milyon hektar kentsel alanda çalismalar tamamlanmis olup 5 ilde çalismalar yürütülmektedir.
Gayrimenkul piyasasinin daha etkin iglemesini saglamak üzere nesnel ölçütlere dayali bir gayrimenkul degerleme sisteminin gelistirilmesi ihtiyaci devam etmektedir.
b) Amaç
Iklim degisikligi ve afetlere karsi dirençli, tarihi ve kültürel birikimiyle uyumlu nitelikli yerlesim alanlarina sahip, herkes igin erisilebilir kentsel hizmetler sunulan, yasam kalitesi yüksek, yegil ve dijital teknolojilere dayali akilli, güvenli, sürdürülebilir sehir ve yerlesimler olusturmak temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika / Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler |
|---|---|---|
| orelilier ileruituiel ve doja egerieri gozeiftes sas aliacad, basta yesiladlaniar oimar üzere kamusal alanlarin erisilebilirlik ve kapsayicilik ilkesi çerçevesinde olusturulmasi ve korunmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.851) | orelilier ileruituiel ve doja egerieri gozeiftes sas aliacad, basta yesiladlaniar oimar üzere kamusal alanlarin erisilebilirlik ve kapsayicilik ilkesi çerçevesinde olusturulmasi ve korunmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.851) | orelilier ileruituiel ve doja egerieri gozeiftes sas aliacad, basta yesiladlaniar oimar üzere kamusal alanlarin erisilebilirlik ve kapsayicilik ilkesi çerçevesinde olusturulmasi ve korunmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.851) |
| Tedbir 851.1. Mekânsal planlarin yapiminda ve uygulanmasinda dirençliligin saglanmasina yönelik önlem ve kriterler belirlenerek yerlegme ve yapilasma kosullarina iliskin mevzuat yeniden düzenlenecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Yerel Yönetimler | 1. Mekânsal planlarin yapiminda ve uygulanmasinda iklim degisikligine ve afetlere karsi dirençliligin saglanmasina yönelik belirlenen önlem ve kriterler dogrultusunda yerlesme ve yapilagma kosullarina iliskin usul ve esaslar gelistirilecek ve ilgili mevzuat yeniden düzenlenecektir. |
| Tedbir 851.2. Mekânsal planlarin yapiminda afet tehlike ve riskleri ile dirençlilige yönelik analizlerin yapilmasinda kullanilacak veri ve bilgi sistemi altyapisi gelistirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Yerel Yönetimler | 1. Imar planlarinin hazirlanmasina yönelik afet tehlike ve riskleri ile direnglilige dair analizlerde kullanilacak veri altyapisinin olusturulmasina yönelik cografi bilgi sistemleri gelistirilecektir. |
| Tedbir 851.4. 1/1000 ölçekli aktif fay haritalar hazirlanarak, fay sakinim hatti kriterler çerçevesinde belirlenecektir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), Yerel Yönetimler | 1. Bes ilde 1/1000 ölçekli aktif fay haritalari hazirlanacaktir. |
| Tedbir 851.7. Sehirlerde yesil alanlar sehir büyüklügu, nüfus yogunlugu, erisilebilirligi ile iklim ve cografyaya göre belirlenen tasarm kriterleri gözetilerek yesil sehir vizyonu serçevesinde bütüncül bir yaklagimla planlanarak artirilacak, bu kriterler dogrultusunda tüm illerde millet bahçesi çalismalari sürdürülecektir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanlig (S), TOKI, Yerel Yönetimler | 1. 83 milyon m? alanda millet bahçelerine iliskin yer seçimi, projelendirme ve yapim çalismalari yürütülecektir. |
| Kentsel yasam kalitesinin ölçülmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.854) | Kentsel yasam kalitesinin ölçülmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.854) | Kentsel yasam kalitesinin ölçülmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.854) |
|---|---|---|
| Tedbir 854.1. Kentsel yasam kalitesinin ölçülmesine iliskin kriterler uluslararasi göstergeler dikkate alinarak gelistirilecek, ölçüm ve izlemeye yönelik mekanizma | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Yerel Yönetimler | 1. Kentsel yasam kalitesinin ölçülmesine iliskin kentleri izleme sistemi fizibilite çalismasi yapilacaktir. |
| olusturulacaktir. Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen gehirler tarihi, sosyal ve kültürel dokulari gözetilerek iklim dostu, afete dirençli ve yagam kalitesini yükselten bir sehircilik anlayisiyla yeniden inga edilecektir. (Kalkinma Plani p.855) | olusturulacaktir. Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen gehirler tarihi, sosyal ve kültürel dokulari gözetilerek iklim dostu, afete dirençli ve yagam kalitesini yükselten bir sehircilik anlayisiyla yeniden inga edilecektir. (Kalkinma Plani p.855) | olusturulacaktir. Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen gehirler tarihi, sosyal ve kültürel dokulari gözetilerek iklim dostu, afete dirençli ve yagam kalitesini yükselten bir sehircilik anlayisiyla yeniden inga edilecektir. (Kalkinma Plani p.855) |
| Tedbir 855.1. Yeni yerlesim alanlarinin, yikima ugramis mevcut kent merkezleriyle ekonomi, toplum, tarih, kültür ve çevre iliskisinin kurulmasini saglamak üzere mevcut mekânsal planlar revize edilecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Yerel Yönetimler | 1. 7452 sayili Kanun kapsaminda afet bölgesi olarak kabul edilen yerlerde iskân alanlarinin belirlenmesi ile saglikli, güvenli, yasam kalitesi yüksek ve afet trisklerine karsi dirençli sehirlerin olusturulmasi için imar plani çalismalari yapilacaktir. |
| Yerel yönetimlerin akilli sehir uygulamalari yerel ihtiyaçlara göre belirlenen öncelikler ve gelistirilen standartlar serçevesinde gerçeklestirilecek, uygulamalarda yerli ürünlerin kullanimi yayginlastinilacaktir. (Kalkinma Plani p.857) | Yerel yönetimlerin akilli sehir uygulamalari yerel ihtiyaçlara göre belirlenen öncelikler ve gelistirilen standartlar serçevesinde gerçeklestirilecek, uygulamalarda yerli ürünlerin kullanimi yayginlastinilacaktir. (Kalkinma Plani p.857) | Yerel yönetimlerin akilli sehir uygulamalari yerel ihtiyaçlara göre belirlenen öncelikler ve gelistirilen standartlar serçevesinde gerçeklestirilecek, uygulamalarda yerli ürünlerin kullanimi yayginlastinilacaktir. (Kalkinma Plani p.857) |
| Tedbir 857.2. Yerel ihtiyaçlara göre belirlenen öncelikler ve gelistirilen standartlar çerçevesinde yerel yönetimlerde akilli sehir uygulamalari yayginlastirilacak, yerli ürün ve teknoloji oranlari kaynak tahsisinde dikkate alinacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanlig (S), Yerel Yönetimler | 1. Referans ve Ulusal Akilli Sehir Mimarisi (RUMI) çerçevesinde akilli sehir standartlarinin yayginlastirilmasi için kapasite gelistirme çaligmalari yürütülecektir. |
| Sayisal, güncel ve güvenilir kadastro verilerinin sunulmasi için altyapi çalismalari tamamlanacak, , bütünlesik mülkiyet verilerinin elektronik ortamda sunulmasi | Sayisal, güncel ve güvenilir kadastro verilerinin sunulmasi için altyapi çalismalari tamamlanacak, , bütünlesik mülkiyet verilerinin elektronik ortamda sunulmasi | Sayisal, güncel ve güvenilir kadastro verilerinin sunulmasi için altyapi çalismalari tamamlanacak, , bütünlesik mülkiyet verilerinin elektronik ortamda sunulmasi |
| saglanacaktir (Kalkinma Plani p.858) Tedbir 858.1. Tek koordinat sistemine geçilecek ve kadastro modernizasyonu tamamlanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve íklim Degisikligi Bakanligi (S), Tapu ve Kadastro Genel Müdürlügü | 1. Kadastro modernizasyon çalismalarini tamamlamak üzere kadastro güncelleme, ivilestirme ve sayisallastirma gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 858.3. Kentsel alanlarda üg boyutlu sehir ve bina modelleri üretimi gerçeklestirilecek, çok boyutlu kadastro altyapisi kurulacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Íklim Degisikligi Bakanligi (S), Tapu ve Kadastro Genel Müdürlugü, Yerel Yönetimler | 1. Kentlerde üç boyutlu sehir ve üs boyutlu bina modellerinin üretilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir. |
Gayrimenkul piyasasinin etkin iglemesine katki saglanmasi amaciyla gayrimenkullerin gerçek degerinin takibine yönelik mekanizma kurulacaktir. (Kalkinma Plani p.859)
Tedbir 859.1.
Gayrimenkul deger degisimlerinin takip edilmesi ve taginmaz deger haritalarinin olusturulabilmesi için teknik altyapi gelistirilecektir.
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| Kadastro Modernizasyonu Kapsaminda Yenilenen/Sayisallastirilan Parsel Sayisi | Bin Adet | 17 650 | 21 000 | 22 000 |
| Türkiye Kentleri izleme Çerçevesinde Izlenen Kent Sayisi | - | 1 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Program
2.4.4. Konut
a) Mevcut Durum
TUIK verilerine göre 2022 yilinda belediyeler tarafindan 695.246 daire için yapi ruhsati düzenlenmistir. 2023 yilinin ilk alti aylik döneminde ise 188.740 daire için yapi ruhsati verilmistir. 2022 yilinda 642.353 konuta yapi kullanma izni verilmistir. Haziran 2023 itibariyla 106.881 konuta yapi kullanma izni verilmistir.
Türkiye genelinde konut satislari, 2023 yili Ocak-Eylül döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 14,9 azalmistir. Ayni dönemde, 268.597'si ilk satis, 631.477'si ikinci el satis olmak üzere toplam 900.074 konut satilmistir. 2022 yilinda ise ayni dönemde 312.1181 ilk satis, 745.075i ikinci el satig olmak üzere toplam 1.057.193 konut satigi yapilmistir. Ipotekli konut satiglari, Eylül 2023'te bir önceki ylin ayni ayina göre yüzde 50,2 azalarak 8.446 olarak gerçeklegmistir. Toplam satiglarin yaklagik yüzde 8,2 si ipotekli konut satisidir.
2023 yili Eylül sonu itibariyla Türkiye'de toplam konut sayisi 41,3 milyondur. TOKI tarafindan 2019-2022 doneminde 153.198 konutun insaati tamamlanarak hak sahiplerine teslim edilmistir. Uretilen konutlarin yüzde 88,75'i sosyal konut niteligindedir. 2023 yilinda TOKi tarafindan dar ve orta gelirlilere yönelik 125 bin konutun üretilmesi hedeflenmektedir.
Konut uretiminde yasillarin, gençlerin, engellilerin ve kadinlarin konuta erisiminin artirilmasi dar gelirliler için ekonomik olarak karsilanabilir konut üretilmesi, konut piyasasinda begeri ve teknik kapasitenin artirilmasi, uygulamada etkinlik, afetiere karsi risk azaltma ve direnglilik, eskisinden daha saglam inça prensipleri dogrultusunda konutun gevresiyle bir bütün olarak ele alinmasi hedeflenmektedir. Bu kapsamda arz ve talep yonlü ihtiyaç duyulan veri kaynaklari gelistirilerek, konut arz ve talebinin niteligini veriye dayali analizierle belirlemeye yönelik arastirma ve projeler öncelikli görülmektedir.
Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanlig (S), GIB, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlügü, Yerel Yönetimler
- Tasinmazlarin degerlerine yönelik veriler ile mülkiyet bilgilerinin tutulmasina yönelik Tapu ve Kadastro Bilgi Sistemine entegre bir gayrimenkul deger
bilgi merkezi kurulacaktir.
Ülkemizde Subat 2023'te meydana gelen depremler sonrasinda zarar gören vatandaslarin barinmasi en öncelikli konu haline gelmistir. Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi tarafindan yapilan hasar tespit çalismalarina göre Ekim 2023 itibariyla acil yikilacak, yikik, agir hasarli veya orta hasarli kategorilerine giren toplam konut sayisi 676.188 olarak belirlenmistir. Deprem bölgesinde acil yikilacak, yikik, agir hasarli ve orta hasarli kategorisinde 115.272 ticarethane ile 25.508 ahir ve samanlik oldugu belirlenmistir.
Meydana gelen depremler nedeniyle genel hayata etkili afet bölgesi olarak kabul edilen yerlerde depremzedelerin barinma ihtiyacinin kargilanmasi amaciyla ulusal ve uluslararasi projeler yürütülmektedir. 7269 Sayili Kanun kapsaminda yikik, ajir ve orta hasarli konut, isyeri ve ahir sahibi afetzedeler igin hak sahipligi süreçleri tamamlanarak her türlü üstyapi, altyapi ve sosyal donatinin ingasi ve kredi destegi saglanmasina iliskin çalismalar devam etmektedir.
Kahramanmaras ve Hatay depremleri sonrasinda evleri hasar gören hane halklarina 10 bin TL tutarinda nakdi yardim yapilmasi karari verilmistir. Evi yrkik, acil yikilacak, agir ve orta hasarli olan hane halklarina 15 bin TL taginma yardimi ve bunlardan ev sahibi olanlara aylik 5 bin TL, kiraci olanlara aylik 3 bin TL olmak üzere bir yillik kira yardimi yapilmaktadir.
Depremden zarar gören vatandaslara acil ve geçici barinma hizmeti saglanmasinin yaninda kalici afet konutlarinin yapimi igin de çesitli adimlar atilmis ve mevzuat düzenlemeleri hayata gegirilmistir. 24 Subat 2023 tarihli 126 sayili Cumhurbaskanligi Kararnamesi ile OHAL kapsaminda yer alan illerde yerlegme ve yapilagmayi düzenleyen mevzuat degisiklikleri gerçeklestirilmistir. Olaganüstü Hal Kapsaminda Yerlesme ve Yapilasmaya Iliskin 126 numarali Cumhurbaskanligr Kararnamesinin 9. maddesi ile kalici konut yapimi süreci ile ilgili yeni yetkiler tanimlanmistir. Buna göre Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi depremler dolayisiyla genel hayata etkili afet bölgesi ilan edilen yerlerde afetten etkilenenlerin geçici veya kalici iskân alanlarini fay hattina mesafesi, zeminin elverisliligi, yerlegim merkezine yakinligi gibi kriterleri gözeterek resen belirleme yetkisini üstlenmistir.
Bakanlik, bagli ve ilgili kuruluglari ile birlikte altyapi ve üstyapi dahil her turlü insaati yapmaya ve yaptirmaya, arsa paylarini belirlemeye, cins degisikligi yapmaya, kat irtifaki ve kat mülkiyeti kurmaya yetkili kilinmistir. Kararnameye göre AFAD tarafindan Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligina ve Bakanligin bagli, ilgili ve iliskili kurum, kuruluslar ile bunlarin istiraklerine, akdedilecek protokoller çerçevesinde konut, isyeri ve altyapi tesisleri ile bunlar igin gerekli her tür ve ölçekte harita, etüt, proje, imar plani, parselasyon gibi mühendislik hizmetlerinin yaptirilabilmesi ya da hak sahibi olanlara verilmek üzere yapilan konut veya isyerlerinin bu idarelerden satin alinabilmesi mümkün hale gelmistir. Bu kapsamda AFAD tarafindan, Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligina ve Bakanligin bagli, ilgili ve iligkili kurum, kuruluglari ve bunlarin istiraklerine kaynak aktarimi yapilabilecektir.
Bakanlik tarafindan AFAD koordinasyonunda belirlenen yeni yerlesim alanlarinda TOKI Baskanligi, Emlak Konut Genel Müdürlügü ve Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi tarafindan konut yapimina baglanmistir. Ayrica, hak sahiplerince talep edilmesi durumunda 7452 sayili Kanun çerçevesinde Yerinde Dönüsüm Projesi kapsaminda konut üretimi de gerçeklestirilecektir.
15 Temmuz 2023 tarih Resmi Gazetede yayimlanan 7456 Sayili Kanun ile 7269 sayili Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayisiyla Alinacak Tedbirlerle Yapilacak Yardimlara Dair Kanunda önemli degisiklikler gerçeklestirilmistir.
b) Amaç
Sürdürülebilir kentsel çevre için konut planlamasi ve yönetiminin bütüncül olarak ele alinmasi ve veriye dayali etkin isleyen konut piyasasinda barinma hakki çerçevesinde basta dar gelirliler olmak üzere herkesin ekonomik olarak karsilanabilir, enerji verimli, dirençli, güvenli ve saglikli konutlara erisiminin saglanmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Arz ve talep dengesi gözetilerek herkesin güvenli, dirençli, ekonomik olarak karsilanabilir konutlara erisimi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.862) | Arz ve talep dengesi gözetilerek herkesin güvenli, dirençli, ekonomik olarak karsilanabilir konutlara erisimi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.862) | Arz ve talep dengesi gözetilerek herkesin güvenli, dirençli, ekonomik olarak karsilanabilir konutlara erisimi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.862) |
| Tedbir 862.1 Özellikle kentlerdeki barinma sorununa saghikli çözümler üretilebilmesi için dar gelirliere, kadinlara, engellilere ve genglere yönelik toplu konut uygulamalari yurutulecektir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), TOKi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Genglik ve Spor Bakanligi, lgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Sosyal Konut Projesi kapsaminda 100 bin konut tamamlanacaktir. |
| Afetler sonucunda ortaya gikan konut ihtiyacinin kargilanmasinda bütüncül, adil, maliyet etkin, seffafliji ve hesap verebilirligi esas alan çözümler gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.863) | Afetler sonucunda ortaya gikan konut ihtiyacinin kargilanmasinda bütüncül, adil, maliyet etkin, seffafliji ve hesap verebilirligi esas alan çözümler gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.863) | Afetler sonucunda ortaya gikan konut ihtiyacinin kargilanmasinda bütüncül, adil, maliyet etkin, seffafliji ve hesap verebilirligi esas alan çözümler gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.863) |
| Tedbir 863.1. Afetlerden etkilenenlere temel insani ihtiyaglarini kargilayabilecekleri, güvenli, ulasilabilir, afetlere karsi dayanikli ve asgari hayati hizmetleri içeren afet konutlari bütüncül bir planlama dâhilinde insa edilecektir. | Igisleri Bakanligi (S), AFAD, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Afet konutlari ve altyapilari yürütücü kuruluslarla isbirligi içerisinde ve maliyet-etkin çözümler gelistirilerek tamamlanacaktir. |
| Tedbir 863.2. Afet konutlarinin yapiminda afetzedelerin barinma ihtiyacini en kisa zamanda karsilayacak sekilde hak sahipligi, geri ödeme ve finansman vöntemleri ile ilgili mevzuat yeniden ele alinacaktir. | içisleri Bakanligi (S), ve Kuruluslari | 1. Hak sahipligi mevzuat AFAD, Ilgili Kamu Kurum güncelleme çalismalarina baslanacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| Dar ve Orta Gelirlilere Yönelik Yillk Üretilen Konut Sayisi | Adet | 60 440 | 125 000 | 100 000 |
2.4.5. Çevrenin Korunmasi
a) Mevcut Durum
Çevrenin etkin korunmasinin saglanmasi, Türkiye'nin ve dünyanin sosyo-ekonomik açidan refahini uzun dönemde gelistirecek en önemli konulardan biridir. Hizla artan nüfus, sehirlesme, ekonomik faaliyetler ve çesitlenen tüketim aliskanliklari çevre üzerindeki baskiy artirmakta ve basta iklim degisikligi olmak üzere, çöllesme, biyolojik çesitlilik kaybi ve kuraklik gibi birçok çevre probleminin her geçen gün insan yasamini ve kalkinma sürecini daha belirgin bir sekilde etkilemesine neden olmaktadir. Bu kapsamda çevre ve dogal kaynaklarin sürdürülebilir yönetimi gittikçe önem kazanmaktadir.
Türkiye'de çevre sorunlarina yönelik politikalar, 2053 yili net sifir emisyon hedefi dogrultusunda, Birlesmis Milletler üyesi ülkelerin 2030 yilina kadar ulagmayi hedefledigi Sürdürülebilir Kalkinma Amaglariyla (SKA) uyumlu bir sekilde gelistirilmekte ve uygulanmaktadir. Bu kapsamda çevre alaninda kurumsal kapasite, mevzuat ve standartlarin gelistirilmesine yönelik çalismalar sürdürülmektedir.
Türkiye, iklim degisikligiyle mücadele kapsaminda kararli hedefler ortaya koyarak konuya iliskin hassasiyetini küresel ölçekte ifade etmektedir. Bu baglamda, 7 Ekim 2021 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7335 sayili Paris Anlagmasinin Onaylanmasinin Uygun Bulunduguna Dair Kanunla ülkemiz Paris Anlagmasina taraf olmustur. Bununla birlikte, 7 Ekim 2021 tarihli Mükerrer Resmî Gazete'de yayimlanan Paris Anlasmasinin Ilisik Beyanla Birlikte Onaylanmasi Hakkinda 4618 sayili Cumhurbaskani Karariyla Paris Anlagmasinin ve mekanizmalarinin gelismekte olan bir ülke olarak ekonomik ve sosyal kalkinma hakkina halel getirilmeden uygulanacagi beyan edilmistir. Paris Anlagmasinin onaylanmasinin ardindan 2053 yili net sifir emisyon hedefi beyan edilmistir. Bu hedef çerçevesinde, Iklim Degisikligi ve Uyum Koordinasyon Kurulu tarafindan alinan karar dogrultusunda, Türkiye'nin Ulusal Katki Beyani, 2030 yilinda referans senaryoya göre yüzde 41 oraninda azaltim yapilacak gekilde güncellenerek, 13 Nisan 2023 tarihinde Birlesmis Milletler Iklim Degisikligi Cerçeve Sözlegmesi Sekretaryasina (BMIDÇS) güncellenen ilk Ulusal Katki Beyani olarak sunulmustur.
Türkiye'nin iklim degisikligiyle mücadele politikalarina uyumunu saglamayi ve yesil dönüsümün desteklenmesini hedefleyen bir yol haritasi niteligindeki Yesil Mutabakat Eylem Plani 2021 yili Temmuz ayinda yayimlanmistir. 2022 yilinda, dokuz baslikta yer alan 32 hedefe ulagilmasi için 20 ihtisas çaligma grubu (IÇG) kapsaminda kamu, özel sektör ve üniversitelerden katilim saglayan paydaslarla 36 adet toplanti düzenlenmistir. 2023 yilinda Eylem Plani kapsamindaki geligmeleri içeren 2022 Yili Yillik Faaliyet Raporu yayimlanmistir.
Ülkemiz cografi konumu itibariyla iklim degisikliginden en çok etkilenecek ülkeler arasinda yer aldigindan, uyum kapasitesinin gelistirilmesi ile ekonominin ve toplumun iklim risklerine dayanikhliginin artirilmasina yönelik sürdürülen çaligmalar önem arz etmektedir.
Ülkemizin sahip oldugu zengin biyolojik çesitlilik ile genetik kaynaklarin korunmasi igin degisik statülerde korunan alan sayisi 2022 yilinda 5.548'e gikarilarak korunan alanlarin yüzolçümü yaklagik 10,3 milyon hektara ulagmistir. 2022 yilinda kara üzerindeki toplam korunan alanlarin ülke yüzölçümüne orani yüzde 7,8'dir. Türkiye'de iller bazinda biyolojik gegitiiligin tespiti yapilarak ulusal biyolojik gesitlilik envanteri gelistirilmektedir. Ayrica, biyolojik çesitilikle genetik kaynaklarimizin korunmasi ve kullaniminda sürdürülebilirligin saglanmasina temel teskil edecek mevzuat ve planlama çalismalari yürütülmekte, konuya iligkin çalisan kuruluglar arasinda isbirligi artinilmaktadir.
Çevre kalitesinin izlenmesi igin laboratuvar altyapisi güçlendirilmekte ve izleme sistemleri gelistirilmektedir. 2005 yilinda 36 olan Ulusal Hava Kalitesi Izleme Agindaki istasyon sayisi 2023 yilinda 380 istasyona ulasmistir.
2021 yili verilerine göre ülkemizde kamunun, özel sektörün, kär amaci gütmeyen kuruluglar ile hanehalkinin çevre koruma harcamalari geçen ylla nazaran yüzde 59,2 artis göstererek 66,3 milyar TL'ye ulagmistir. Bu harcamanin yüzde 64,3'ü özel sektör, yüzde 28,3'ü kamu ve kâr amaci gütmeyen kuruluslar, yüzde 7,3'ü ise hanehalki tarafindan gerçeklestirilmistir. Çevre koruma amaçli kamu ve özel sektör yatirim harcamalari 13,6 milyar TL olarak kayda geçmistir.
Sürdürülebilir çevre hedefleri dogrultusunda yasam döngüsü boyunca olumsuz çevresel etkileri azaltilmis ürün veya hizmetleri tesvik etmek amaciyla olusturulan çevre etiketi sistemi kapsaminda kriteri belirlenmis ürün ve hizmet grubu sayisi 2023 yilinda 12 ye yukseltilmistir.
Bazi Tehlikeli Kimyasallar ve Pestisitlerin Uluslararasi Ticaretinde Ôn Bildirimli Kabul Usulüne Dair Rotterdam Sözlegmesi'nin Türkiye'de etkin bir sekilde uygulanmasi ve AB'nin ilgili Tüzügü'nün Türkiye mevzuatina aktarilmasi amaciyla Bazi Zararli Kimyasallarin Ihracati ve Ithalati Hakkinda Yönetmelik 28 Ocak 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanmistir.
b) Amaç
Sürdürülebilir Kalkinma Amaçlari (SKA) dogrultusunda iklim degisikliginin etkilerine karsi dirençli ve düsük karbonlu bir ekonomiye geçisin saglanmasi, sosyal adalet anlayisiyla çevre ile dogal kaynaklarin korunmasi ve yönetilmesi, toplumun çevreye karsi duyarliligi ve bilincinin artirimasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/Isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| iklim risklerine karsi, uluslararasi iklim degisikligi müzakereleri, Paris Anlasmasi ve Türkiye'nin Ulusal Katki Beyani gerçevesinde ulusal kosullar gözetilerek sera gazi emisyonlarinin azaltimi ve iklim degisikligine uyum eylemlerinin güglendirilmesine yönelik ilgili tüm paydaglarla isbirligi içinde yol haritalari hazirlanacak, mevzuat düzenlemeleri yapilacak ve kurumlar arasi esgüdüm saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.865) | iklim risklerine karsi, uluslararasi iklim degisikligi müzakereleri, Paris Anlasmasi ve Türkiye'nin Ulusal Katki Beyani gerçevesinde ulusal kosullar gözetilerek sera gazi emisyonlarinin azaltimi ve iklim degisikligine uyum eylemlerinin güglendirilmesine yönelik ilgili tüm paydaglarla isbirligi içinde yol haritalari hazirlanacak, mevzuat düzenlemeleri yapilacak ve kurumlar arasi esgüdüm saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.865) | iklim risklerine karsi, uluslararasi iklim degisikligi müzakereleri, Paris Anlasmasi ve Türkiye'nin Ulusal Katki Beyani gerçevesinde ulusal kosullar gözetilerek sera gazi emisyonlarinin azaltimi ve iklim degisikligine uyum eylemlerinin güglendirilmesine yönelik ilgili tüm paydaglarla isbirligi içinde yol haritalari hazirlanacak, mevzuat düzenlemeleri yapilacak ve kurumlar arasi esgüdüm saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.865) |
| Tedbir 865.1. Iklim degisikligiyle ilgili uygulamalarin butuncül bir biçimde ele alindigi temel mevzuat hazirliji tamamlanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Iklim Degisikligi Baskanlii, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Iklim mevzuati hazirliklar tamamlanacaktir. |
| Tedbir 865.2. 2053 net sifir emisyon hedefi dogrultusunda ara dönemler ve ilgili hedefler belirlenerek "Uzun Dönemli Iklim Degisikligi Stratejisi" hazirlanacak ve sera gazi emisyonlarinin azaltimi ve iklim degisikligine uyum hedefleri ile taahhütleri içeren "Ikinci Ulusal Katki Beyani" güncellenecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanlig (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Uzun Vadeli (2024-2053) Gelismenin Stratejisi ve On Ikinci Kalkinma Planiyla uyumlu olarak iklim degiskligine yönelik strateji belgesi hazirlanacaktir. |
| Tedbir 865.2. 2053 net sifir emisyon hedefi dogrultusunda ara dönemler ve ilgili hedefler belirlenerek "Uzun Dönemli Iklim Degisikligi Stratejisi" hazirlanacak ve sera gazi emisyonlarinin azaltimi ve iklim degisikligine uyum hedefleri ile taahhütleri içeren "Ikinci Ulusal Katki Beyani" güncellenecektir. | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar | 2. Enerji sektörüne yönelik iklim degisikligi stratejisi hazirlanacaktir. |
| Tedbir 865.2. 2053 net sifir emisyon hedefi dogrultusunda ara dönemler ve ilgili hedefler belirlenerek "Uzun Dönemli Iklim Degisikligi Stratejisi" hazirlanacak ve sera gazi emisyonlarinin azaltimi ve iklim degisikligine uyum hedefleri ile taahhütleri içeren "Ikinci Ulusal Katki Beyani" güncellenecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligt (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 3. Sanayi sektörüne yönelik iklim degisikligi stratejsi hazirlanacaktir. |
| Tedbir 865.2. 2053 net sifir emisyon hedefi dogrultusunda ara dönemler ve ilgili hedefler belirlenerek "Uzun Dönemli Iklim Degisikligi Stratejisi" hazirlanacak ve sera gazi emisyonlarinin azaltimi ve iklim degisikligine uyum hedefleri ile taahhütleri içeren "Ikinci Ulusal Katki Beyani" güncellenecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 4. Arazi kullanimi, arazi kullanimi degisimi ve ormancilik faaliyetlerine yönelik iklim degisikligi stratejisi hazirlanacaktir. |
| Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Bagkanligy, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 5. Ulastirma sektörüne yönelik iklim degisikligi stratejisi hazirlanacaktir. | |
|---|---|---|
| Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 6. Atrk sektörüne yönelik iklim degisikligi stratejisi hazirlanacaktir. 7. Binalara yönelik iklim degisikligi stratejisi hazirlanacaktir. 8. Ikinci Ulusal Katki Beyaninin hazirlik çalismalari yürütülecektir. | |
| Tedbir 865.3. "Paris Anlasmasi" hedeflerine ulasmak amaciyla sera gazi emisyonlarini azaltmak, iklim degisikligine uyum ve iklim degisikligi ile mücadele kapsaminda atilacak adimlari ortaya koymak üzere strateji ve eylem planlari hazirlanacak ve uygulamaya gegirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), Iklim Degisikligi Baskanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Uzun Vadeli (2024-2053) Gelisme Stratejisi ve On Ikinci Kalkinma Planiyla uyumlu Ulusal Iklim Degisikligine Uyum Stratejisi ve Eylem Plani (2023- 2030) hazirlanacak, izleme ve degerlendirme mekanizmasi olusturulacaktir. 2. Yerel Iklim Degisikligi Eylem Planlarinin hazirlanmasina ve izlenmesine iliskin ilke ve yontemleri igeren teknik kilavuz hazirlanacaktir. |
| Kaynaklarin verimli kullanimini saglamak üzere döngüsel ekonomiye geçis çerçevesinde sürdürülebilir üretim ve tüketim kaliplari hayata geçirilecektir. (Kalkinma Plani p.866) | Kaynaklarin verimli kullanimini saglamak üzere döngüsel ekonomiye geçis çerçevesinde sürdürülebilir üretim ve tüketim kaliplari hayata geçirilecektir. (Kalkinma Plani p.866) | Kaynaklarin verimli kullanimini saglamak üzere döngüsel ekonomiye geçis çerçevesinde sürdürülebilir üretim ve tüketim kaliplari hayata geçirilecektir. (Kalkinma Plani p.866) |
| Tedbir 866.1. Sürdürülebilir tüketim ve üretime iliskin mevcut en iyi çevresel uygulamalarin yayginlastirilmasina yönelik calismalar | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar | 1. Ulusal Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim Eylem Plani hazirlanarak izlemeye iliskin mekanizma olusturulacaktir. |
| yürütulecektir. Tedbir 866.3. Tüm atiklarin insan sagligina ve çevreye olan zararli etkilerinin en aza indirilebilmesi igin havaya, suya ve topraga salimina iliskin gerekli tedbirler alinacaktir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. En iyi tekniklerle endüstriyel emisyonlarin yönetimi ikincil mevzuat hazirlanacaktir. |
| Tedbir 866.4. Deniz çöplerine sebep olan atiklarin kaynaginda önlenmesi ve mevcut deniz çöplerinin deniz çevresine zararinin engellenmesi amaciyla çalismalar yürütülecektir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), Tarim ve Orman Bakanligi, Ulasturma ve Altyapi Bakanligi, Yerel Yönetim, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Deniz çöpleri yönetimine iliskin mevzuat gözden geçirilecektir. 2. Denizlerdeki petrol ve diger zararli maddelerin salimindan kaynaklanan büyük çapli kirliliklere karsi etkin müdahalenin saglanmasi amaciyla 5312 sayili Kanun kapsaminda hazirlanan ulusal ve bölgesel acil müdahale planlari |
| Tedbir 866.5. Çevre etiketi sistemi yayginlastirilacak, çevre dostu ürün ve hizmetlerin rekabet gücü artirilacaktir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S) | güncellenecektir. 1. 15 ürün ve hizmet grubunda çevre etiketi kriteri gelistirilecektir. |
| Kimyasallarin insan sagligi ve çevreye olan etkilerini en aza indirecek sekilde etkin yönetimi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.867) | Kimyasallarin insan sagligi ve çevreye olan etkilerini en aza indirecek sekilde etkin yönetimi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.867) | Kimyasallarin insan sagligi ve çevreye olan etkilerini en aza indirecek sekilde etkin yönetimi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.867) |
| Tedbir 867.1. Bütüncül kimyasallar yönetimiyle yasam döngüsü boyunca kimyasallarin insan sagligi ve çevreye olan olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi saglanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Sakanive Teknoloji | 1. Kimyasallarin çevreye olan zararlarinin en aza indirilmesi igir mevzuat güncellenecektir. |
| Yegil dönüsüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunmasi için ulusal karbon fiyatlandirma araçlari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.869) | Yegil dönüsüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunmasi için ulusal karbon fiyatlandirma araçlari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.869) | Yegil dönüsüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunmasi için ulusal karbon fiyatlandirma araçlari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.869) |
|---|---|---|
| Tedbir 869.1. Ulusal Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) nin kurulmasina yönelik mevzuat ve diger altyapi hazirliklari tamamlanarak sistem uygulamaya geçirilecektir. | BIST (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Ilkilm Degisikligi Baskanliäi, SPK | 1. ETS sisteminin kapsami, uygulanmasi ve piyasa igleyigine iliskin usul ve esaslarin belirlenmesine yonelik teknik çalismalar yürütülecektir. |
| Çevresel veri setleri ve göstergelerin uluslararasi standartlara uygun olarak düzenli bir sekilde üretimi ve paylagimi saglanacak, izleme ve degerlendirme sistemleri gelistirilecektir. | Çevresel veri setleri ve göstergelerin uluslararasi standartlara uygun olarak düzenli bir sekilde üretimi ve paylagimi saglanacak, izleme ve degerlendirme sistemleri gelistirilecektir. | Çevresel veri setleri ve göstergelerin uluslararasi standartlara uygun olarak düzenli bir sekilde üretimi ve paylagimi saglanacak, izleme ve degerlendirme sistemleri gelistirilecektir. |
| (Kalkinma Plani p.871) Tedbir 871.2. Tüm alici ortamlardaki çevresel izleme verilerinin degerlendirilmesi ve yönetimine yönelik altyapi gelistirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Ticaret Bakanligi | 1. Sürekli Izleme Merkezinde modül sayisi 6'ya gikarilacaktir. |
| Karasal ve denizel ekosistemler ile ekosistem hizmetlerinin korunmasi, iyilestirilmesi ve sürdürülebilir kullanimi ile biyolojik gesitliligin korunmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.872) | Karasal ve denizel ekosistemler ile ekosistem hizmetlerinin korunmasi, iyilestirilmesi ve sürdürülebilir kullanimi ile biyolojik gesitliligin korunmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.872) | Karasal ve denizel ekosistemler ile ekosistem hizmetlerinin korunmasi, iyilestirilmesi ve sürdürülebilir kullanimi ile biyolojik gesitliligin korunmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.872) |
| Tedbir 872.1. Karasal ve denizel korunan alanlar artirilacak, karbon yutak alanlari genisletilecektir. | Çevre Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), Tarm ve Orman Bakanligi | 1. Potansiyel dogal sit alanlari arastinilacaktir. 2. Denizlerin koruma statülerine iliskin deniz koruma alani mevzuati hazirlanacaktir. 3. Ülke genelinde yeni özel çevre koruma bölgelerinin tespit edilmesine yönelik çalismalara devam edilecektir. |
| Tedbir 872.2. Ekolojik sürekliligi, ekosistem bütünlügünü ve biyolojik çesitliligi korumaya yönelik canlilarin barinma ve beslenme amaciyla kullanabilecegi korunan alanlar ve dogal yasami destekleyen diger alanlar arasinda baglantiyi saglayan ekolojik koridorlar belirlenecektir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanlig (S), Tarim ve Orman Bakanligi | 1. Tüm bölgelerde ekolojik koridor güzergahlari belirlenerek korunan alanlar arasinda baglanti saglamaya yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 872.3. Alanlarin etkin bir sekilde korunmasi ve yönetilmesi amaciyla korunan alanlar için planlama, projelendirme ve uygulama çalismalari yürütülecektir. | Çevre Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanlig (S), Tarim ve Orman Bakanligl | 1. Íki korunan alanda yönetim plani hazirlanacaktir. 2. Üs korunan alanda biyocesitilik arastirma projesi yapilacaktir. |
| Tedbir 872.4. Tahrip olmus ekosistemlerin iyilestirilmesine yönelik çabalar artirilacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Tarim ve Orman Bakanligl | 1. Deniz çayirlarinin yayilim alanlarinin belirlenmesine yönelik projeler yürütülecektir. |
| Tedbir 872.5. Nesli tehlike altinda olan ve koruma altina alinan yaban hayvanlarinin üretimi ve uygun dogal alanlara yerlestirilmesine iliskin envanter ve izleme çalismalari yapilacak, av ve yaban hayatinin sürdürülebilir yönetimi saglanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Nesli tehlike altinda olan ve koruma altina alinan yaban hayvanlarinin üretimi, yaban hayvani üretme istasyonlarinda sürdürülecektir. 2. Yaban hayati gelistirme sahalarinda envanter tespiti yapilacaktir. |
| Tedbir 872.6. Iklim degisikliginin biyolojik çesitilik, ekosistem hizmetleri ve arazi tahribati üzerindeki etkilerinin belirlenebilmesi için arastirma, izleme ve degerlendirme faaliyetleri sürdürülecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Tarim ve Orman Bakanligi | 1. Iklim degisikliginin özel çevre koruma bölgelerinde denizel ve karasal ekosistemler üzerindeki etkilerinin arastirilmasi ve uyum kapasitesinin artirilmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 872.7. Genetik kaynaklarin toplanmasi, saklanmasi ve sürdürülebilirliginin saglanmasi için arazi ve tohum gen bankalarinda korunan bitki ve tohum çesidi ile sayisi artirilacak, Ar-Ge calismalari yürütülecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | 1. Bitki genetik kaynaklarinin kayit altina alinmasi ve sürdurulebilir kullanimina yonelik projeler yurütulecektir. 2. Arazi ve tohum gen bankalarinda korunan bitki ve tohum örneklerinde artis saglanacaktir. 3. Genetik kaynaklarin karakterize edilmesine yönelik çalismalarda yeni teknolojilerin kullanimi yayginlastirilacaktir. |
|---|---|---|
| Hava kirliliginin önlenmesi ve kalitesinin iyilestirilmesi için hava kalitesi yönetim uygulamalari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.873) | Hava kirliliginin önlenmesi ve kalitesinin iyilestirilmesi için hava kalitesi yönetim uygulamalari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.873) | Hava kirliliginin önlenmesi ve kalitesinin iyilestirilmesi için hava kalitesi yönetim uygulamalari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.873) |
| Tedbir 873.1. Sanayi, enerji ve ulastirma sektörlerinden kaynaklanan hava kirliliginin önlenmesi ve kalitesinin iyilestirilmesine yönelik hava kalitesi yönetim uygulamalari etkinlestirilecek ve emisyonlarin kontrolü saglanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Yerel Yonetimler | 1. Yerel düzeyde hazirlanan kirlilik haritalari dikkate alinarak kaynak bazli azaltim planlari hazirlanacaktir. |
| Tedbir 873.2. Hava kalitesi izlenmesine yonelik altyapi güçlendirilecek, bilgi ve iletisim teknolojileri kullanilarak envanter ve modellemeye yönelik kapasite gelistirilecek ve arastirmalar yapilacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanlig (S) | 1. Ulusal Hava Kalitesi Izleme Aginda yer alan istasyon sayisi artirilacaktir. 2. Hava kalitesinin iyilestirilmesi igin isitma kaynakli hava kirliliginin azaltilmasiyla ilgili mevzuat güncellenecektir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | | | |2022 | 2023(1) |2024(2) |
|------------------------------------------------------------------------------------|---------|-------|-------|----------------------------|
| Hava Kalitesi Izleme Agindaki Istasyon Sayisi (Kümülatif) | Adet | 365 | 380 | 382 |
| Karasal Korunan Alanlarin Ülke Yüzölçümüne Orani | Yüzde | 7,7 | | 8,0 |
| Çevre Etiket Sistemi Kapsaminda Belirlenen Ürün ve Hizmet Grubu Sayisi (Kümülatif) | Adet | | 12 | 15 |
| Planli Birlesik Çevre Denetimi Sayisi | Adet | 2 060 | 2 165 | 2 200 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Program
2.4.6. Kentsel Altyapi
a) Mevcut Durum
içme ve kullanma suyu sebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna orani 2023 yili itibariyla yüzde 99 seviyesindedir. Yerlesime yeni açilan alanlar ve mevcut sebekelerin yenileme ve bakim çalismalari disinda igmesuyu sebeke insaati ihtiyaci azalirken igmesuyunu aritma ihtiyaci artmistir. Kanalizasyon sebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna orani 2022 yilinda yüzde 91 seviyesindeyken Eylül 2023 itibariyla yüzde 95'tir.
Su ve Kanalizasyon Programindan (SUKAP) faydalanan proje sayisi Eylül 2023 itibariyla 1.510'a ulagmis olup 1.345 proje tamamlanmis ve 165 proje devam etmektedir.
2011-2023 döneminde 2024 yili fiyatlariyla toplam 74,4 milyar TL hibe ve uygun sartlarla 110,9 milyar TL kredi ILBANK araciligiyla belediyelere proje karsiligi tahsis edilmistir.
Tarim ve Orman Bakanligi verilerine göre, igmesuyu temin ve dagitim sistemlerindeki su kayip orani ülke genelinde 2022 yilinda yüzde 33,5 iken 2023 yilinda yüzde 30 olarak hesaplanmistir. Su temin sistemindeki kayip ve kaçaklar azaltilarak iklim degisikligi ve kurakligin etkilerine kargi su kaynaklarinin verimli kullanilmasina yönelik çalismalar devam etmektedir. Bu dogrultuda, su kaynaklarinin sürdürülebilirliginin saglanmasi ve gelecek nesillere aktarilmasi amaciyla Ulusal Su Verimliligi Seferberligi baslatilmistir. Bu kapsamda su verimliligi konusunda yol haritasi mahiyeti tasiyan Degisen Iklime Uyum Çerçevesinde Su Verimliligi Strateji Belgesi ve Eylem Plani (2023-2033) 4 Mayis 2023 tarihli Resmî Gazete'de 2023/9 Sayili Cumhurbaskanligi Genelgesi eki olarak yayimlanarak yürürlüge girmistir.
Ülkemizde yer alan 25 havzadan 11 havza için Nehir Havza Yönetim Planlari tamamlanmis olup kalan havzalarda çalismalara devam edilmektedir. Alti havzada Sektorel Su Tahsis Planlari onaylanmis olup eylem planlari ile takibi saglanmaktadir. Su kalitesi ve miktarinin izlenmesine yönelik çalismalar 18 havzada tamamlanmistir.
Yagmur suyu ve gri suyun yeniden kullanim alternatiflerinin, uygulama analizlerinin ve tip projelerin hazirlanarak kurumlarla paylagildigi su kaynaklarinda iklim degisikligine uyum çalismalari tamamlanmistir. 2023 yilinda baslatilan Su Döngüselligi ve Verimliligin Arttirilmasi Projesi ülkemizin su kitligi ve kirliligi ile iliskili artan riskleri azaltacak ve sulama için su hizmetleri sunumunu sürdürülebilir hale getirecek uygun iklim degisikligi azaltma ve uyum önlemleri yoluyla iklim degisikligine karsi direnci saglama çabalarini destekleyecektir. Ülkemizde birçok alanda hissedilmeye baslanan iklim degisikligi ile ilgili daha etkin mücadele edebilmek maksadiyla iklim projeksiyonlari dogrultusunda su potansiyelinin havzalar ölçeginde degisiminin tespit edilerek sektörlere etkisinin belirlenecegi iklim degisikliginin su kaynaklarina etkisi çalismalarina baglanacaktir.
Depremler sonrasinda bölgede igme suyu ve kanalizasyon altyapisinin yeniden insasi amaciyla deprem illerinde kullanilmak üzere dis finansman kredi saglanmis olup iLBANK araciligiyla belediyeleri borçlandirmadan yürütülecek Türkiye Deprem Sonrasi Iyilegme ve Yeniden Imar Projesi baglatilmistir.
Belediyelerin teknik ve ekonomik imkänlarinin kisitli olmasi sebebiyle atiksu aritma tesislerinin insa ve isletilmesinde kamu özel isbirliginin bir alternatif olarak kullanilabilmesi amaciyla, 15 Haziran 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan düzenleme ile 3996 sayili Bazi Yatirim ve Hizmetlerin Yap-Islet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptirilmasi Hakkinda Kanuna eklenen ek maddenin uygulanmasina yönelik hazirlanan yönetmelik çalismalari devam etmektedir.
TÜIK verilerine göre 2020 yilinda toplanan evsel nitelikli atrk miktari yaklagik 32,3 milyon tondur. Mevcut atik yönetim planlarinin sifir atik yönetim plani ile uyumlu hale getirilmesi, ayri toplama verimliliginin kaynaginda artirilmasi ve yayginlastinilmasi, geri kazanim ve bertaraf yontemlerinin belirlenmesi amaciyla 2023-2035 yillarini kapsayacak Ulusal Atik Yonetimi ve Eylem Plani revizyonu calismalari baglatilmistir. Ayrica, daha verimli kaynak ve atik yönetimine katkida bulunacak Ulusal Döngüsel Ekonomi Eylem Plani hazirlanmasi calismalarina baglanmistir.
2023 yili üçüncü çeyregi itibariyla isletmede olan düzenli depolama tesisi sayisi 93'e yükselmis olup bu tesislerle 1.241 belediyede 71,9 milyon nüfusa hizmet verilmektedir.
2016 yilinda 2 yakma ve 56 tibbi atik sterilizasyon tesisi bulunurken bu tesislerin sayisi sirasiyla 2023 yili Ekim ayi itibariyla 3 ve 68 olmustur.
Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanliginin 28 Subat 2023 tarihinde yayimlanan 2021 yili Ambalaj Bültenine göre yaklagik 9,7 milyon ton ambalaj üretilmis, 4 milyon ton ambalaj ise piyasaya sürülmüstür. Diger taraftan Ambalaj Atiklarinin Kontrolü Yönetmeligi ile Sifir Atik Yönetmeligi hükümleri esas alinarak sifir atik yönetim sisteminin uygulanmasina ve il Sifir Atik Yönetim Sistemi Planlarina uygun olarak toplanmasina yönelik düzenleme yapilmistir.
2023 yili üçüncü çeyregi itibariyla 423 Tehlikeli Atik Geri Kazanim Tesisi ve 11 adet 1. Sinif Düzenli Depolama Tesisi, 105 yakma ve beraber yakma tesisi bulunmaktadir.
Kati atik yönetiminde öncelikle üretilen atik miktarinin azaltilmasi ve atigin kaynakta ayristirilarak toplamaya hazir hale getirilmesi için hanehalklarinin bilinglendirilmesi çalismalari ile yerel yönetimlerin atigin kaynakta ayri toplanmasina iligkin kapasitesinin artirilmasi faaliyetleri devam etmektedir.
Belediyeler kati atik yönetiminde toplama, tagima ve bertaraf konusunda önemli gelismeler kaydetmis olup bu tesislerin çevresel sorunlara yol açmamasi için usulüne uygun olarak isletilmesi ve düzenli olarak denetlenmesi galismalari sürdürülmektedir. Düzenli depolama tesisi sayisi artmakla birlikte faaliyetteki tesislerin dolan kapasitesinin artirilmasi için ilave depolama alani ve ön islem tesislerinin yapimina devam edilmektedir. Ayrica düzensiz döküm sahalarinin rehabilitasyonu ve kirsal alanda kati atiklarin yönetimiyle ilgili çalismalar yürütülmektedir. Kati atik yönetiminde belediyelerin zamani ve finansman kaynaklarini daha verimli kullanmalari amaciyla mahalli idare birlik modelinin etkinliginin artirilmasi önemli görülmektedir. Bu yöntemle yürütülen kati atik projelerinin sayisi artmakla birlikte kurulan tesislerin daha iyi igletilmesi ihtiyaci bulunmaktadir.
Belediye atiklarinin insan ve çevre sagligina etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçeklestirilmesi amaciyla belediyelerin finanse etmekte zorlandiklari kati atik projelerinin desteklenmesi için 2017 yilinda baslatilan Kati Atik Programi (KAP) kapsaminda Eylül 2023 itibariyla onbes aktarma istasyonu uygulama projesi hazirlanmasi, bes adet aktarma istasyonu yapimi, alti düzenli depolama lotu yapimi, onbir düzenli depolama tesisi uygulama projesi hazirlanmasi isleri tamamlanmis; iki aktarma istasyonu yapimi, iki entegre atik yönetim tesisi yapimi, iki entegre atik yönetim tesisi uygulama projesi hazirlanmasi, bir on iglem tesisi ve bir yeni lot uygulama projesi hazirlanmasi igleri devam etmektedir.
Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi tarafindan yürütülen Sifir Atik Projesi kapsaminda Haziran 2017-Ekim 2023 döneminde 172 bin bina ve yerleskede Sifir Atik Yönetim Sisteminin uygulanmasina baglanmistir. Ayni dönemde sifir atik uygulamalari hakkinda 19,5 milyon kisiye egitim verilmistir. Sifir atik yönetim sisteminin idari, mali ve teknik unsurlari açisindan tasarim ve planlama kriterlerini, degerlendirme unsurlarini ve uygulama esaslarini belirlemek; sistemin gelistirilmesi, iyilestirilmesi ve yayginlastirilmasina yönelik çalismalari düzenlemek amaciyla 11 kilavuz hazirlanmistir. Diger taraftan yerel ölçekte strateji belirlemek, kisa ve uzun vadeli hedefler koymak amaciyla 81 ilin Il Sifir Atik Yönetim Planlari hazirlanmistir. Ekim 2023 itibariyla belediye hizmet alani igerisinde sifir atik yönetim sistemini kurarak Temel Seviye Sifir Atik Belgesi alan belediye sayisi 122'ye ulasmistir.
Sifir atik uygulamasinin bagladigi 2017 tarihinden itibaren 25,4 milyon ton kagitkarton, 6,6 milyon ton plastik, 2,6 milyon ton cam, 0,7 milyon ton metal ve 10,2 milyon ton organik ve diger geri dönüstürülebilir atiklar olmak üzere toplam 45,5 milyon ton geri kazanilabilir atik, lisans almis isletmelerce islenerek ekonomiye kazandirilmistir. Proje baglangicinda yüzde 13 olan geri kazanim orani, 2021 yili itibariyla yüzde 27,2'ye ve 2022 yilinda yüzde 30,1'e çikarilmis olup 2023 yili sonu itibariyla bu oranin yüzde 35'e gikarilmasi hedeflenmektedir.
Plastik posetlerin ücretlendirilmeye baslandigi 2019 yilindan 2022 yilina kadar olan sürecte plastik poset kullanimi yüzde 62,5 oraninda azalmis olup plastik poset kaynakli 760 bin ton plastik atigin olusumu engellenmistir. Bu azalmayla plastik poset üretimi için gerekli plastik hammadde ithalati düsmüs ve 5,24 milyar TL tasarruf edilerek 31.500 ton sera gazi salimi engellenmistir. Ayrica, toplumda konuya iliskin bilgi ve farkindalik seviyesi olugmus ve çok kullanimlik çanta ve benzeri ürünlerin kullanimi yayginlagmistir.
Atik yaglar, atik pil ve akümülatörler, ömrünü tamamlamis lastikler, elektrikli ve elektronik esya atiklari, bitkisel atik yaglar, hafriyat topragi, ingaat ve yikinti atigi, ömrünü tamamlamis araçlar gibi özel atiklarin toplanmasi, taginmasi, geri kazanimi ve bertarafina yönelik egitim, bilinglendirme ve mevzuat çalismalari devam etmektedir.
Genel hayata etkili afet bölgesi ilan edilen alanlarda enkaz kaldirma faaliyetleri Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanliginin teknik destegiyle AFAD koordinasyonunda valiliklerce yapilmaktadir. Hasar tespit sonuglari dogrultusunda yikik, acil yrktirilacak ve agir hasarli yapilarin Ekim 2023 itibariyla yüzde 55'nin enkaz kaldirma islemleri tamamlanmistir. Geri kazanilabilir atiklar yikinti atiklari içerisinden ayrilmakta ve çevre lisansli tesislere gönderilerek geri kazanimi saglanmaktadir. Tehlikeli atiklarin ise belirlenen geçici depolama alanlarinda usulüne uygun ayristinlip çevre lisansli tesislerde bertaraf edilmektedir.
Ulkemizde toplu tasimanin ve motorsuz ulagim türlerinin gelistirilerek kentiçi ulasimda yasanan trafik sikisikliginin ve buna bagli olarak ortaya gikan zaman kaybi, yakit tüketimi ile çevre ve gürültü kirliligi sorunlarinin azaltilabilmesi amaciyla önemli yatirimlar yapilmaktadir. Trambüs, elektrikli otobüs gibi emisyon üretmeyen toplu tasima araçlarinin yani sira tramvay, metro gibi rayli sistem araçlarinin kullanimi yayginlasmaktadir. Ekim 2023 itibariyla 12 büyükgehirde Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Eskigehir, Gaziantep, Istanbul, Izmir, Kayseri, Kocaeli, Konya ve Samsun rayli sistemlerle toplu tasima hizmeti verilmektedir.
Basta tamamlanan Istanbul Havalimani-Kagithane ve Basaksehir-Kayasehir hatlari olmak üzere, 2023 yilinda hizmete alinmasi beklenen diger rayli sistem hatlariyla birlikte Istanbul'da rayli sistem hat uzunlugunun yüzde 22 artis göstererek 321 km'ye ulasmasi beklenmektedir. Ayrica, Ankara'da AKM-Gar-Kizilay Metro Hatti ile Kayseri'de AnafartalarYHT Tramvay Hatti hizmete açilmistir.
Ulastirma ve Altyapi Bakanliginca yapim çalismalarina devam edilen BakirköyBahçelievler-Kirazli, Halkalr-Istanbul Yeni Havalimani Metro Hatti ve Kocaeli Sehir Hastanesi Tramvay Hatti projeleriyle birlikte 2024 yili sonuna kadar yaklagik 43,5 km'lik kentiçi rayli sistem hattinin hizmete açilmasi planlanmaktadir.
b) Amaç
Kentsel altyapida saglikli ve güvenilir igme ve kullanma suyuna erigimin saglandigi, atiksu ile kati atiklarin insan ve çevre sagligina etkilerinin en aza indirildigi, kentiçi ulagimda ise maliyet etkin, temiz ve enerji verimli, tum bireyler igin kolay erigilebilir, modlar arasi güçlü baglantinin saglandigi sürdürülebilir sistemlerin olusturulmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütulecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Su kaynaklarinin koruma kullanma dengesi gözetilerek sürdürülebilir, bütüncül, etkin ve verimli sekilde yönetimi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.875) | Su kaynaklarinin koruma kullanma dengesi gözetilerek sürdürülebilir, bütüncül, etkin ve verimli sekilde yönetimi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.875) | Su kaynaklarinin koruma kullanma dengesi gözetilerek sürdürülebilir, bütüncül, etkin ve verimli sekilde yönetimi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.875) |
| Tedbir 875.1. Etkin su kaynaklari yönetimi isin su kanunu cikarilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Su yonetimine iliskin mevzuat hazirliklari tamamlanacaktir. |
| Tedbir 875.3. Su Yönetimi Koordinasyon Kurulu ile havza kurullari ve il su kurullarinin daha etkin hale getirilmesi saglanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligr (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Ulusal Su Kurulu, Havza ve il Su Kurullarinin gorev ve sorumluluklarina iligkin mevzuat düzenlemesi yapilacaktir. 2. Yerel kurullar basta olmak üzere, etkin paydas katiliminin saglanmasina yönelik havza bazinda çalistaylar düzenlenecektir. |
| Su kaynaklarina yönelik veri setleri niteliksel ve niceliksel olarak iyilestirilecek ve veriye dayali planlama yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.876) | Su kaynaklarina yönelik veri setleri niteliksel ve niceliksel olarak iyilestirilecek ve veriye dayali planlama yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.876) | Su kaynaklarina yönelik veri setleri niteliksel ve niceliksel olarak iyilestirilecek ve veriye dayali planlama yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.876) |
| Tedbir 876.1. Ilgili tüm kurum ve kuruluglarca güncel veri temin edilerek Ulusal Su Bilgi Sisteminin etkinligi artirilacak, mevzuat altyapisi güçlendirilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | 1. Ulusal Su Bilgi Sistemi Gelistirme ve Bakim-Onarim projesi tamamlanacaktir. |
| Tedbir 876.2. Mevcut bilgi ve karar destek sistemleri ile çevresel altyapi tesislerindeki ekipmanlarda yerli üretim tegvik edilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligr (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi | 1. Yerli üretimin desteklenmesine yönelik tesvik modeli çalismalari baslatilacaktir. |
| Iklim degisikliginin su kaynaklarina etkileri tespit edilecek ve iklim degisikligine | Iklim degisikliginin su kaynaklarina etkileri tespit edilecek ve iklim degisikligine | Iklim degisikliginin su kaynaklarina etkileri tespit edilecek ve iklim degisikligine |
| Tedbir 877.1. Iklim degisikligiyle ilgili çevresel faktörlerin su kaynaklari üzerindeki etkileri izlenecektir. | uyum saglanmasina yönelik faaliyetler yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.877) Tarim ve Orman Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Iklim Degisikliginin Su Kaynaklarina Etkisi Projesi Faz 2 çalismalarina baglanacaktir. |
| Tedbir 877.2. Türkiye genelinde iklim degisikliginin su kaynaklarina etkileri güncel veri setleri ve senaryolar kullanilarak belirlenecektir. | Tarim ve Orman Bakanligr (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Küresel iklim degisikligi ve bölgesel iklim degisikligi modelleri analiz edilerek ülkemize uygun olan modeller belirlenecektir. |
| Su kaynaklari miktar, kalite ve ekosistemler açisindan korunacak ve iyilestirilecektir. | Su kaynaklari miktar, kalite ve ekosistemler açisindan korunacak ve iyilestirilecektir. | Su kaynaklari miktar, kalite ve ekosistemler açisindan korunacak ve iyilestirilecektir. |
| (Kalkinma Plani p.878) Tedbir 878.1. Kalite ve toplam su potansiyeli bilgilerini igeren su kaynaklari envanteri olusturulacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | 1. Havza, alt havza ve iller bazinda mevcut durum su potansiyeli ve sektörlerin su kullanim miktarlarinin tespit edilmesi calismalari tamamlanacaktir. 2. Ulusal Izleme Agi kapsaminda dört havzada su kalitesi ve miktarinin izlenmesine yönelik galismalara baglanilacaktir. |
| 3. Su kalitesi ve miktarina yönelik izleme çalismalari sonucunda tüm kurumlarca elde edilen verilerin Ulusal Su Bilgi Sistemine aktarlmasi saglanacaktir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 878.4. Ruhsatsiz su kullanimi ve izinsiz desarjlar engellenecek, cezai yaptirimlar caydiria hale getirilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Yer alti suyu arama belgesine iliskin mevzuat düzenlemesi yapilacaktir. |
| Tedbir 878.5. Su tahsisinde arz-talep dengesi gözetilerek suyun en faydali gekilde kullanimina yönelik sektörel tahsis planlamasi yapilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Su kaynaklannin kalite ve miktar olarak korunmasi ve sürdürülebilirliginin saglanmasi maksadiyla sektörel su tahsis planlari bes havzada baslayacaktir. |
| Tedbir 878.6. Atiksu aritma tesislerinin yapimi ve isletilmesinde denetim, teknik bilgi ve kapasite eksikligi gibi mevcut engellerin giderilmesine yönelik çalismalar hizlandirilacak, standartlara uygun isletilmesine iliskin destek mekanizmalari ve atiksu aritma tesisi çamuru bertarafi kapsaminda alternatif sistemler gelistirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S) | 1. Aritma Çamuru Eylem Plani ve Aritma Çamuru Yönetim Plani Genelgesinin yayimlanmasina yönelik çalismalar tamamlanacaktir 2. Atiksu aritma tesisi tesi sorumlularina yönelik olarak belgelendirme çalismalari tamamlanacaktir. |
| Tedbir 878.8. Döngüsel ekonomi kriterleri de dikkate alinarak ülkemize özgü atiksu aritma tesisi tasarim normlari ve kriterleri belirlenecek, tasarim yazilimi gelistirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S) | 1. Atiksu aritma tesislerinin döngüsel ekonomi yaklasimiyla uyumlu, kaynak ve enerji verimliligini hedefleyen ülkemize özgü tasarim normlarinin ve kriterlerinin belirlenmesine yönelik çalismalar tamamlanacaktir |
| Suyla ilgili kurum ve kuruluslarin finansman yapilari iyilestirilecek ve isletme | Suyla ilgili kurum ve kuruluslarin finansman yapilari iyilestirilecek ve isletme | Suyla ilgili kurum ve kuruluslarin finansman yapilari iyilestirilecek ve isletme |
| sorunlar giderilecektir. (Kalkinma Plani p.879) Tedbir 879.1. Finans, bütçe ve isletme su tarifeleriyle ilgili düzenleyici bir yapi olusturulacak ve suyun gelecekteki varligi dikkate alinarak verimli kullanimi tesvik edecek fiyatiandirma sistemine gegilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | 1. Suyun tam maliyet, kullanan öder, kirleten öder presiplerini dikkate alarak fivatlandirilmasina iliskin çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 879.2. Su teminindeki enerji maliyetlerinin azaltilmasina yönelik faaliyetler desteklenecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | 1. Igme suyu ve atik su artma tesislerinde yenilenebilir enerji kullanim potansiyeli belirlenecektir. |
| Suyun verimli kullanimi saglanacak, gelir getirmeyen su kullaniminin en aza indirilmesi için gerekli tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkinma Plani p.880) | Suyun verimli kullanimi saglanacak, gelir getirmeyen su kullaniminin en aza indirilmesi için gerekli tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkinma Plani p.880) | Suyun verimli kullanimi saglanacak, gelir getirmeyen su kullaniminin en aza indirilmesi için gerekli tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkinma Plani p.880) |
|---|---|---|
| Tedbir 880.1. Degisen Iklime Uyum Çerçevesinde Su verimliligi Strateji Belgesi ve Eylem Planinda tanimlanan eylemlerin hayata gegirilmesi saglanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Su verimliligi sistem kurulumu ve belgelendirmesi konusunda mevzuat çalismalan tamamlanacaktir. 2. Su verimliligi eylem planinindaki eylemlerin sorumlu ve ilgili kurumlarca donemsel raporlanmasin teminen bilgilendrime ve yönlendirme toplantilari |
| Tedbir 880.2. Ekonomik kaçak seviyesi indeksleri kullanilarak suyun gergek degeriyle su kayip orani ve gelir getirmeyen su hedefleri belirlenecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | yapllacaktr. 1. Mevcut sebeke özellikleri, su üretim maliyeti ve su satis bedeli gibi parametreler kullanilarak kaybin ekonomik seviyesi belirlenecektir. |
| Tedbir 880.3. Beledivelerin kayip kaçakla mücadeleye yönelik faaliyetleri desteklenecektir. | Tarim ve Orman Bakanligr (S) | 1. Belediye Su Kardesligi uygulamalari kapsaminda isbirligi çalismalarina devam edilerek belediyeler arasinda bilgi ve tecrube paylasimi saglanacaktir 2. 4 Aralik Dünya Su Kayiplari Gününde su kayiplari etkinligi ve çalistayi düzenlenerek belediyeler arasinda bilgi ve tecrübe paylasimi saglanacaktir. |
| Tedbir 880.4. Sanayide mevcut en iyi tekniklere geçilerek su verimliligi artinilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi | 1. Sanayide su verimliliginin artirilmasi yönelik su verimliligi eylem planinda belirlenen bes strateji ve 12 eylemde calismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 880.5. Deniz suyunun aritilmasi, yagmur suyu hasadi ve gri suyun yeniden kullanimi gibi hususlarda mevzuat altyapisi gelistirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), DSi | 1. Aritilmis sularin tekrar kullanmina iliskin iki fizibilite çalismasi tamamlanarak uygulamaya geçilecektir. 2. Alternatif su kaynaklarinin yayginlastirilmasi kapsaminda ARGE ve egitim faaliyetleri desteklenecektir. |
| Tedbir 880.6. Yerel yönetimlerin su bütçelerini olusturmasi saglanacak, su dengesi ve kayiplarin belirlenmesine yönelik çalismalar yapilacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanlig | 1. Yerel yönetimler su bütgesi olusturulmasi konusunda desteklenecektir. |
| Katr atik yönetiminin döngüsel ekonomi ilkeleri gözetilerek etkinlestirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.881) | Katr atik yönetiminin döngüsel ekonomi ilkeleri gözetilerek etkinlestirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.881) | Katr atik yönetiminin döngüsel ekonomi ilkeleri gözetilerek etkinlestirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.881) |
| Tedbir 881.1. Ulusal Döngüsel Ekonomi Eylem Plani hazirlanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, Yerel Yönetimler | 1. Ulusal ölgekte döngüsel ekonomi ilkelerinin etkin sekilde uygulanabilmesini teminen eylem plani hazirlanacaktir. |
| Tedbir 881.2. Atrk yönetiminin her alaninda veri tabani olusturulacak, izleme sistemi gelistirilecek ve çevrimiçi veri giris sistemlerinin uyumu saglanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, Yerel Yönetimler | 1. Atiklarin izlenmesi, raporlanmasi ve denetlenmesinin etkin olarak saglanabilmesi amaciyla veri tabani olusturulacak, izleme sistemi gelistirilecek ve veri giris sistemleri uyumlu hale getirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 881.3. Döngüsel ekonomiye geçis kapsaminda atrk yönetimine iliskin beseri ve teknik kapasitenin olusturulmasi amaciyla programlar düzenlenecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, Yerel Yönetimler | 1. Atik yönetimine iliskin çalismalarin verimliliginin artinilmasi için egitim faaliyetleri yürütülecektir. |
| Tedbir 881.4. Geri kazanilmis ikincil ürüne ait teknik standartlar gelistirilecek, tesvik ve yönlendirme mevzuati iyilestirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, Yerel Yönetimler | 1. Geri kazanilmis ikincil ürüne ait standartlarin gelistirilmesi, tesvik ve yönlendirme sisteminin iyilestirilmesi amaciyla mevzuat degisikliklerini de içeren galismalar yurutulecektir. |
| Sifir atik uygulamalari yayginlastirilacak, atrklarin geri dönüsümünde toplumun bilinçlendirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.882) | Sifir atik uygulamalari yayginlastirilacak, atrklarin geri dönüsümünde toplumun bilinçlendirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.882) | Sifir atik uygulamalari yayginlastirilacak, atrklarin geri dönüsümünde toplumun bilinçlendirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.882) |
| Tedbir 882.1. "Sifir Atik Projesi" kapsaminda egitim farkindalik faaliyetleri gerçeklestirilecek ve egitimin tüm kademelerinde sifir atik uygulamalari yürütülecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, Yerel Yönetimler | 1. Atiklarin kaynaginda ayri toplanmasinin yayginlastirilmasi amaciyla kamu spotu, egitim gibi çalismalar yapilacak, okul öncesi, ilkokul, ortaokul ve lise egitim ögretim programlarinda Sifir atik uygulamalarina yer verilecektir. |
| Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin evsel nitelikli kati atrklarin geri kazanim ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi | Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin evsel nitelikli kati atrklarin geri kazanim ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi | Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin evsel nitelikli kati atrklarin geri kazanim ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi |
| saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.883) Tedbir 883.1. Yere yönetimlerin finanse etmekte zorlandiklari kati atik yonetim projelerini desteklemek amaciyla yürütülen "Kati Atik Programi"nin yayginlastirilmasi saglanacaktir | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), ILBANK, Yerel Yönetimler | 1. Alti entegre atik yönetim tesisi yapimi, iki yeni lot yapimi, yedi aktarma istasyonu yapimina baslanacaktir. |
| Mekânsal planlar ile ulasim planlarinin bütüncül bir sekilde ele alinmasi saglanacak; bölge planlari ile kentsel ulasim ana planlari esgüdüm içerisinde olusturulacak, kentiçi rayli sistem | Mekânsal planlar ile ulasim planlarinin bütüncül bir sekilde ele alinmasi saglanacak; bölge planlari ile kentsel ulasim ana planlari esgüdüm içerisinde olusturulacak, kentiçi rayli sistem | Mekânsal planlar ile ulasim planlarinin bütüncül bir sekilde ele alinmasi saglanacak; bölge planlari ile kentsel ulasim ana planlari esgüdüm içerisinde olusturulacak, kentiçi rayli sistem |
| projelerine iliskin mevzuat düzenlemesi yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.884) Tedbir 884.1. Ulasim planlarinin mekânsal ve tematik planlarla esgüdümünü saglamaya yönelik mevzuat düzenlemeleri yapilacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi | 1. Planlar arasi uyum ve koordinasyonun saglanmasina yönelik kavramsal çerçeve olusturulacaktir. |
| Tedbir 884.3. Kentiçi rayli sistem projelerinin incelenmesi, degerlendirilmesi ve Ulastirma ve Altyapi Bakanligi tarafindan devralinmasina iliskin mevzuat hazirlanacak, istatistiki veri altyapisi olusturulacaktir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi | 1. Kentiçi rayli sistem projelerinin incelenmesi, onaylanmasi ve belediyelerin rayli sistem projelerinin Ulastirma ve Altyapi Bakanligi tarafindan devralinmasina iliskin usul ve esaslari düzenlemeye yönelik yönetmelikler hazirlanacaktir. 2. Kentiçi ulasima iliskin istatistiki veri altyapisi olusturulacaktir. |
| Kentlerdeki trafik sikisikliginin, kazalarin ve hava kirliliginin azaltilmasi amaciyla kentiçi ulasimda talep yönlü politikalar uygulanacak, bireysel araç kullanimi yerine sürdürülebilir, çevreci, verimli ve düsük emisyonlu toplu tasima sistemleri ile mikro- mobilite gozümleri tesvik edilecektir. (Kalkinma Plani p.885) | Kentlerdeki trafik sikisikliginin, kazalarin ve hava kirliliginin azaltilmasi amaciyla kentiçi ulasimda talep yönlü politikalar uygulanacak, bireysel araç kullanimi yerine sürdürülebilir, çevreci, verimli ve düsük emisyonlu toplu tasima sistemleri ile mikro- mobilite gozümleri tesvik edilecektir. (Kalkinma Plani p.885) | Kentlerdeki trafik sikisikliginin, kazalarin ve hava kirliliginin azaltilmasi amaciyla kentiçi ulasimda talep yönlü politikalar uygulanacak, bireysel araç kullanimi yerine sürdürülebilir, çevreci, verimli ve düsük emisyonlu toplu tasima sistemleri ile mikro- mobilite gozümleri tesvik edilecektir. (Kalkinma Plani p.885) |
|---|---|---|
| Tedbir 885.3. Yaya trafiginin kesintisiz hale getirilmesini gözetecek gekilde yaya yollari ve kaldirimlara iliskin standartlar güncellenecek, kent merkezlerinde tarihi ve kültürel cazibe noktalari ile alisveris bölgelerinde motorlu tagitlardan arindinilmis yaya bölgeleri olusturulmaya devam edilecektir. | Degisikligi Bakanligi (S) | 1. Yaya yollari ve kaldirm standartlarina iliskin yönetmelik hazirlanacaktir. 2. Belirlenecek illerde trafikten arindirilmis bölgelerin olusturulmasina devam edilecektir. |
| Tedbir 885.4. Büyüksehirler basta olmak üzere, kentiçi ulasim aginin daha verimli kullanilabilmesi, trafik güvenliginin artirilmasi, ulasim talebinin dogru sekilde yönetilebilmesi ve daha etkin planlama yapilabilmesini teminen ulusal akilli ulasim sistemi (AUS) mimarisine uyumlu uygulamalar yayginlastirilacak, dinamik yolcu, sürücü ve yaya bilgilendirme sistemleri ile katilimai ulusal akilli ulasim sistemi (K-AUS) kurulumlarina devam edilecektir. | Ulastirma ve Altyapi Bakanligr (S), Çevre, Sehircilik ve Ïklim Degisikligi Bakanligi | 1. 2024-2030 yllarini kapsamasi planlanan ulusal AUS eylem plani hazirlanacaktir. |
| Kentiçi ulasim sistemlerinin afetlere karsi dirençli olmasi saglanacaktir. (Kalkinma | Kentiçi ulasim sistemlerinin afetlere karsi dirençli olmasi saglanacaktir. (Kalkinma | Kentiçi ulasim sistemlerinin afetlere karsi dirençli olmasi saglanacaktir. (Kalkinma |
| Plani p.886) Tedbir 886.1. Afet ve acil durumlarda kullanilacak tahliye koridoru niteligindeki güzergâhlarin yeniden ele alinarak kentiçi ulasim sistemlerinin beklenmedik hizmet kesintilerine sebep olacak afet risklerine karsi dirençli hale getirilmesi saglanacaktir. | igisleri Bakanlig (S), Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, AFAD | 1. Tahliye koridoru olarak nitelendirilen güzergâhlarin geometrik standartlari ve direnglilikleri etüt edilerek risk analizleri yapilacaktir. 2. Tahliye ve acil yardim koridoru olarak belirlenen güzergâhlarda rehabilitasyon çalismalari yapilacaktir. |
| Tedbir 886.2. Deniz seviyesinde yükselme, firtina ve taskinlara yönelik denize kiyisi olan kentlerde ulasim planlamasi ve sistemleri gözden gegirilecektir. | igisleri Bakanligr (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, AFAD | 1. Denize kiyi kentlerde deniz yükselmesinden kaynakli ulasim altyapisinin zarar görmemesine yönelik önlem seti belirlenerek uygulamaya konulacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1)| | 2024(2) |
|-----------------------------------------------------------------------------------------------------|---------|--------|------------|-----------|
| Içme ve Kullanma Suyu Sebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nufusuna Orani | Yüzde | 98,7 | 99,0 | 99,0 |
| Kanalizasyon Sebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Orani | Yüzde | 91,1 | 95,0 | 96,0 |
| Atik Su Aritma Tesisi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Orani | Yüzde | 90,0 | 90,0 | 92,5 |
| Aritilmis Atiksularin Yeniden Kullanim Orani | Yüzde | 4,7 | 5,2 | 6,0 |
| Içmesuyu Kayip Orani | Yüzde | 33,5 | 31,0 | 30,0 |
| Atrk Yönetim Hizmeti Verilen Belediye Nüfusu Orani | Yüzde | 86 | 89 | 93 |
| Sifir Atik Projesi Kapsaminda Atigin Geri Kazanim Orani | Yüzde | 30,1 | 35 | 35,5 |
| Kentiçi Rayli Sistem Uzunlugu (Kümülatif) | km | 810 | 925 | 983 |
(1) Gerçeklesme Tahmini
(2) Program
2.4.7. Bölgesel Geligme
a) Mevcut Durum
Bölgesel gelisme politikasi, bölgesel gelismislik farklarinin azaltilmasi yönünde bölgelerin ekonomik ve sosyal gelismelerini saglamak üzere bölgelerin nitelikleri dikkate alinarak uygulanmaktadir. Bölgesel geligmenin çok sektörlü yapisi nedeniyle merkezi ve yerel düzeyde paydaslar arasinda isbirliginin · temin edilmesi ve koordinasyon mekanizmalarinin güglendirilmesi önem tagimaktadir.
2023 sonrasi dönem için bölgesel geligme çaligmalarinin bütüncül bir bakis açisiyla gerçeklestirilmesi, ulusal ve yerel düzeyde bölgesel kalkinma uygulamalarinin etkinliginin artirilmasi amaciyla Bölgesel Geligme Ulusal Stratejisi (BGUS) ve bölge planlari hazirlanmaktadir.
26 Düzey-2 bölgesinde kurulu kalkinma ajanslari tarafindan bölge, il ve ilçe düzeyinde galigmalar gerçeklestirilerek bolgelerin potansiyellerini harekete gegirmek üzere kamu kurumlarina, mahalli idarelere, üniversitelere, sivil toplum kuruluslarina ve özel sektöre sonuç odakli program (SOP) yonetimi yaklagimiyla mali ve teknik destek saglanmaktadir. Söz konusu hizmetler için 2008-2022 yillari arasinda kalkinma ajanslarina merkezi bütçeden 36,4 milyar TL, yerel paylardan ise 23,2 milyar TL (2023 yili fiyatlariyla) kaynak aktarilmistir. 2023 yill için ise 907,8 milyon TL merkezi bütçe payi tahsisati yapilmis olup yerel pay katkisinin 984 milyon TL olacaji tahmin edilmektedir. Bununla birlikte, 2008-2023 döneminde 25.617 projeye 2023 yili fiyatlariyla yaklagik 42 milyar TL destek saglanmistir. Bu destekle yapilan toplam yatirim tutari 71 milyar TL'ye ulagmistir.
TABLO II: 60- Kalkinma Ajanslarina Iliskin Bilgiler (Ocak 2008 - Eylül 2023)
| Destek Programi Türü | Ajans Destegi (1) | Es-Finansman Dâhil Toplam Proje Bütçesi (1) | Proje Bagvuru Sayisi | Desteklenen Proje Sayisi |
|---|---|---|---|---|
| Proje Teklif Çagrisi | 32 911 | 57 052 | 49 104 | 11 274 |
| Güdümlü Proje Destegi | 6278 | 9 606 | 259 | 259 |
| Finansman Destegi | 372 | 1 235 | 782 | 387 |
| Faizsiz Kredi Destegi | 284 | 284 | 243 | 117 |
| Dogrudan Faaliyet ve Fizibilite Destegi | 1265 | 1 395 | 6839 | 2 408 |
| Teknik Destek | 912 | 912 | 21 971 | 10 975 |
| Diger Destek Türleri | 296 | 530 | 3782 | 197 |
| Genel Toplam | 42 318 | 71 014 | 82 980 | 25 617 |
(1) 2023 Yll Fiyatlaryla, Milyon TL
Bölge kalkinma idareleri kapsadiklari illerdeki yatirimlarin gerektirdigi planlama, izleme, degerlendirme ve koordinasyon hizmetlerini yürütmekte olup 4 Haziran 2021 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 4072 sayili Cumhurbagkani Karariyla Dogu Anadolu Projesi Bölge Kalkinma Idaresi, Dogu Karadeniz Projesi Bölge Kalkinma idaresi ve Konya Ovasi Projesi Bölge Kalkinma idaresi Baskanliklarinin görev süreleri 8 Haziran 2026 tarihine 4 Agustos 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7471 sayili Cumhurbagkani Karariyla Güneydogu Anadolu Projesi Bölge Kalkinma Idaresi Baskanliginin görev süresi 31 Aralik 2028 tarihine kadar uzatilmistir.
GAP, DAP, DOKAP ve KOP Bölge Kalkinma Idaresi Baskanliklarina 2023 yilinda toplam 923 milyon TL ödenek tahsis edilmistir. Baskanliklar tarafindan 2014-2023 yillari arasinda uygulayici kuruluglara 2023 ylli fiyatlariyla toplam 20,5 milyar TL kaynak aktarilmistir.
Bölgesel gelisme politikalarinin tasarim sürecine girdi saglamak, karar alma süreçlerini kolaylastirmak ve uygulama etkinligini artirmak amaciyla analiz çalismalari yürütülmektedir. Bu çerçevede, yerlesim merkezlerinin sosyal ve ekonomik iliskileri ile kamu hizmetlerinin sunumu ve hizmetlere erisimini analiz etmek amaciyla olusturulan Türkiye'de Kentsel ve Kirsal Yerlegim Sistemleri Arastirmasi (YER-SiS) karar destek sisteminin gelistirilmesi çalismalarina devam edilmistir.
TABLO II: 61- Düzey 2 istatistiki Bölge Birimleri (IBB) Bazinda Çesitli Göstergeler
TR10 Istanbul
TR51 Ankara
TR31 Izmir
Yalova
| istihdamin Sektörel Yapisi - 2021 (1) | istihdamin Sektörel Yapisi - 2021 (1) | istihdamin Sektörel Yapisi - 2021 (1) | Yönetim Bütge Gelirlerinin Giderlerini Karsilama Orani (2021) Yüzde (2) | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 11 | 00 /01 | Sanayi Sektörü Payr (Yüzde) | Hizmetler Sektörü Payr (Yüzde) Merkezi | ||||||||
| 18,7 | 0,4 | 1,4 | 30,4 | 163,3 | 10,2 | 0,6 | 31,5 | 68 | 9,2 | ||
| 2 | 6,8 | 0,6 | 1,5 | 9,2 | 135,7 | 12,1 | 3,1 | 25,4 | 71,4 | 1,5 | |
| 5,2 | 0,8 | 1,1 | 6,4 | 121,6 | 7,3 | 32,5 | 60,2 | ||||
| TR61 Antalya, Isparta, Burdur | 4 | 4,0 | 2,0 | 2,1 | 3,5 | 89,4 | 9,2 | 17,1 | 15,5 | 67,5 | 1,1 |
| TR41 Bursa, Eskisehir, Bilecik | 5 | 5,1 | 1,3 | 1,6 | 5,6 | 111,4 | 8,9 | 7,3 | 40,9 | 51,8 | 1,6 |
| TR42 Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu, | 6 | 4,9 | 1,8 | 2,1 | 6,6 | 137,1 | 10,1 | 12,1 | 37 | 50,9 | |
| TR32 Aydin, Denizli, Mugla | 3,8 | 1,4 | 1,5 | 3,2 | 84,4 | 8,6 | 20,6 | 23,8 | 55,6 | 1,0 | |
| TR21 Tekirdag, Edirne, Kirklareli | 2,3 | 1,8 | 1,9 | 2,9 | 129,6 | 7,8 | 15,4 | 38,7 | 46 | ||
| TR52 Konya, Karaman | 3,0 | 0,8 | 1,1 | 2,3 | 77,1 | 7,4 | 24,9 | 29,2 | 45,9 | 0,6 |
b) Amaç
Bölgelerin potansiyellerinin harekete geçirilmesi, kendilerine özgü imkân ve kabiliyetlerinin yenilik temelinde gelistirilmesi, bölge direngliliklerinin artinilmasi ve afet sonrasi ekonomik ve sosyal iyilesmenin saglanmasi yoluyla ülkemizin dengeli kalkinmasina azami katkinin saglanmasi ile bölge içi ve bölgeler arasi gelismislik farklarinin azaltilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Bölgesel kalkinmaya yönelik kurumsal yapi ve yönetisim mekanizmasi etkinlestirilecektir. (Kalkinma Plani p.888) | Bölgesel kalkinmaya yönelik kurumsal yapi ve yönetisim mekanizmasi etkinlestirilecektir. (Kalkinma Plani p.888) | Bölgesel kalkinmaya yönelik kurumsal yapi ve yönetisim mekanizmasi etkinlestirilecektir. (Kalkinma Plani p.888) |
| Tedbir 888.1. Kalkinma ajansiari ve bolge kalkinma idarelerinin kurumsal kapasiteleri ve mevzuati gözden geçirilerek etkinliklerinin artirilmasi yönünde düzenlemeler yapilacak, isbirlikleri artirilacak ve merkezi yönetimle etkilesim ve koordinasyon mekanizmalari gelistirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Bölge Kalkinma Idareleri, Kalkinma Ajanslari | 1. Kurumsal ve beseri kapasitenin gelistirilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 888.2. Bölgesel gelisme politikalarinin tasarim ve uygulama asamalarinda karar destek süreçlerini güglendirecek arastirma ve analizler gerçeklestirilecek, bölgesel farkhlklarn ölçülmesine yönelik istatistiki altyapi gelistirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), Cevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Kalkinma Ajanslan | 1. YER-SIS Projesi Karar Destek Sistemi idame ettirilip sistemde iyilestirme çalismalari yapilacaktir. 2. Düzey-2 bazinda bölgesel girdi-gikti tablolari olusturularak bölgesel analiz raporlari hazirlanacaktir. 3. Kalkinma Ajanslarinin mevcut mali destek uygulamalarrina iliskin etki degerlendirme çalismalan yürütülecektir. |
| Bölgesel düzeyde verilen mali destek mekanizmalari gözden geçirilerek etkinligi | Bölgesel düzeyde verilen mali destek mekanizmalari gözden geçirilerek etkinligi | Bölgesel düzeyde verilen mali destek mekanizmalari gözden geçirilerek etkinligi |
| Tedbir 889.2. Kaynak cesitliliginin saglanmasi için alternatif finansman araçlari gelistirilecektir. | artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.889) Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), Kalkinma Ajanslari | 1. Kalkinma ajanslari tarafindan tasarlanan destek araçlari uygulanmaya devam edilecektir. |
| Bölgelerin gelismislik düzeylerine, imkân ve kabiliyetleri ile farklilasan yerlesim özelliklerine göre bölgesel stratejiler merkezi ve yerel düzeyde kurumlarla isbirligi içerisinde uygulanacaktir. (Kalkinma Plani p.890) | Bölgelerin gelismislik düzeylerine, imkân ve kabiliyetleri ile farklilasan yerlesim özelliklerine göre bölgesel stratejiler merkezi ve yerel düzeyde kurumlarla isbirligi içerisinde uygulanacaktir. (Kalkinma Plani p.890) | Bölgelerin gelismislik düzeylerine, imkân ve kabiliyetleri ile farklilasan yerlesim özelliklerine göre bölgesel stratejiler merkezi ve yerel düzeyde kurumlarla isbirligi içerisinde uygulanacaktir. (Kalkinma Plani p.890) |
| Tedbir 890.1. "Bölgesel Gelisme Ulusal Stratejisi" ve 26 Düzey-2 bölgesi için hazirlanan bölge planlari uygulamaya konulacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanliãi (S), Cevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, Kalkinma Ajanslari | 1. BGUS ve bölge planlarinin yenilenmesi çalismalari tamamlanacaktr. |
|---|---|---|
| Bölgelerin kalkinmasinda yesil ve dijital dönüsüme yönelik altyapi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.893) | Bölgelerin kalkinmasinda yesil ve dijital dönüsüme yönelik altyapi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.893) | Bölgelerin kalkinmasinda yesil ve dijital dönüsüme yönelik altyapi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.893) |
| Tedbir 893.2. Yesil ve dijital | Sanayi ve Teknoloji dönüsüm konusunda bölgelerin potansiyel ve ihtiyaçlari çerçevesinde stratejileri olusturulacak, dönüsümden en çok etkilenecek sektörlere yönelik analizler yapilacaktir. | Bakanlig (S), Kalkinma Ajanslari |
| Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen illerin sosyoekonomik kalkinmasina yönelik çaligmalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.894) | Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen illerin sosyoekonomik kalkinmasina yönelik çaligmalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.894) | Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen illerin sosyoekonomik kalkinmasina yönelik çaligmalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.894) |
| Tedbir 894.1. Depremden etkilenen bölgede kisa, orta ve Bakanligi (S), Kalkinma uzun vadeli ekonomik, sosyal ve kurumsal alanlarda yapilacak iyilestirmeleri kapsayan bölgesel gelisme stratejisi hazirlanacaktir. | Sanayi ve Teknoloji Ajanslari | 1. Depremden etkilenen illeri kapsayan kalkinma ajanslari tarafindan deprem sonrasi iyilesmenin saglanmasina yönelik bölgesel gelisme stratejileri hazirlanacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023 (2) | 2024(3) |
|---|---|---|---|---|
| En Yüksek Gelirli Bölgenin Kisi Basi Gelirinin En Düsük Gelirli Bölgenin Kisi Basi Gelirine Orani | Oran | 4,591 | 4,30 | 4,2 |
| En Düsük Degere Sahip Düzey 2 Bölgesinde Isgücüne Katilma Orani | Yüzde | 41,5 | 41,8 | 42,0 |
(2) Gerceklesme Tahmini
(1) 2021 ylli verisidir.
(3) Program
2.4.8. Kirsal Kalkinma
a) Mevcut Durum
TÜiK'in Adrese Dayali Nüfus Kayit Sistemi sonuçlarina göre 2022 yilinda belde ve köy nüfusu 5.666.274 kisi olmustur. Cinsiyete göre köy nüfusunun 2.901.673'ünü erkek
2.764.601 ini kadin nufusu olusturmaktadir. Koylerimizde nufus yaslanmakta olup 65 yas ve üzeri yasli nüfus toplam köy nüfusunun dörtte birini olusturmaktadir. 6360 Sayili Kanun'la birlikte büyükgehir belediyesi bulunan 30 ilde tüzel kisiligi kaldinilan 16.220 köy, mahalleye dönüstürülmüs, ülkedeki 34.434 olan köy sayisi 18.214'e düsmüstür. Içisleri Bakanliginin verilerine göre 2022 yili itibariyla 18.291 köy, 23.825 köy baglisi bulunmaktadir.
Kirsal kesimdeki altyapi hizmet faaliyetlerinde Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi tarafindan yürütülen Köylerin Altyapisinin Desteklenmesi Projesi (KÖYDES) basta olmak üzere kirsal iskân ve yeniden iskän projeleri gelmektedir. Köylerin yol ve içmesuyu gibi temel altyapi ihtiyaçlarina yönelik 2005 yilinda baslatilan KÖYDES Projesine 2005-2023 döneminde toplam 23,8 milyar TL ödenek tahsis edilmistir. On Birinci Kalkinma Plani döneminde ise (2019-2023) KÖYDES Projesine toplam 11,5 milyar TL ödenek tahsis edilmistir. 2005-2022 döneminde kümülatif olarak 135.870 km köy yolu yapilmis veya onarilmistir. 5.171 suyu olmayan ve 69.069 suyu yetersiz olan yerlegimlerde toplam 74.240 ünitede içme suyu yatirimi yapilmistir. Küçük sulama yatirimlariyla 86 bin hektar tarim alani sulamaya açilmis, 97 bin giftçi ailesi bu sulama yatirimlarindan yararlanmistir. Atrksu islerinde 1.025 adet foseptik ve 61 adet atiksu aritma yapilmistir.
Iskan yatirimlari kapsaminda yeniden yerlegim isleri On Birinci Kalkinma Planinda önemli bir yer tutmustur. Kirsal iskan projeleri ile çesitli nedenlerle yerleri kamulastinilan (afet, baraj yapimi gibi) hanelerin yeniden iskani yapilmaktadir. Bu kapsamda son yillarda yürütulen en önemli projeler; Yusufeli Baraji Yeniden Yerlesim, Ilisu Barajl Yeniden Yerlesim, Bozkir Baraji Iskani, Mersin Alaköprü Baraji Yeniden Yerlesim Projeleridir. Ilisu Baraji Yeniden Yerlesim ve Bozkir Baraji iskani Projeleri bu dönemde tamamlanmis, Yusufeli Baraji Yeniden Yerlesim ve Mersin Alaköprü Baraji Yeniden Yerlesim Projelerinde sona yaklasilmistir. Bu projelerin toplam maliyeti 10,6 milyar TL'dir.
2019 yilinda yüzde 17,4 olan tarim istihdaminin toplam istihdam igindeki payl Temmuz 2023 itibariyla yüzde 14,9 a gerilemistir. On Birinci Kalkinma Plani donemi baginda mutlak büyüklügü 4,9 milyon kisi olan tarim istihdami Temmuz 2023 itibariyla 4,6 milyon kisi olarak gerçeklegmistir. Bu durum, ülkemizde hizmetler ve sanayi sektörlerinin istihdamda agirliginin arttigini göstermektedir.
Ülkemizde kirsal ekonominin temelini olusturan tarimsal üretim, aile çiftçiligine dayali olarak sürmektedir. Proje bazli sunulan kirsal kalkinma destek programlarinda çesitlilik artmistir.
IPARD I ve II uygulamalari kapsaminda 10 Ekim 2023 tarihi itibariyla toplam hibe miktari 44,5 milyar TL, desteklenen toplam proje sayisi 25.341, devam eden proje sayisi 1.750, desteklenen genç yatirimai 13.671, desteklenen kadin yatirimci 6.510 ve olusturulan toplam istihdam 95.000 kisi olmustur. IPARD III uygulamalarina ise 2024 yili itibariyla baslanmasi planlanmaktadir.
2006 yilinda baglatilan Kirsal Kalkinmanin Desteklenmesi Programlari kapsaminda toplam 32.990 kirsal kalkinma projesine yaklagik 5,1 milyar TL kaynak tahsis edilmis olup 32.572 giftçi ve 418 girisimci desteklenmistir. Tarim ve kirsal kalkinma destek sisteminde aile isletmelerinin rekabetçi ve verimli bir üretim altyapisina kavusturulmasina yönelik çalismalar devam etmektedir.
Kirsal Kalkinmanin Desteklenmesi Programi kapsaminda Kirsal Kalkinma Yatirimlarinin Desteklenmesi Programi (KKYDP) Destegi, Tarima Dayali Ekonomik Yatirimlar ve Kirsal
Altyapi Yatirimlarinin Desteklenmesi Programi, Tarimsal Yayim ve Danigmanlik Destegi, Çiftlik Muhasebe Veri Agi Sistemine Katilim Primi Destegi, Bireysel Sulama Sistemlerinin Desteklenmesi ve Uzman Eller Proje Destegi verilmektedir.
KKYDP kapsaminda kirsal alanda ekonomik ve sosyal yapiyi gelistirmek, kügük ve orta ölçekli igletmelerin tarima dayali sanayi entegrasyonunu saglamak ve yeni teknolojilerin üreticiler tarafindan kullanilmasinin yayginlastirilmasi amaciyla gerçek ve tüzel kisilere yüzde 50 hibe destegi verilmistir. 2006 yilindan bugüne kadar tamamlanan 16.607 projeye 4,8 milyar TL hibe ödemesi yapilmis, 10,4 milyar TL tutarinda yatirim faaliyete geçirilmis ve bu projelerle 119.800 kisiye istihdam saglanmistir.
Ekonomik altyapi yatirimlari igerisinde yer alan ciftlik faaliyetierinin gelistirilmesine, el sanatlari ve kirsalda bilisim uygulamalari için hibe desteklerinin saglanmasina devam edilmis, 2023 yilinda 16 projeye 3,45 milyon TL hibe destegi verilmistir. Tarim ve kirsal kalkinma destek sisteminde, aile isletmelerinin rekabetçi ve verimli bir üretim altyapisina kavusturulmasina yönelik çalismalar devam etmektedir. 2023 yilinda Kirsal Kalkinmada Uzman Eller Projesi ile 1.068 hak sahibine toplam 263,8 milyon TL hibe odemesi yapilmis, bu desteklerle 313,5 milyon TL tutarinda yattrim yapilmistir.
TÜiK tarafindan Nisan 2023 yili itibariyla yeni kir-kent tanimina göre istatistiklerin üretilmesine baglanmistir.
b) Amaç
Kirsal kesimde üretken isgücü olusturularak ekonominin canlandinlmasi, sürdürülebilir dogal kaynak yönetiminin saglanmasi ve yasam kalitesinin artrilmasi suretiyle nüfusun kirsalda tutundurulmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu / isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Açiklama |
|---|---|---|
| Yoreye ve mekãna özgü özellikler dikkate alinarak kirsal alanlarda yasam kalitesinin artirilmasi için kamu hizmet sunumu iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.896) | Yoreye ve mekãna özgü özellikler dikkate alinarak kirsal alanlarda yasam kalitesinin artirilmasi için kamu hizmet sunumu iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.896) | Yoreye ve mekãna özgü özellikler dikkate alinarak kirsal alanlarda yasam kalitesinin artirilmasi için kamu hizmet sunumu iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.896) |
| Tedbir 896.1. Kir ve kentin etkilesimini saglayan ulasim, iletisim ve enerji altyapisi güglendirilecek, Köylerin Altyapisinin Desteklenmesi Projesi (KOYDES) kapsaminda köylerde ulasim, kanalizasyon, igme suyu ve atik su altyapisinin iyilestirilmesi saglanacak, suyun etkin kullanilmasina yönelik proje ve uygulamalar sürdürülecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Içisleri Bakanligi, Strateji ve Bütçe Bagkanligi, Il Ozel Idareleri | 1. KÖYDES Projesi kapsaminda 2024 yilinda yayinlanacak Cumhurbaskani Karari dogrultusunda 51 ilin yol, içme suyu, tarimsal sulama ve atiksu projeleri desteklenecektir. 2. Köy yollari envanterine iliskin cografi bilgi sistemlerinin kurulumu 51 ilde tamamlanacaktir. |
| Tedbir 896.3. Kamulastirma yapilan yerlerin iskâninda yerlesim yeri segiminde kamu harcamalarini asgariye indirmeye yönelik tedbirler alinacak ve hak sahipligine iliskin iskân mevzuatinda düzenleme yapilacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanlig (S), Tarim ve Orman Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, DSI | 1. Kirsal alanda iskan faaliyetlerinde kamu harcamalarini asgariye indirmeye yönelik fizibilite çalismalari yürütülerek, hak sahipligine iliskin iskân mevzuatinda düzenleme yapilacaktir. |
| Kirsalda nüfus kaybini önlemek ve tersine göçü saglamak için beseri ve sosyal sermaye gelistirilerek istihdam imkânlar iyilestirilecek ve ekonominin gesitlendirilmesi yoluyla kirsal alanlarin çekiciligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.897) | Kirsalda nüfus kaybini önlemek ve tersine göçü saglamak için beseri ve sosyal sermaye gelistirilerek istihdam imkânlar iyilestirilecek ve ekonominin gesitlendirilmesi yoluyla kirsal alanlarin çekiciligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.897) | Kirsalda nüfus kaybini önlemek ve tersine göçü saglamak için beseri ve sosyal sermaye gelistirilerek istihdam imkânlar iyilestirilecek ve ekonominin gesitlendirilmesi yoluyla kirsal alanlarin çekiciligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.897) |
|---|---|---|
| Tedbir 897.1. Kirsalda basta kadinlar ve gençler olmak üzere özel politika gerektiren gruplara yönelik yenilikçi sosyal programlar hayata geçirilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), içisleri Bakanligi | 1. Kirsal alanda yürütülen kadin, genç ve çocuklara yönelik projelere devam edilecektir. |
| Tedbir 897.3 Kirsalda yoksullugun azaltilmasi amaciyla ölçek ve dayanisma ekonomisine önem verilerek üretici örgütleri sektörel isbirligi, satis ve pazarlama, üretim teknikleri, finansman ve mevzuat gibi konularda egitimlerle desteklenecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Içisleri Bakanligi, Ticaret Bakanligi | 1. Genel kooperatifgilik ve kooperatiflerin faaliyet alanlariyla ilgili konularda ciftçilere yönelik egitim faaliyetleri sürdürülecektir. |
| Tedbir 897.5. Kirsal mahalle, köy ve orman köylerinin sürdürülebilir geçim kaynaklarinin olusturulmasi igin aile isletmelerine yönelik destekler gelistirilecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S) | 1. Kirsal kalkinma destekleri kapsaminda aile isletmeciligi faaliyetlerinin gelistirilmesine yönelik altyapi sistemleri desteklenecektir. |
| Tedbir 897.7. Onümüzdeki döneme iliskin "Ulusal Kirsal Kalkinma Stratejisi" hazirlanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Strateji vẹ Bütçe Baskanligi, TUIK, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, Üniversiteler, STKlar | 1. Ulusal Kirsal Kalkinma Stratejisi (2024-2028) hazirlanacaktir. |
| Kirsal kalkinma destekleri giftçi ve üretkenlik odakli programlanacak, uygulanan farkli destekler arasinda koordinasyon saglanarak uygulamada tamamlayicilik ve | Kirsal kalkinma destekleri giftçi ve üretkenlik odakli programlanacak, uygulanan farkli destekler arasinda koordinasyon saglanarak uygulamada tamamlayicilik ve | Kirsal kalkinma destekleri giftçi ve üretkenlik odakli programlanacak, uygulanan farkli destekler arasinda koordinasyon saglanarak uygulamada tamamlayicilik ve |
| etkinlik artirilacaktir. (Kalkinma Plani p. 898) Tedbir 898.2. IPARD III doneminde tarimsal isletmelerin fiziki varliklari, tarim ve balikgilik ürünlerinin isienmesi ve pazarianmasi, kirsal alanda kamu altyapi yatirimlari ile kirsalda giftlik faaliyetlerinin çesitlendirilmesi ve tarim/çevre tedbirlerinin desteklenmesine devam edilecek ve IPARD kapsaminda Yerel Kalkinma Stratejileri (LEADER) uygulanacaktir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, AB Baskanligy, Tarim ve Kirsal Kalkinmayi Destekleme Kurumu, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. IPARD III Program döneminde tarimsal isletmelerin fiziki varlklari, tarm ve balikgilik ürünlerinin islenmesi ve pazarlanmasi, kirsal alanda kamu altyapi yatirimlari, kirsalda ciftlik faaliyetlerinin çesitlendirilmesi ile tarim-çevre tedbirlerinin desteklenmesine devam edilecektir. 2. Yerel Kalkinma Stratejileri (LEADER) uygulanacaktir. |
| Kirsal çevrenin iyilestirilmesine ve iklim degisikliginin olumsuz etkilerini azaltmaya yönelik çalismalar yapilacak ve dogal kaynaklarin sürdürülebilirligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p. 899) | Kirsal çevrenin iyilestirilmesine ve iklim degisikliginin olumsuz etkilerini azaltmaya yönelik çalismalar yapilacak ve dogal kaynaklarin sürdürülebilirligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p. 899) | Kirsal çevrenin iyilestirilmesine ve iklim degisikliginin olumsuz etkilerini azaltmaya yönelik çalismalar yapilacak ve dogal kaynaklarin sürdürülebilirligi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p. 899) |
|---|---|---|
| Tedbir 899.1. Toprak ve su kaynaklarinin sürdürülebilir ve etkin kullanilmasi saglanacak, ormansizlasmayl, biyoçesitllik kaybini ve arazi tahribatini engelleyecek çevre odakli kirsal kalkinma projeleri ve programlari yurutülecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Strateji ve Butçe Baskanligi, AB Baskanligi, Tarim ve Kirsal Kalkinmayi Destekleme Kurumu (TKDK), Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. IPARD-III Programi kapsaminda tarmin iklim ve çevre iliskisine, organik tarima ve erozyon kontrolüne yönelik pilot projeler desteklenecektir. |
| Kirsala yönelik istatistiki altyapi cografi bilgi sistemi tabanli olarak iyilestirilecek ve mevzuat uyumu saglanacaktir. (Kalkinma Plani p. 900) | Kirsala yönelik istatistiki altyapi cografi bilgi sistemi tabanli olarak iyilestirilecek ve mevzuat uyumu saglanacaktir. (Kalkinma Plani p. 900) | Kirsala yönelik istatistiki altyapi cografi bilgi sistemi tabanli olarak iyilestirilecek ve mevzuat uyumu saglanacaktir. (Kalkinma Plani p. 900) |
| Tedbir 900.3. Kirsaldaki sosyoekonomik ve kültürel gelismislik düzeyini ölçmeye yönelik istatistiki çalismalara devam edilecektir. | Tarim ve Orman Bakanlij (S), TÜIK | 1. Ulusal Kirsal Ag ülke genelinde yayginlastirilacaktir. |
d) Hedefler
| Performans Göstergeleri | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| KÖYDES ve KIRDES Kapsaminda Yapilan Köy Yolu Uzunlugu (Kümülatif) | Km | 135 870 | 137 080 | 138 580 |
| Köylerde Içme Suyu Tesisi Yapilan ve Yenilenen Ünite Sayisi (Kümülatif) | Adet | 74 240 | 78 040 | 79 848 |
(1) Gerçeklegme Tahmini
(2) Proaram
2.5. ADALETI ESAS ALAN DEMOKRATIK IYI YÖNETiSiM
2.5.1. Adalet Hizmetleri
a) Mevcut Durum
Program döneminde adalet hizmetlerinin sunumunda etkinligin artirilmasi, adalete erigimin guçlendirilmesi, kolaylastirilmasi ve adalet hizmetierinden memnuniyetin artirilmasi amaciyia önemli adimlar atilmis, adalet hizmetlerinin sunumunda begeri ve fiziki kapasite artislari saglanmistir. Bu kapsamda yargi reformu paketierinin çikarilmasina devam edilmis ve diger düzenlemeler gerçeklestirilmistir.
Asrin felaketi olarak nitelendirilen, 6 Subat 2023 tarihinde Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremler sonrasinda 8 Subat 2023 tarihli Cumhurbagkani Karariyla Adana, Adiyaman, Diyarbakir, Gaziantep, Hatay, Kahramanmaras, Kilis, Malatya, Osmaniye ve Sanliurfa illerinde 8 Subat 2023 tarihinden baslamak üzere üç ay süreyle olaganüstü hal ilan edilmistir. Anilan karar Türkiye Büyük Millet Meclisinin 9 Subat 2023 tarihli Karariyla onaylanmistir.
Olaganüstü hal döneminde, cesitli alanlara iliskin düzenlemeler içeren Cumhurbaskanligi Kararnameleri yürürlüge girmistir. Bu çerçevede, 11 Subat 2023 tarihli ve 120 sayili Olaganüstü Hal Kapsaminda Yargi Alaninda Alinan Tedbirlere Iliskin Cumhurbaskanligi Kararnamesi yayimlanmistir.
Olaganüstü hal ilan edilen illerde, yargi alaninda hak kayiplarinin önlenmesi amaciyla dava açma, icra takibi baglatma, basvuru, sikäyet, itiraz, ihtar, bildirim, ibraz ve zamanasimi süreleri, hak düsürücü süreler ve zorunlu idari basvuru süreleri de dâhil olmak üzere bir hakkin dogumu, kullanimi veya sona ermesine iliskin tüm süreler, Idari Yargilama Usulü Kanunu, Ceza Muhakemesi Kanunu ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile usul hükmü içeren diger kanunlarda taraflar veya ilgililer bakimindan belirlenen süreler ve bu kapsamda hâkim tarafindan tayin edilen süreler ile arabuluculuk ve uzlastirma kurumlarindaki süreler, Icra ve iflas Kanunu ile takip hukukuna iliskin diger kanunlarda belirlenen süreler, nafaka alacaklarina iliskin icra takipleri hariç olmak üzere tüm icra ve iflas takipleri, taraf ve takip islemleri, yeni icra ve iflas takip taleplerinin alinmasi, ihtiyati haciz kararlarinin icra ve infazina iliskin islemler, 6 Subat 2023 tarihinden 6 Nisan 2023 tarihine kadar durdurulmustur. 5 Nisan 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge giren 139 sayili Cumhurbaskanligi Kararnamesiyle Adiyaman, Gaziantep, Hatay, Kahramanmaras ve Malatya illerinin bazi ilçeleri için 120 sayili Cumhurbaskanligr Kararnamesinin 2'nci maddesinin 1 Mayis 2023 tarihine kadar uygulanmasina karar verilmistir.
Kamuoyunda Yedinci Yargi Paketi olarak bilinen 28 Mart 2023 tarihli ve 7445 sayili icra ve iflas Kanunu ile Bazi Kanunlarda Degisiklik Yapilmasina Dair Kanunla; konutlarda yapilacak hacizler bakimindan icra müdürünün verdigi haciz kararinin, häkim onayindan geçtikten sonra yerine getirilebilmesi saglanmistir. Borglu ile ayni çati altinda yasayan aile bireylerine ait kisisel esyalar ile ailenin ortak kullanimina hizmet eden tüm ev esyalari, haczi caiz olmayan mallar arasina alinmistir. Adli yardim bürosunun gelirleri artirilmak suretiyle adli yardim sisteminin güçlendirilmesi saglanmistir. Kira iliskisinden kaynaklanan uyusmazliklar (ilamsiz icra yoluyla tahliye hariç), taginir ve taginmazlarin paylastirilmasina ve ortakligin giderilmesine iliskin uyusmazliklar, kat mülkiyetinden kaynaklanan uyusmazliklar ve komsu hakkiyla ilgili uyusmazliklar dava sarti olarak arabuluculuk kapsamina alinmistir.
Is yogunlugunun veya icra dairesi sayisinin fazla oldugu illerde Adalet Bakanligi tarafindan, yetki çevresi de belirlenmek suretiyle bir veya birden fazla icra daireleri baskanliginin kurulmasina iliskin usul ve esaslari düzenlemek üzere, icra Daireleri Baskanhklarinin Kurulus ve Görevleri ile Çalisma Usul ve Esaslari Hakkinda Yönetmelik 8 Kasim 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge girmistir.
Ceza Infaz Kurumlarinda Bulundurulabilecek Esya ve Maddeler Hakkinda Yönetmelikte Degisiklik Yapilmasina Dair Yönetmelik, 31 Ocak 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürluge girmistir.
Avukatlik stajinin, bir avukat yaninda yapilmasi gereken kisminda bagimsiz bürosu bulunan avukatlardan baska, bünyesinde hukuk müsavirligi mevcut kamu ve özel kurum ve kuruluslarda görevli bir avukat yaninda da yapilabilmesine olanak saglayan Türkiye Barolar
Birligi Avukatlk Staj Yönetmeliginde Degisiklik Yapilmasina Dair Yönetmelik 9 Mayis 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge girmistir.
Tarimsal üretim sözlesmesinden dogan davalarda arabulucuya bagvurulmus olmasinin dava sarti haline getirilmesi, 23 Mart 2023 tarihli Kanunla 5488 sayili Tarim Kanununda degisiklik yapilarak saglanmistir. Bu düzenlemeye dayanilarak Tarimsal Üretim Sözlegmesinden Dogan Hukuk Uyusmazlklarina Iliskin Arabuluculuk Yönetmeligi 1 Eylül 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge girmistir.
Program doneminde adalet hizmetlerinin sunumunda begeri kapasite artirilmistir. 10 Ekim 2023 tarihi itibariyla hâkim ve Cumhuriyet savcisi sayisi 23.805'tir. Bunlarin 16.210'u hâkim, 7.595'i ise Cumhuriyet savcisidir. Adli hizmetlerde çaliçan adalet personeli sayisi ceza infaz kurumlari harig 86.602 dir. Ceza infaz kurumlarinda çalisan personel sayisi ise 77.531'dir. Ekim 2023 itibariyla ülkemizde 180.853 avukat bulunmaktadir. Avukatlarin 94.754 ü erkek, 86.099 u kadindir.
Vatandaglarin adalete erisiminin güglendirilmesi ve kolaylastirilmasinin en önemli unsurlarindan biri olan adli yardim kapsaminda, Ocak-Ekim 2023 döneminde 1,9 milyar TL harcama yapilmistir.
Yarginin is yükünü hafifleterek uyusmazliklarin kisa sürede sonuglandirlmasini amaçlayan alternatif uyugmazlk çözüm yöntemlerinden uzlastirma kapsaminda, 10 Ekim 2023 tarihi itibariyla 441.337 dosya uzlastirma bürolarina gönderilmig, bunlarin 163.783 ü uzlasmayla sonuglanmistir. 31 Aralik 2022 tarihi itibariyla arabuluculukla anlasma saglanan dosya sayisi 2.492.533 ken, 10 Ekim 2023 tarihi itibariyla bu sayi 3.094.843'e ulagmis ve arabuluculuk müessesesi kapsaminda gözümlenen uyusmazliklarin sayisi yüzde 25 artmistir.
Adalet hizmetlerinin sunumunda fiziki kapasitenin artirilmasi calismalari sürdürülmüstür. 10 Ekim 2023 itibariyla adli ve idari yargi hizmetleri toplam 802 adalet binasinda ifa edilmektedir. Adalet hizmeti verilen kapali alan miktari Ekim 2023 itibariyla 5.759.577 m 'dir.
- 10 Ekim 2023 tarihi itibariyla adli yargida 7.118, idari yargida ise 221 mahkeme bulunmaktadir. Ekim 2023 itibariyla Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM) 15 yerde (Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakir, Erzurum, Gaziantep, Istanbul, Izmir, Kayseri, Konya, Sakarya, Samsun, Trabzon, Van), Bölge Idare Mahkemeleri (BIM) ise dokuz yerde (Ankara, Erzurum, Gaziantep, istanbul, Ïzmir, Konya, Samsun, Adana, Bursa) faaliyettedir. 2022 yilinda Denizli, Malatya ve Tekirdag Bölge Adliye Mahkemeleri olmak üzere üg yerde daha BAM kurulmus olmakla birlikte henuz faaliyete geçirilememistir.
- 27 Mayis 2023 tarihinde Adana, Adiyaman, Diyarbakir, Gaziantep, Hatay, Istanbul, Izmir, Kahramanmarag, Malatya, Mugla, Osmaniye ve Sanliurfa'da yeni idare mahkemeleri kurulmustur.
Icra dairelerinin etkinliginin artirilmasi amaciyla gelistirilen yeni icra dairesi modeli kapsaminda 2023 yili iginde 12 icra dairesi faaliyete geçirilmis, böylece yeni icra dairesi modeli uygulanan yer sayisi 85'e yükselmistir.
Son yillarda ceza infaz kurumlari ile tutukevlerinin sayisinda ve kapasitesinde de iyilesmeler saglanmistir. 2023 yilinda 5.712 kigi kapasiteli 14 ceza infaz kurumu kapatilirken, 11.579 kisi kapasiteli 16 ceza infaz kurumu hizmete agilmistir. 10 Ekim 2023 tarihi itibariyla tutuklu ve hukümlü sayisi toplami 263.815 kigi, ceza infaz kurumlarinin toplam kapasitesi ise 297.634 kigidir. Ekim 2023 itibariyla denetimli serbestlikten faydalanan kigi sayisi 442.864 olmustur.
UYAP la ülke genelinde tüm adli hizmetler elektronik ortamda yürütülmektedir. ifade ve savunma alinmasi ile durusmalarda video kaydi alinmasi ve video konferans yonteminin kullanilmasini hedefleyen Ses ve Görüntü Bilisim Sistemi (SEGBIS) projesi devam etmekte olup Ekim 2023 itibariyla 3.436 durusma salonu ve 964 ceza infaz kurumu olmak üzere toplam 4.400 mahalde sistem kurulmustur.
Hukuk bilincinin gelistirilmesi amaciyla temel egitimde hukuk ve adalet dersi seçmeli olarak verilmeye devam edilmektedir. Bu kapsamda, bu dersi seçen ögrenci sayisi 20172018 egitim-ögretim yilinda 89.082 iken 2022-2023 egitim-ögretim yilinda 112.429'a yükselmistir.
b) Amaç
Hukukun üstünlügü ve hukuk devletinin gerekleri dogrultusunda, yargi süreçlerinin adil, hizli ve etkin sekilde islemesi, öngörülebilir olmasi, adalete erisimin kolaylasturilmasi ve adalet sistemine duyulan güvenin daha da artirilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu / isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Anayasada güvence altina alinan temel hak ve özgürlükler güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.913) | Anayasada güvence altina alinan temel hak ve özgürlükler güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.913) | Anayasada güvence altina alinan temel hak ve özgürlükler güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.913) |
| Tedbir 913.1. Katilima bir hazirlik süreciyle yeni bir "Yargi Reformu Stratejisi" ve "Insan Haklari Eylem Plani" hazirlanacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Genis kapsamli toplantilarla paydaslarin görüsleri alinacaktir. 2. Yargi teskilati için durum analizi yapilacak ve ihtiyaglar belirlenecektir. 3. Uluslararasi kuruluslarin çalismalari ve iyi uygulama örnekleri incelenecektir. 4. Yargi Reformu Stratejisi ve Ïnsan Haklari Eylem Planinin haziriklari tamamlanp kamuoyuna duyurulacaktir. |
| Tedbir 913.2. ifade özgürlügünün güçlendirilmesi amaciyla uygulamadaki eksikliklerin tespitine yönelik çalismalar yapilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. ifade özgürlügüne iliskin uygulamanin analizi yapilacak ve degerlendirme raporu hazirlanacaktir |
|---|---|---|
| Tedbir 913.3. Ükemizde insan haklari alaninda çalisan kurumlarin kurumsal kapasiteleri gelistirilecektir. | Adalet Bakanligi (S), Türkiye Insan Haklari ve Esitlik Kurumu | 1. Türkiye Insan Haklari ve Esitlik Kurumunun yapisinin, BM Ulusal Insan Haklari Kurumlarnin Statüsüne Iliskin ilkeler ile tam uyumlu hale getirilmesi igin çalismalar yürütülecektir. 2. Türkiye Insan Haklari ve Esitlik Kurumuna yapilan basvurularin çevrimiçi alinmasi amaciyla yazilim ve entegrasyon altyapisi |
| Tedbir 913.4. Ceza infaz personeline yönelik verilen insan haklari egitimleri artrilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | güglendirilecektir. 1. Personel Egitim Merkezlerinde insan haklar derslerinin temel egitim programlarinin tamamina eklenerek yayginlastirilmasi saglanacaktir. 2. Uzaktan egitim ve yerinde egitim yöntemiyle insan haklar egitimi alan personel sayisi artirilacaktir. |
| Tedbir 913.5. Ulusal insan haklari kurumlarina basvurunun etkin bir hak arama yolu olarak görülmesi için farkindalik artirici faaliyetler yürütülecektir. | Adalet Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi | 1. Farkindalik artric faaliyetler düzenlenerek insan haklari konusunda vatandaslarin bilgilendirilmesi saglanacaktir. 2. Çocuk haklan konusunda ögrencilere yönelik programlar düzenlenecektir. 3. Çocuk haklan, genglik haklar, yasli haklari vb. hak kategorilerinde bilgilendirici brosürler hazirlanacaktir. |
| Tedbir 913.6. Ceza muhakemesi sürecinde basta kadin ve çocuklar olmak üzere magdur odakli adalet anlayisina uygun uygulamalarin güçlendirilmesine devam edilecektir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Aile mahkemesi ve çocuk mahkemesi kurulan ya da yeni olusturulan agir ceza merkezlerinde adli görüsme odalari yayginlastirilacaktir. |
| Tedbir 913.7. BM, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve isbirligi Teskilati (AGIT) nezdindeki insan haklari mekanizmalari ve Avrupa Insan Haklar Mahkemesi ile yapici isbirligi sürdürülecektir. | Disisleri Bakanligr (S), Adalet Bakanligi | 1. Birlesmis Milletler, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve Isbirligi Teskilati nezdindeki insan haklari mekanizmalarinda ve Avrupa Insan Haklan Mahkemesinde düzenlenen resmi ve gayriresmi toplanti, oturum ve müzakerelere etkin katilim saglanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 913.8. Uluslararasi insan haklari mekanizmalarinin gündeminde bulunan veya gündeme getirilmesinde yarar görülen konularda kabul edilecek kararlara ortak sunucu olma yönünde faaliyetler yürütülecektir. | Disisleri Bakanligr (S), Adalet Bakanligi | 1. BM Insan Haklari Konseyi ve BM Genel Kurulu III. Komitesi basta olmak üzere BM çatisi altinda mutat olarak ana veya ortak sunucusu oldugumuz kararlara ve ayrica yeni kararlara ana veya ortak sunucu olunmasina yönelik istigare ve degerlendirme süreçleri yürütülecektir. |
| Ayrimclik ve nefretle mücadele güclendirilecektir. (Kalkinma Plani p.914) | Ayrimclik ve nefretle mücadele güclendirilecektir. (Kalkinma Plani p.914) | Ayrimclik ve nefretle mücadele güclendirilecektir. (Kalkinma Plani p.914) |
| Tedbir 914.1. Ayrimclik ve nefretle mücadele alaninda izleme ve denetim mekanizmalari güclendirilecektir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Düzenlenen sempozyum ve seminer gibi etkinlikler ile basili, görsel vb. yayin araciligiyla ayrimclik yasagina iliskin farkindalik artinilacaktir. 2. Paydas kurumlarla isbirligi yapilarak ayrimaligin önlenmesi ve esitligin saglanmasina yönelik politika belgelerinin olusturulmasi |
| saglanacaktir Yargunin bagimsizhig,, tarafsizlign ve seffafligi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.915) | saglanacaktir Yargunin bagimsizhig,, tarafsizlign ve seffafligi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.915) | saglanacaktir Yargunin bagimsizhig,, tarafsizlign ve seffafligi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.915) |
| Tedbir 915.1. Yargi bagimsizligi ve tarafsizligi bakimindan sorun olusturan unsurlarin tespiti igin durum analizi yapilacak, bu husustaki iyi uygulama örnekleri ile uluslararasi standartlar incelenerek rapor hazirlanacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Yargi bagimsizigi ve tarafsizligi konusunda uluslararasi uygulamalara iliskin rapor hazirlanacaktr. |
| Tedbir 915.2. Hâkim ve savalara iliskin disiplin süreci hukuki öngörülebilirlik, hâkimlik teminati ve hak arama hürriyeti çerçevesinde gözden geçirilecektir. | Hâkimler ve Savcilar Kurulu (S), Adalet Bakanligi | 1. Çalisma grubu olusturularak ön rapor hazirlanacaktir. |
| Basta kadinlar, çocuklar, yaslilar ve engelliler olmak üzere vatandaglarin adalete erisimi kolaylasturilacaktir. (Kalkinma Plani p.916) | Basta kadinlar, çocuklar, yaslilar ve engelliler olmak üzere vatandaglarin adalete erisimi kolaylasturilacaktir. (Kalkinma Plani p.916) | Basta kadinlar, çocuklar, yaslilar ve engelliler olmak üzere vatandaglarin adalete erisimi kolaylasturilacaktir. (Kalkinma Plani p.916) |
|---|---|---|
| Tedbir 916.1. Mevzuatta yer alan adli yardim hukümleri adalete erisimin güclendirilmesi amaciyla gözden gecirilecektir. | Adalet Bakanligl (S) | 1. Adli yardim sisteminin tüm yonleri incelenerek ihtiyaç analizi raporu hazirlanacaktir. |
| Tedbir 916.2. Adalete erisimin güclendirilmesi amaciyla adli yardim basvurularinin degerlendirilmesinde standartlar olusturulacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Adli yardim basvurularinin bilisim sistemi üzerinden yapilabilmesi ve basvurularin degerlendirilmesinde gerekli olan belgelerin ilgili kurumlarla entegrasyon üzerinden alinabilmesi saglanacaktir. 2. Adli yardim bagvurularinin degerlendirilmesine iliskin uygulama incelenecek ve ihtiyaç raporu hazirlanacaktir. |
| Tedbir 916.3. Dava açma ve kanun yoluna basvuru süreleri yeknesak hale getirilecektir. | Adalet Bakanlig (S) | 1. Olusturulacak bilim kurullarinda basvuru süreleri degerlendirilecek ve mevzuat hazirlanacaktir. |
| Tedbir 916.4. Adalet hizmetlerine erisimin kolaylastirilmasi için dijital teknolojiler daha fazla kullanilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. UYAP Vatandas Portal ve e- Devlet Kapisi üzerinden verilen hizmetler gelistirilecektir. 2. UYAP'in diger kurumlarla entegrasyonunun kapasitesi arturilacaktir. |
| Tedbir 916.5. Tüm adalet hizmet binalari engellilerin kolay erisimine uygun hale getirilecektir. | Adalet Bakanligr (S) | 1. Mevcut adliye binalannin engelli dönüsümüne iliskin çalismalara devam edilecektir. |
| Adli ve idari yargilama sürecinin etkinligi artirilacak, makul sürede yargilanma hakki güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.917) | Adli ve idari yargilama sürecinin etkinligi artirilacak, makul sürede yargilanma hakki güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.917) | Adli ve idari yargilama sürecinin etkinligi artirilacak, makul sürede yargilanma hakki güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.917) |
| Tedbir 917.1. Hukuk yargilamalarinda durusmaya hazirlik döneminin eksiksiz yürütülmesi ve hizlandirilmasina yönelik çalismalar yapilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Mevzuat analizi yapilacak ve ihtiyaçlar tespit edilecektir. 2. Meslek içi ve meslek öncesi egitimlerde durusmaya hazirlik döneminin eksiksiz yürütülmesine yönelik konular ele alinacaktir. |
| Tedbir 917.2. Hukuk mahkemelerinde itiraz usulünün etkinligi artinilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Hukuk mahkemelerinin kesin nitelikteki kararlarina itiraz usulünün agilmasi için mevzuat hazirlanacaktir. |
| Tedbir 917.3. Yargilamalarda usul kurallarinin sadelestirilmesine yönelik düzenlemeler yapilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Olusturulacak bilim kurullarinda yargilama usullerinin makul sürede yargilanma hakkini tahkim edecek mevzuat hazirlanacaktir. |
| Tedbir 917.4. Elektronik tebligat yayginlastirilacak ve bu konuda vatandaslarin farkindaligi artirilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Zorunlu elektronik tebligatin kapsaminin genisletilmesi igin ihtiyaç analizi yapilacaktir. 2. Elektronik tebligat konusundaki farkindaligin artirilmasi için çalismalar yapilacakuir. |
|---|---|---|
| Tedbir 917.5. Yeni bir Ïcra ve iflas mevzuati hazirlanarak icra ve iflas sisteminin etkinligi artirilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Icra ve iflas mevzuatinin günümüz sartlari göz önüne alinmak suretiyle güncellenmesine iliskin hazirlik çalismasi yapilacaktir. |
| Tedbir 917.6. Elektronik dosya sistemi kullanimi artrilacak, icra dairelerindeki derdest fiziki dosyalarin tamaminin UYAP sistemine aktarlmasi saglanacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. UYAP sistemine icra dairelerindeki derdest fiziki dosyalarin aktarilmasi çalismasi tamamlanacaktir. |
| Tedbir 917.7. Makul sürede yargilanma hakkinin daha etkin korunmasina yönelik mahkemeler teskilati güclendirilecektir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Adalet komisyonlarinin yetki ve görevleri adalet hizmetterinin etkinligini saglayacak sekilde yeniden düzenlenecektir. 2. is yükü ve ortalama görülme süreleri dikkate alinarak yeni mahkemeler kurulacaktir. 3. Birden fazla adliye bulunan büyüksehirlerdeki yargi gevreleri is yükü dikkate alinarak degerlendirilecek ve yeni adliyeler olusturulmasina iliskin intiyaç analizi yapilacaktir. |
| Tedbir 917.8. Ïstinaf mahkemelerinin daire sayilari is yükü ile orantli bigimde ve ihtisaslasmayi saglayacak sekilde artirilacaktir. | Adalet Bakanligl (S), Hâkimler ve Savailar Kurulu | 1. Dava türleri bazinda is yükü analizi yapilacak ve yeni daire ihtiyaçlari belirlenecektir. 2. Belirlenen ihtiyaçlar çerçevesinde bölge adliye mahkemelerinin daire sayilari artrilacaktir. |
| Tedbir 917.9. Yargilamalarn uzamasinin önüne geçilmesi amaciyla görev ve kesin yetki itirazlarinin belirli asamayla sinirlandiilmasina yönelik çalisma yapilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Olusturulacak bilim kurulu tarafindan yapilacak degerlendirmeler üzerine intiya analizi yapilacak ve seçenekli mevzuat hazirlanacaktir. |
| Tedbir 917.10. Bilirkisi sisteminin etkinligi artiilacaktir. | Adalet Bakanlig (S) | 1. Bilirkigilik hizmetinin ve bilirkisi raporlarinin kalitesinin artirilmasinin saglanmasi amaciyla tevzi ve performans puanlama sistemi gelistirilecektir. 2. Bilirkisilerin uzmanliklarini gelistirmek amaciyla egitim programlari düzenlenecektir. |
|---|---|---|
| Yarginin is yükünün hafifletilmesinde ve uyusmazliklarin daha kisa sürede çozülmesinde önemli rol oynayan alternatif uyusmazlik çözüm yöntemleri gelistirilecektir. (Kalkinma | Yarginin is yükünün hafifletilmesinde ve uyusmazliklarin daha kisa sürede çozülmesinde önemli rol oynayan alternatif uyusmazlik çözüm yöntemleri gelistirilecektir. (Kalkinma | Yarginin is yükünün hafifletilmesinde ve uyusmazliklarin daha kisa sürede çozülmesinde önemli rol oynayan alternatif uyusmazlik çözüm yöntemleri gelistirilecektir. (Kalkinma |
| Plami p.918) Tedbir 918.1. Arabuluculuk mevzuati gözden gegirilerek aksayan yönlerinin çözümüne dair çalisma yapilacaktir. | Adalet Bakanlig (S) | 1. Arabuluculugun mevzuat altyapisinin güncel ihtiyaçlar çerçevesinde yeniden düzenlenmesine iliskin hazirlik çalismasi yapilacaktir. |
| Tedbir 918.2. Ceza uyusmazliklarinda uzlastirma konusunda toplumsal farkindalik artrnlacaktir. | Adalet Bakanligl (S) | 1. Adliyelerde uzlastirma görüsme odalarinin sayisi artirilacaktir. 2. Uzlastirma konusunda seminer ve sempozyum gibi etkinlikler düzenlenecektir. 3. Uzlastirmayi tanitici brogürler hazirlanacaktir. |
| Tedbir 918.3. Uyugmazliklarin tahkim yoluyla çözümü uygulamasi yayginlastrilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Farkli kurumlar tarafindan uygulanan tahkim usulünün degerlendirilmesi ve etkinliginin artirilmasi için ihtiyaç analizi yapilacaktir. |
| Tedbir 918.4. ihtiyari arabuluculuk uygulamasinin etkinligi artrilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Arabuluculuk müessesesini tanitacak bilimsel etkinlikler yapilacak ve brosür gibi tanitici materyaller hazirlanacaktir. |
| Tedbir 918.5. Sorusturma ve kovusturma öncesi eleme araçlar ile alternatif çözüm yollar gelistirilecektir. | Adalet Bakanlig (S) | 1. Magdurun toplum oldugu bazi suçlarda uzlastirma yoluna gidilmesine olanak saglanmasina yonelik çalismalar yurutulecektir. 2. Kamu davasinin açilmasinin ertelenmesi ve ön ödeme kurumlarinin uygulanma alaninin genisletilmesine yönelik çalismalar yapilacaktir |
| Ceza adaleti sistemi bütüncül bir bakrs açisiyla yeniden degerlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.919) | Ceza adaleti sistemi bütüncül bir bakrs açisiyla yeniden degerlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.919) | Ceza adaleti sistemi bütüncül bir bakrs açisiyla yeniden degerlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.919) |
| Tedbir 919.1. Lekelenmeme hakkinin daha etkin korunmasi için Cumhuriyet savcilarinin takdir yetkilerinin genisletilmesine yönelik çalisma yapilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Kamu davasinin agilabilmesi için aranan yeterli süphenin daha yogun süpheye dönüstürülmesi yönünde mevzuat degisikligi önerisi bilim kurulunun görüsleri çerçevesinde hazirlanacaktir. |
| Tedbir 919.2. Cumhuriyet savciligi teskilatinda suç tiplerine göre uzmanlasma saglanacaktir. | Adalet Bakanlig (S) | 1. Farkli suç tiplerine göre sorusturma rehberleri hazirlanacaktir. 2. Ihtisas alanlarina göre egitim |
|---|---|---|
| Tedbir 919.3. Adli sicil mevzuati, lekelenmeme hakki gerçevesinde yeniden düzenlenecektir. | Adalet Bakanligi (S) | çalismalari düzenlenecektir. 1. Adli sicil kaydinin silinme sürelerinin kisaltilmasi, Silinme sürecinin sadelestirilmesi ve kesin nitelikteki mahkeme kararlarinin adli sicil kaydina geçmemesi gibi konularda mevzuat çalismasi yapllacaktr. |
| Tedbir 919.4. Ceza mevzuati, sug, yaptirim ve infaz dengesi dikkate alinarak gözden gecirilecektir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Ceza mevzuati, ceza yargilamasi mevzuati ve infaz mevzuati ile uygulamasi, bir bilim komisyonu marifetiyle takip edilecektir. 2. ihtiyaç kapsaminda güncel tedbirler alinacak ve mevzuat önerisinde bulunulacaktir. |
| Yargida dijital dönüsüm sürdürülecek, adalet hizmetleri alaninda yapay zekânin | Yargida dijital dönüsüm sürdürülecek, adalet hizmetleri alaninda yapay zekânin | Yargida dijital dönüsüm sürdürülecek, adalet hizmetleri alaninda yapay zekânin |
| kullanimi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.920) Tedbir 920.1. Yapay zekânin getirdigi imkânlarin dikkate alinmasi suretiyle karar destek sistemleri güçlendirilecektir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Yargilama faaliyetlerini destekleyici yapay zekâ temelli öneri ve karar destek sistemleri gelistirilecektir. 2. UYAP Bilisim Sistemine entegre yapay zekâ destekli yazilimlar gelistirilerek yargilama suregleri hizlandirilacaktir. 3. Yargilama sürelerinin uzamasina neden olan kullanici kaynakli hatali veri girislerini önleyici sistemler gelistirilecektir. |
| Tedbir 920.2. Yapay zekâ uygulamalarinin etik ve hukuki çerçevesi olusturulacaktir. | Adalet Bakanligl (S) | 1. Genis katilimli komisyon kurularak etik ve hukuki gerçeve belirlenecektir. |
| Tedbir 920.3. Bilisim teknolojileri üzerinden durusmalara katilim saglanmasina imkân veren sistemler yayginlastirilacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Hukuk mahkemelerinde e- durusma uygulamasi yayginlastirilacaktir. |
| Hukuk egitiminin kalitesi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.921) | Hukuk egitiminin kalitesi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.921) | Hukuk egitiminin kalitesi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.921) |
| Tedbir 921.1. Hukuk fakültelerine giriste aranan basari siralamasi agamali olarak yükseltilecektir. | YÖK (S), Adalet Bakanligr | 1. Hukuk fakültelerine yerlestirmede basari siralamasi artinilacaktir. |
| Tedbir 921.2. Etkili bir ögrenim metodu olarak hukuk klinikleri hukuk fakültelerinde yayginlastirilacaktir. | YÖK (S), Adalet Bakanligr | 1. Hukuk kliniklerinin, üniversitelerin hukuk fakülteleri bünyesinde kurulmasi yayginlastrrilacaktir. |
| Tedbir 921.3. Hukuki dayanak olusturma ve hukuk yöntem biliminin tüm hukuk fakültelerinde zorunlu ders haline getirilmesi saglanacaktir. | YÖK (S), Adalet Bakanligl | 1. Hukuk fakültelerinde, hukuki dayanak olusturma ve hukuk yöntem bilimi derslerinin zorunlu ders olarak okutulmasi saglanacaktir. |
|---|---|---|
| Adli tip hizmetlerinin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.922) | Adli tip hizmetlerinin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.922) | Adli tip hizmetlerinin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.922) |
| Tedbir 922.1. Gelisen teknolojilere bagli olarak Adli Tip Kurumunun kapasitesi güglendirilerek yeni bilim üniteleri ile ihtisas kurullari kurulacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Adli Tip Kurumunun teskilat yapisina iliskin mevzuatin güncel gelismeler çerçevesinde yeniden düzenlenmesine iliskin hazirlik çalismasi yapilacaktir. 2. Adli Tip Ihtisas Kurullarinin, sube müdürlüklerinin, ihtisas dairelerinin ve grup baskanliklarinin sayisi artirilacaktir. 3. Adli Tip Kurumunda uluslararasi akreditasyon kapsamindaki metot sayis |
| Tedbir 922.2. Yargi ve kolluk teskilatlar ile Adli Tip Kurumu arasindaki iletisim güglendirilecektir. | Adalet Bakanlig (S) | artirilacaktir. 1. Ilgili kurum ve kuruluslarin katilimiyla bilimsel etkinlikler düzenlenecektir. |
| Tedbir 922.3. Adli tip hizmetlerinde yapay zekânin daha etkin kullanilmast saglanacaktr. | Adalet Bakanlig (S) | 1. Adli bilimlere iliskin islemlerde ve adli bilimlere iliskin egitimlerde yapay zekâ ve artinimis gerçeklik teknolojilerinin kullanilmasina iliskin çalismalar yapilacaktir. |
| Yargida ihtisaslasma güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.923) | Yargida ihtisaslasma güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.923) | Yargida ihtisaslasma güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.923) |
| Tedbir 923.1. Etki analizi yapilarak ihtisas mahkemelerine iliskin yeni ihtiyaç alanlari belirlenecektir. | Hâkimler ve Savcilar Kurulu (S), Adalet Bakanligi | 1. Daha önce belirlenen ve uygulamasi devam eden ihtisas kararlarinda ortaya gikan sorunlar tespit edilerek ihtisas kararlarinin güncellenmesi saglanacaktir. 2. Ihtiyaçlar dogrultusunda yeni ihtisas alanlari belirlenecektir. |
| Tedbir 923.2. Hâkim ve savcilarin meslegin basindan itibaren hukuk ve ceza alaninda ihtisaslasmalari saglanacaktir. | Hâkimler ve Savcilar Kurulu (S), Adalet Bakanligi | 1. Hukuk ve ceza alaninda ihtisaslasmanin saglanmasina iliskin yöntem belirlemek üzere çalisma grubu olusturulacaktir. |
| Tedbir 923.3. Kadastro mahkemelerinde yargilama usulleri makul sürede yargilanma hakki çerçevesinde gelistirilecektir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Kadastro yargilamalarina iliskin usul hükümlerinin makul sürede yargilanma hakkini etkin koruyacak sekilde düzenlenmesine iliskin ihtiyaç analizi yapilacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 923.4. Tüketici mahkemelerinin görevi belirlenirken davanin taraflarinin ve isin mahiyetinin esas alinmasi saglanacaktir. | Adalet Bakanligi (S) | 1. Tüketici mahkemelerinin görev alani tüm yönleriyle ele alinacak ve ihtiyaç analizi yapilacaktir. |
| Yargilamanin temel unsurlarindan biri olan avukatlik meslegi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.924) | Yargilamanin temel unsurlarindan biri olan avukatlik meslegi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.924) | Yargilamanin temel unsurlarindan biri olan avukatlik meslegi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p.924) |
| Tedbir 924.1. Avukatlarin hak, yetki ve sorumluluklarina iliskin mevzuat hazirlik çalismasi yapilacaktir. | Adalet Bakanligi (S), Türkiye Barolar Birligi | 1. Kurulan bilim komisyonu çalismalari tamamlanarak mevzuat hazirlanacaktir. |
2.5.2. Güvenlik Hizmetleri
a) Mevcut Durum
Küresel jeopolitik riskler, bölgemizde karsi karsiya kaldigimiz jeopolitik ve güvenlik konulariyla ig ve dis kaynakli terör tehditleri, uluslararasi kitlesel düzensiz ve yasadisi göç, örgütlü suçlar, uyusturucu üretimi, ticareti ve kullanimindaki gelismeler güvenlik birimlerinin ihtiyaglarinin hizli ve etkin sekilde karsilanmasini, yerli ve milli sanayimizin gelistirilerek güvenlik ve savunmada disa bagimliligin azaltilmasini zorunlu kilmaktadir.
Program döneminde güven ve huzur ortaminin saglanmasi, güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinligin artinilmasi ve güvenlik birimlerinin kapasitesinin güçlendirilmesi için yürütülen çalismalara devam edilmistir.
Basta ulusal güvenligin saglanmasi için sinir güvenliginde etkinligin artirilmasi, devam eden uluslararasi düzensiz goç hareketlerinin önlenmesi, yasadigi giris-gikis, kaçakçilik basta olmak üzere sinir asan suçlarin engellenmesi ve muhtemel terör faaliyetlerinin gerçeklegmeden önlenebilmesi amaciyla 2016 yilinda baslatilan Sinir Fiziki Güvenlik Sistemi Projesi kapsaminda 12 Ekim 2023 tarihi itibariyla, 2.949 km olan kara sinirlarinin yüzde 39'luk kismini olusturan 1.141 km'de güvenlik duvari, yaklagik yüzde 41'lik kismini olusturan 1.215 km'de devriye yolu çalismalari tamamlanmistir.
Sinir güvenligi kapsaminda birinci derecede riskli oldugu degerlendirilen toplam 1.471 km uzunlugundaki Suriye ve Iran sinirinin yüzde 77,6'ik kisminda (1.141 km) güvenlik duvari ve yüzde 82,6'lik kisminda (1.215 km) devriye yolu tamamlanmistir.
2015-2021 yillari arasinda 1.295 km'lik güney sinirimizin 837 km'lik kisminda sinir duvari tamamlanmistir. Afrin Çayi, Asi ve Dicle Nehirierinin oldugu yerlere 74 km yüksek güvenlikli panel çit sistemi yapilmistir. 911 km devriye yolu tamamlanmistir. Irak sinirinda düzensiz göç, kaçakgilik ve terörle mücadele bakimindan önem arz eden Habur ve Hezil Çaylari boyunca yaklagik 33 kmlik kisimda sedde ve yüksek güvenlikli panel çit yapimina 2023 yilinda baslanmis ve 22,3 km'lik kisim tamamlanmistir.
2017-2023 yillari arasinda yapilan çalismalarla 1.182 km'lik dogu sinirimizda yer alan Agrída 81 km, Igdir'da 54 km, Hakkâri'de 19 km ve Van'da 150 km olmak üzere 560 km olan Iran sinirinin toplam 304 km'sinde güvenlik duvari ve devriye yolu çalismalari tamamlanmistir. Hakkâri ve Van sinir hattinda 58 km'ik (Hakkâri 24 km ve Van 34 km) güvenlik duvari ve devriye yolu yapimina devam edilmig, 54 km güvenlik duvari 2023 yilinda tamamlanmistir.
Tüm sinirlarda 1.053 kmlik kisimda sinir aydinlatma sistemi bulunmaktadir. 2015 yilindan bu yana Iran sinirinda 109 km, Ermenistan sinirinda 140 km, Gürcistan sinirinda 14 km, Suriye sinirinda 452 km olmak üzere toplam 715 km aydinlatma yapilmistir. Suriye sinirinda 135 km, Iran sinirinda 79 km, Ermenistan sinirinda 140 km, Gürcistan sinirinda 14 km olmak üzere toplam 368 km'lik sinir hattinda kamera ve algilayici sistem bulunmaktadir. 2023 yilinda Sanlurfa'da 40 km, Mardin'de 25 km aydinlatma, kamera ve algilayia bilesenlerinden olusan güvenlik sistemi kurulmustur.
Yüksek teknolojik özelliklere sahip termal kamera sistemlerinin daha etkin kullanilabilmesi için 2022 yilinda baglayan çalismalarda bugüne kadar dogu ve güneydogu sinirlarimizda toplam 121 asansörlü kule sistemi yapilmistir. 2023 yilinda 38 kulenin yapimi sürdürülmüstür.
Doju ve bati sinirlarimizdaki teknolojik gözetleme sistemlerinin enerji ihtiyaçlarinin kargilanabilmesi için 2018 yilindan bugüne kadar 380 km enerji nakil hatti yapilmistir. 218 km enerji nakil hatti yapimi devam etmektedir.
Bulgaristan ve Yunanistan sinirlarinda sinir güvenliginin iyilestirilmesi için 2023 yilinda Trakya Sinir Fiziki Güvenlik Sistemleri Projesi baslatilmistir.
Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremler sonrasinda depremden etkilenen illere diger illerden kolluk kuvvetleri, araç, makine ve teçhizat gönderilerek bölgenin güvenliginin saglanmasi igin yogun bir çaba harcanmig; tüm kolluk birimlerince arama-kurtarma, afetzedelere yardim ve faaliyetlerin koordinasyonunda etkin bir uygulama gerçeklestirilmistir. Basta sinir güvenlik sistemleri olmak üzere depremden etkilenen güvenlik hizmetieri unsurlarinin yeniden yapim, bakim ve onarim caligmalari hizla baslatilmistir.
Kitlesel, düzensiz ve yasa disi göçle birlikte demografik açidan bir dönüsümün meydana geldigi ve bu dönüsümün de sosyal, kültürel, ekonomik, siyasi, çevresel, saglik, istihdam gibi pek çok unsurla birlikte toplumsal huzur ve güven ortamina yönelik bir sorun potansiyeli tasidigi, düzensiz kitlesel göç tehdidinin, mevcut yabanci nüfus sayisinin ve belirli bölgelerde yogunlugunun artmasinin güvenlik agisindan risk olusturdugu görülmektedir. Göç yükü, risk ve tehlikeleriyle etkin bir sekilde mücadele edilmesi yönünde yapilan çalismalara devam edilmistir. Ancak, söz konusu risklerin dikkate alinarak ulusal güvenlik kapsaminda göçe iliskin politikalarin gelistirilmesi, izlenmesi ve bu yönde uluslararasi isbirliginin artirilmasi önemli ve gerekli görülmektedir.
Birden fazla olan acil çagri numarasinin tek numara (112) altinda toplanmasi için yürütülen ve 81 ilde faaliyete geçen Acil Çagri Merkezleri (112) Projesi kapsaminda 20 ilde eski nesil 112 yazilimi yeni nesil 112 yazilima dönüstürülmüstür. 2023 yilinda da mevcut eski nesil 112 yazliminin yeni nesil 112 yazilimina dönüsümüne ve sistemin bakim onariminin yapilmasina devam edilmistir.
11 Ekim 2023 tarihine kadar Acil Çagri Merkezlerine toplam 84.271.009 çagri gelmistir. Bu çagrilarin 25.419.128i (yüzde 30,16) asili, 27.129.626'si (yüzde 32,19) asilsiz, 31.722.255'i (yüzde 37,64) anons sirasinda kapanan çagri olarak gerçeklesmistir. Kocaeli 112 Acil Çagri Merkezi insaati, izmir 112 Acil Çagri Merkezi insaati, Kirsehir Acil Çagri Merkezi donanim ve tefrisat isi, Kocaeli Acil Çagni Merkezi tefrisat isi devam etmistir. 81 il Valiligi tarafindan 12.721 personele egitim verilmis ve 112 Acil Çagri Merkezlerince tanitim faaliyetleri kapsaminda 1.429.714 materyal dagitilmistir.
Kent Güvenlik Yonetim Sistemleri (KGYS), Eylül 2023 sonu itibariyla Emniyet Genel Müdürlügü sorumluluk alaninda tüm il merkezlerinde ve 922 ilçede 25.718 KGYS noktasinda 84.826 KGYS kamerasi, 3.615 Plaka Tanima Sistemi (PTS), 400 Mobil Plaka Tanima Sistemi (MPTS); Jandarma Genel Komutanligi sorumluluk bölgesinde 12 ilde 20 ilçede 239 KGYS noktasinda 821 KGYS kamerasi, 304 PTS, 464 MPTS olmak üzere toplam 85.647 kamera ile 25.957 KGYS, 3.919 PTS, 864 MPTS noktasi bulunmaktadir.
81 ilde faaliyette olan Narkotimler, 2022 yilinda 76.841, kuruldugu 2015 yilindan Eylül 2023 sonuna kadar 390.153 olmak üzere 2023 yilinda toplam 393.306 olaya müdahale etmistir.
2022 yili sonunda 342.815 olan özel güvenlik personeli sayisi Eylül 2023 sonu itibariyla 356.630 olmustur.
TUIK verilerine göre asayis hizmetlerinden vatandasin memnuniyet orani, On Birinci Kalkinma Planinin baglangig yili olan 2019'da yüzde 75,5 iken 2022 yilinda yüzde 75,9 olmustur. Yasadigi çevrede gece yalniz yürürken kendini güvende hissedenlerin orani 2019 yilinda yüzde 61,5 ken 2022 yilinda yüzde 61,4 olmustur. Bunun içinde kadinlarin orani sirasiyla yüzde 49,6 ve yüzde 51,1, erkeklerin orani yüzde 73,8 ve yüzde 71,9 olarak gerçeklegmistir.
Afet ve Acil Durum Yönetimi Baskanliginca 2012 yilinda baslatilan Ikaz ve Alarm Sistemi (IKAS) çalismalari kapsaminda çesitli sehirlerde bulunan ve halki tehlikeler karsisinda uyarmak amaciyla kurulan, ekonomik ve teknik ömürlerini tamamlamis olan eski tip siren sistemlerinin yeni teknoloji ürünü gelismis siren sistemleriyle yenilenmesine devam edilmistir. Bu kapsamda dokuz ilde sistem kurulmug, 2023 yilinda Mersin, Kahramanmaras, Çanakkale, Edirne, Tekirdag, Rize, Trabzon ve Giresun illerinde kurulum çalismalari devam etmistir.
Uluslararasi kuruluslarla ve çesitli ülkelerle ikili güvenlik ve isbirligi anlagmalari yapilmistir. Ayrica, Avrupa Birliginin Katilim Öncesi Yardim Araci (IPA) fonlarindan yararlanilarak, Türkiye'nin Dogu Sinirlarinda Mayinlarin Temizlenmesi ve Sinir Denetim Kapasitesinin Artirilmasi, Iç Güvenlik Sektörünün Sivil Gözetiminin Güçlendirilmesi, Ulusal Koordinasyon ve Ortak Risk Analizi Merkezi'nin (UKORAM) Kurumsal Kapasitesinin Desteklenmesi, Türkiye Uyusturucu ve Uyusturucu Bagimliligi Izleme Merkezi'nin (TUBIM) Veri Toplama Kapasitesinin Güçlendirilmesi projeleri yürütülmüstür. Avrupa Birligi fonlarinin kullanilmasinda güvenlik gereklerinin öncelikle dikkate alinmasi, geçici koruma altindaki nüfus yükünün diger ülkelerle paylagilmasina yönelik politika ve projelere öncelik verilmesi geregi onemini korumaktadir.
Son yillarda yayginlagan metamfetamin maddesinin, önümüzdeki süreçte uyusturucuyla en büyük mücadele alani olacagr öngörülmektedir. 2023 yilinda da uyusturucuyla mücadelede bilgilendirme ve bilinglendirme çalismalari gelistirilerek yürütülmüstür.
- El Yapimi Patlayicilar ile Mucadele Ulusal Strateji Belgesi (2022-2027), Organize Suglarla Mücadele Ulusal Strateji Belgesi (2022-2027) ile 2022-2024 dönemini içeren eylem planlari yürürlüge girmistir.
Sanal güvenlik ve bireylerin sanal saldirilara karsi korunmasinda önemli bilingiendirme calismalari yürütülmüstür.
Biyometrik Veri Yönetim Sistemi, Parmak Izine Dayali Anlik Kimlik Dogrulama Projesi çalismalari devam etmektedir. Milli Balistik Test Merkezinin kurulmasi çalismalari baglatilmistir.
- 31 Ajustos 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanunun Uygulanmasina Iliskin Yönetmelikte Degisiklik Yapilmasina Dair Yönetmelikle özel güvenlik hizmetlerinin yürütülmesine iliskin düzenleme yapilmistir.
- 5 Eylül 2022 tarihli ve 6012 sayili Cumhurbagkani Kararnamesiyle yürürlüge giren Askeri Yasak Bölgeler ve Güvenlik Bölgeleri Yönetmeliginde Degisiklik Yapilmasina Dair Yönetmelikle ilgili idari düzenlemelerin yanisira, özel güvenlik bölgesi ilan ve iptal edilmesi, kamu ve özel sektöre ait önemli tesislerin cografi yerinin belirlenmesi konusunda yeni düzenlemeler yapilmistir.
- 23 Haziran 2023 tarihli ve 7330 sayili Cumhurbagkani Karariyla 12 maddenin daha 2313 sayili Uyusturucu Maddelerin Murakabesi Hakkinda Kanun hükümlerine tabi tutulmasina karar verilmistir.
- 5 Agustos 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Askeralma Yönetmeliginde Degisiklik Yapilmasina Dair Yönetmelikle sözlegmeli erler, yüksekögretim ögrencileri, askerligin ertelenmesi, bedelli askerlik konularindaki hükümler yeniden düzenlenmistir.
- 2023 yilinda uluslararasi kuruluslarla ve çesitli ülkelerle ikili güvenlik ve isbirligi anlasmalari yapilmistir.
b) Amag
Hukukun üstünlügü ve hukuk devleti ilkeleri gerçevesinde güvenligin tüm yönleriyle ele alinarak huzur ve güven ortaminin sürdürülebilir kilinmasi, vatandas odakhlik, geffaflik, hesap verebilirlik ilkeleri dogrultusunda ve önetkin bir yaklasimla güvenlik hizmetlerinin gelistirilmesi, güvenlikle ilgili ürün ve teknolojilerde kendine yeterliligin güglendirilmesi ve suçla mücadele bilincinin artirilarak vatandas katiliminin saglanmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu / isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Sinir güvenliginin etkinligi artirilacak, teknolojik ve fiziki altyapi gelistirilecek, sinir yonetimi alaninda ortak analiz ve raporlama çalismalarinin yapilabilmesi amaciyla veri toplama kapasitesi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p. 926) | Sinir güvenliginin etkinligi artirilacak, teknolojik ve fiziki altyapi gelistirilecek, sinir yonetimi alaninda ortak analiz ve raporlama çalismalarinin yapilabilmesi amaciyla veri toplama kapasitesi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p. 926) | Sinir güvenliginin etkinligi artirilacak, teknolojik ve fiziki altyapi gelistirilecek, sinir yonetimi alaninda ortak analiz ve raporlama çalismalarinin yapilabilmesi amaciyla veri toplama kapasitesi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p. 926) |
| Tedbir 926.1. Kara sinir güvenliginin saglanmasi için risk degerlendirmesine dayali güvenlik duvari, gözetleme kulesi, algilayici sistemler, guvenlik yollari gibi gerekli fiziki ve teknolojik güvenlik sistemleri gelistirilecektir. | igisleri Bakanligi (S), Milli Savunma Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Göç Idaresi Baskanligi, Jandarma Genel Komutanligi | 1. 148 km güvenlik yolu yapllacakur. 2. Ulusal kaynaklarla 200 km güvenlik duvari, devriye yolu ve tel çit yapilacak; AB projeleriyle 200 termal kamera sistemi, 150 km sabit gözetleme sistemi, 250 km sinir aydinlatma sistemi kurulacaktir. |
| Tedbir 926.2. Kiyl sinir güvenligi için gerekli karakol, liman, rihtim, makine ve techizat altyapisi güçlendirilecektir. | Içisleri Bakanligi (S) | 1. Sahil güvenlik görevlerinin etkinliginin artirilmasi ve özellikle kiyiya yakin sularda görev yapilmasi kapsaminda bütçe imkânlari çerçevesinde 31 kontrol botu alinacaktir. 2. Deniz sinir kapilarinda güvenlik altyapisi güclendirilecektir. |
| Tedbir 926.3. Sahil Güvenlik Yönetim Sistemi Projesiyle Türk deniz yetki alanlarinda teknolojik gözetleme, tespit ve teshis imkân ve kabiliyeti artrilacaktir. | icisleri Bakanligi (S) | 1. Bir adet elektrooptik gözetleme kapasitesi olan sahil gözetleme istasyonu kurulacaktir. |
| Tedbir 926.4. Veri paylasim altyapisi olusturularak paydas kunrl veri ütnl saglanacaktir. | Icisleri Bakanligl (S), Milli Savunma Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Sahil Güvenlik Komutanligi, Göç Idaresi Baskanligi, Jandarma Genel Komutanligi, Emniyet Genel Müdürlügü, Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Sahil-Net Deniz Projesi kapsaminda Marmara Denizi, Akdeniz ve Karadeniz sorumluluk sahalarinda iletisim altyapisinin güglendirilmesi igin bir merkez, dört istasyon ve 10 platformda kurulum yapilacaktir. 2. Jandarma Kolluk Ïslemleri Projesi Tahkikat Modülünün bilesenleri, alt bilesenleri ile modül ara yüzü, Jandarma Sanal Karakol Projesi bileseni ve alt bilesenleri belirlenecektir. 3. GAMER ve Içisleri Veri Merkezi (IVME) projelerinin bütünlestirilmesi çalismalari yürütulecektir. |
| Tedbir 926.5. Yasadisi göçle mücadelede etkinlik artirilacaktir. | igisleri Bakanlig (S), Milli Savunma Bakanligi, Ticaret Bakanligy, Göç Idaresi Baskanligi, Jandarma Genel Komutanli Emiget eiel | 1. Düzensiz göçmenlerin göç yollarinda saha arastirmasi, algi Ölçümü yapilacaktir. 2. Fiziki güvenlik sistemleri ve teknolojik gözetleme ve tespit sistemleriyle sinir güvenliginde etkinlik artirilarak düzensiz gög sinirlarda önlenecektir. |
| 3. Jandarma Genel Komutanliginda suçla mücadelede mesleki gelisim plani ve projeler kapsaminda görev etkinligini artirmak için egitim verilecek personel sayisi artirilacaktir. 4. Jandarma Genel Komutanliginda hizmet içi egitim kapsaminda brogür, kitap, belge hazirlanarak yayin sayisi artirilacaktir. | ||
|---|---|---|
| Güvenlik tehdit ve risklerine karsi önetkin bir yaklagimla gerekli önlemler alinacaktir. | Güvenlik tehdit ve risklerine karsi önetkin bir yaklagimla gerekli önlemler alinacaktir. | Güvenlik tehdit ve risklerine karsi önetkin bir yaklagimla gerekli önlemler alinacaktir. |
| (Kalkinma Plani p. 927) Tedbir 927.1. Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer (KBRN) tehlike ve tehditlere karsi ülkemizin müdahale kapasitesi güçlendirilecek, gerekli korunma ve savunma önlemleri gelistirilecek, eylem planlarinin etkinligi artinilacak, savunma araçlar ve yöntemleri, riskli bölgeler basta olmak üzere ülke düzeyinde gelistirilerek yayginlastirilacaktir. | igisleri Bakanlig (S), flgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, Yerel Yönetimler, Üniversiteler, STK'lar, Basin ve Yayin Kuruluslarl, ASELSAN | 1. KBRN Strateji Belgesi ve Eylem Plani taslagi hazirlanacaktir. 2. Türkiye Afet Müdahale Plani kapsaminda Kimyasal ve Biyolojik Olay Türü Müdahale Plani hazirlanacaktir. 3. Aydin, Izmir, Kocaeli ve Mugla il ve ilçe merkezlerinde siren kurulum noktalarinin belirlenmesi amaciyla Siren sesi ses yayilim incelemesi yapilacaktir. 4. Kars, Agri, Ardahan ve Artvin illerinde siren sistemi kurulacaktir. 5. Siren sistemi kurulumu tamamlanan iller (Kars, Agri, Ardahan ve Artvin) için teknik ve kullanici egitimleri verilerek sistem kullanilmaya baslanacaktir. 6. KBRN tehlike ve tehditlerine iliskin hazirlanan rapor ilgili kurumlara dagitilacaktir. |
| Tedbir 927.3. Ülkemizin güvenligini tehdit eden akimlarla önetkin bir yaklasimla mücadele edilebilmesi igin akademik çalismalar ve analizler yapilacaktir. | igisleri Bakanlig (S), Milli Savunma Bakanligl, Üniversiteler | 1. Sosyal medya araciligiyla ülkemizin güvenligini tehdit eden akimlarla mücadeleye yönelik yapilan çalismalar ilgili kurumlarla paylasilacakur. 2. Ulkemizin güvenligini tehdit eden unsurlarla etkin mücadele igin strateji belgeleri ve eylem planlari ilgili kurumlarin katkilariyla |
| Tedbir 927.4. Tüm Sug türlerine karsi risk ve tehdit degerlendirmesi, suc potansiyeli incelemesi yapilarak suçun önlenmesi konusunda gerekli tedbirler alinacaktir. | igisleri Bakanlig (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | hazirlanacaktir. 1. Siber suçtan zarar görenlere iliskin verilerin belirlenmesi ve bu konuda farkindalik olusturulmasi için hazirlanan yayinlar ilgili kurumlara dagitiacaktir. 2. Uyusturucu kullanma, aile içi cinsel istismar, kadina karsi siddet suglarina iliskin önleyici risk yönetim planlari ilgili kurumlarin katkilariyla hazirlanacaktir. |
| Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artirilacaktir. (Kalkinma Plani p. 928) | Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artirilacaktir. (Kalkinma Plani p. 928) | Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artirilacaktir. (Kalkinma Plani p. 928) |
|---|---|---|
| Tedbir 928.1. Güvenlik <uruluslarinin kurumsal, nukuki, teknik ve teknoloiik altyapisi ile beseri kapasites litelik ve nicelik olarak gelistirilecektir. | içisleri Bakanligi (S), Milli Savunma Bakanligi, Ticaret Bakanliăi | 1. 56 emniyet binasi yapimi bütge imkânlari gerçevesinde tamamlanacaktir. 2. Jandarma Genel Komutanliginin Koruma Hizmetleri Yönetmeligi güncellenecektir. 3. Tüm illerde Jandarma Özel Koruma Birligi ve Koruma Sube Müdürlügü olusturularak birlik sayisi 199'a çikarilacaktir. 4. Jandarma Genel Komutanliginca ceza infaz kurumlarinda yeralti görüntüleme cihaziyla yapilan tarama sayisi artirilacaktir. 5. Kurumlarn beseri kapasitesinin nitelik bakimindan artirilmasina iliskin yayinlarin ilgili kurumlara duyurulmasi ve daha fazla kullanimi saglanacaktir. |
| Tedbir 928.2. Güvenlik çalisanlarinin uzmanlasmasinin gelistirilmesi yönünde düzenlemeler yapilacaktir. | icisleri Bakanligi (S), Ticaret Bakanligi | 1. Jandarma Genel Komutanliginda koruma konusunda uzmanlagmis personel sayisi 1.516'ya gikartilacaktir. 2. Jandarma Genel Komutanliginda koruma kurslari sayisi 169'a çikartilacaktir. 3. Jandarma Kolluk Islemleri Projesinin etkin ve verimli kullanilmasi igin 12 ilde 240 personele egitim verilecektir. 4. Kriminal uzmanlik alanlarinda 330 personel yetistirilecektir. |
| Tedbir 928.3. Güvenlik hizmetlerinde kullanilan yazilim, donanim, araç-gereç ve tasitlarin yerlilik orani artirilacaktir. | icisleri Bakanlig (S), Milli Savunma Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Savunma Sanayii Baskanligi | 1. Jandarma Genel Komutanliginda siber güvenlik kapsaminda kullanilan yazilimlar yerlilestirilecektir. |
| Tedbir 928.4. 112 Acil Çagri Merkezlerinde hizmet standartlarinin ve kalitesinin yükseltilmesi saglanacak, 112 tek numara farkindaliginin artirilmasi için tanitim faaliyetleri gerçeklestirilecektir. | Içisleri Bakanligr (S), Milli Egitim Bakanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Acil Çagri Hizmetleri Koordinasyon ve Egitim Merkezi (Komuta Kontrol Merkezi) binasi tamamlanacaktir. 2. 112 Acil Çagri Merkezlerinde görev yapan personele hizmet içi egitim verilecektir. 3. 112 tek numara farkindaliginin artirilmasi igin tanitim çalismalari yapilacak, ilgili materyaller basilarak 81 ilde dagitrlacaktir. |
| 4. Içisleri Bakanligindan egitici belgesi alan personel tarafindan illerde personel egitimleri verilecektir. | ||
|---|---|---|
| Tedbir 928.5. Arama kurtarma platformu ve techizatlarinin teknolojik imkânlarinin gelistirilmesivle denizlerde arama kurtarma kapasitesi artirilacaktir. | Içisleri Bakanligi (S), Milli Savunma Bakanligi, Savunma Sanayii Baskanligr | 1. Sahil Güvenlik Komutanliginin denizde arama kurtarma kapasitesi artinilacaktir. 2. Jandarma Komando Arama Kurtarma Timlerinin (JAK) kadro sayisi 50 ye, Jandarma Komando Su Alti Arama Kurtarma Timlerinin (SAK) kadro sayisi 17'ye gikartilacaktir. |
| Tedbir 928.6. Kent Güvenlik Yönetim Sistemi, Plaka Tanima Sistemi ve Mobil Plaka Tanima Sistemi yayginlastrilacaktir. | icisleri Bakanligi (S), Savunma Sanayii Baskanligi | 1. Emniyet Genel Müdürlügü ve Jandarma Genel Komutanligi bünyesinde KGYS, PTS, MPTS nokta sayisi bütçe imkânlari çerçevesinde artinilacak, basta göçmen kaçakçiligiyla mücadele kapsaminda, suglarin yogunlastigi gög yollari üzerinde bu sistemler kurularak uygulama etkinligi artirilacaktir. |
| Tedbir 928.7. Milli Balistik Test Merkezinin yapimi tamamlanacaktir. | icisleri Bakanligi (S) | 1. Haff ategli silah ve mühimmatlari ile balistik koruyucu malzemelerin testlerine iligkin uluslararasi akreditasyona ve sertifika düzenleme yetkisine sahip olmasi planlanan Milli Balistik Test Merkezi yapiminin yüzde 40'1 2024 yilinda |
| Tedbir 928.8. Güvenlikle ilgili veri paylasimi ve ortak bilgi sistemleri altyapisi gelistirilerek güvenlik veri altyapisi büyük veri incelemesine olanak saglayacak sekilde düzenlenecektir. | igisleri Bakanlig (S), Milli Savunma Bakanligi, Ticaret Bakanligi, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | tamamlanacaktir. 1. Askeri sistemleri içeren TAFICS agiyla kurulan baglantinin en aza indirilmesi, ayrica KamuNet Agi, e-Devlet Kapisi ve e-Otoban sistemleriyle bütünlegmenin saglanmasi igin Sahil Güvenlik Komutanliginca yürütülen Sahil- NET Kara projesinin yüzde 70'i tamamlanacaktir. 2. Gerekli güvenlik ve gizlilik kisitlari dikkate alinarak, etkin bir kriz yönetimi saglamak üzere Yeni Nesil GAMER yazilimina ilgili kurumlardan veri incelemesine olanak saglayacak gekilde sistem bütünlestirilecektir. 3. GAMER ve IVME projeleri kapsaminda veri ambarinda tutulan veriler güvenlik ve gizlilik kisitlari çerçevesinde talep eden kurumlarla paylasilacaktir. |
| Tedbir 928.9. Güvenlikle ilgili iletisim altyapisi gelistirilip genisletilecek, iletisimin daha hizli ve güvenli olmasi saglanacaktir. | igisleri Bakanlign (S), Mili Savunma Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Emniyet Genel Müdürlügü tarafindan 26 ilde kullanilan Kriptolu Emniyet Telsiz Muhabere Sistemi yayginlastirilacaktir. 2. Kolluk birimlerinin birbiriyle telsiz iletisiminin saglanmasina yönelik ön çalisma yapilacaktir. 3. Iletisim altyapisinin yedeklenmesi ve olasi ihtiyaglarin kargilanabilmesi igin karanlik lif altyapi çalismasi yürütülecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 928.10. Güvenlik hizmetlerinin sunumunda yapay zekâ, robot teknolojisi, büyük veri analizi, iletisim ve uzay teknolojisi gibi teknolojilerden etkin olarak yararlanilacak, bu alanda yerli teknoloji ve üretim gelistirilecektir. | igisleri Bakanlign (S), Milli Savunma Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Savunma Sanayii Baskanligl | 1. Yeni Nesil GAMER yaziliminda yapay zeka eklentileri gelistirilecektir. 2. Yapay zekâ kapsaminda sohbet robotu, yüz ve ses tanima sistemleri ve tahmin algoritmalari alanlarinda çaligmalar yürütülecektir. |
| Tedbir 928.11. Basta kolluk pirimleri olmak üzere tüm suruluslar arasinda esgüdün ve isbirligi artirilacaktir. | igisleri Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi, Milli Savunma Bakanligi, Saglik Bakanligy, Ticaret Bakanligi, Ilgili Kamu Kurum Ve Kuruluslan | 1. Emniyet Genel Müdürlügü Güvenlik Bilimleri Enstitüsü Arastirma Merkezi Müdürlügü ve Trafik Enstitüsü Müdürlügü tarafindan ulusal ve uluslararasi düzeyde sekiz sempozyum, çalistay ve kongre düzenlenecektir. 2. Güvenlik ve gizilik kisitlari dikkate alinarak, kolluk birimlerine ait sistemler arasinda esgüdüm saglanacak, GAMER Bütünlegik Yönetim Sistemindeki sistem ve programlarin sayisi artirilacaktir. 3. Kolluk kuvvetleri ve diger kuruluglar arasinda isbirligini artirmak için ag servis bütünlesmeleri imzalanan protokoller kapsaminda yürütülecektir. |
| Tedbir 928.12. Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezi (GAMER) toplumun huzur ve güven ortaminin saglanmasi igin daha etkin kullanilacaktir. | Içisleri Bakanligi (S), Ticaret Bakanligi, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. GAMERlerden sorumlu vali yardimcilarina, GAMER personeline, il Sosyal Etüt ve Proje Müdürlerine birer egitim programi düzenlenecektir. |
| Tedbir 928.13. Etkin bir kriz yönetimi saglanarak bütünlesik sistemler gelistirilecek, kriz yönetimi tatbikat senaryolari hazirlanacak ve GAMER'de uygulanacaktir. | icisleri Bakanligi (S), Milli Savunma Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. 24 kriz yönetimi tatbikat senaryosu hazirlanarak uygulanacaktir. 2. Kurumsal kapasite ve performansin gözlenmesi amaciyla yurt içinde faaliyet gösteren 12 kriz merkezi ve 20 ilde GAMER yerinde incelenecektir. |
| Tedbir 928.14. Güvenlik konusunda uluslararasi isbirligi ve esgüdüm gelistirilecektir. | igisleri Bakanlig (S), Disisleri Bakanligi, Mill Savunma Bakanliãi, Ticaret Bakanligr | 1. Emniyet Genel Müdürlügünce yurt disi terörist faaliyetlerin engellenmesi amaciyla ikili/çoklu görüsmelerle ülkemize yönelik olasi tehditlerin ortadan kaldinlmasi için gerekli isbirligi gelistirilecek, bu kapsamda çesitli toplantilar düzenlenecektir. 2. Jandarma Sanal Karakol Projesi kapsaminda Fransa, Jandarma Kolluk Islemleri Projesi Tahkikat Modülünün yazlim gellstirme calismalari kapsamindo Italya jandarma teskilatlarinin uygulamalar incelenerek degerlendirilecektir. 3. Kolluk hizmetlerinin uluslararasi alanda etkinligini artirmak için Çevre, Dogal Hayati Koruma ve iklim Degisikligi, Kadina Yönelik ve Aile içinde cocuga Yonellk Siddetir Önlenmesi, Jandarma Zor Kullanma Modeli (JAZOK) gibi konularda uluslararasi belgelendirme programlarina |
|---|---|---|
| devam edilecektir. Güvenlik kuruluslarinin suçun incelenmesi ve aydinlatilmasi kapasitesi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p. 929) | devam edilecektir. Güvenlik kuruluslarinin suçun incelenmesi ve aydinlatilmasi kapasitesi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p. 929) | devam edilecektir. Güvenlik kuruluslarinin suçun incelenmesi ve aydinlatilmasi kapasitesi güglendirilecektir. (Kalkinma Plani p. 929) |
| Tedbir 929.1. Suçun ve suçlularin sorusturulmasi, incelenmesi ve aydinlatilmasinda bilgi ve iletisim teknolojileri daha etkin kullanilacaktr. | Içisleri Bakanligi (S) | 1. Jandarma Genel Komutanliginca 2023 yilinda yüzde 80 olan malvarligina kars islenen suglari aydinlatma orani yüzde 81'e gikarilacaktir. 2. Jandarma Genel Komutanliginca, 2023 ylinda 5 bin olan UYAP'ta aranma kaydi bulunanlardan Jandarma Suç Arastirma Timi (JASAT) tarafindan yakalanan kisi sayisi 8 bine gikarilacaktir. |
| Tedbir 929.2. Sug inceleme yöntemleri ve gerekli teknik altyapi gelistirilecek, ilgili personelin egitimi saglanacaktir. | igisleri Bakanlig (S) | 1. Jandarma Genel Komutanligi bünyesinde dokuz ilde Sug Arastirma ve Inceleme Birimi olusturulacaktir. 2. 2023 yilinda 475 olan Jandarma Sug Arastirma Timi (JASAT) kadrosu 525'e gikarilacaktir. |
| Tedbir 929.3. Olay yeri inceleme ekiplerinin sayisi, sug inceleme ve olay yeri inceleme kapasitesi artirilacaktir. | igisleri Bakanlig (S) | 1. Emniyet Genel Müdürlügünce Bomba Uzmani Egitim Merkezinin yapiminin yüzde 50'si tamamlanacaktir. |
| 2. Olay yeri inceleme alaninda çalisanlarin yetkinliklerinin artirilmasi için Olay Yeri Inceleme Egitim Merkezinin yapiminin yüzde 20 si tamamlanacaktir. | ||
|---|---|---|
| Teror ve terörizmin finansmaniyla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklasimla devam edilecektir. (Kalkinma Plani p. 930) | Teror ve terörizmin finansmaniyla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklasimla devam edilecektir. (Kalkinma Plani p. 930) | Teror ve terörizmin finansmaniyla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklasimla devam edilecektir. (Kalkinma Plani p. 930) |
| Tedbir 930.1. Terörü kaynaginda yok etme ve kesintisiz operasyon anlayisiyla terör örgütlerinin eylem ve finansman faaliyetleri baski altina alinarak hareket kabiliyetleri kisitlanacak, maddi ve lojistik destekleri yok edilecektir. | igisleri Bakanlig (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Milli Savunma Bakanligi, Ticaret Bakanligi | 1. 81 Il Terörle Mücadele Sube Müdürlükleri ve ilgili birimlerle isbirligi iginde terör örgütlerinin eylem ve finansman faaliyetlerine yönelik 4.760 operasyon yapilarak terör örgütlerinin maddi destekleri azaltilacak, lojistik destekleri kesilecek ve aktarim kapasiteleri daraltilacaktir. 2. Kirsal alanda iç güvenlik operasyon sayisi yüzde bes oraninda artirilacaktir. |
| Tedbir 930.2. Terörle mücadele hizmetlerinde sug önleme stratejileri ile bilimsel mücadele yöntemlerinin uygulamaya dönüsümünü saglayan egitimlere devam edilecektir. | içisleri Bakanlig (S), Milli Savunma Bakanligr | 1. Operasyonel, hukuki, ahlaki, iletisim gibi konularda tecrübe ve bilgi birikimini artirmak için Emniyet Genel Müdürlügü Terörle Mücadele Daire Baskanligi ve bagli tagra teskilati personeline farkli konularda egitim verilecektir. 2. Egitim, isbirligi, bilgi paylasimi gibi konularda düzenlenen galistay, toplanti, seminer sayisi artirilacaktir. |
| Tedbir 930.3. Basta uyusturucu ticareti olmak üzere terörün finansmaniyla etkin bir sekilde mücadele edilecektir. | igisleri Bakanligl (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Ticaret Bakanligi | 1. Terörizmin finansmaninin önlenmesine yönelik adii operasyon sayisi artinilacaktir. 2. Terörizmin Finansmaniyla Mücadele Strateji Belgesi kapsaminda ilgili kurumlarla esgüdüm calismalari yürütülecektir. |
| Tedbir 930.4. BM, Avrupa Konseyi, AGIT ve diger uluslararasi kuruluslarda terorizmle mucadele alaninda Türkiye'nin görünürlügünün ve etkinliginin artirilmasi ile ülkemizin bu yöndeki tezlerinin muhataplara aktarilmasi amaciyla yürütulen calismalar artirilacaktir. | igisleri Bakanlig (S), Disisleri Bakanligy, Milli Savunma Bakanligl | 1. AB projelerine ve çalismalarina katilim saglanacaktir. 2. Dost ve müttefik ülke teskilatlari veya askeri statülü kolluk kuvvetleriyle uluslararasi kuruluslarin ilgili organlariyla isbirligine devam edilecektir. 3. Uluslararasi Jandarmalar ve Askeri Statülü Kolluk Kuvvetleri Birligi (FIEP), Avrupa Jandarma Kuvveti (AJK), NATO, BM, Türkiye ve Avrupa Güvenlik ve isbirligi Teskilati (AGIT) kapsamindaki toplantilara etkin katilim saglanacaktir. |
| Tedbir 930.5. Ülkemiz igin öncelik tasiyan konularda NATO üyeliginin saglamis oldugu imkânlardan azami bir sekilde faydalanilacak, terörizmin sadece ülkemiz için tehdit olusturmadiginin anlatilmasi yolunda gerekli adimlar atilmaya devam edilecektir. | igisleri Bakanlig (S), Disisleri Bakanligi, Milli Savunma Bakanligi | 1. NATO projelerine, calismalarina ve toplantilarina etkin katrlim saglanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 930.7. Terör örgütlerinin ülkemize deniz yoluyla girmesinin engellenmesine yönelik tedbirler artirilacaktir. | içisleri Bakanlig (S), Milli Savunma Bakanligi, Ticaret Bakanligi | 1. Sahil Güvenlik Komutanligi tarafindan Dogu Akdeniz'de terör örgütlerinin ülkemize deniz yoluyla girmesinin önlenmesi için KKTC ve Dogu Akdeniz Sahil Yönetim Sistemi kapsaminda bir adet sahil gözetleme istasyonu kurulacaktir. |
| Tedbir 930.8. Terör örgutlerinin propagandasi, teröre yol açan radikallegme ve siddete varan asiricilikla mücadele edilecek, devletin gerçeklestirdigi hizmetler konusunda kamuoyu düzenli olarak bilgilendirilecek, oplumu bilinçlendirmeye vönelik projeler uygulanacaktir. | igisleri Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi, Ilgili Diger Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Toplumda huzur ortaminin saglanmasi, terörle mücadelenin öneminin anlatilmasi igin yürütülen çaligmalar kapsaminda 8.250 etkinlikle 800 bin kisiye ulagilacaktir. 2. Siddete varan asiricilikla mücadelede kolluk kuvvetlerine, egitimcilere, kamu çalisanlarina, sivil toplum üyelerine ve ilgili diger kurumlara gerekli egitimler verilecek, taraflar arasindaki iletisim gelistirilecektir. 3. Terör örgütlerinin propaganda için kullandigi baslica iletisim kanallari ve medya araçlari incelerek gerekli önlemler alinacaktir. 4. Terörizmle mücadelede iletisim stratejileri ve eylem plani hazirlanacaktir. 5. Agiricilikla mucadele seminerleri düzenlenecektir. |
| Uyusturucuyla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklasimla devam | Uyusturucuyla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklasimla devam | Uyusturucuyla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklasimla devam |
| edilecektir. (Kalkinma Plani p. 931) Tedbir 931.1. Her türlü uyusturucu ve uyarici maddenin ülke genelinde ve uluslararasi boyutta kaçakçilgi, üretimi, dagitimi, kullanimi ve sokak düzeyinde satisi engellenecek, bunlarin üretiminde kullanilan ara kimyasallarn üretimi ve ticaretinin denetiminde etkinlik artirilacaktir. | icisleri Bakanlign (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi | 1. Uyusturucu suglariyla mücadele kapsaminda yapilan operasyon sayisi yuzde bes artirilarak, 220 bin operasyon gerçeklestirilecektir. 2. Sinir kapilari ve sinirlarda uyusturucu ve uyarici madde kaçakçiligini önlemeye yönelik güvenlik önlemleri artirilacaktir. |
| Tedbir 931.2. Güvenlik kuruluglarnin uyusturucuyla mücadele kapasitesi artiilacaktir. | icisleri Bakanlign (S), Ticaret Bakanligr | 1. Güvenlik kuruluslarinin uyusturucu suçlariyla mücadele için gerekli makine, techizat ve personel altyapisi gelistirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 931.4. Uyusturucu ile baglantili suclar degerlendirilerek kolluk kuvvetlerine ve kamuoyuna yönelik egitim ve bilinclendirme calismalar artirilacaktir. | içisleri Bakanligr (S), Adalet Bakanligi, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Genglik ve Spor Bakanligy, Milli Egitim Bakanligi, Milli Savunma Bakanligl, Saglik Bakanligl | 1. Ulusal düzeyde yürütülen uyusturucuyla mücadeleye vatandaglarin katiliminin saglanmasi, basta çocuk ve gengler olmak üzere toplumun her kesiminin uyusturucu bagimliligindan uzak tutulmasi ve uyusturucunun zararlarina yönelik toplumsal farkindaligin saglanmasi için 550 bin kisi bilgilendirilecektir 2. Uyusturucu madde suglarinin nedenlerinin ve risk etmenlerinin belirlenmesi için madde kullanim sugundan islem gören kisilere yönelik 35 bin anket yapilacaktir. 3. Bagimlilikla mücadele kapsaminda gerçeklestirilecek egitim ve bilinçlendirme çalismalariyla 30 bin kisiye ulasilacaktir. 4. Uyusturucu Kullanma Suçuyla Mücadele Seminerleri düzenlenecektir. |
| Organize suçlar ve kaçakçilikla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir | Organize suçlar ve kaçakçilikla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir | Organize suçlar ve kaçakçilikla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir |
| yaklasimla devam edilecektir. (Kalkinma Plani p. 932) Tedbir 932.1. Organize sug türleri ve terör örgütleri arasindaki baglantilar belirlenecek, suçun olusmadan önlenmesine yönelik çalismalar gelistirilecektir. | igisleri Bakanlig (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Ticaret Bakanligr, ilgili Diger Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Organize suç örgütleriyle mücadele kapsaminda yapilan operasyon sayisi yüzde bir oraninda artirilacaktir. 2. Suçun olusmadan önlenmesi, suçtan kaynaklanan malvarligi degerlerinin aklanmasiyla mücadele edilmesi, ekonomik ve sosyal alanda ortaya çikabilecek sorunlann önüne geçilmesi için dört hizmet içi egitim ve çalistay |
| Tedbir 932.2. Kaçakglik suglariyla mücadelede etkinligin artirilmasina yönelik yeni yöntemler gelistirilecektir. | igisleri Bakanlig (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Ticaret | düzenlenecektir. 1. Suçtan kaynaklanan malvarlig degerlerinin aklanmasiyla mücadele kapsaminda gergeklestirilecek operasyon sayisi yüzde bes oraninda artirilacaktir. |
| Tedbir 932.3. Göçmen kaçakçiligi, insan/organ/doku ticareti, silah/mühimmat kaçakçiligi yapan organize suç örgüteriyle mücadeleye kararlilikla devam edilecektir. | icisleri Bakanlig (S), Ticaret Bakanligi | 1. Gögmen kaçakgiligi suçunu örgütlü olarak isleyen süphelilere yönelik operasyon sayisi artirilacaktir. |
| 2. Ülke geneli veya ulusiararasi düzeyde göçmen kaçakgiligi suguyla mucadele edilmesi, sug konusu mallara ve bu suglardan elde edilen kazançlara el konulmasi ve ayni tür suglari igleme imkânlarinin ortadan kaldirilmasi için en az 3.000 operasyon yapilacaktir. 3. Ülke geneli veya uluslararasi düzeyde insan ticareti suçuyla mücadele edilmesi, sug konusu mallara ve bu suglardan elde edilen kazanglara el konulmasi ve ayni tür suglari igleme olanaklarinin ortadan kaldirilmasi için en az 100 operasyon yapilacaktir. 4. Ülke geneli veya uluslararasi düzeyde organ-doku ticareti suçu ile mücadele edilmesi, suç konusu mallara ve bu suglardan elde edilen kazançlara el konulmasi ve ayni tür suglari igleme olanaklarinin ortadan kaldirilmasi igin en az 55 operasyon yapllacaktir. 5. Organize suç örgütleri ile silah ve mühimmat kaçakgiligina yonelik en az 900 operasyon yapilacaktir. 6. Gögmen kaçakçiligi ve insan ticareti suglariyla mücadelede mesleki gelisim plani ve projeler kapsaminda görev etkinligini artirmak amaciyla egitim verilecek personel sayisi artirilacaktir. 7. Güvenlik kuruluslarinda çalisanlarin yararlanmasi igin brosür, kitap, doküman vb. hazirlanacak ve yayin sayisi | ||
|---|---|---|
| artirilacaktir. Asayis suçlariyla mücadelede etkinlik artirilarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamina katk saglanacaktir. (Kalkinma Plani p. 933) | artirilacaktir. Asayis suçlariyla mücadelede etkinlik artirilarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamina katk saglanacaktir. (Kalkinma Plani p. 933) | artirilacaktir. Asayis suçlariyla mücadelede etkinlik artirilarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamina katk saglanacaktir. (Kalkinma Plani p. 933) |
| Tedbir 933.1. Güvenlik kuruluslarinin kurumsal ve teknolojik altyapisi güclendirilecektir. | içisleri Bakanligr (S), Milli Savunma Bakanlign, Ticaret Bakanligi, Savunma Sanayii Baskanliãi | 1. Jandarma Genel Komutanligi bünyesinde kullanilmaya baslayan cayrokopter sayisi artirilacak, üg genel maksat helikopteri alinacaktir. |
| Tedbir 933.3. Dolandiricilik suçlariyla etkin mücadele, toplumsal bilincin ve farkindaligin artirilmasi amaciyla vatandaslarin bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir. | içisleri Bakanlig (S), Adalet Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, TRT | 1. Dolandiricilik suçuyla mücadele çalismalari kapsaminda dolandiricilik sugunu konu alan uyarici nitelikte 166 milyon kisa mesaj gönderilecektir. 2. Vatandaça gönderilen dolandirici nitelikte olan kisa mesajlarin önlenmesine yönelik tedbirler alinacaktir. |
|---|---|---|
| Siber suclarla etkin bir sekilde mücadele edilecektir. (Kalkinma Plani p.934) | Siber suclarla etkin bir sekilde mücadele edilecektir. (Kalkinma Plani p.934) | Siber suclarla etkin bir sekilde mücadele edilecektir. (Kalkinma Plani p.934) |
| Tedbir 934.1. Güvenlik kuruluslarinin teknik altyapisi güglendirilerek siber suçlarla mücadele kapasitesi artirilacaktir. | lang eoal, rare | 1. Siber suçlar ve suglularla mücadele edecek birimlerin kapasitesi gelistirilmeye devam edilecek, bu alanda nitelikli, tecrübeli ve uzman personel istihdam edilerek personel sayisi artinilacak ve agik kaynak arastirma yazilim/program yetenegi kazandirilacak sube sayisi artinilacak, Jandarma Genel Komutanliginda bu sayi 61'e çikarilacaktir. 2. Emniyet Genel Müdürlügü tarafindan sorusturmalarda incelenmesi tamamlanan dijital materyalin toplam materyale orani |
| Tedbir 934.2. Örgün ve yaygin egitimde siber suglara yönelik bilinglendirme çalismalari yapilacak, bu calismalarda iletisim araçlari etkin kullanilacaktir. | Egten Bakanl, TYcarel Bakanlgi, TRT | yüzde 98,5'e çikarilacaktir. 1. Siber suçlarla mücadele kapsaminda vatandaglarin siber sug magduru olmalarinin engellenmesi ve bilinglendirilmeleri amaciyla siber sug farkindalik ve bilinglendirme çalismalari düzenlenecektir. 2. Jandarma Genel Komutanligi tarafindan siber suglarla mücadele kapsaminda, vatandas ve personelin bilinglendirilmesi amaciyla egitim, kurs, konferans, |
| seminer vb. düzenlenecektir. Koruyucu ve önleyici güvenlik hizmetlerinin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p. 935) | seminer vb. düzenlenecektir. Koruyucu ve önleyici güvenlik hizmetlerinin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p. 935) | seminer vb. düzenlenecektir. Koruyucu ve önleyici güvenlik hizmetlerinin etkinligi artirilacaktir. (Kalkinma Plani p. 935) |
| Tedbir 935.1. Vatandasla kolluk gücleri arasindaki güven esasina dayanan iliskinin* gelistirilmesi amaciyla toplum destekli kolluk yaklasimi güçlendirilecektir. | Icisleri Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi, Valilikler | 1. Içisleri Bakanlign ile Milli Egitim Bakanligi arasinda imzalanan Gelecegin Denizcilerini Bilgilendirme Is Birligi Protokolü çerçevesinde Sahil Güvenlik Komutanligi tarafindan ilk ve ortaögretim okullarinda en az 500 bilgilendirme çalismasi yapilacaktir. 2. Toplum destekli polislik faaliyetleri kapsaminda genel güvenlik konularinda toplumu bilgilendirme amaciyla görev alani iginde ikamet eden vatandaslar, site ve apartman yoneticileri, esnaf, kamu kurum ve kurulus temsilcileri, belediye yetkilileri ve muhtarlarin katilimiyla gerçeklesen sorumluluk alani huzur toplantilariyla 360 bin ve magdur destek ziyaretleriyle de 12.500 kisiye ulasilacaktir. |
| Tedbir 935.2. Suçla mücadelede önleyici güvenlik tedbirleri artinlacaktir. | igisleri Bakanlig (S), Milli Egitim Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Ilgili Diger Kamu Kurum ve Kuruluslar | 1. Sekiz adet es zamanli huzur uygulamasi yapllacaktir. 2. Jandarma Asayis Tim sayisi 400'e çikarilacaktir. 3. Onleyici hizmet devriyesi sayisi 50 bine çikarilacaktir. 4. PTS-EDS Projesi kapsaminda devlet ve il yollari aginda kazalarin yogun olarak meydana geldigi yerleri kapsayacak gekilde Kent Güvenlik Yönetim Sistemi (KGYS) ve Plaka Tanima Sistemlerine (PTS) ait mevcut yazilim ve donanimlardan yararlanilarak yedi ilde yedi güzergâhta ve 14 noktada Ortalama Hiz Koridoru kurulacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 935.4. Güvenlik hizmetlerine erisim kolaylastirilacaktir. | Icisleri Bakanligi (S) | 1. Sahil Güvenlik Komutanligi personelinin etkinliginin artirilmas ve vatandasa yerinde hizmet verilmesi amaciyla bütçe imkânlari çerçevesinde yedi karakol/sahil kolaylik tesisi yapimi tamamlanacaktir. 2. Kadin Acil Destek Uygulamasinin (KADES) 6 milyon olan toplam indirme sayisi 6,6 milyona |
| Tedbir 935.5. Genel kolluk ile özel güvenlik arasindaki iliski ve isbirligi güglendirilecek, özel güvenlik hizmetlerinin gelistirilmesi saglanacaktir. | igisleri Bakanlig (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar | gikarilacaktir. 1. Genel Kolluk Özel Güvenlik isbirligi ve Entegrasyonu Uygulamasinin (KAAN) etkinligi artinilarak özel güvenligin genel güvenlige katkisinin sürekliliginin saglanmasi için KAAN uygulamas kapsamindaki özel güvenlik personeli sayisi 245 bine çikarllacaktir. 2. Ozel Güvenlik Bilgi Sistemi Otomasyonunun (ÖGNET) çajin ihtiyaç ve geligmelerine uygun olarak sürekliligi saglanacak, ÖGNET'le bagli dis kurum sayisi 1l'e gikarlacaktir. 3. Patlayici Maddeler ve Silah Bilgi Sistemi (PATBIS) gelistirilecek, çalismalarin sürdürülebilirligi saglanacak, PATBIS'e bagli dis kurum sayisi dokuza gikarllacaktir. 4. Düzenlenen silah ruhsat bilgilerinin dijital platforma taginarak güvenli bir dijital arsiv olusturulmasi, bu sayede silah ruhsat iglemlerinde zaman kaybinin önlenmesi ve silah ruhsat kartlarinin daha güvenli hale getirilmesi için hazirlanan Atesli Silahlar Projesi (ASIP) gelistirilecek, ASIP'le baglantili dis kurum sayisi 22 ye çikarilacaktir. |
| Tedbir 935.6. Özel güvenlik kuruluslarinin egitim programlari gelistirilecek, bu birimlerin denetiminde etkinlik artinilacaktir. | igisleri Bakanlig (S), Valilikler | 1. Özel güvenlik görevlilerinin egitimlerinin gelisen ve degisen kosullara uygun olmasi igin Ozel Güvenlik Egitimlerini Gelistirme ve Alan/Brans Egitimleri Projesi'nin (ÖZGE) yüzde 25% tamamlanacaktir. 2. Hizmet kalitesinin artirilmasi igin özel güvenlik hizmetlerine yönelik en az 4.500 denetim yapilacaktir. |
|---|---|---|
2.5.3. Sivil Toplum
a) Mevcut Durum
Türkiye'de dernekler, vakiflar, sendikalar, sosyal kooperatifler, platformlar ve girisimler gibi farkli kurumlar, gesitli sivil toplum bilesenlerini temsil ederek zengin bir sivil toplum ekosistemi olusturmaktadir. 2000'li yillardan itibaren, Türkiye'deki ekonomik ve sosyal geligim süreci ve dünyadaki dönüsümün de etkisiyle sivil toplum kuruluslari (STK'lar) ekonomik ve sosyal gelismede önemli bir rol oynamistir. STKlarin etkilerini, çesitliligi ve sayilarini artirmak ve karar alma süreçlerine daha etkin katilimlarini saglamak için yogun çaligmalar yürütülmektedir. Bu sayede Türkiye'de sivil toplumun en yaygin örgütlenme biçimleri olan dernekler ve vakiflar niceliksel olarak artmis, sivil toplum sektörü olusturdugu istihdam ve katma deger ile kamu ve özel sektörün yaninda üçüncü sektör niteligi kazanmistir.
STK'lar, gönüllülük esasina dayali olarak farkli tematik alanlarda faaliyet göstererek yerel toplum taleplerini kamu idarelerine iletmektedir. Bu baglamda, STK'lar yerel ihtiyaçlara uygun politikalarin gelistirilmesi ve etkili bir sekilde uygulanmasi igin kolaylastirici bir rol üstlenmekte ve diger paydaslarla isbirligi yapmaktadir. Yerel yönetimlerde iyi yönetisimin ve katilimc süreglerin etkili bir sekilde islemesine katki saglama konusunda da önemli bir rol oynamaktadirlar. Kent konseyleri gibi katilimci karar alma uygulamalari, bu alanda iyi bir örnek teskil etmekte ve günümüz kosullarina uygun yeni sivil katilim süreçlerinin gelistirilmesi konusundaki çalismalar sürdürülmektedir. Sivil toplum sektörünün desteklenmesi, idari ve mali açidan gelistirilmesi, kapsayici büyüme ve sürdürülebilir kalkinma hedeflerine ulasmada kritik bir öneme sahiptir.
Eylül 2023 itibariyla toplam dernek sayisi 313.296'ya ulagmistir. Faal derneklerin sayisi 101.281, yeni vakif sayisi ise 5.906'dir. Derneklerin yüzde 37,7'si mesleki ve sosyal dayanisma alanlarinda yogunlasmaktadir. Yeni vakiflar ise daha çok egitim ve saglik alaninda faaliyet göstermektedir.
Ulkemizde uluslararasi siniflamalara uyumlu sekilde STKlarla ilgili nicel ve nitel verilerin düzenli olarak toplanmasi, sosyal ve ekonomik etkileri ve ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemeleriyle ilgili alanlarda çalismalar devam etmektedir. Derneklere COPNI ve NACE kodlarinin verilmesi ve siniflandirma çalismalari kapsaminda, Dernekler Bilgi Sistemi (DERBIS V.2.0.) yazlimi igin ihtiyaç analiz çalismalari tamamlanmistir.
STK'larin kapasite gelisimi, gönüllülük ve sosyal girigimcilik gibi alanlarin yayginlastirilmasi kapsaminda merkezi ve yerel kamu kurumlariyla igbirliginde ilerlemeler saglanmistir. Içisleri Bakanligr Sivil Toplumla Iliskiler Genel Müdürlügü (STIGM) sivil toplumun güglendirilmesi, STKlarin kurumsal kapasitesinin gelistirilmesi, sivil toplum alanindaki politikalarin ve uygulamalarin bütüncül bigimde koordinasyonunun saglanmas amaciyia kapsamli galismalar yürütmektedir. STKlarin kurumsal kapasitelerinin gelistirilmesi kapsaminda, kara paranin aklanmasi ve terörizmin finansmani ile mücadele, dernek denetimlerine iliskin rehberlik ve egitim ile proje hazirlama, fon bulma ve kamu kurumlari tarafindan STKlara sunulan proje destekleri konularinda bilgilendirilme egitimleri gerçeklestirilmistir. Ayrica Sivil Toplum istisare Kurulu düzenli olarak toplanarak katilima bir yaklagimla kamu, akademi ve STK'larla yakin isbirligi içinde sivil toplumun ihtiyaçlarina yönelik politika önerileri gelistirmektedir.
STK'lar kaynaklara erisim, istihdam kapasitesi, hizmet sunumu, kapasite gelistirme, proje hazirlama, hibe kullanimi, fon toplama konularinda sorunlar yasamaya devam etmektedir. Bu kapsamda STK'larin isleyis ve kapasitesini güçlendirici önlemler alinmasi gerekmektedir. STKlarin ihtiyaç duydugu alanlarda kapasite gelistirme programlarinin uygulanmasi, merkezi ve yerel kamu kurumlari, üniversiteler ve özel sektörle isbirligi iginde ortak çaligmalarda bulunmasini saglayici proje ve programlarin gelistirilmesine yönelik çalismalar devam etmektedir. STK'lara özellikle mali konularda kolaylastirici imkânlarin saglanmasiyla sosyal girigimcilik, sosyal yenilik ve kurumsal sosyal sorumluluk alanlarinin gelistirilmesine yönelik düzenlemeler ile uygulamalarin hayata geçirilmesi planlanmaktadir.
Covid-19 küresel salgini ile Kahramanmaras ve Hatay merkezli deprem felaketleri sonucu ortaya gikan toplumsal ihtiyaçlarin kargilanmasinda sivil toplum faaliyetleri onemli rol oynamistir. Onümüzdeki dönemde, ekonomik, sosyal, çevresel sorunlarla temel haklar alaninda kargilagilacak sorunlarin çok boyutlu ve çok yönlü olacagi öngörülmektedir. Mevcut sorunlarin yani sira, gelecekte ortaya çikabilecek zorluklarla baga çikmak için STK'larin kamu politikalarinin planlama, yapim, izleme ve denetleme açamalarinda etkili bir rol oynamasi önem kazanmaktadir. Sivil toplumun güçlendirilmesine yönelik mevzuatin güncellenmesi, STK'larin kurumsal ve mali kapasiteleri ile sivil topluma hizmet sunan kurumlarin kurumsal kapasitelerinin güçlendirilmesine olan ihtiyaç devam etmektedir.
b) Amaç
Demokratik, katrlimci, kapsayici, hesap verebilir ve isbirligi, uyum yetenegi ve aktif vatandaslik bilinci yüksek bir sivil toplumun yapisinin olusturulmasini teminen sivil toplum kuruluglar (STK) nin kamu politikalarinin planlama, yapim, izleme ve denetleme asamalarinda etkin bir rol oynamasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu / isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Sivil toplumun güglendirilmesine yönelik mevzuat güncellenecektir. (Kalkinma Plani p.937) | Sivil toplumun güglendirilmesine yönelik mevzuat güncellenecektir. (Kalkinma Plani p.937) | Sivil toplumun güglendirilmesine yönelik mevzuat güncellenecektir. (Kalkinma Plani p.937) |
| Tedbir 937.1. Demokratik, katilimai, çogulcu, seffaf ve hesap verebilir örgütlü sivil toplumu gelistirici ve güglendirici düzenlemeler yapilacaktir. | igisleri Bakanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi, Disisleri Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Milli Egitim Bakanlgi, YÖK, STK'lar | 1. Gönüllülüge iliskin mevzuat hazirlik çaligmalari yapilacaktir. |
| STK'larin kurumsal ve mali kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.938) | STK'larin kurumsal ve mali kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.938) | STK'larin kurumsal ve mali kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.938) |
|---|---|---|
| Tedbir 938.1. STK'lara yönelik stratejik plan haziriama, proje hazirlama ve fon bulma gibi alanlar basta olmak üzere kapasite gelistirme egitimleri yayginlastirilacaktir. | içisleri Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, Yerel Yönetimler, STK'lar | 1. STK'lara yönelik ihtiyaç duyulan alanlarda iki kapasite gelistirme ve rehberlik egitimi gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 938.8. Kurumsal açidan gelismis STKlarin daha küguk ölçekteki STKlara yönelik yönderlik faaliyetlerinin tesvik edilmesine yönelik çaligmalar yapllacaktir. | icisleri Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, STK'lar | 1. Kurumsal açidan gelismis STK'larin daha kügük ölçekteki STK'arla bir araya getirilecegi bir çalistay gerçeklestirilecektir. |
| Plani p. 940) Sivil topluma hizmet sunan kurumlarin kurumsal kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkinma | Plani p. 940) Sivil topluma hizmet sunan kurumlarin kurumsal kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkinma | Plani p. 940) Sivil topluma hizmet sunan kurumlarin kurumsal kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkinma |
| Tedbir 940.1. STK'lara yönelik kamu politika, program, faaliyet ve hizmetlerin bütüncül sekilde yürütülmesini saglamak üzere kurumsal kapasite güglendirilecektir. | Igisleri Bakanligi (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, Yerel Yönetimler, STKlar | 1. STK'lara yönelik kamu politika, program, faaliyet ve hizmetlerin bütüncül gekilde yürütülmesini teminen calistay düzenlenecektir. |
2.5.4. Kamuda Stratejik Yönetim
a) Mevcut Durum
13 sayili Cumhurbaskanliji Kararnamesiyle stratejik yönetim ve planlama konularinda merkezi uyumlastirma fonksiyonu Strateji ve Bütçe Bagkanligi tarafindan yürütülmektedir.
Stratejik plan hazirlamakla yükümlü merkezi yönetim kapsamindaki kamu idareleri, sosyal güvenlik kurumlari, KIT'ler, il özel idareleri ile nüfusu 50 bin ve üzerinde olan belediyelerde stratejik plan hazirlanmaktadir. Stratejik planlar, program bütçeye uygun bir sekilde hazirlanan performans programlari araciligiyla uygulanmakta ve faaliyet raporlariyla izlenmektedir.
Stratejik yönetime iliskin kilavuz ve rehberler, program bütçeye uyum çalismalari kapsaminda güncellenerek yayimlanmistir. 2023 yili Ekim ayr itibariyla 29 devlet üniversitesinin stratejik planlari, üst politika belgelerine ve stratejik planlamayla ilgili mevzuatta yer alan usul ve esaslara uygunluk açisindan incelenmis ve ilgili idarelere degerlendirme raporlari araciligiyla geri bildirimde bulunulmustur. Ayrica, Baskanligimizdan talepte bulunan kamu idarelerinin stratejik plan hazirlik çalismalarina rehberlik etmek amaciyla egitim faaliyetleri gerçeklestirilmistir.
Kanita dayali politika olusturma çalismalari baglaminda Türkiye Istatistik Kurumu tarafindan yürütülen Bina ve Konut Nitelikleri Arastirmasi neticesinde elde edilen veri, Ulusal Adres Veri Tabani ve Mekânsal Adres Kayit Sistemindeki bilgilerle karsilastirilarak Adrese Dayali Nüfus Kayit Sistemiyle entegre edilmis ve çalismalar neticesinde elde edilen sonuçlar kamuoyuyla paylagilmistir. Bununla birlikte, Nüfus Nitelikleri Veri Tabani Projesi kapsaminda 2018-2021 dönemi Adrese Dayali Nüfus Kayit Sistemi verileri ile diger idari kayitlarda yer alan kisisel düzeydeki bilgiler eslestirilerek bütünlegik bir veri tabani kurulmustur.
Stratejik yönetim konusunda yol göstermek ve bilgi paylagimini saglamak amaciyla kamu idarelerince hazirlanan stratejik yönetime iliskin belgeler kamuda stratejik yönetim internet sitesinde (www.sp.gov.tr) arsivlenerek kamuoyuyla paylagilmaktadir.
b) Amaç
Kamuda stratejik yönetimin uygulama etkinliginin artirilmasi ve hesap verebilirlik anlayisinin, planlamadan izleme ve degerlendirmeye kadar yönetim döngüsünün tüm açamalarinda hayata geçirilmesi temel amaçtir. Bu amaç dogrultusunda kamu hizmetlerinin hiz ve kalitesinin artirilmasi ile katilimalik, seffaflik ve vatandas memnuniyetinin saglanmasi hedeflenmektedir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Kamu idarelerinde strateji gelistirme birimlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.942) | Kamu idarelerinde strateji gelistirme birimlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.942) | Kamu idarelerinde strateji gelistirme birimlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.942) |
| Tedbir 942.1. Kamu idarelerinde stratejik yönetime iliskin idari ve beseri kapasiteyi gelistirmeye yönelik egitim programlari tasarlanacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Cumhurbaskanlig Insan Kaynaklari Ofisi (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kamuda stratejik yönetim kapasitesinin güçlendirilmesi amaciyla egitim dokümanlari hazirlanacaktir. 2. Kamu idarelerinin strateji gelistirme birimlerinin insan kaynagi yetkinlik analizi kapasitelerinin artinimasina yönelik egitimler düzenlenecektir. |
| Kamu idarelerinde iç kontrol sistemleri ve iç denetim uygulamalarinin etkinligi | Kamu idarelerinde iç kontrol sistemleri ve iç denetim uygulamalarinin etkinligi | Kamu idarelerinde iç kontrol sistemleri ve iç denetim uygulamalarinin etkinligi |
| güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.943) Tedbir 943.1. Kamu idarelerinde ig kontrol sistemlerinin ve iç denetim uygulamalarinin etkinligini artirmaya yönelik egitim ve rehberlik faaliyetleri yoluyla kurumsal kapasite | Hazine ve Maliye Bakanligi (S) Sayistay, ÖSYM, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kamu idarelerinin mali hizmetler birimi yöneticilerine yönelik bilgilendirme ve degerlendirme toplantisi yapilacaktir. 2. iç denetçi aday belirleme sinavi gerçeklestirilecektir. |
| gelistirilecektir. Tedbir 943.2. is kontrol uygulamalarinin güçlendirilmesine yönelik kamu idarelerinin iç kontrol sistemlerinin izlenmesi ve degerlendirilmesi çalismalari yayginlastirilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanliãi (S), Sayistay, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar | 1. Kamu idareleri tarafindan Hazine ve Maliye Bakanligina iletilen is kontrole iliskin dokümanlar da dikkate alinarak kamuda ig kontrol sisteminin izlenmesi, degerlendirilmesi ve raporlanmasina yönelik faaliyetler yürütülecektir. |
| Tedbir 943.3. Kamu idarelerindeki iç denetçi sayisi artirilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanliặ (S), Sayistay, ÖSYM, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kamu idarelerinde iç denetçi atamalarinin artirimasi tesvik edilecektir. |
| Tedbir 943.4. Kamu idarelerinde yürütülen ig denetim faaliyetlerine yönelik is Denetim Kalite Güvence ve Gelistirme Programi uygulamalari yayginlastirilacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanlg (S), Sayistay, ÖSYM, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Dis Degerlendirme Çalisma Ekibi olusturularak Kalite Güvence ve Gelistirme Rehberi güncellenecektir. 2. Dis Degerlendirme Stratejisi Eylem Plani hazirlanacaktir. 3. Dis degerlendirme egitimleri gerçeklestirilecektir. 4. Dis degerlendirme faaliyetlerine baslanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 943.5. iç Denetim Koordinasyon Kurulu ile kamu idarelerinin is denetim birimlerinin idari kapasiteleri güglendirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligt (S), Sayistay, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Iç Denetim ve Koordinasyon Kurulu ile iç denetim birimlerinin idari kapasitelerinin güglendirilmesine yönelik bir galisma raporu hazirlanacaktir. |
| Politika olusturma süreçleri kanita dayali ve katilimc sekilde yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.945) | Politika olusturma süreçleri kanita dayali ve katilimc sekilde yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.945) | Politika olusturma süreçleri kanita dayali ve katilimc sekilde yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.945) |
| Tedbir 945.2. Politika olusturma süreçlerinde karar alma, planlama ve izleme süreclerinin kanita dayali gerçeklestirilebilmesini teminen mekânsal konuma dayali gridler düzeyinde nüfus istatistiklerinin üretilmesi saglanacaktir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Içisleri Bakanliăl, TÜIK | 1. Adrese Dayali Nüfus Kayit Sistemi (ADNKS)'nde yer alan tüm kayitlar bir kilometre karelik alanlari ifade eden gridlere atanacaktir. 2. Gridlerde sunulacak bilgiler için 5429 sayili Türkiye Istatistik Kanunu gerçevesinde uygun gizleme yontemleri belirlenecektir. 3. Belirlenen gizleme yöntemleri çerçevesinde harita üzerinde veri görsellestirme yapilacaktir. 4. Verinin olusturulan haritalar araciligiyla dagitimi igin uygun dagitim yöntemleri belirlenecektir. 5. Veri dagitimi için belirlenen yöntemler üzerinde test çalismalari yürütülecektir. 6. Uygun dagitim yöntemiyle veri kullanicilarla paylagilacaktir. |
| Agik yönetim politikalarina yönelik çerçeve olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.946) | Agik yönetim politikalarina yönelik çerçeve olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.946) | Agik yönetim politikalarina yönelik çerçeve olusturulacaktir. (Kalkinma Plani p.946) |
| Tedbir 946.1, Ulusal Agik Yönetim Stratejisi hazirlanacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanligl (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Türkiye Ulusal Agik Yonetim Stratejisinin olusturulmasina yönelik hazrlik çalismalan kapsaminda uluslararasi iyi uygulamalar analiz edilecektir. |
| Tedbir 946.2. Agik Yönetim Ortakliginin temel ilkeleri kapsaminda ulusal eylem plani hazirlanmasina yönelik çalisma yürütülecektir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar | 1. Açik Yönetim Ortakliginin temel prensipleri dogrultusunda Ortakliga üye ülkelerin eylem planlarinin analiz çaligmalari yürütülecektir. |
| Daha hizli, kaliteli ve güvenilir kamu hizmeti sunulmasi, sunulan hizmetlerin anlagilir biçimde duyurulmasi ile vatandaglarla gift yonlü iletisim kurularak katilima demokrasi anlayisinin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.947) | Daha hizli, kaliteli ve güvenilir kamu hizmeti sunulmasi, sunulan hizmetlerin anlagilir biçimde duyurulmasi ile vatandaglarla gift yonlü iletisim kurularak katilima demokrasi anlayisinin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.947) | Daha hizli, kaliteli ve güvenilir kamu hizmeti sunulmasi, sunulan hizmetlerin anlagilir biçimde duyurulmasi ile vatandaglarla gift yonlü iletisim kurularak katilima demokrasi anlayisinin gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.947) |
|---|---|---|
| Tedbir 947.1. Kamu hizmetlerinin etkin tanitimi yapilarak kamu hizmetlerine iliskin farkindalik düzeyi artirilacaktir. | Iletisim Baskanligi (S), Tüm Kamu Kurum ve Kuruluglari | 1. Kamuoyunun ilgili kesimlerine yönelik kamu faaliyetlerinin tanitimina iliskin panel ve fuar düzenlenecektir. |
| Tedbir 947.2. Cumhurbaskanligi Iletisim Merkezi (CIMER) sisteminin altyapisi gelistirilerek hizmet kalitesi yükseltilecektir. | Iletisim Baskanligi (S) | 1. Kamu kurum ve kuruluslarinda CIMER koordinasyonundan sorumlu personele egitim verilecektir. 2. CIMER sisteminin iyilestirilmesine yönelik basvuru alma ve degerlendirme ekranlarinda gelistirmeler yapilacaktir. 3. CIMER basvurusu çözüme kavusturulanlar, onay vermeleri halinde internet sitesinde duyurulacaktir. |
2.5.5. Kamuda Düzenleyici Etki Analizi
a) Amaç
Kamu yönetiminde kanita dayali politika olusturma süreci güçlendirilerek ve mevzuat düzenlemelerinin ilgili paydaslar üzerindeki olasi iktisadi ve sosyal etkileri ortaya konularak kaynaklarin etkin kullaniminin saglanmasi temel amaçtir.
a) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Ülkemizde kanita dayali politika olusturma süreci güglendirilecek, düzenleyici etki analizinin farkindaligi artirilacak ve politika olusturma ile bütçeleme arasindaki bag kuvvetlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.949) | Ülkemizde kanita dayali politika olusturma süreci güglendirilecek, düzenleyici etki analizinin farkindaligi artirilacak ve politika olusturma ile bütçeleme arasindaki bag kuvvetlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.949) | Ülkemizde kanita dayali politika olusturma süreci güglendirilecek, düzenleyici etki analizinin farkindaligi artirilacak ve politika olusturma ile bütçeleme arasindaki bag kuvvetlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.949) |
| Tedbir 949.1. Kamu idarelerindeki düzenleyici etki analizi yapmaya yönelik idari yapi güçlendirilecek ve kurumsal kapasite artirilacaktir. | Strateji ve Butçe Baskanligi (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kamu idarelerinde düzenleyici etki analizi kapasitesinin gelistirilmesine yönelik irtibat noktasi olusturulmasi saglanacaktir. 2. Irtibat noktalan düzenleyici etki analizinin koordinasyonu konusunda egitilecektir. 3. Taslak düzenleyici etki analizi raporlarini hazirlayan kamu idarelerinin ihtiyaçlari dogrultusunda çalisma toplantilari yapilacaktir. |
| Tedbir 949.2. Düzenleyici etki analizine iliskin mevzuat, rehber ve yönlendirici dokümanlar uygulama tecrübeleri de dikkate alinarak bütüncül bir anlayisla r gözden geçirilecek ve güncellenecektir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Cumhurbaskanligi Idari isler Baskanligr | 1. Ihtiyaç tespit edilen alanlarda yeni düzenleyici etki analizi yaklasimlari incelenecek ve uygulanabilirlikleri degerlendirilecektir. 2. Tespit edilen ihtiyaçlar ve uygulanabilir yaklagimlar çerçevesinde rehber ve yönlendirici dokümanlar gözden gegirilecek ve güncellenecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 949.3. Düzenleyici etki analizi konusunda uygulama tecrübesi ile iyilestiilebilecek hususlardan faydalanilmasini teminen yillik degerlendirme raporlari hazirlanacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S) | 1. Düzenleyici etki analizi yllik degerlendirme raporu hazirlanacak ve kamu kurumlariyla paylagilacaktir. |
| Tedbir 949.4. Dizenleyici etki analizi konusunda farkindalig artirmaya yönelik calismalar yürütülecektir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Ilgili STK'lar, Üniversiteler | 1. Düzenleyici etki analizine yönelik hazirlanacak olan yilik degerlendirme raporu ve egitim programlarina iliskin bilgilendirici dokümanlar düzenleyici etki analizi internet sitesinde yayinlanacaktir. 2. Düzenleyici etki analizi konusunda çalismalar yapan STK'lar ve üniversiteler ile isbirligi mekanizmalari arastinilacaktir. 3. Ulusal ve uluslararasi düzeyde düzenleyici etki analizi faaliyetlerine katilim saglanacaktir. |
| Tedbir 949.5. Düzenleyici etki analizine iliskin idari ve beseri kapasiteyi gelistirmeye yönelik egitim programlari uygulanacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanlig (S) | 1. Düzenleyici etki analizine iligkin egitim programi ve içerikleri hazirlanacaktir. 2. Kamu idarelerinde düzenleyici etki analizi yapmaya yönelik egitimler gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 949.6. Düzenleyici etki analizi kapsaminda paydas tespitinin etkin yapilmasi ve ilgili taraflann politika yapma süreclerine katkilarinin alinmasi saglanacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S) | 1. Paydas tespiti ve analizi konusunda uygulama yaklasimlari incelenerek yönlendirici beige hazirlanacaktir. |
b) Hedefler
(1) Gerçeklegme Tahmini
| erformans Göstergeler | Birim | 2022 | 2023(1) | 2024(2) |
|---|---|---|---|---|
| amu idarelerine Verilen Düzenlevici Etki Anali Egitim Sayisi | Adet | 2 | 2 | 2 |
| Düzenleyici Etki Analizine iliskin Yönlendirici Yeni Belge Sayisi | Adet | 3 | 4 | 4 |
| Düzenleyici Etki Analizinin Uygulanmasina iliskin Yillik Degerlendirme Raporu Sayist | Adet | 0 | 1 |
(2) Program
2.5.6. Yerel Yönetimler
a) Mevcut Durum
2022 yili itibariyla 51 il ozel idaresi, 1.393 belediye, 18.291 köy ile il ozel idareleri, belediyeler ve köylerin üye olduklari 694 mahalli idare birligi bulunmaktadir. TUIK tarafindan yayimlanan 2022 yill Adrese Dayali Nufus Kayit Sistemi (ADNKS) sonuglarina göre belediye sinirlari içerisinde 80.785.141 kisi yasamakta olup bu nüfusun toplam nüfusa orani yüzde 94,7 dir.
Yerel yönetimlerde norm kadro yönetmelikleriyle personel istihdamina iliskin standartlar belirlenmis olup bu idarelerde calisan personel sayisi 2011 yilinda 258.540 iken 2022 yili itibariyla 205.884'e düsmüstür.
696 sayili Kanun Hükmünde Kararname ile yerel yönetimlerde alt yükleniciler tarafindan personel çalistirilmasina dayali hizmet alimi sözlegmeleri kapsaminda çalistirilan isçiler mahalli idare sirketlerine geçirilmistir. Bu kapsamda 2022 yili itibariyla belediye ve bagli idarelerin sirketlerinde 564.694 kisi istihdam edilmektedir. il özel idarelerinde çalisan 9.576 ve belediye birliklerinde çalisan 493 kisi dâhil edildiginde bu sayi 574.763 olmaktadir.
Merkezi idare ile yerel yönetimler arasinda görev, yetki, kaynak paylagimi ve hizmet iligkilerinin esaslarina yönelik yasal düzenlemeler çerçevesinde ülke düzeyinde belirli hizmet seviyesine ulagmak iin merkezi idarece gerekli standartlarin belirlenmesi ve bunlara uyumun saglanmasina iliskin çalismalar devam etmektedir.
Yerel yonetimlerin yeni yasal düzenlemelerle genisleyen hizmet alanlari ile artan gorev ve sorumluluklari da dikkate alinarak idari, mali ve teknik kapasitelerinin gelistirilmesine yönelik çalismalar sürdürülmektedir. Bu çerçevede, kamu kaynaklarinin etkili, ekonomik ve verimli kullanilmasi ile mali saydamligi ve hesap verilebilirligi artirmak amaciyla yerel yonetimlerin performans esasli program butçeleme sistemine geçis çalismalari devam etmektedir. Iklim degisikligiyle mücadele ve uyum ile afetlere müdahale konusunda yerel yönetimlerin hizmet kapasitelerinin güglendirilmesine iliskin çalismalar sürdürülmektedir.
Belediyelerin aldiklari kararlarin uygulanmasini ve kaynaklarinin yerindelik ilkesi çerçevesinde kullanilmasini saglamak üzere hizmetlerin önceliklendirilmesi ve vatandaglarin katilim sürecinin güglendirilmesine yönelik çalismalar sürdürülmektedir.
Yerel yönetimlerin sirket faaliyetlerinde ve kamu özel isbirligiyle yapilacak çalismalarda kamu yarari ve mahalli müsterek ihtiyaçlarin gözetilmesi önem arz etmektedir.
5216 sayili Büyüksehir Belediyesi Kanununda yapilan degisiklik ile köy veya belde belediyesi iken mahalleye dönüsen ve büyüksehir belediyesi sinirlari içinde bulunup sosyoekonomik durumu, sehir merkezine uzakligi, belediye hizmetlerine erisebilirligi, mevcut yapilasma durumu ve benzeri hususlar dikkate alinarak ilgili ilçe belediye meclisinin karari ve teklifi üzerine büyüksehir belediye meclisinin en geç doksan gün iginde alacag kararla kirsal yerlegim özelligi tasidigi tespit edilen mahallelerin kirsal mahalle kabul edilecegi hükmü getirilmistir. Bu kapsamda, köyden mahalleye dönüsen alanlarda hizmete erisimin kolaylastirilmasi ve belirtilen alanlarin sürdürülebilirliginin saglanmasi amaciyla çaligmalar yürütülmektedir.
14 Temmuz 2021 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7332 sayili Hayvanlari Koruma Kanunu ile Türk Ceza Kanununda Degisiklik Yapilmasina Dair Kanunla 5199 sayili Hayvanlari Koruma Kanununda yeni düzenlemeler yapilmistir. Bu kapsamda büyüksehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu 75 bini asan belediyeler 31 Aralik 2022, nüfusu 25 bin ile 75 bin arasinda olan diger belediyeler ise 31 Aralik 2024 tarihine kadar hayvan bakimevlerini kurmakla yükümlü tutulmustur. Ayrica, bütgelerinden belirli bir pay ayirma zorunlulugu da öngörülmüstür. Sahipsiz hayvanlarin rehabilitasyonu hususu önemini korumakta olup bu kapsamda faaliyet gösteren yerel yönetimler Tarim ve Orman Bakanligr tarafindan desteklenmeye devam edilmektedir.
b) Amaç
Yerel yönetimlerin vatandas memnuniyetini gözeten, etkin, hizli ve kaliteli hizmet sunabilen, afetlere hazirlikli, iklim degisikligine dirençli, çevrenin korunmasini önceleyen, teknolojik gelismelere uyum saglayan, katilimci, seffaf, hesap verebilir ve mali sürdürülebilinligi saglayan bir yapiya kavusturulmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Yerel yönetim hizmetlerinin standartlari belirlenecek ve bu standartlara uyumun denetimini saglayacak mekanizma gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.951) | Yerel yönetim hizmetlerinin standartlari belirlenecek ve bu standartlara uyumun denetimini saglayacak mekanizma gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.951) | Yerel yönetim hizmetlerinin standartlari belirlenecek ve bu standartlara uyumun denetimini saglayacak mekanizma gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.951) |
| Tedbir 951.1. Yerel yönetimlerin hizmetlerinin idari, mali ve teknik asgari standartlari tespit edilecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Yerel Yonetimler | 1. Yerel yönetimlerin hizmetlerini vatandaslara standart bir sekilde sunabilmelerine yönelik çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 951.2. Standartlarin uygulanmasi ve denetlenmesine yönelik mevzuat duzenlemesi yapilacaktir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligr (S), Yerel Yönetimler | 1. Yerel yönetimlerin hizmetlerine yönelik belirlenen standartlarin uygulanmasi ve denetlenmesine yönelik mevzuat çalismasi yapilacaktir. |
| Yerel yönetimlerde insan kaynaginin uzmanlasma düzeyi ve kapasitesi artirilacaktir. | Yerel yönetimlerde insan kaynaginin uzmanlasma düzeyi ve kapasitesi artirilacaktir. | Yerel yönetimlerde insan kaynaginin uzmanlasma düzeyi ve kapasitesi artirilacaktir. |
| (Kalkinma Plani p.952) Tedbir 952.1. Yerel yönetimlerde çaligan personelin niteligini artirmaya yonelik egitimler verilecektir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligt (S), Yerel Yönetimler, Türkiye Belediyeler Birligi | 1. Basta büyükgehir belediyeleri Olmak üzere yerel yönetim personeline egitimler verilecektir. |
| Tedbir 952.2. Yerel yönetimlerdeki iyi uygulama örneklerinin yer aldigi bir platform olusturulacaktir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligt (S), Yerel Yönetimler, Türkiye Belediyeler Birligi | 1. Yerel yönetimlerin yürütmüs olduju basarili çalismalarnin diger yerel yönetimlere örnek olmasini saglayacak bir platform olusturulacaktir. |
| Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaglarin ve muhtarlarin katilim rolü | Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaglarin ve muhtarlarin katilim rolü | Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaglarin ve muhtarlarin katilim rolü |
| güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.953) Tedbir 953.1. Kent konseylerinin etkinlestirilmesi saglanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Yerel Yönetimler | 1. Mevcut sorunlar tespit edilerek kent konseylerini daha aktif hale getirmek üzere mevzuat çalismasi yapilacaktir. |
| Tedbir 953.2. Kadin, genç, yagli ve engellilerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma sureçlerine katilim mekanizmalari güçlendirilecektir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanlig (S), Yerel Yönetimler | 1. Yerel yönetimlerin karar alma sürecinde kadin, genç, yasli ve engellilerin bilgilendirilmesi ve görüslerinin alinmasini temin edecek mekanizmalar gelistirilecektir. |
| Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarini etkinlestirmeye yönelik görev, yetki ve hizmet alaninin yeniden yapilanmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.954) | Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarini etkinlestirmeye yönelik görev, yetki ve hizmet alaninin yeniden yapilanmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.954) | Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarini etkinlestirmeye yönelik görev, yetki ve hizmet alaninin yeniden yapilanmasi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.954) |
|---|---|---|
| Tedbir 954.1. Yerel yonetimlerin en uygun hizmet ve cografi alan büyüklügü tespit edilerek yeniden yapilandirilmasina iliskin modelleme ve mevzuat çalismasi yapilacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Yerel Yonetimler | 1. Belediyelerin sunduklari hizmetlere vatandaslarin erisimini kolaylastirmak ve hizmetlerin sunumunda maliyetleri düsürmek igin yöntem ve araçlarin gelistirilmesine yönelik bir analiz çaligmasi yapilacaktir. |
| Tedbir 954.2. Buyüksehir belediyeleriyle büyüksehir ilçe belediyeleri arasinda koordinasyon eksikligi nedeniyle ortaya çikan hizmet aksamalarinin giderilmesi için gerekli çalismalar yürütülecektir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligr (S), Yerel Yönetimler | 1. Belediyeler arasi koordinasyonda aksayan ve iyilestirilmesi gereken unsurlarin tespit edilmesine yönelik analiz çalismasi yapilacaktir. |
| Yerel yönetimlerin afetlerle ve iklim degisikligi ile mücadele kapasitesinin | Yerel yönetimlerin afetlerle ve iklim degisikligi ile mücadele kapasitesinin | Yerel yönetimlerin afetlerle ve iklim degisikligi ile mücadele kapasitesinin |
| gelistirilmesi saglanacaktir. (Kalkinma Plani p.955) Tedbir 955.1. Yerel yönetim altyapi tesisleri yapiminda teknoloji ve yer segimi ile inga süreçlerinde afet risklerinin dikkate alinmasini saglayacak mevzuat hazirlanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), iLBANK, AFAD, Yerel Yönetimler | 1. Yerel yönetimlerin sorumlu olduju altyapi tesislerinin yapimi ile ilgili süreclerde afet risklerinin dikkate alinmasin saglayacak mevzuat hazirlanacaktir. |
| Tedbir 955.2. Yerel yönetimlerin afetlerle ve iklim degisikligi ile daha etkin mücadele edebilmesi amaciyla finansal destek mekanizmalari olusturulacaktir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), ILBANK, Yerel Yönetimler | 1. Yerel yönetimlerin afetlerle ve iklim degisikligi ile etkin mücadele edebilmesini teminen ILBANK'In önderliginde finansal destek mekanizmalarinin gelistirilmesi saglanacaktir. |
| Tedbir 955.3. itfaiye ve zabita hizmetlerinin afetlerle mücadele kapasitesinin gelistirilmesine yönelik çalismalar yapllacaktr. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), AFAD, Yerel Yönetimler | 1. Belediyelerin itfaiye teskilatlarinin arama, kurtarma ve müdahale hizmetlerine iliskin kapasiteleri gelistirilecektir. |
| Yerel yönetimlerin girisimciligin gelistirilmesine yönelik kapasiteleri artirilacaktir. | Yerel yönetimlerin girisimciligin gelistirilmesine yönelik kapasiteleri artirilacaktir. | Yerel yönetimlerin girisimciligin gelistirilmesine yönelik kapasiteleri artirilacaktir. |
| Tedbir 956.1. Yerel yönetimlerin üretim ve pazarlamaya yönelik kuracagi yapilara destek saglanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve iklim Degisikligi Bakanligi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligt, Yerel Yönetimler | 1. Yerel yönetimlerin girisimcilik faaliyetlerinin etkinlestirilmesi amaciyla rehber hazirlanacaktir. |
| Sahipsiz hayvanlarin sehir hayatini olumsuz etkilemeyecek sekilde yerel yönetimlerin daha etkin çalismasini saglayacak uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkinma Plani p.957) | Sahipsiz hayvanlarin sehir hayatini olumsuz etkilemeyecek sekilde yerel yönetimlerin daha etkin çalismasini saglayacak uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkinma Plani p.957) | Sahipsiz hayvanlarin sehir hayatini olumsuz etkilemeyecek sekilde yerel yönetimlerin daha etkin çalismasini saglayacak uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkinma Plani p.957) |
|---|---|---|
| Tedbir 957.1. Yerel yönetimlerin gehirlerdeki sahipsiz hayvanlarin saglik, beslenme ve barinma ihtiyaglarina yönelik faaliyetlerinde birlik modeli dâhil alternatif yöntemler gelistirilerek bu çerçevedeki projeleri desteklenecektir. | Tarim ve Orman Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Yerel Yönetimler, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Belediyelerin sokak hayvanlarinin rehabilitasyonu için birlik olusturmasi saglanarak en az 10 barinak projesi desteklenecektir. 2. Cadde ve sokaklardaki sahipsiz hayvanlarin sehir hayatini olumsuz etkilemeyecek sekilde uygun yerlerde barindirilmasina yönelik çerçeve bir mevzuat hazirlanacaktir. |
2.5.7. Kamuda Insan Kaynaklari
a) Mevcut Durum
Kamu kesiminde etkili bir insan kaynagi gelistirme politikasi uygulanmasi ve kamu personel sisteminde mesleki yeterliligi, performansi esas alan bir düzenlemeye gidilmesi önem tagimaktadir. Haziran 2023 itibariyla kamuda istihdam edilen 5.098.693 personelin 3.470.727'si kadrolu, 270.568'i sözlegmeli ve 1.251.946'si isçi statüsündedir.
2022 yil itibariyla kamuda insan kaynagi planlama, yetenek ve kariyer yönetimi, egitim ve gelistirme gibi modern insan kaynaklari süreçlerinin veriye dayali olarak yapilandirilmasina yönelik Is Analizi Projesinin ilk asamasi tamamlanmis, kamu kurumlarindan beceri, yetenek, bilgi, sorumluluk, çaligma kosullari vb. gerekliliklere yönelik veriler elde edilmistir. Elde edilen bu veriler ile kamu kurumlarnin kendi is analizlerini yapmalari mümkün olacaktir. Kamu kurum ve kuruluslarinin insan kaynaklari birimlerinde görev yapan çalisanlara yönelik egitim programlari, yegil dönüsüm kapsaminda da farkindaligin önemli bir bölümünü olusturan iklim ve çevre sorunlari ve bunlari minimize edecek önerilerin sunuldugu çesitli egitimler Uzaktan Egitim Kapisi üzerinden tüm kamu çalisanlarina sunulmustur.
Kamuda Insan Kaynaklari Yönetimi (Kamu Personel Bilgi Sistemi) adi altinda kurumsal düzeyde T.C. kimlik numarasi esas alinarak toplanacak kamu personeli verilerinin, merkezi sisteme aktarlmasi için gerekli altyapi ve standartlarin olusturulmasina iliskin çalismalar sürdürülmektedir. Kamuda hizmet sunumunda etkinligin ve verimliligin artirilmasi, kamu kurumlarinin insan kaynaklari yönetiminde güncel tekniklerin kullanimi konusundaki kapasitelerinin güglendirilmesi, kamu çalisanlarinin motivasyonunun yükseltilmesi ihtiyaçlari devam etmektedir.
b) Amaç
Yüksek verimlilikle kaliteli hizmet sunan insan kaynagina sahip, objektif ölçütlerin ve liyakat ilkelerinin hâkim olduju, degisen kosullara uyum saglayan kamu personel sisteminin olusturulmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Kamu sektöründe stratejik insan kaynaklan yönetimi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.959) | Kamu sektöründe stratejik insan kaynaklan yönetimi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.959) | Kamu sektöründe stratejik insan kaynaklan yönetimi gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.959) |
| Tedbir 959.1. Merkezi kamu personeli bilgi sistemi kurulacaktir. | Strateji ve Butçe Baskanligi (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kamu Personeli Bilgi Sistemi kamu kurumlarinin kullanimina agilacaktir. |
| Kamu personelinin verimliliginin artirilmasina yönelik çalismalar yapilarak iyi uygulamalar yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.960) | Kamu personelinin verimliliginin artirilmasina yönelik çalismalar yapilarak iyi uygulamalar yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.960) | Kamu personelinin verimliliginin artirilmasina yönelik çalismalar yapilarak iyi uygulamalar yayginlastirilacaktir. (Kalkinma Plani p.960) |
| Tedbir 960.4. Kamu personeline yönelik egitim ihtiyaç analizleri yapilarak hizmet öncesi ve hizmet içi egitim faaliyetlerinin etkinligini artirmaya yönelik çalismalar yapilacaktir. | Cumhurbaskanlig Insan Kaynaklari Ofisi (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Hayat boyu ögrenme kültürünü yayginlastirmaya yönelik çevrim igi, yüz yüze, karma egitim programlarinir nazirlanmasi ve etkin yöntemler ile sunulmasi koordine edilecektir. 2. Uzaktan Egitim Kapisinda yer alan egitim içeriklerine isaret dili, alt yazi ve görsel betimleme seçenekleri eklenmesine yönelik çalismalar sürdürülecektir. |
| Kamu personel mevzuati kamu personel statüleri ve siniflandirma kriterleri dikkate alinarak gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.961) | Kamu personel mevzuati kamu personel statüleri ve siniflandirma kriterleri dikkate alinarak gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.961) | Kamu personel mevzuati kamu personel statüleri ve siniflandirma kriterleri dikkate alinarak gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.961) |
| Tedbir 961.1. Kamu personelinin is ve görevler agisindan yetki ve sorumluluklarnin belirlenmesine yönelik basta is analizi çalismalari gözetilerek uygun yöntemler gelistirilecektir. | Cumhurbaskanligr Insan Kaynaklari Ofisi (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Veriye dayali olarak güncellenmis is aileleri ve hizmet siniflari belirlenmesine yönelik çalismalar sürdürülecektir. |
2.5.8. Dijital Devlet
a) Mevcut Durum
Kamu hizmetlerinin elektronik ortamda sunulmasi ve kullaniminin artirilmasina yönelik çalismalara devam edilmistir. e-Devlet Kapisina yeni hizmetler dâhil edilmis; hizmetlerin çaligma hayatim, ikametgahim, araçlarim gibi bagliklar etrafinda butünlesik bir yaklagimla sunumu ön plana gikarlmistir. Ekim 2023 itibariyla e-Devlet Kapisi üzerinden bin kurum ve kurulusun 7.327 hizmetine ulagilabilmektedir, e-Deviet Kapisinin mobil uygulamalari üzerinden de 4.324 hizmete erigim saglanabilmektedir. Bu hizmetlerden ayni dönem itibariyla 63,9 milyona ulagan kayitli kullanici istifade etmektedir.
2023 yili TUIK Hanehalk Bilisim Teknolojileri Kullanim Arastirmasina göre e-devlet hizmetlerini kullananlarin orani önceki yila göre yaklagik bes puan artarak yüzde 73,9 olmustur. Arastirmaya göre e-deviet hizmetierini kullanim amaglari arasinda, yüzde 69,6 ile resmi makamlar veya kamu hizmetleri tarafindan kullanilan kigisel bilgilere erisim ilk sirayi almistir. Bunu, yüzde 51,3 ile kamu kurumlarindan veya kamu hizmetlerinden bir randevu alma veya rezervasyon yaptirma ve yüzde 48,2 ile kamu kuruluslarina ait internet sitelerinden bilgi edinme takip etmistir.
2023 yili Yatirim Programinda BIT içerikli 335 proje için 21,2 milyar TL ödenek tahsis edilmistir. 2023 yili için planlanan kamu BIT yatirimlarinin sektörler arasi dagiliminda; BTK, içisleri Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Adalet Bakanligi, Gelir idaresi Baskanligi ve Emniyet Genel Müdürlügü gibi büyük ölçekli e-devlet projelerini yürüten kurumlara ait projelerin yer aldigi diger kamu hizmetleri sektörü yaklasik yüzde 66'lk payla birinci siradadir. Milli Egitim Bakanligr ve üniversitelere ait yatirimlarin bulundugu egitim sektörü yaklagik yüzde 16'lk oranla diger kamu hizmetleri sektörünü takip etmektedir. Öte yandan, idame ve yenilemeye yönelik yatirim ödeneklerinin tüm BiT yatirimi ödeneklerine orani yüzde 50'ler seviyesini bulmustur.
2023 yili Programi çerçevesinde yürütülen çalismalar kapsaminda, OECD Dijital Devlet Incelemesi Türkiye Raporu yayimlanmistir. Dijital Devlet Stratejisi hazrliklari kapsaminda taslak belge olusturulmustur. Dijital Dönüsüm Liderleri Gelisim Programi hayata geçirilerek 14 egitim modülünü igeren ilk dönem programi uygulanmistir. e-Devlet kurumsal mimarisinin hazirlanmasina yönelik kapsam, yöntem ve kullanilacak araçlarin belirlenmesi amaciyla çalismalar yürütülmüstür. Agik Veri Portali test ortaminda hazir hale getirilmistir. Ulusal ve uluslararasi veri yönetisimi ve unsurlarina iliskin mevcut strateji ve düzenlemeler incelenerek Yapay Zekä Veri Yonetisimi Rehberleri Mevcut Durum Degerlendirmesi rapor taslagi hazirlanmistir. Merkezi Kamu Veri Alani pilot çaligmasinin hayata geçirilmesi için planlanan teknik altyapiyla ilgili paydas istisareleri gerçeklestirilmis; Kamu Veri Alani kavram dokümani tamamlanmistir. Kamu Süreç Otomasyonu Platformu çalismalari kapsaminda kavramsal ve terminoloji belirleme çalismalarina baglanmis ve iyi uygulama örnekleri ile uluslararasi arastirma dokümanlari incelenmistir. TUCBS kapsaminda yerel yönetimlerin sorumlu oldugu veri katmanlari belirlenmis ve veri paylasim matrislerine ait taslaklar olusturulmustur. Kamuda agik kaynak kodlu yazlimlarin yayginlastirilmasi igin kamu kurum ve kuruluslari tarafindan alinmasi gereken tedbirleri ortaya koyan Cumhurbaskanligi Genelgesi yayimlanmistir. Kurumlarin bilgi islem altyapilarinda yer alan ticari lisansli yazlimlarin hangilerini agik kaynak kodlu yazilim muadilleriyle degistirebileceklerine yönelik Açik Kaynak Kodlu Yazlim Geçisi Analiz ve Yol Haritasi Raporu sablonu olusturulmustur. Kamu kurumlarinin raporlarini bu sablona uygun bir sekilde Genelgenin yayimlanmasini takip eden dokuz ay içerisinde olusturmasi öngörülmüstür. Kamu kurumlarinin bilgi teknolojisi altyapisi ihtiyaglarinin kargilanmasinda bulut bilisim imkânlarinin kullanilmasina yönelik Kamu Bulut Bilisim Stratejisi çalismalari tamamlanma asamasina gelmistir. Bilgi ve Iletisim Güvenliji Uyum ve Denetim Izleme Sistemi (BIGDES) Ocak 2023'te devreye alinmistir. Sistem araciligiyia, 1.150 kamu kurumu ile kritik altyapi isletmesine ait bilgi güvenligi uyum ve denetim çaligmalarinin gözetiminin yapilmasi, ayrica düzenleyici ve denetleyici kurumlarin, kendi sorumluluklari altinda yer alan kritik altyapi isletmelerine iliskin verileri takip edebilmesi saglanmistir. TÜBITAK Bilisim ve Bilgi Güvenligi Ileri Teknolojiler Arastirma Merkezi (BILGEM) tarafindan yürütülen Dijital Devlet Ara Katman Projesi kapsaminda kurumlarin ortak kullanimina yönelik yazlim modüllerinin gelistirilmesine baglanmistir.
b) Amaç
Dijital kamu hizmetlerinin bütüncül, kullanici odakli ve katilima bir yaklasimla sunumunun yayginlastirilmasi ve kullaniminin artirilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Dijital kamu hizmetlerinin tasarimi ve sunumu, süreçler yeniden yapilandirilarak iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.963) | Dijital kamu hizmetlerinin tasarimi ve sunumu, süreçler yeniden yapilandirilarak iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.963) | Dijital kamu hizmetlerinin tasarimi ve sunumu, süreçler yeniden yapilandirilarak iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.963) |
| Tedbir 963.1. e-Devlet Kapisi, ortak ödeme ve kimlik dogrulama uygulamalari ile bütünlesik hizmetleri ön plana gikaracak sekilde gelistirilecek, Kapidan sunulan belediye hizmetlerinin standardizasyonu saglanacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), TURKSAT, Çevre, Sehircilik ve 1Klim Degisikligi Bakanligi, Icisleri Bakanlig, llgili Kurum ve Kuruluslar | 1. e-Devlet Kapisi üzerinden sunulan belediye hizmetlerinin standardizasyonu saglanacak ve sayisi artinilacaktir. 2. Mirasçilar tarafindan kullanilan hizmetler e-Devlet Kapisindan bütünlesik yapida sunulacaktir. |
| Tedbir 963.2. Dijital hizmet tasarim ve sunumuna yönelik kullanilabilirlik, gizlilik, bütünlük ve erisilebilirlige iliskin standart, usul ve esaslar ortaya konulacak, kamu internet siteleri rehberi güncellenecek ve uygulamasi yayginlastirilacaktir. | Cumhurbaskanlig Dijital Dönüsüm Ofisi (S), TÜBITAK, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluglari | 1. Kamu internet siteleri, uygulama gelistirme ve hizmet tasarimina yönelik öncelikli ihtiyaç alanlari paydaslarin katilimi ile belirlenecektir. 2. Kamu Internet Siteleri Rehberi güncellenerek merkezi ve yerel yönetim internet sitelerinde kullanimi saglanacaktir. |
| Tedbir 963.3. Merkezi süreç otomasyonu platformu ve ortak süreç kütüphanesi hayata gegirilerek kamu kurumlarinda süreç sahipligi ve süreç yönetimi kapasitesi gelistirilecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kamu hizmetlerinin e-Devlet Kapisi üzerinden sunulmasinda hizmetlerin bütünlestirilmesi ve süreg tasarimi igin Merkezi Süreç Otomasyonu Platformu ve Ortak Süreg Kütüphanesinin olusturulmasina yönelik pilot çalisma gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 963.4. Türkiye Ulusal Cografi Bilgi Sistemi altyapisi güçlendirilecek ve e-Deviet Kapisiyla bütünlegmesi saglanacaktir. | Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi (S), Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi | 1. Türkiye Ulusal Cografi Bilgi Sistemi Entegrasyonu Projesi gerçeklestirilecektir. 2. Cografi Bilgi Sistemi Stratejisi ve Eylem Plani güncellenecektir. |
| Tedbir 963.5. Dijital hizmet karnesi gelistirilecek, hizmet bazinda performans göstergeleri, veri kullanimi, islem istatistikleri, kullanici memnuniyeti gibi bilgiler kamuoyuna ilan edilecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S) | 1. Kurum karnesi olusturulmasina yönelik olarak ulusal ve uluslararasi dijital hizmet karnesi örnekleri incelenecektir. |
| Tedbir 963.6. Dijital kamu hizmetierine yönelik görüs ve önerilerin alinmasi amaciyla e-katilim ortami olusturulacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsum Ofisi (S) | 1. e-Katilim platformunun olusturulmasina yönelik ihtiyas analizi yapilacaktir. |
| Tedbir 963.7. Dijital kamu hizmetierini tasarlayan, sunan ve alan taraflari bir araya getirecek hizmet tasarim atolyesi kurulacaktir. | Cumhurbaskanlig) Dijital Dönüsüm Ofisi (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Hizmet tasarim atölyesi igin ulusal ve uluslararasi örnekler degerlendirilecektir. |
|---|---|---|
| Dijital devlet çalismalarina yönelik yönetim kapasitesi ve stratejik yönetim çerçevesi | Dijital devlet çalismalarina yönelik yönetim kapasitesi ve stratejik yönetim çerçevesi | Dijital devlet çalismalarina yönelik yönetim kapasitesi ve stratejik yönetim çerçevesi |
| güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.964) Tedbir 964.1. Türkiye'nin önümüzdeki dönemde takip edecegi yol haritasini ortaya koyacak dijital devlet stratejisi hazirlanacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Dijital Devlet Stratejisi ve Eylem Plani hazirlanacaktir. |
| Tedbir 964.2. Kamunun dijital dönüsümünü desteklemek üzere kurumlar arasi ve kurumsal düzeyde idari ve teknik koordinasyonu da kapsayacak sekilde düzenleme yapilacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kurumlar arasi koordinasyonu daha etkin hale getirecek ve dijital devlet ihtiyaçlarni kapsayacak çerçeve mevzuat hazirlik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 964.3. Dijital devlet mimarisi olusturulacak ve birlikte çalisabilirlik rehberi güncellenecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S) | 1. Dijital devlet mimarisi ve birlikte çalisabilirlik çerçevesi için ulusal ve uluslararasi örnekler incelenerek taslak model olusturulacaktir. |
| Tedbir 964.4. Dijital devlet mimarisi ile uyumlu kurumsal dijital dönüsüm olgunluk modeli gelistirilecek, bu dogrultuda kurumsal dijital donusum yol haritalari hazirlanacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Dijital dönüsüm olgunluk modeli için ulusal ve uluslararasi örnekler incelenerek taslak model olusturulacaktir. |
| Tedbir 964.5. Kamu bilgi teknolojileri denetim süreçlerinde iç kontrol ve iç denetim etkinlestirilecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 1. Kamu kurum ve kurulusiarinda bilgi teknolojileri denetiminin is kontrol ve iç denetim süreçleriyle bütünlestirilmesine yönelik kurgu olusturulacaktir. |
| Tedbir 964.6. Istatistiki veri altyapisini iyilestirmek üzere temel dijital devlet göstergeleri belirlenerek alana özgü ulusal endeks olusturulacaktir. | Cumhurbaskanlig) Dijital Dönüsüm Ofisi (S), TÜIK, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar | 1. Dijital Türkiye Endeksi ölçümleme yöntemi güncelleme çalismalari tamamlanarak ilgili paydaslarla endekslere yönelik yönetisim mekanizmasi olusturulacaktir. |
| Tedbir 964.7. Dijital teknolojilerin kamu yönetimine etkilerini arastirmak ve alandaki elismelere yönelik stratej arar alma kapasitesir artirmak amaciyla arastirma ve yenilik programi baslatilacaktir. | Cumhurbaskanlig) Dijital Dönüsüm Ofisi (S), TÜBITAK | 1. Arastirma ve yenilik programi için kapsam ve öncelikler belirlenecektir. |
| Kamu bilisim personeli istihdami ihtiyaçlar dogrultusunda nitelik ve nicelik olarak | Kamu bilisim personeli istihdami ihtiyaçlar dogrultusunda nitelik ve nicelik olarak | Kamu bilisim personeli istihdami ihtiyaçlar dogrultusunda nitelik ve nicelik olarak |
|---|---|---|
| Tedbir 965.1. Kamu bilisim personelinin rol ve sorumluklarini belirleyen ve yetkinliklerini ortaya koyan kamu biligim yeterlik çerçevesi hazirlanacak ve dinamik bir envanter olusturulacaktir. | iyilestirilecektir. (Kalkinma Plani p.965) Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanliji, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Cumhurbaskanligi Insan Kaynaklari Ofisi | 1. Ihtiyaç ve kapasite degerlendirmesi yapmak üzere kamu bilisim personelinin kadro dagilimi ve envanteri belirlenecektir. 2. Kamu bilisim çalisanlarinin rol, sorumluluk ve yetkinliklerini tanimlamaya yönelik bir çerçeve gelistirilmesi amaciyla ihtiyaç analizi yapilacaktir. |
| Tedbir 965.2. Kamu bilisim personelinin istihdam rejimi hazirlanacak kamu bilisim yeterlik çerçevesi dogrultusunda ve nitelikli teknik personelin kamuda çalismasini tesvik edecek sekilde yapilandirilacaktir. | Cumhurbaskanlig Dijital ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Cumhurbaskanlig insan Kaynaklari Ofisi | 1. Kamuda sözlesmeli bilisim Dönüsüm Ofisi (S), Hazine personelinin istihdamina yönelik esas ve usuller, merkezi koordinasyonun artinilmasi ve çalisma kosullarinin iyilestirilmesi yönünde güncellenecektir. |
| Tedbir 965.3. Kamu kurumlarinin dijital dönüsüm alanindaki egitim ve degisim /önetimi ihtiyaçlarini karsilama izere dilital devlet akademis kurulacaktir. | Cumhurbaskanligl Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Cumhurbaskanlig Insan Kaynaklari Ofisi, TÜBITAK | 1. Kamu bilisim yöneticilerine yönelik Dijital Dönüsüm Liderleri Geligim Programi düzenlenecektir. 2. Kamu bilisim çalisanlarina yönelik ileri dijital becerilerin gelistirilmesi amaciyla yeni nesil teknolojiler kapasite gelisim programi düzenlenecektir. 3. Dijital devlet akademisi için ihtiyaç ve kapasite degerlendirmesi yapmak üzere kamu bilisim personelinin dagilimi ve egitim ihtiyaci belirlenecektir |
| Tedbir 965.4. Kamu bilisim personeli arasinda tecrübe paylasimi ve alan uzmanliginin gelistirilmesine yönelik çalisma aglari ve yönderlik mekanizmasi Olusturulacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönügüm Ofisi (S), Cumhurbaskanlig Insan Kaynaklari Ofisi | 1. Kamu bilisim personeli arasinda tecrübe paylasimina yönelik atölye çaligmalari düzenlenecektir. |
| Kamu kurumlarinin bilgi ve iletisim teknolojileri ürün ve hizmet alimlarinda maliyet etkinlik, güvenlik, sürdürülebilirlik, yenilik ve yerli katma deger artirilacaktir. (Kalkinma | Kamu kurumlarinin bilgi ve iletisim teknolojileri ürün ve hizmet alimlarinda maliyet etkinlik, güvenlik, sürdürülebilirlik, yenilik ve yerli katma deger artirilacaktir. (Kalkinma | Kamu kurumlarinin bilgi ve iletisim teknolojileri ürün ve hizmet alimlarinda maliyet etkinlik, güvenlik, sürdürülebilirlik, yenilik ve yerli katma deger artirilacaktir. (Kalkinma |
| Plani p.966) Tedbir 966.1. Kamu kurumlarinca bulut bilisim hizmetlerinin güvenli kullanimina yönelik mekanizmalar gelistirilecek, bulut bilisim göç yol haritalar olusturulacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ulastirma ve Altyapr Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, TSE, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar | 1. Kamu kurum ve kuruluslarinin bulut bilisim alanindaki kurumsal kapasitesi ve is gücü yetkinlikleri gelistirilecektir. 2. Kamu kurum ve kuruluslarinin bulut biligim geçis sürecinde karsilasabilecekleri zorluklari en aza indirmek üzere ve dogru bir strateji izlemelerini saglamak amaciyla rehberler hazirlanacaktir. 3. Bulut bilisim hizmetlerinin güvenli kullanimi amaciyla Bilgi ve Iletisim Güvenligi Rehberinde güncelleme çalismalari gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 966.2. Agik kaynak kodlu yazilim geçis analizleri dogrultusunda kamu kurumlarinin agik kaynak kodlu yazilimlara geçisi hizlandinilacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligi, TÜBITAK, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslan | 1. Agik kaynak kodlu yazilim olarak kabul edilecek lisanslar belirlenecektir. 2. Kamuda siklikla kullanilan ticari yazilimlar ve bunlarin agik kaynak kodlu yazilim muadilleri tespit edilecektir. 3. Açik kaynak kodlu yazilim katalogu hazirlanacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 966.4. Kaynak ve tecrübe paylasimina yönelik kamu yazilim ürün ve teknolojileri kütüphanesi ve Türkiye gelistirici ve hizmet tasarim portali olusturulacak, dijital devlet ara katmani pilot calismalar dogrultusunda yayginlastirilacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönügüm Ofisi (S), TÜBITAK | 1. Türkiye gelistirici ve hizmet tasarim portalr ihtiyaç analizi ve kapsam belirleme çalismasi yapilacaktir. |
| Kamu kurumlarinda veri yönetigimi ve ileri veri analitigi kapasitesi gelistirilecek ve kurumlar arasi veri paylagim mekanizmalari güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.967) | Kamu kurumlarinda veri yönetigimi ve ileri veri analitigi kapasitesi gelistirilecek ve kurumlar arasi veri paylagim mekanizmalari güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.967) | Kamu kurumlarinda veri yönetigimi ve ileri veri analitigi kapasitesi gelistirilecek ve kurumlar arasi veri paylagim mekanizmalari güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.967) |
| Tedbir 967.1. Ulusal veri sözlügü ile kurumsal ve tematik veri sözlügü çaligmalari tamamlanacaktir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), TSE, TÜIK | 1. Kurumsal düzeyde veri sözlükleri tamamlanacaktir. 2. Kurumlarin veri paylasimina esas olan veri modellerinin tanimlanmasi için Ulusal Veri Sözlügü üzerinde alt yapi hazirlanacak ve kurumlarin veri girisleri saglanarak veri paylasim katalogu hazirlanacaktir. |
| Tedbir 967.2. Kurumlar arasi ileri veri analitigi ve yapay zekâ projeleri ile kurumsal kapasiteyi artirmaya yönelik kamu veri alani altyapisi hayata geçirilecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslan | 1. Kamu Veri Alani pilot çalismalari tamamlanacaktir. 2. Pilot çalismalar dogrultusunda veri paylasim protokolu, mevzuat ve teknik standartlar belirlenecektir. |
| Tedbir 967.3. Kurumlar arasi veri paylagimi ve protokol yönetimine yönelik uygulama programlama arayüzü gelistirilecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), TÜBITAK | 1. Kamu idarelerinde kullanilan uygulama programlama arayüzlerinin envanteri olusturulacaktir. |
| Tedbir 967,4. Kamu verisinin paylasimina yönelik hukuki düzenlenme yapilacak, ulusal agik veri portali hayata geçirilecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Kisisel Verileri Koruma Kurumu, TÜIK, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Açik veri konusunda kanun taslagi hazirlanacaktir. |
| Kamu kurumlarinin siber güvenlik tehditlerine karsi korunmasi ve dijital hizmetlerin sunumunda kisisel bilgilerin mahremiyetinin saglanmasi ile yapay zekâ etik ilkelerinin tatbikine yönelik mekanizmalar güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.968) | Kamu kurumlarinin siber güvenlik tehditlerine karsi korunmasi ve dijital hizmetlerin sunumunda kisisel bilgilerin mahremiyetinin saglanmasi ile yapay zekâ etik ilkelerinin tatbikine yönelik mekanizmalar güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.968) | Kamu kurumlarinin siber güvenlik tehditlerine karsi korunmasi ve dijital hizmetlerin sunumunda kisisel bilgilerin mahremiyetinin saglanmasi ile yapay zekâ etik ilkelerinin tatbikine yönelik mekanizmalar güçlendirilecektir. (Kalkinma Plani p.968) |
|---|---|---|
| Tedbir 968.1. Kamu kurumlarinda bilgi ve iletisim güvenligi tedbirlerinin uygulanmasi, bilgi güvenligi yonetim sisteminin kurulumu, isletimi ve denetimine iliskin mekanizmalar güçlendirilecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi, BTK, Savunma yapilacaktir. Sanayii Baskanligi, TSE, TÜBITAK | 1. Bilgi ve iletisim güvenliginin saglanmasi ile ilgili usul ve esaslara yönelik ikincil düzenleme 2. Kamu kurum ve kuruluslarina ait alan adlarinin kullanimi ve takibiyle ilgili mevzuat ve altyapi çalismalari yürütülecektir. |
| Tedbir 968.2. Kamuda yapay zekâ uygulamalarinin gelistirilmesi ile ürün ve hizmet tedarikinde güvenilir yapay zekâ etik ilkeleri tatbik edilecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kamu idarelerinin yapay zekâ teknolojileri kaynakl risklere karsi bilinçlendirilmesi ve potansiyel risklerin azaltilmasina yönelik ikincil düzenleme yapilacaktir. 2. Yapay Zekâ Deger ve llkeler Etki Analizi Çerçevesi olusturulacaktr. |
d) Hedefler
| Birim 2022 | 2023 | 2024 | ||
|---|---|---|---|---|
| e-Devlet Hizmetlerini Kullanan Bireyler(1) | Yüzde | 68,7 | 73,9 | 75,0 |
| e-Deviet Kapisi Kayitli Kullanici Sayisi | Milyon | 61,7 | 64,0 | 66,0 |
| e-Devlet Kapisindan Sunulan Hizmet Sayisi (Kümülatif) | Adet | 6 754 | 7 400 | 8 000 |
| e-Devlet Kapisindan Sunulan Bütünlesik Hizmet Sayis (Kümülatif) | Adet | 4 | 5 | 6 |
| e-Devlet Kapisindan Sunulan Mobil Hizmet Sayisi (Kümülatif) | Adet 3862 | 4 300 | 5 000 |
(1) 16-74 yas araligundaki bireyler igerisinde e-devlet hizmetlerindenn yararlanma oranin ifade eden Tüik anket verisidir.
2.5.9. Kalkinma için Uluslararasi isbirligi
2.5.9.1 Teknik Isbirligi ve Kalkinma Yardimlari
a) Mevcut Durum
Türkiye insan odakli, ülkeler arasinda farkli gelismislik seviyelerini dikkate alarak refahin daha adil dagilimini önceleyen, ulusal refahi da artirmaya yönelik bir perspektifle kalkinma isbirligi faaliyetleri gerçeklestirmektedir. Ülkemiz basta; TIKA, YTB, AFAD, VEE, Türk Kizllayi, Türkiye Maarif Vakfi gibi kurum ve kuruluslar araciligiyla saglik, egitim, tarim ve gida sektörlerinde dünyanin çesitli bölgelerine yönelik kalkinma isbirligi faaliyetleri yürütmektedir.
Bu kapsamda Ülkemiz, OECD verilerine göre 2013 ylindan itibaren yükselen bir donör olarak net kalkinma yardimi veren bir ülke konumundadir. Türkiye'nin Resmi Kalkinma Yardimlarina (RKY) ayirdigi pay özellikle son yillarda önemli bir artis göstererek 2013 yilinda 3,3 milyar dolardan 2022 yilinda öncül verilere göre 7,1 milyar dolar seviyesine yukselmistir. Bu çerçevede ülkemiz, 2016 yilindan itibaren BM Surdurulebilir Kalkinma
Amaçlari alt hedeflerinden biri olan binde 7 RKY/GSMH hedefini asarak en çok yardim saglayan ülkeler arasinda yer almistir.
TABLO II: 62- Türkiye'nin Resmi Kalkinma Yardimlari
| 2013 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022(1) | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| RKY (Milyon Dolar) | 3 308 | 3 591 | 3 919 | 6 488 | 8 143 | 8612 | 8 667 | 8 130 | 7712 | 7 120 |
| RKY / GSMH (Binde) | 4,0 | 4,5 | 5,0 | 7,6 | 9,5 | 11,0 | 11,5 | 11,3 | 8,8 | 7,9 |
(1) Öncül veri
Kaynak: TIKA, Dünya Bankasi, OECD
Türkiye'nin 2022 ylinda yapmis oldugu RKY'nin yüzde 98'i ikili resmi kalkinma yardimlaridir. Yardimlarin bölgesel dagilimi incelendiginde en yüksek payin sirasiyla Orta Dogu, Balkanlar/Dogu Avrupa ve Güney/Orta Asya'ya ait olduju görülmektedir.
TABLO II: 63- Türkiye'nin Ikili Resmî Kalkinma Yardimlarinin Bölgesel Dagilimi
| 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 2018 | 2019 | 2020 2021 | 2022 | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Güney / Orta Asya | 484 | 454 | 256 | 191 | 124 | 256 | 166 | 106 | 138 | 93 |
| Orta Doju | 1 770 2 500 | 2 988 | 5943 | 7 325 | :6745 7 666 | 7 474 | 6851 6 372 | |||
| Balkanlar / Doju Avrupa | 98 | 134 | 222 | 190 | 227 | 218 | 233 | 98 | 86 | 105 |
| Afrika | 782 | 383 | 183 -306(1) | 153 | 135 | 103 | 75 | 99 | 60 | |
| Uzak Doju | 26 | 6 | 13 | 20 | 13 | 9 | 7 | 7 | ||
| Amerika Kitasi | 4 | 4 | 10 | 21 | 21 | 5 | 19 | 23 | ||
| Diger | 3 | 1 | 169 | 198 | 540 1.050 | 267 | 266 | 425 | 316 | |
| Toplam | 3 160 | 3 502 | 3 845 | 6 237 7 951(2) | 8433 | 8 469 | 8 032 | 7 626 |
(1) Tavizli kalkinma kredisi geri ödemesinden dolay negatif görünmektedir.
Kaynak: TiKA
(2) Net iki tarafii kalkinma yardimi miktaridir.
2022 yilinda Türkiye tarafindan gerçeklegtirilen RKYnin yüzde 75i insani yardimlardir. 2016 yilinda 5,9 milyar dolar olarak gerçeklesen RKY niteligindeki insani yardim tutari 2022 ylinda 5,3 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. Insani yardimlarin ardindan egitim, saglik ve kültür alaninda yapilan yardimlar ön plana çikmakta olup bu durum Türkiye'nin insani kalkinma anlayisinin sahadaki somut yansimasini göstermektedir.
Ote yandan, RKY'ye ek olarak, diger resmi akimlar, özel sektör kuruluslar tarafindan diger ülkelerde gerçeklestirilen dogrudan yatirimlar ve STK'larin diger ülkelere yaptigi yardimlari içeren Türkiye'nin toplam yardimlarinin büyüklügü 2022 yilinda 7,9 milyar dolar olarak gerçeklesmistir. OECD ortalamasi üzerinde yardim gerçeklestiren bir ülke konumunda olan Türkiye de, sivil toplum ve özel sektörünün kalkinma isbirliklerindeki rolü artma egilimindedir. 2014 ile 2022 yillari arasinda Türk sivil toplum kuruluslari tarafindan 4,5 milyar dolar, Türk özel sektörü tarafindan ise dogrudan yatirimlar seklinde 5,6 milyar dolar tutarinda kalkinma yardimi gerçeklestirilmistir.
(Milyon Dolar),
On Birinci Kalkinma Planinda öngörülen çerçevede ilgili kurum ve kuruluglarla esgüdüm igerisinde Kalkinma Isbirligi Strateji Belgesi olusturulmasina yönelik çalismalar yürütülmüs ve taslak Strateji Belgesi hazirlanmistir. Türkiye'nin kalkinma tecrübesinin bölge ülkeleri basta olmak üzere yakin isbirligi iginde oldugu ülkelere aktarilmasi amaciyla çesitli proje ve faaliyetler gerçeklestirilmistir. Yurt disi misyonlarinda ve kamu kurumlarinin dis iliskiler birimlerinde çalisan personelin yetkinliklerini gelistirmek amaciyla dis görev yönlendirme kurslariyla protokol, müzakere teknikleri ve dis politika konularinda seminerler düzenlenmistir. Türkiyenin kalkinma tecrübesinin diger ülkelerle daha etkin bir sekilde paylagilmasina zemin hazirlamak için yabanci ülkelerin Diplomasi Akademileriyle isbirligi halinde diplomatlara yönelik olarak ikili ve çok tarafli egitim programlari gerçeklestirilmistir. Ayrica uluslararasi görünürlügün artinlmasi ve imajinin güglendirilmesi için kamu ve kültür diplomasisi faaliyetleri yogunlastinilarak Türkiye burslari kapsaminda alici ülkelerdeki istihdam politikalari dikkate alinarak burs planlamalari gerçeklestirilmistir.
b) Amaç
Dis politika öncelikleriyle uyumlu, bölgesel ve küresel sorunlara hizl ve kalia çözümler sunan ve kaynaklarin etkin kullanimini saglayan kalkinma isbirlikleri gelistirmek temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Ülkemizin öncelikleri ve alici ülkelerin ihtiyaçlari çerçevesinde sektörel ve tematik kalkinma isbirligi programlari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.970) | Ülkemizin öncelikleri ve alici ülkelerin ihtiyaçlari çerçevesinde sektörel ve tematik kalkinma isbirligi programlari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.970) | Ülkemizin öncelikleri ve alici ülkelerin ihtiyaçlari çerçevesinde sektörel ve tematik kalkinma isbirligi programlari gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.970) |
| Tedbir 970.1. ihtiyaç duyan ülkelerde sürdürülebilir ve kaliteli saglik hizmetlerine erisimi, gida güvenligi ve güvenirligini, özellikle mesleki egitimin gelistirilmesine yönelik kültürel hassasiyetlerle uyumlu programlara dayali temel egitim kapasitesinin artirilmasini saglamaya yönelik programlar gelistirilecektir. | Saglk Bakanlig (S), Disisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Tanm ve Orman Bakanligy, Ticaret Bakanligi, Ulasturma ve Altyapi Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanlig, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Türkiye'nin saglik turizminin tanitildigi HealthTürkiye internet portalina uluslararasi erisimin ve bilinirliginin artinlmasina yönelik faaliyetler düzenlenecek ve dijital tanitim projeleri gerçeklestirilecektir. 2. Uluslararasi saglik profesyonellerine yönelik saglik meslek egitimleri düzenlenerek ülkemizin güçlü saglik sisteminin tanitimi yapilacaktir. 3. Saglik alaninda yabanci ülkeler ve uluslararasi kuruluslarla var olan is birligi artirilarak Türk saglik reformu ile elde edilen bilgi ve tecrübelerin talep eden ülkelerle paylasilmasina yönelik kapasite gelistirme egitimleri verilecektir. |
| Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Saglik Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi | 4. Kalkinma isbirligi ortagi ülkelerde saglik ve gida alanlarinda tecrübe aktarimina yönelik egitimler düzenlenecektir. | |
|---|---|---|
| Milli Egitim Bakanligi (S), TIKA, Yurtdisi Türkler ve Akraba Topluluklar Baskanligr | 5. Talep eden ülkelere mesleki ve teknik egitim sistem tasarimi, program gelistirme, egiticilerin egitimi, ögrenci staj destegi, egitim ortamlarinin tasarlanmasi ve güclendirmesi konularinda destek verilecektir. | |
| Tedbir 970.2. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erisimde etkinligin artirilmasi igin lkemizin dijital dönüsüm alanindaki tecrübelerinin paylasimina yönelik programlar yürütülecektir. | Cumhurbaskanliỹy Dijital Dönüsüm Ofisi (S), Disisleri Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, YÖK, Üniversiteler | 1. Dijital devlet ve dijital dönüsüm alaninda uluslararasi isbirligi firsatlari gelistirilecek ve öncelikli alanlar belirlenecektir. |
| Tedbir 970.2. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erisimde etkinligin artirilmasi igin lkemizin dijital dönüsüm alanindaki tecrübelerinin paylasimina yönelik programlar yürütülecektir. | Cumhurbaskanligi Insan Kaynaklari Ofisi (S), Disisleri Bakanlig, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 2. Insan Kaynaklari Ofisi tarafindan gelistirilen dijital araçlarn, basta Türk Devletleri olmak üzere talep eden ülkelerle paylasimina yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 970.4. Körfez bölgesini Avrupa ve diger büyük pazarlara baglamayi hedefleyen ve paydasi oldujumuz Kalkinma Yolu Projesi'nin hayata geçirilmesine yönelik çabalar yogunlastirilacaktir. | Disisleri Bakanlig (S), Ulastirma ve Altyapi Bakanligi | 1. Türkiye'nin baglantisallik anlaminda stratejik önemini ve bölge ülkeleriyle ticaret hacmini daha da artiracak proje kapsaminda Irak makamlariyla yetkili düzeyde istisareler sürdürülecek, 2028 yilinda tamamlanmasi öngörülen proje süreci yakindan takip edilecektir. |
| Tedbir 970.5. En az gelismis ülkeler basta olmak üzere, gelismekte olan ülkelerdeki kamu kurum ve kuruluglarinin fiziki kapasitelerinin gelistirilmesine yönelik proje ve faaliyetler uygulanacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanlig (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Türkiye'nin birçok alanda sahip oldugu kalkinma tecrübesinin En Az Gelismis Ülkelerde (EAGÜ) kamu kurum kuruluslarinin fiziki kapasitelerinin gelistirilmesi amaciyla inça, onarim ve donatim projeleri gerçeklestirilecektir. |
| Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar | 2. Ülkemizin bölgesel kalkinma politikalari ile bölge kalkinma idareleri ve kalkinma ajanslari tecrübelerinin basta komsu ülkeler olmak üzere isbirligi içinde olunan ülkelere aktarilmasini saglamak ve destek olmak igin teknik isbirligi çalismalari yürütulecektir. | |
|---|---|---|
| Tedbir 970.6. En az gelismis ülkeler basta olmak üzere, talep odakli yaklagim ile gelismekte olan ülkelerin beseri kapasitelerinin artirilmasina yönelik egitim, saglik ve tarim gibi alanlarda tecrübe paylasim programlari düzenlenecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Milli Egitim Bakanligi, Saglik Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. EAGU'ler basta olmak üzere, talep odakli yaklagim ile gelismekte olan ülkelerin beseri kapasitelerinin artirilmasina yönelik egitim, saglik ve tarim gibi alanlarda tecrübe paylagimi programlari düzenlenecektir. |
| Ülkemizin öncelikleri çerçevesinde tarihi ve kültürel baglara sahip olunan cografyalara yönelik bölgesel stratejiler gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.971) | Ülkemizin öncelikleri çerçevesinde tarihi ve kültürel baglara sahip olunan cografyalara yönelik bölgesel stratejiler gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.971) | Ülkemizin öncelikleri çerçevesinde tarihi ve kültürel baglara sahip olunan cografyalara yönelik bölgesel stratejiler gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.971) |
| Tedbir 971.1. Balkanlar ve Doju Avrupa'da çok kültürlü yapinin muhafazasi ve gelistirilmesi de dikkate alinarak uluslararasi kalkinma isbirligi programlari, projeleri ve faaliyetleri gelistirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligl (S), Disisleri Bakanligi, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Balkanlar ve Dogu Avrupa'da egitim, saglik, kültür, üretim ve kurumsal kapasitelerin gelistirilmesi basta olmak üzere ihtiyaç duyulan alanlarda program ve projeler gergeklestirilecektir. |
| Tedbir 971.2. Türk dünyasiyla ekonomik ve ticari isbirligini derinlestirecek programlar gelistirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligr (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Türk devletlerine yönelik ekonomik ve ticari isbirligine de katki sunacak, egitim, saghk, kültür, üretim ve kurumsal kapasitelerin gelistirilmesi basta olmak üzere ihtiyaç duyulan alanlarda program ve projeler gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 971.2. Türk dünyasiyla ekonomik ve ticari isbirligini derinlestirecek programlar gelistirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanlig (S), Disisleri Bakanligi, Ticaret Bakanlig, iletisim Baskanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Üniversiteler, TÜBITAK, Sanayi Odalari | 2. Sanayi ve teknoloji alaninda Türk devletlerindeki ilgili kurumlar arasinda bilgi ve tecrübe paylasiminda bulunulacaktir. |
| Tedbir 971.3. Yakin cografyamiz basta olmak üzere enerji arzi yüksek ülkelerde petrol disi alanlarin gelistirilmesine katkr saglamak amaciyla ülkemizin sanayi, teknoloji ve hizmetler sektörlerindeki tecrübesinin aktarilmasina yönelik programlar, projeler ve faaliyetler desteklenecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligr (S), llgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Enerji arzi yüksek ülkelerde petrol disi alanlarin gelistirilmesine hizmet eden faaliyetlere destek saglanacaktir. |
| Tedbir 971.4. Orta Dogu ve Afrika'da altyapinin iyilestirilmesine iligkin talepler basta olmak üzere hedef ülkelerin kendi beseri, dogal ve kurumsal kaynaklari harekete geçirilerek STK ve özel sektör gibi paydaslarla birlikte kalkinma isbirligi programlari gelistirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligl (S), Kamu Kurum ve Kuruluslari, lgili STKllar | 1. Orta Doju ve Afrika'da egitim, saglik, kültür ve üretim basta olmak üzere ihtiyas duyulan alanlarda kurumsal kapasitenin gelistirilmesine yönelik STK ve özel sektör paydaglarinin da dâhil oldugu program ve projeler gerçeklestirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 971.4. Orta Dogu ve Afrika'da altyapinin iyilestirilmesine iligkin talepler basta olmak üzere hedef ülkelerin kendi beseri, dogal ve kurumsal kaynaklari harekete geçirilerek STK ve özel sektör gibi paydaslarla birlikte kalkinma isbirligi programlari gelistirilecektir. | Disisleri Bakanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, llgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 2. Iklim degisikligi nedeniyle tarimsal potansiyeli olumsuz etkilenen Bati ve Orta Afrika ülkeleriyle tarim alaninda sürdürülebilir isbirlikleri çesitlendirilerek gelistirilecektir. |
| Tedbir 971.5. Asya-Pasifik ve Latin Amerika ülkeleriyle uluslararasi kalkinma isbirligi programlari gelistirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, ilgili STK'lar | 1. Asya-Pasifik ve Latin Amerika ülkelerinde egitim, saglik, kültür ve üretim basta olmak üzere ihtiyag duyulan alanlarda kurumsal kapasitenin gelistirilmesine yönelik program ve projeler gergeklestirilecektir. |
| Tedbir 971.5. Asya-Pasifik ve Latin Amerika ülkeleriyle uluslararasi kalkinma isbirligi programlari gelistirilecektir. | Disisleri Bakanlig (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 2. Latin Amerika ve Karayip ülkeleriyle karsilikl üst düzey resmî görüsmelerin yani sira bölgeyle ticaretin artirilmasi ve sesitlendirilmesi, yeni pazarlara erisim ve uluslararasi adayliklara destek saglanmasi ve ülkemiz aleyhine çalisan lobilerle mücadele edilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir. |
| Kalkinma isbirliji faaliyetlerinin etkinliginin artirilmasina yönelik ulusal altyapiyi güglendirecek araçlar ve modeller gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.972) | Kalkinma isbirliji faaliyetlerinin etkinliginin artirilmasina yönelik ulusal altyapiyi güglendirecek araçlar ve modeller gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.972) | Kalkinma isbirliji faaliyetlerinin etkinliginin artirilmasina yönelik ulusal altyapiyi güglendirecek araçlar ve modeller gelistirilecektir. (Kalkinma Plani p.972) |
|---|---|---|
| Tedbir 972.1. Kalkinma isbirliginin etkinligini artirmak üzere planlama, uygulama, izleme ve degerlendirme süreçleri güglendirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanliäi (S), Disisleri Bakanligy, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Proje ve faaliyetlerin planlama, uygulama, izleme ve degerlendirme süreçleri gözden geçirilerek güglendirilecektir. |
| Tedbir 972.2. Uluslararasi kalkinma isbirligi alaninda ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemeleri yapilacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanlig (S), Içisleri Bakanligi, Disisleri Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligr, Kültür ve Turizm Bakanligi, Milli Egitim Bakanligr, Saglik Bakanligi ve ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Kalkinma Isbirligi faaliyetlerinin stratejik bir çerçevede yürütülmesi amaciyla gerekli mevzuat düzenlemelerinin yapilmasi ve ulusal esgüdümün güglendirilmesi konularinda çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 972.2. Uluslararasi kalkinma isbirligi alaninda ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemeleri yapilacaktir. | Kültür ve Turizm Bakanligr (S), Disisleri Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Saglik Bakanligi, igisleri Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 2. TiKA mevzuati gözden gecirilerek ihtiyaç analizi yapilacaktir. |
| Tedbir 972.2. Uluslararasi kalkinma isbirligi alaninda ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemeleri yapilacaktir. | icisleri Bakanligi (S), Disisleri Bakanlig, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar | 3. Uluslararasi insani yardim faaliyetleri çerçevesinde ögrenilen dersler ve saha tecrübelerine göre mevzuat iyilestirme çalismalari yürütülecektir. |
| Tedbir 972.3. Kalkinma isbirligi faaliyetlerinin finansmanina yönelik mevcut araçlar da degerlendirilerek yeni finansman yöntemleri gelistirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Ticaret Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanlig, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kalkinma isbirliginde mevcut araçlar da degerlendirilerek yeni finansman yöntemlerine iliskin çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 972.4. Dis yardimlarin izlenmesi ve raporlanmasina esas olusturacak kalkinma yardimlari veri sistemi gelistirilecektir. | Strateji ve Bütçe Baskanligr (5), Hazine ve Maliye Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, içisleri Bakanligi, Disisleri Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Saglik Bakanligi, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kalkinma yardimlari veri sistemi gelistrilmesine iliskin çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 972.5. Uluslararasi bagisçilar, STK'lar ve özel sektör gibi paydaslarla üçlü isbirligi program ve proje ortakliklari gelistirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Ticaret Bakanligi, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Üçlü isbirligi program ve projeleri gerçeklestirilecektir. |
| Tedbir 972.6. Kalkinma isbirliginde dis temsil aginin genisletilmesi ve etkinlestirilmesi saglanacak, yurt disi temsilcilikler ve kamu kurumlarinin dis iliskiler birimlerinde çalisan personelin yetkinlikleri gelistirilecek ve bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi güglendirilecektir. | Disisleri Bakanligi (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kamu kurum ve kuruluslarindan yurt disindaki diplomatik temsilciliklere atanan müsavir ve ataseler için tayin öncesi dört yönlendirme kursu düzenlenecektir. 2. Kamu kurum ve kuruluslarinin dis iliskiler birimlerinde görevli personele diplomasi, müzakere teknikleri, protokol gibi konularda egitim verilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 972.6. Kalkinma isbirliginde dis temsil aginin genisletilmesi ve etkinlestirilmesi saglanacak, yurt disi temsilcilikler ve kamu kurumlarinin dis iliskiler birimlerinde çalisan personelin yetkinlikleri gelistirilecek ve bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi güglendirilecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 3. Yurt disinda görevlendirilecek ögretmen ve okutmanlarin görevlendirilecekleri ülkelerin dillerini ögrenmeleri ve mesleki gelisimlerinin artirilmasi amaciyla mesleki gelisim programlari düzenlenecektir. |
| Tedbir 972.6. Kalkinma isbirliginde dis temsil aginin genisletilmesi ve etkinlestirilmesi saglanacak, yurt disi temsilcilikler ve kamu kurumlarinin dis iliskiler birimlerinde çalisan personelin yetkinlikleri gelistirilecek ve bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi güglendirilecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Diyanet Isleri Baskanligi, Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 4. Yurt disinda kultürel diplomasi alaninda faaliyet gösteren kuruluslara verilen destekler artirilarak idari kapasiteleri gelistirilecektir. |
| Türkiye'nin uluslararasi görünürlügünün artirilmasi ve imajinin güçlendirilmesi igin kamu, kültür ve egitim diplomasisi faaliyetleri derinlestirilecek, uluslararasi kamuoyunda | Türkiye'nin uluslararasi görünürlügünün artirilmasi ve imajinin güçlendirilmesi igin kamu, kültür ve egitim diplomasisi faaliyetleri derinlestirilecek, uluslararasi kamuoyunda | Türkiye'nin uluslararasi görünürlügünün artirilmasi ve imajinin güçlendirilmesi igin kamu, kültür ve egitim diplomasisi faaliyetleri derinlestirilecek, uluslararasi kamuoyunda |
| Türkiye'nin tanitimina yönelik etkili çalismalar yürütülecektir. (Kalkinma Plani p.973) Tedbir 973.1. Insani yardimlarimiz dähil kalkinma yardimlarinin görünürlügünün artiriimasina yönelik çalismalar yürütülecektir. | Disisleri Bakanligi (S), Içisleri Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Iletisim Baskanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Kalkinma yardimlari etkinliklerine katrlim saglanarak ülkemizin bu konudaki basat rolü anlatilacaktir. |
| Tedbir 973.3. Yurt disindaki vatandaglarimizia soydas ve akraba topluluklarimiza yonelik egitim, staj ve burs destekleri saglanacak, Türkiye de yüksekögretimin uluslararasilasmasi çalismalari kapsaminda basta Türkiye Burslari olmak üzere "Study in Türkiye" gibi uluslararasi programlarin planlama, degerlendirme ve seçim süreçleri gelistirilerek sürdürülecektir. | Milli Egitim Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Yurtdisinda yasayan vatandaslarimiz ve soydaslarimiz ile Müslüman topluluklarin bulundugu ülkelerde Türkiye Maarif Vakfi isbirligi ile Türk okullari açilacak ve yurt disi okul ve kurumlarin derslik ihtiyaçlar karsilanarak okul yönetici ve ögretmenleriyle isbirligi güçlendirilecektir. |
| Tedbir 973.3. Yurt disindaki vatandaglarimizia soydas ve akraba topluluklarimiza yonelik egitim, staj ve burs destekleri saglanacak, Türkiye de yüksekögretimin uluslararasilasmasi çalismalari kapsaminda basta Türkiye Burslari olmak üzere "Study in Türkiye" gibi uluslararasi programlarin planlama, degerlendirme ve seçim süreçleri gelistirilerek sürdürülecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligr (S), Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Türkiye Burslari, Yurtdisi Vatandaslar Burs Programi ve yerinde burslandirma projeleri ile yurt disindaki vatandaslarimiza, soydas ve akraba topluluklara burs, çesitli egitim programlari, genglik okullari, staj programlariyla destek saglanacaktir. 2. Uluslararasi ögrenciler degerlendirme kurulu olusturulacaktir. |
| Tedbir 973.4. Türkiye mezunlarnin ülkemizle iliskilerinin kurumsallasmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligr (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Türkiye mezunlari bulusmalari ve bu mezunlara yonelik akademik tesvik programi duzenlenecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 973.5. Uluslararasi kamuoyu üzerinde etkili olan ve Türkiye ile ilgili çaligmalar yapan kurum ve kuruluslar, üniversiteler, STK'lar ve bireylerle isbirligi gelistirilecek ve Türkiye'nin tanitimina yönelik çalismalar yürütülecektir. | iletisim Baskanligi (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Uluslararasi kamuoyu üzerinde etkili olan ve Türkiye ile ilgili çalismalar yapanlar basta olmak üzere farkl ülkelerden STK'lar, düsünce kuruluslari, üniversiteler, akademisyenler, uzmanlar ile isbirligi gelistirilerek Türkiye'nin yurt disindaki tezlerinin anlatilmasi hususunda ortak çalismalar yapilacaktir. 2. Türkiye'nin tanitimina yönelik projeler, yayin calismalari, tanitim videolari gibi çalismalar yapilacaktir. 3. Lider diplomasisi çerçevesinde uluslararasi toplanti ve görusmelerde paylasilmak üzere Türkiye nin uluslararasi konulardaki durusunu ve Türkiye Yüzyil'nin boyutlarini anlatan ozel yayinlar hazirlanacaktir. |
| Tedbir 973.6. Türkiye'nin girisimci ve insani dis politikasina uygun sekilde geleneksel ve yeni medya araçlaryla yürütülen kamu diplomasisi faaliyetleri sürdürülecek, Türkiye'nin tanitimina katki saglayacak uluslararasi nitelikteki organizasyonlara katilim saglanacak ve söz konusu faaliyetlerin etkinligini artirmaya yönelik çalismalar yürütülecektir. | iletisim Baskanlig (S), tlgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Türkiye'nin tanitimi ve ülke gündemi baglaminda hedef kitleye ve gündem konularinin içerigine uygun olacak sekilde basta BM, NATO, islam isbirligi Teskilati (iT), Türk Devletleri Teskilati (TDT) etkinlikleri kapsaminda olmak üzere konferans, panel, forum, egitim gibi faaliyetler gerçeklestirilecektir. 2. Kara propaganda ile mücadele kapsaminda ulusal ve uluslararasi platformlarda kamuoyunun dogru bilgilendirilmesine yönelik çalismalar yürütülecek, FETO'nün küresel bir tehdit oldugunun duyurulmasi ve 1915 Olaylari hakkinda uluslararasi kamuoyunun dogru bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler gerçeklestirilecektir. 3. Ulusal ve uluslararasi platformlarda kamuoyunun dogru bilgilendirilmesi amaciyla Türkiye'nin girigimci ve insani dis politikasini önceleyen kamu diplomasisi faaliyetlerinin ele alindigi nitelikli yayin serisi çikarilmasina yönelik çalismalar yapilacaktir. |
2.5.9.2. Çok Tarafli Kalkinma isbirligi
a) Mevcut Durum
Türkiye'nin uluslararasi alandaki rolü, etkinligi ve görünürlügünün artirilmasina ve bu kapsamda küresel kalkinma çabalarina katki saglamak üzere en az gelismis ve gelismekte olan ülkelerin sorunlarinin uluslararasi platformlarin gündeminde tutulmasina ve bunlara yonelik yapici çozümler gelistirilmesine aktif katki saglanmaktadir.
Uluslararasi kuruluslarin galigmalari yakindan izlenmis ve bu kuruluglarda milli menfaatlerimiz dogrultusunda isbirligi sürdürülerek uygun bulunan ortak beyanlara ve kararlara katilim saglanmistir.
5-9 Mart 2023 tarihlerinde BM bünyesinde gerçeklestirilen En Az Gelismis Ülkeler Besinci Konferansi (EAGU-V) sonucunda kabul edilen Doha Eylem Programina (DPOA) (2022-2031), Gebze'de ev sahipligi yapilan EAGÜler igin BM Teknoloji Bankasinin görünürlügünün artirilmasinda önemli kararlar yansitilmistir. Istanbul'da ev sahipligi yapilan UNDP istanbul Uluslararasi Kalkinmada Özel Sektör Merkezi (ICPSD) ile Banka tarafindan ortak yürütülen ve EAGÜlere yönelik, gençlerin dijital dönüsm alaninda beceri kazanmasini desteklemeyi amaçlayan Ileri Teknoloji Liderleri programi baslatilmistir.
Yasanan deprem felaketi sonrasi Cumhurbaskanligr Strateji ve Bütçe Baskanligi koordinasyonunda UNDP, AB ve Dünya Bankasi'nin katkilariyla hazirlanan Türkiye Deprem Toparlanma ve Yeniden Imar Degerlendirmesi (TERRA) Raporu 17 Mart 2023'te yayimlanmistir.
Bölgesel isbirlikleri kapsaminda AB'ye Katilim için 2021-2023 Ulusal Eylem Plan uygulanmistir. Ülkemize saglanan mali yardimlarin ulusal önceliklere göre etkin bir sekilde kullanilmasini teminen Katilim Oncesi Mali Yardimin (IPA) Etkin Kullanimina Iliskin Yapilabilirlik Çaligmasi kapsaminda hazirlanan eylem planindaki 18 eylem tamamlanmistir. AB ile diyalog kanallarinin açik tutulmasi kapsaminda istatistik, arastirma, teknoloji ve terörle mücadele gibi kritik tematik konularda üst düzeyde çesitli temaslar saglanmis ve Avrupa Komisyonu ile alt komite toplantilari gerçeklestirilmistir. Türkiye-AB arasinda Siyasi Diyalog Toplantisi, Yüksek Düzeyli Göç ve Güvenlik Diyalog Toplantisi ve Yüksek Düzeyli Saglik Diyalog Toplantisi gerçeklestirilmistir.
islam ülkeleri ile ekonomik ve ticari isbirliginin derinlestirilmesi çabalari kapsaminda dijital dönüsüm ISEDAK'in isbirligi alanlarina dâhil edilmis ve ISEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüsüm Forumu kurularak isbirligi yapilacak öncelikli konular belirlenmistir. Islam ülkelerinin KOBl'lerden sorumlu kuruluslari arasinda kapsamli bir isbirligi zemini olusturmak üzere ISEDAK KOBI Programinin teknik hazirliklari baslatilmistir. ISEDAK'in ticaret, turizm, ulastirma ve iletisim, tarim, yoksullugun azaltilmasi ve mali isbirligi alanlarinda 12 çalisma grubu toplantisi gergeklestirilerek Islam ülkelerinin kalkinma sorunlarina yönelik politika tavsiyeleri ortaya konulmustur. iSEDAK Proje Destek Programlar ile üye ülkelerin ve ilgili iiT kuruluslarinin iSEDAK Bakanlar Toplantisi Politika Tavsiyelerinin hayata geçirilmesine dönük teknik isbirligi ve kapasite gelistirme projelerine Türkiye tarafindan finansman destegi saglanmistir.
Üye Devletler Arasinda Tercihli Ticaret Sistemi'nin (TPS-OIC) uygulanmasina ve Sisteme taraf olan ülke sayisinin artinimasina yönelik Ticaret Müzakereleri Komitesi Toplantilari ve farkindalik egitimleri gergeklestirilmistir. Ayrica helal belgelerinin üye ülkeler arasinda karsilikli taninmasina yönelik Helal Akreditasyon Kurumlari Islami Forumunun (IFAB) kurulmasi amaciyla yürütülen hazirliklara aktif katki saglanmistir. Basta üye ülkeler arasinda olmak üzere uluslararasi ticaret ve yatirim uyusmazliklarinin çözümünde önemli bir adres olmasi beklenen IIT Tahkim Merkezi'nin kurumsallasmasina ve uluslararasi görünürlügünün artinlmasina yönelik çalismalara destek verilmistir.
Ekonomik Isbirligi Teskilati (EIT), Gelisen Sekiz Ulke (D-8), Karadeniz Ekonomik Isbirligi Teskilati (KEI) ile TDT ve TURKSOY gibi kurucu üyesi oldugumuz bölgesel kuruluslarin yürüttükleri faaliyetlere aktif katilim saglanmistir. TDT ve TÜRKSOY üye ülkelerine dönük mali desteklere devam edilmis, çesitli kültürel ve akademik çalismalar gerçeklestirilmistir. D-8'in genisletilmesi çalismalari kapsaminda Azerbaycan'in üyeligine yönelik çalismalarda bulunulmustur. Diger yandan ticaretin kolaylastirilmasi ile D-8 Tercihli Ticaret Anlagmasina islerlik kazandirilmasi hususlarinda çaligmalar sürdürülmüstür.
Afrika ülkeleriyle isbirligimizin gelistirilmesini teminen, Birlikte Kalkinma ve Refah için Güglendirilmis Ortaklik temasiyla Istanbul'da gerçeklestirilen Üçüncü Türkiye-Afrika Ortaklik Zirvesinde alinan kararlar, Uygulama Programi çerçevesinde uygulanmaya devam edilmistir. Ayni Program kapsaminda Türkiye-Afrika Is ve Ekonomi Forumu düzenlenmistir.
b) Amaç
Ülkemizin çok tarafli kalkinma sistemindeki rolü, etkinligi ve görünürlügünü artirmak ve uluslararasi kurulus ve platformlarin küresel kalkinma gündemine yonelik çalismalarina aktif katki saglamak temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluslar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| Ülkemizin çok tarafli kalkinma sistemindeki rolü, etkinligi ve görünürlügü artirilacaktr. (Kalkinma Plani p.975) | Ülkemizin çok tarafli kalkinma sistemindeki rolü, etkinligi ve görünürlügü artirilacaktr. (Kalkinma Plani p.975) | Ülkemizin çok tarafli kalkinma sistemindeki rolü, etkinligi ve görünürlügü artirilacaktr. (Kalkinma Plani p.975) |
| Tedbir 975.2. Basta ev sahipligi yapilan kuruluslar Olmak üzere Güney-Güney ve üçgen isbirligi mekanizmalari da kullanilarak ülkemizin uluslararasi kuruluslara verdigi program bazli destekler artinilacak ve bu kuruluslarla tecrübe paylasimina yönelik program ve projeler gelistirilecektir. | Disisleri Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Kültür ve urizm Bakanligi, Strate e Bütce Baskanlär, ilgi Kurum ve kKuruluslar | 1. Küresel kalkinma sorunlarina yaklagimda yeni mekanizmalar daha etkin kullanilarak uluslararasi ve bölgesel aktörlerle isbirligi gelistirilecek ve özellikle üçüncü ülkelere yönelik ortak proje ve faaliyetler yürütülecektir. 2. Türkiye'de temsilciligi bulunan BM kuruluslari ve Istanbul'da bölgesel ve küresel ofisleri bulunan BM kuruluslariyla kapsamli projelerin gelistirilmesini teminen isbirligi sürdürülecektir. |
| Tedbir 975.3. Küresel kalkinma çabalarina katki saglamak üzere uluslararasi kuruluslarin bolgesel ofisierine ev sahipligi yapilmasina yonelik diplomatik girisimler sürdürülecek ve ev sahipligi yapilan kuruluslarin uluslararasi platformlarda görünürlügünün artirilmasina dönük çalismalar yapilacaktir. | Disisleri Bakanlig (S), Kultür ve Turizm Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Uluslararasi kuruluglarn bölgesel ofislerine ev sahipligi yapilmasi hususundaki çalismalar sürdürülerek isbirligi imkânlari gelistirilecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 975.4. Uluslararasi duzeyde is yapma kapasitesine sahip STK larin ve özel sektör kuruluslarinin çok tarafli isbirliklerine dähil olmalari tesvik edilecektir. | Disisleri Bakanligi (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Özel sektör temsilcilerinin uluslararasi kuruluslarla isbirligi çabalari desteklenecektir. 2. ICPSD çalismalar desteklenmeye devam edilecektir. |
| BM, OECD, DTÖ, G20 ve islam Isbirligi Tegkilati (IIT) gibi uluslararasi kuruluslarin ve platformlarin küresel problemlerin tespiti ve çözüm önerilerine dönük çalismalarinda aktif rol üstlenilecektir. (Kalkinma Plani p.976) | BM, OECD, DTÖ, G20 ve islam Isbirligi Tegkilati (IIT) gibi uluslararasi kuruluslarin ve platformlarin küresel problemlerin tespiti ve çözüm önerilerine dönük çalismalarinda aktif rol üstlenilecektir. (Kalkinma Plani p.976) | BM, OECD, DTÖ, G20 ve islam Isbirligi Tegkilati (IIT) gibi uluslararasi kuruluslarin ve platformlarin küresel problemlerin tespiti ve çözüm önerilerine dönük çalismalarinda aktif rol üstlenilecektir. (Kalkinma Plani p.976) |
| Tedbir 976.1. En az gelismis ülkeler ile gelismekte olan ülkelerin kalkinma meselelerinin uluslararasi kuruluglarin gündeminde daha fazla yer almasina yönelik çalismalar sürdürülecek ve bu kapsamda ev sahipligi yaptigimiz En Az Gelismis Ulkeler için BM Teknoloji Bankasi faaliyetleri desteklenecektir. | Disisleri Bakanlig (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. EAGÜ'lere olan destek sürdürülecek ve diger ülkelerin desteginin saglanmasina calisilacaktir. 2. EAGÜler için BM Teknoloji Bankasina ülkemizin yani sira diger ülkelerin de destek vermesine yönelik girisimlerde bulunulacaktir. |
| Tedbir 976.2. Küresel kalkinma gündeminin iklim degisikligi, yesil dönüsüm, yenilenebilir enerji, sürdürülebilir gida sistemleri, afet risklerinin azaltilmasi ve dijitallesme ile ülkemizin öncülügünde yürütülen sifir atrk hareketi baglaminda sürdürülebilir atik yönetimi gibi meselelerine iliskin uluslararasi kuruluslar nezdinde yürütülen çalismalara aktif katki saglanacaktir. | Disisleri Bakanlig (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligr, içisleri Bakanligr, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi, Cumhurbaskanligi Insan Kaynaklari Ofisi, Ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Çevre sorunlari ve iklim degisikligiyle mücadelede uluslararasi görünürlügü artiracak sekilde hareket edilecektir. 2. Ìnsan kaynaklarina iliskin gelistirilen dijital araçlarin uluslararasi kuruluslarla paylagimina yönelik çalismalar yürütülecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 976.3. Düzensiz göçle mucadelede adil yuk paylasimi ve gönüllü geri dönüslerin tesviki gibi konularin basta BM olmak üzere ilgili uluslararasi kuruluslarin gündeminde tutulmasi ile yapicr çözüm önerileri ve ortak projeler gelistirilmesine dönük çabalar | Disisleri Bakanligi (S), içisleri Bakanligi | 1. Düzensiz göçle mücadele konusunda basta BM kuruluslari Olmak üzere uluslararas kuruluslarn ilgili toplantilarina katilim saglanacaktir. |
| devam ettirilecektir. Tedbir 976.4. G20, MIKTA ve BRICS gibi uluslararasi platformlarda ülkemizin etkinligi artirilacak ve önceliklerimiz dogrultusunda bu platformlarin olanaklarindan daha fazia yararlanilacaktir. | Disisleri Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. G20 Dönem Baskani olacak Brezilya'nin belirleyecegi takvim çerçevesinde etkinliklere aktif katilim saglanacaktir. 2. MIKTA ülkeleri arasinda mevcut isbirligi ve esgüdüm artinilacaktir. 3. BRICS kapsaminda ortaya Sikabilecek yeni isbirligi imkânlari takip edilecektir. |
| Tedbir 976.5. Ülkemizin kültür, egitim, bilim ve iletisim alanindaki politikalarinin uluslararasi kurum ve kuruluslarin faaliyetlerine etkin bir sekilde yansitilmasi suretiyle, ülkemizin bu alanlardaki görünürlügü artinilacaktir. | Disisleri Bakanligi (S), Kültür ve Turizm Bakanligi, Milli Egitim Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Ulastirma ve Altyapr Bakanligi, iletisim Baskanligr, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Ülkemizin kültür, egitim, bilim ve iletisim alanindaki politikalarinin gok tarafli kuruluslar bünyesindeki calismalara etkin bir sekilde yansitilmasina calisilacaktir. 2. UNESCO'nun basta Yürütme Kurulu ve Dünya Miras Komitesi olmak üzere karar alma organlarinda ülkemizin aktif sekilde yer almasi saglanacaktir. |
| Tedbir 976.6. BM ve diger uluslararasi platformlarda insani yardim konularinda düzenlenen toplantilara aktif katilim saglanacak, benzeri toplantilara ev sahipligi yapilmasi konusunda girigimlerde bulunulacaktir. | icisleri Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi | 1. Insani yardim ve kalkinma yardimi planlamasinda uluslararasi kuruluslar araciligiyla yardim yapilmasina da yer verilecek ve uluslararasi kuruluslar tarafindan hazirlanan insani yardim ve ortak mukabele faaliyetlerine ayni veya mali katkida bulunulmaya calisilacaktir. |
| islam dúnyasiyla ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlardaki iliskilerimiz derinlestirilecek ve ÏSEDAK kapsaminda ÜÏT üyesi ülkelerin kalkinma çabalan | islam dúnyasiyla ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlardaki iliskilerimiz derinlestirilecek ve ÏSEDAK kapsaminda ÜÏT üyesi ülkelerin kalkinma çabalan | islam dúnyasiyla ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlardaki iliskilerimiz derinlestirilecek ve ÏSEDAK kapsaminda ÜÏT üyesi ülkelerin kalkinma çabalan |
|---|---|---|
| Tedbir 977.1. IIT üyesi ülkelerin ortak kalkinma meselelerine yonelik bilgi ve veriye dayali somut yol haritalari ve isbirligi önerileri gelistirilecektir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Disigleri Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanligi | 1. ISEDAK Çalisma Gruplari kapsaminda yapilacak anketler ve saha ziyaretlerini de igeren arastirmalarda iiT üyesi ülkelerin kalkinma seviyelerine göre yol haritalari ve somut politika tavsiyeleri ortaya konulmasina yönelik çalismalar yogunlastirilacaktir. |
| Tedbir 977.1. IIT üyesi ülkelerin ortak kalkinma meselelerine yonelik bilgi ve veriye dayali somut yol haritalari ve isbirligi önerileri gelistirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanlig (S), Disisleri Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, SPK, Borsa Istanbul, TCMB, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. ÏSEDAK Altin Borsasi ve ISEDAK Gayrimenkul Borsasi projelerinin hayata geçirilmesine yönelik isbirligi çabalar sürdürülecektir. |
| Tedbir 977.2. ISEDAK çalisma gruplarinda ortaya konulan politika tavsiyelerinin IIT üyesi ülkelerde hayata geçirilmesine yönelik program ve proje destekleri gelistirilerek sürdürülecektir. | Strateji ve Bütçe Baskanligl (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligi, Disigleri Bakanligi, Hazine ve Maliye Bakanli,Kültür ve Turizm Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligy, Ticaret Bakanligi, Ulastirma ve Altyapi Bakanlig, tlgili Kurum ve Kuruluslar | 1. fÏT üyesi ülkeler ve fiT kuruluslarinin ISEDAK Bakanlar politika tavsiyelerinin hayata gegirilmesine yönelik program ve proje önerileri desteklenecektir. |
| Tedbir 977.3. "iSEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüsüm Forumu" kapsaminda üye ülkeler arasinda somut isbirligi program ve projeleri gelistirilecektir. | Cumhurbaskanligi Dijital Donüsum Ofisi (S), Disisleri Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. ISEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüsüm Forumu kapsaminda fiT üyesi ülkelere yönelik dijital becerilerin artirilmasini hedefleyen çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 977.4. T üyesi ülkelerdeki KOBI'lere yönelik ISEDAK KOBI Programi hayata geçirilecektir. | Sanayi ve Teknoloji Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanlig, tlgili Diger Kamu Kurum ve Kuruluslar | 1. ISEDAK KOBI Programi kapsaminda finansmana erisim, danismanlik ve kurumsallasma konularnda Ülkemiz tecrübelerinin IIT üyesi ülkelere aktarilmasina yönelik çalismalar yürütülecektir. |
| Tedbir 977.5. IiT Tahkim Merkezinin kurumsallasmasina ve uluslararasi görünürlügünün artinlmasina yönelik çabalar desteklenecektir. | Ticaret Bakanligl (S), Disisleri Bakanligi, Strateji ve Bütce Baskanligr | 1. ÜIT Tahkim Merkezinin uluslararasi ticaret ve yatirim uyusmazlklarinin çözümü noktasinda uluslararasi görünürlügünün artmasina yönelik destekler sürdürülecektir. |
|---|---|---|
| Tedbir 977.6. iiT içi ticaretin gelistirilmesine yönelik IIT Üyesi Devletler Arasinda Tercihli Ticaret Sistemi (TPS- OIC)'nin tüm katilimcr ülkelerde etkin bir bigimde uygulanmasina ve Sisteme taraf olan ülke sayisinin artirilmasina yönelik girisimler sürdürülecektir. | Ticaret Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. TPS-OICin taraf ülkelerde etkin bir sekilde uygulanmasina yönelik çabalar yogunlastirilacaktir. 2. TPS-OICin kapsaminin genisletilmesi amaciyla müzakerelere baslanmasina yönelik girigimlerde bulunulacaktir. |
| Tedbir 977.7. Helal belgelerinin IIT üyesi ülkeler arasinda kargilikli taninmasina yönelik Helal Akreditasyon Kurumlari Islami Forumunun kurulus ve faaliyete geçme süreçlerine aktif destek saglanacaktir. | Ticaret Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Helal Akreditasyon Kurumlar Ïslami Forumunun kurulus sürecinin tamamlanmasi ve kurumsallasmasina yönelik çalismalara aktif destek saglanacaktir. |
| Tedbir 977.8. Ülkemizin ev sahipligi yaptigi "Islam Ülkeleri Istatistik, Ekonomik ve Sosyal Arastirma ve Egitim Merkezi", "Islam Tarih, Kültür ve Sanat Arastirma Merkezi", "IIT Islam Ulkeleri Standartlar ve Metroloji Enstitüsü" ve "Islam isbirligi Genglik Forumu" çalismalarina verilen destekler sürdürülecektir. | Disigleri Bakanligr (S), Hazine ve Maliye Bakanlig,, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligi, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Ülkemizin ev sahipligi yaptig iiT kuruluslarinin çalismalarina destek saglanacaktir. |
| Ülkemizin önemli stratejik hedeflerinden biri olan AB üyeligine iliskin politikalar kararlilkla uygulanacak ve AB müktesebatina uyum çalismalar yürütülecektir. | Ülkemizin önemli stratejik hedeflerinden biri olan AB üyeligine iliskin politikalar kararlilkla uygulanacak ve AB müktesebatina uyum çalismalar yürütülecektir. | Ülkemizin önemli stratejik hedeflerinden biri olan AB üyeligine iliskin politikalar kararlilkla uygulanacak ve AB müktesebatina uyum çalismalar yürütülecektir. |
| (Kalkinma Plani p.978) Tedbir 978.1. Türkiyenin AB'ye katilim müzakerelerinin yeniden canlandiriimasi, Türkiye ve AB arasindaki kritik tematik konularda yüksek düzeyli diyalog toplantilarinin sürdürülmesi, "Vize Serbestisi Diyalogu"nda ilerleme saglanmasi ve Gümrük Birligi nin güncellenmesi müzakerelerine baslanmasi için AB ile üst düzey diyalog ve temaslar artirilacaktir. | Disisleri Bakanligi (S), içisleri Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Ïlgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Basta kriti tematik konulara iliskin olmak üzere yüksek düzeyli diyalog toplantilari sürdürülecek ve AB ile üst düzey temaslar artinilacaktir. |
| Tedbir 978.2. AB müktesebatina uyum çerçevesinde AB Komisyonu ile istisareler sürdürülecek, Alt Komite Toplantilari yapilacaktir. | Disisleri Bakanligi (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. "1 No'lu Tarim ve BalikÇilik, 2 No'lu Ig Pazar ve Rekabet, 4 Nolu Ekonomik ve Parasal Konular, Sermaye Hareketleri ve Istatistik ile 8 No'lu Gümrükler, Vergilendirme, Uyusturucu Kaçakçiligi ve Kara Para Aklanmasinin Önlenmesi" baslikli alt komite toplantilarinin yapilmasi için girisimlerde bulunulacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 978.3. AB'ye Katilim için Ulusal Eylem Plani güncellenecektir. | Disisleri Bakanlig (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. AB'ye Katilim için Ulusal Eylem Plani'nin güncellenmesine iliskin çalismalar tamamlanacaktir. |
| Bölgesel isbirliklerinden daha fazla istifade edilmesi için çalismalar artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.979) | Bölgesel isbirliklerinden daha fazla istifade edilmesi için çalismalar artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.979) | Bölgesel isbirliklerinden daha fazla istifade edilmesi için çalismalar artirilacaktir. (Kalkinma Plani p.979) |
| Tedbir 979.1. Türk Devletleri Teskilat (TDT) üye ülkeleriyle yürütülen ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlardaki isbirligi "Türk Dünyasi 2040 Vizyonu" dogrultusunda derinlestirilecektir. | Disisleri Bakanligr (5), Kültür ve Turizm Bakanligi, Sanayi ve Teknoloji Bakanligi, Tarim ve Orman Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanligl, Cumhurbaskanligi Insan Kaynaklari Ofisi, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Türk Devletleri Teskilatinin faaliyetlerine öncülük edilerek diger üye ülkelerin teskilat iginde etkin rol oynamalari tesvik edilecektir. 2. Türk Dunyasindaki uluslararasi kalkinma isbirligi kuruluslarinin kurumsal kapasitelerini artirmak amaciyla üguncü ülkelerde ortak proje ve faaliyetler hayata geçirilecektir. 3. Türk Devletleri Teskilati üye ve gözlemci ülkeleri ile insan kaynaklarinin gelistirilmesine yönelik tematik çaligma grubu toplantilari ve ortak egitim programlari düzenlenecektir. |
| Tedbir 979.2. Uluslararasi Türk Kültürü Teskilati (TÜRKSOY) üyesi ülkeler arasinda sosyal ve kültürel isbirliginin artirilmasina ve Türk kültürünün uluslararasi düzeyde taninmasina yönelik çalismalar desteklenecektir. | Kültür ve Turizm Bakanligi (S), Disisleri Bakanligi, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. TÜRKSOY Daimi Konseyi ve Kidemli Memurlar Toplantilari ile Türk Dünyasi Kültür Baskenti uygulamasi kapsaminda gerçeklesen faaliyet ve çalismalara katilim saglanacaktir. |
| Tedbir 979.3. Karadeniz Ekonomik Isbirligi Teskilati (KEI), Ekonomik Isbirligi Teskilati (EIT) ve Gelisen Sekiz Ülke (D-8) gibi bölgesel kuruluslarin sonuç odakli program ve projelere yogunlastirilmasi yönünde girisimlerde bulunulacaktir. | Disisleri Bakanligi (S), Hazine ve Maliye Bakanligi, Kültür ve Turizm Bakanligi, Ticaret Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanlig, ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. D-8'in genisletilmesi için gerekli girisimlerde bulunulacaktir. 2. ElT'in etkinliginin artirilmasina yönelik çalismalara ve EiT faaliyetlerine düzenli katilim saglanmasina devam edilecektir. 3. KEi'nin bölgesel krizler nedeniyle ivme kaybeden isbirligi faaliyetlerinin ilerletilmesine yönelik çalismalarda bulunulacaktir. |
| Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve EiT bünyesinde ticaretin gelistirilmesi igin çalismalarda bulunulacak ve mevcut bölgesel ticaret anlasmalarinin hayata gecirilmesine iliskin çabalar artirilacaktir. | Ticaret Bakanlig (S), Disisleri Bakanligi, Strateji ve Bütçe Baskanlig, ilgili Kurum ve Kuruluslari | 1. D-8 Tercihli Ticaret Anlasmasinin kapsaminin genisletilmesi amaciyla müzakerelere baglanmasi için girisimlerde bulunulacaktir. |
|---|---|---|
| Tedbir 979.5. Yeniden Asya Girisimi kapsaminda Asya'da üyesi ya da ortagi oldugumuz bölgesel kuruluslar ve çok tarafli mekanizmalarin çalismalarina aktif ve yenilikçi bir vizyonla katk saglanacaktir. | Disisleri Bakanlig (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari | 1. Yeniden Asya Girisimi kapsaminda bölgesel örgütlerin toplantilarina katulim saglanmasi, belgelerin müzakerelerinde aktif rol üstlenilmesi, gelistirilen proje, egitim vb. faaliyetlere dâhil olunmasi amaciyla çalismalar yapilacaktir. |
| Tedbir 979.6. Üçüncü Türkiye- Afrika Ortaklik Zirvesinde alinan kararlarin etkin bir sekilde hayata geçirilmesine ve dördüncü zirvenin düzenlenmesine iliskin calismalar yürütülecektir. | Disisleri Bakanlig (S), ilgili Kurum ve Kuruluslari | 1. 2022-2026 Türkiye - Afrika Ortak Eylem Planinin uygulanmasina yönelik çalismalar sürdürülecektir. 2. Afrika Birligi Ortakliklar Birimiyle düzenli istisareler gerçeklestirilecek ve Türkiye-Afrika Birlii Ortakligr Üçüncü Bakanlar Gözden Geçirme Toplantisi düzenlenecektir. |
| Tedbir 979.7. Latin Amerika ve Karayipler Bölgesi ile yürütülen Açilim Politikasi stratejik ve yapisal bir bakis açisiyla ve ortaklik anlayisiyla derinlestirilecek ve bölgedeki uluslararasi kuruluslara proje temelli katkilar saglanacaktir. | Disisleri Bakanligr (S) ve ilgili Kurum ve Kuruluslari | 1. Latin Amerika ve Karayipler Bölgesindeki bölgesel kuruluslar ile toplanti ve karsilikli ziyaretler düzenlenecek ve bölgedeki uluslararasi kuruluslar ile ülkemiz iliskilerinin kurumsal bir çerçevede devam ettirilmesi ve bu kuruluslar nezdindeki ülkemiz görünürlügünün sürdürülmesine yönelik proje tabanli katk saglanacaktir. |
| Bölgesel ve uluslararasi kuruluslarda görev yapan Türk vatandaslarinin sayisi ve niteligi artirlacaktr. (Kalkinma Plani p.980) | Bölgesel ve uluslararasi kuruluslarda görev yapan Türk vatandaslarinin sayisi ve niteligi artirlacaktr. (Kalkinma Plani p.980) | Bölgesel ve uluslararasi kuruluslarda görev yapan Türk vatandaslarinin sayisi ve niteligi artirlacaktr. (Kalkinma Plani p.980) |
| Tedbir 980.1. Bölgesel ve uluslararasi kuruluslarda görevlendirilen kamu personeli sayisi artirilacak ve ülkemizin uluslararasi kuruluglar nezdindeki daimi temsilciliklerinde yer alan uzman kadrolari güglendirilecektir. | Disisleri Bakanlign (S), ilgili Kurum ve Kuruluslar | 1. Bölgesel ve uluslararasi kuruluslarda görevlendirilen kamu personeli sayysinin artirilmasi için girisimlerde bulunulmaya devam edilecektir. |
| Tedbir 980.2. Yüksekögrenim düzeyindeki ögrencilere uluslararasi kuruluslardaki kariyer olanaklari ve bu kuruluslara basvuru süreglerine iliskin farkindalik artirma programlari düzenlenecektir. | Cumhurbaskanlig Insan Kaynaklari Ofisi (S), Disisleri Bakanligy, Strateji ve Bütçe Baskanligy, YÖK | 1. Uluslararasi kuruluslardaki kariyer olanaklari farkindalik egitimleri ile gençlere aktarilacaktir. |
2.5.10. Sürdürülebilir Kalkinma Amaçlari
a) Mevcut Durum
2024 yilinda, Sürdürülebilir Kalkinma Amaglarinin (SKA) uygulanmasinda ikinci yar doneme gelinmistir. 18-19 Eylül 2023 tarihlerinde BM 78. Genel Kurulu marjinda düzenlenen Surdürülebilir Kalkinma Amaglari Zirvesinde; artis gösteren pandemi, gida ve enerji güvensizligi, çatigmalar ile iklim degisikligiyle baglantili çevresel felaketler gibi zorluklarin SKA'lardaki ilerlemeyi sinirladigi; bazi alanlarda geriye gidislere sebep oldugu vurgulanmistir. Ikinci yari dönemde, tüm ülkelerin SKA'lara ulasilmasina yönelik gayretlerini artirmasi ve somut hedefler yoluyla ilerlemeyi izlemeleri beklenmektedir.
Türkiye, SKAlarin küresel ölçekte uygulamasinin izlenmesi ve degerlendirilmesinden sorumlu BM Yüksek Düzeyli Siyasi Forumda (HLPF) 2016 ve 2019 yillarinda Ulusal Gönüllü Gozden Geçirme Raporlarini (Voluntary National Reviews, VNR) sunmustur. Türkiye nin SKAlara yonelik siyasi sahipligi ve ilerleme kararliligini ulusal ve uluslararasi düzeylerde göstermeye hizmet eden VNR'lar, SKA'larin uygulama sürecini etkinlestirmektedir. Bu dogrultuda, Türkiye'nin üçüncü VNR hazirliklar Strateji ve Bütçe Baskanligi koordinasyonunda ve tüm paydaslarin isbirligi ile 2024 yilinda baslatilacaktir.
TÜIK tarafindan SKA göstergeleri için ulusal düzeyde bir izleme sistemi kurulmasi ve gösterge setinin genigletilmesi amaciyla çalismalar yürütülmektedir. Bu kapsamda, SKA göstergeleri ile ilgili gelismelerin güncel olarak ortaya konulmasi, SKA'larin daha etkin, görselligi güçlü ve kullanici odakli bir platformda yayimlanarak kullanicilarin hizmetine sunulmasi amaciyla Sürdürülebilir Kalkinma Göstergeleri internet portali agilmistir. Portalda 153 gösterge seti rapor edilmekte, 51 veri ise arastirilmaktadir. 2024 yilinda, portalin iglevselliginin ve kapsaminin artirilmasi için faaliyetlerin yürütülmesi hedeflenmektedir.
SKA'larin sektörel ve tematik politika belgelerine yansitrlmasini, SKA'lara iliskin ülke genelinde farkindaligin artirilmasini ve uygulamanin ulusal ölçekte izlenmesi ve degerlendirilmesini etkin ve katilima bir sekilde gerçeklestirmeyi amaçlayan Ulusal Sürdurulebilir Kalkinma Koordinasyon Kurulunun kurulmasina Hligkin 2022/12 sayili Cumhurbaskanligr Genelgesi 19 Temmuz 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayinlanarak yürürlüge girmistir. On ikinci Kalkinma Plani döneminde ve üçüncü VNR hazirliklari sirasinda Kurulun üst düzey bir sahiplikle etkili bir izleme ve degerlendirme sürecine katki saglayacagi öngörülmektedir.
On ikinci Kalkinma Plani hazirliklari kapsaminda Türkiye'nin politika öncelikleri ve potansiyel dönüsüm alanlari SKA'lar baglaminda ele alinmistir. SKA'larin uygulanmasinda çok paydasii yaklagimin, katilimciligin ve politika tutarliliginin saglanmasi amaciyla Plan hazirliklari kapsaminda gerçeklestirilen 87 Özel ihtisas Komisyonu ve Çalisma Grubunda SKA'lardaki ilerlemeler, kamu, özel sektör, sivil toplum kuruluslari ve akademiden 8 binin üzerinde katulima ile ele alinmistir. Gelistirilen politikalar ve öneriler On Ikinci Kalkinma Planinin politikalarina ve tedbirlerine yansitilmistir.
b) Amaç
Surdürulebilir Kalkinma Amaglarinin (SKA) katilimci bir yaklagimla gerçeklestirilmesine yönelik uygulamalarin saglanmasi ile koordinasyon, takip ve gözden geçirme süreglerinin etkinliginin artirilmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler
| Politika/Tedbir | Sorumlu/isbirligi Yapilacak Kuruluglar | Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler |
|---|---|---|
| SKA'larin etkin ve düzenli izleme ve degerlendirmesine devam edilecek ve uygulamaya iliskin ilerleme düzeyi takip edilecektir. (Kalkinma Plani p.982) | SKA'larin etkin ve düzenli izleme ve degerlendirmesine devam edilecek ve uygulamaya iliskin ilerleme düzeyi takip edilecektir. (Kalkinma Plani p.982) | SKA'larin etkin ve düzenli izleme ve degerlendirmesine devam edilecek ve uygulamaya iliskin ilerleme düzeyi takip edilecektir. (Kalkinma Plani p.982) |
| Tedbir 982.2. Ulusal Sürdürülebilir Kalkinma Koordinasyon Kurulu SKA'larin uygulama sürecini düzenli olarak degerlendirecek ve önerilerde bulunacaktr. | Strateji ve Bütçe Baskanlig (S), ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, ilgili STK'lar, Üniversiteler | 1. Ulusal Sürdürülebilir Kalkinma Koordinasyon Kurulunun düzenli araliklarla toplanmasi saglanacak, SKA'larin uygulanmasinda etkinlik ve koordinasyon artirilacaktir. |
| Tedbir 982.3. SKAlarin ilerleme düzeyinin degerlendirilmesine yönelik etkilesimli SKA haritasi olusturulacak ve karar alma süreglerinde dikkate alinmasi saglanacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), TÜIK, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, ilgili STK'lar, Universiteler | 1. SKA'larn karar alma süreçlerinde daha etkin kullaniminin saglanmasi amaciyla SKA'lar kapsaminda yürütülen politikalarin birbiriyle etkilesimini ortaya koyan SKA haritasi olusturulacaktir. |
| Tedbir 982.4. Ulusal SKA gösterge setinde üretilmeyen göstergelerin üretilmesi saglanacak, veri kinilim düzeyi artirilacak ve kalitesi iyilestirilecektir. | Hazine ve Maliye Bakanligi (S), Strateji ve Bütçe Baskanligu, TÜIK, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslari, Ilgili STK'lar | 1. Ulusal SKA gösterge seti kapsaminda üretilen gösterge sayisi ve mevcut göstergelerin kirilim düzeyi artinilacaktir. |
| SKA'larin yerel düzeyde uygulanmasinin desteklenmesi amaciyla SKA'larn uygulanmasi, izlenmesi ve degerlendirilmesi konusunda yerel yönetimlerle isbirligi | SKA'larin yerel düzeyde uygulanmasinin desteklenmesi amaciyla SKA'larn uygulanmasi, izlenmesi ve degerlendirilmesi konusunda yerel yönetimlerle isbirligi | SKA'larin yerel düzeyde uygulanmasinin desteklenmesi amaciyla SKA'larn uygulanmasi, izlenmesi ve degerlendirilmesi konusunda yerel yönetimlerle isbirligi |
| yapilacaktir. (Kalkinma Plani p.983) Tedbir 983.1. Yerel yonetimler tarafindan hazirlanan gönüllü gözden gegirme raporlarinin sayisi artirilacaktir. | Strateji ve Bütçe Baskanligi (S), Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi, Disisleri Bakanligy, icisleri Bakanlig, Türkiye Belediyeler Birligi, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluslar, Ilaili STK'lar | 1. Türkiye Belediyeler Birligi ile isbirligi içerisinde yerel yönetimlerde Yerel Gönüllü Gözden Gecirme Raporu hazirlama kapasitesinin artrilmast igin farkindalik olusturma faaliyetleri yürütülerek yerel yönetimlerin VLR hazirlamasi desteklenecektir. |