2022 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI YILLIK PROGRAMININ ONAYLANMASI HAKKINDA KARAR (KARAR SAYISI: 4633)

nalal bayisl. T000

C*

CUMHURBAŞKANI KARARI

Karar Sayısı: 4633

25 Ekim 2021

Sayı : 31639 (Mükerrer)

Recep Tayyip ERDOĞAN

CUMHURBAŞKANI

2022 YILI CUMHURBASKANLIGI YILLIK PROGRAMI

BiRiNCi BÖLÜM

1. DÜNYA EKONOMISINDEKI GELISMELER

Son yillarda basta ABD'nin korumaci yaklagimindan beslenen uluslararasi ticaret gerginlikleri olmak üzere yatirim ve verimlilik kaynakli sorunlar nedeniyle tarihsel egilimine göre daha zayif bir büyüme performansi kaydeden dünya ekonomisi, artan yogunlukta ekonomik, siyasi ve jeopolitik gerilimlere maruz kalmaktadir. Söz konusu belirsizlikler küresel büyümede istenilen düzeyde toparlanmayi baskilamaktadir. Küresel düzeyde ticaret gerilimleri, Brexit sürecinin yansimalari, Avro Bölgesinin düsük büyüme performansi ve geligmekte olan ülkelerdeki makroekonomik dengesizlikler ile görece zayif yatirim istegi, küresel ekonominin toparlanmasinda Covid-19 pandemisi oncesinde en önemli zorluklar olarak gündeme gelmistir. Bu süreçte Amerikan Merkez Bankasi (Fed) ile Avrupa Merkez Bankasi (AMB) basta olmak üzere gelismis ve gelismekte olan ülkelerin merkez bankalari, para politikasinda faiz indirimleri vasitasiyla daha geniglemeci yaklagimlara yönelmislerdir. Boylece, azalan ticaret gerilimlerinin de katkisiyla 2020 yilinin baslarinda piyasalarda görece iyimser bir görünüm gözlenmis ve küresel ekonomi açisindan ilimli bir toparlanma ortami olusmustur.

Bu gelismelere karsin, 2020 yilinin ilk çeyregi sonunda Covid-19'un küresel salgina dönügmesiyle birlikte söz konusu olumlu seyir sekteye ugramistir. Küresel düzeyde görülen saglik krizi ekonomik kapanma tedbirlerinin uygulanmasini bir zorunluluk haline getirmis, finansal piyasalarda riskli varliklardan çikis ve güvenli limanlara yönelim gözlenmistir. Finansal piyasalarda artan oynaklikla birlikte hisse senedi piyasalarinda tarihi düsügler, sermaye hareketlerinde dengesizlikler ve gelismekte olan ülkelerin para birimlerinde gözlenen deger kayiplari neticesinde küresel salgin, otoritelerin olaganüstü tedbirlere basvurmalarina neden olmustur. Baslica merkez bankalari salginin yarattigi kriz yönetimine; varlik alimlari, finansal kuruluslara likidite destegi, swap (takas) hatlari ve kredi akimlarinin devamini saglayacak makro ihtiyati tedbirleri almak suretiyle katki saglamislardir. Basta petrol fiyatlari olmak üzere emtia fiyatlari tarihi azalislar kaydederken yatirim amaçli talep gören altin ve gümüs fiyatlari yükselmistir. Ayni dönemde kripto varliklarda da keskin deger artislari gözlenmistir. Bu süreçte, özellikle Fed'in uyguladigi kapsamli varlik alimlari küresel finansal sistemde risk istahinin asiri düsmesini dizginlemistir. Uluslararasi kuruluglar ise agirlikli olarak düsük gelirli ülkelere finansal imkânlar yaratarak muhtemel bir küresel borg krizinin olusmasina engel olmuslardir. Ayrica bu süre zarfinda yükselen piyasa ekonomisi olarak siniflandirilan ülke merkez bankalari ilk defa varlik alimi programi uygulamislardir. Bu programlarla, hazine bonolarinin, devlet garantili bonolarin, özel kesim borglarinin ve ipotekli konut kredilerine dayali menkul kiymetlerin gelismekte olan ülkelerin merkez bankalari tarafindan alindigi görülmüstür. Hükümetler ise hanehalki ve firmalara destek paketleri yoluyla tesvik programlarini hayata geçirmislerdir. Sonuç olarak, 2020 yilinda tüm dünyada hizla genisleyen merkez bankasi bilançolari ve negatif reel faiz ortami ile küresel düzeyde ekonomiler desteklenmeye çalisilmistir.

Anilan politika uygulamalari özellikle küresel finansal sistemin olasi çöküsünü engellerken 2020 yili igin tahmin edilen ekonomik daralmanin daha sinirli kalmasina yardimc olmustur. Salginin küresel düzeyde keskin etki gösterdigi 2020 yili içerisinde

ülkelerin neredeyse tamaminda geyreklik bazda sert ekonomik daralmalar kaydedilmistir. Bununla birlikte salginin büyüme üzerinde etkileri, ülkeler ve sektörlere göre ayrisma göstermistir. Turizm gibi temas yogun sektörlere ve enerji fiyatlarina duyarli ekonomilerde iktisadi faaliyetteki düsüs daha keskin olmustur. Ayrica, salginla mücadele yöntemleri, verimlilik ve ekonomilerin yapisal farkliliklari, kriz öncesi büyüme egilimleri ve yurtdisi finansal akimlara bagimhlklari bu farkllagmalari tetiklemistir. IMF verilerine göre, bir önceki yilla kiyaslandiginda 2020 de ABD yüzde 3,4, Almanya yüzde 4,6, Japonya yüzde 4,6, Birlegik Krallk yüzde 9,8, Fransa yüzde 8,0 daralirken Avro Bölgesi de yüzde 6,3 küçülmüstür. Ayni dönemde Meksika yüzde 8,3, Hindistan yüzde 7,3, Rusya yüzde 3,0, Brezilya yüzde 4,1 kügülürken Çin gelismekte olan ülkeler bloku içinde pozitif ayrisarak yüzde 2,3 büyümüstür. 2020 yilindaki küresel küçülme, salginin bagladigi dönemdeki tahminlere göre daha sinirli gereklegerek yüzde 3,1 olmustur. Bununla birlikte, alinan tedbirler ileriye dönük ekonomik kinilganhklar olusturmus, tedbirler küresel arz ve talep dengesizliklerini tam olarak engelleyememistir. Tedarik zincirlerinde olusan bozulma nedeniyle görülen düsük üretim düzeyi ile genislemeci parasal yaklagimlarla canli tutulan küresel talep arasindaki dengesizligin etkileri halen sürmektedir.

2021 yilinda küresel toparlanmaya en fazla katki saglayan faktörün agilama programlarinin küresel düzeyde yayginlasmasi oldugu degerlendirilmektedir. Asiya erisim dengeli olmasa bile dünya genelinde asilama 2021 yilinin ikinci yarisi itibariyla hizlanmistir. Bu durum tedbirlerin gevsetilmesine ve ekonomilerin ilk açamada ABD, Ingiltere ve Avro Bölgesi ülkelerinde agilmasina olanak saglamistir. Ote yandan, asiya erisimin zayif oldugu ülkelerde çikan virüs varyantlari bölgesel salginlara ve buna bagli olarak kismi tedbirlerin alinmasina neden olmustur. Bu durum, beraberinde küresel toparlanmanin yavaglamasi ihtimaline yol açmakta ancak halihazirda söz konusu riskler küresel düzeyde yonetilmeye caligilmaktadir. Nitekim bu ortamda 2021 yilinin ilk çeyreginde ABD ve Japonya oldukça büyük ölçekli mali destek paketleri açiklamis, Avrupa ülkeleri ise salginin olumsuz ekonomik ve sosyal etkilerini gidermenin yani sira, çevre ve dijitallesmeyi de öncelige alan yeni nesil AB fonlarinin dagitimini kararlastirmistir. Geligmekte olan ülkelerde ise mali destekler daha sinirli ölçüde kalmaya devam etmistir. Bu dönemde küresel ölçekte sanayi sektöründeki ve ulusiararasi ticaretteki hizli toparlanma devam ederken, birçok ülkede azalsa da uygulanmaya devam eden kisitlayici önlemler nedeniyle hizmet sektörleri daha zayif bir görünüm sergilemistir. Bu kapsamda 2021 yilinin ilk geyreginde salgina kargi alinan önlemler ve farkli düzeylerdeki agilama oranlari ülkeler arasinda ayrismalari beraberinde getirmistir.

Mevsimsel etkilerden arindirilmis OECD verilerine göre, 2021 yilinin ikinci çeyreginde ABD ekonomisi yüzde 1,6 oraninda büyümüstür. Ayni dönemde, Almanya yüzde 1,6, Fransa yüzde 1,1, Birlesik Krallik yüzde 5,5, ispanya yüzde 1,1 ve italya yüzde 2,7 ekonomik genisleme kaydetmistir. Bu gelismeler Avro Bolgesindeki buyümenin 2021 yilinin ikinci çeyreginde yüzde 2,2 oraninda gerçeklesmesine neden olmustur. Japonya ekonomisi de yüzde 0,5 oraninda görece düsük hizda büyüyerek küresel hasilanin toparlanmasina sinirli katki vermistir.

Dünya ekonomisinin büyüme dinamiginde önemli paya sahip olan diger bir unsur küresel ticaret hacmindeki gelismelerdir. Tedarik zincirindeki aksakliklar, hammadde temininde yasanan problemler, üretim faaliyetlerinin sekteye ugramasi ve uluslararasi turizmin durma noktasina gelmesiyle birlikte küresel mal ve hizmet ticaret hacmi IMF verilerine gore 2020 yilinda yüzde 8,2 oraninda daralmistir. Kuresel mal ticaretinde 2021 yilina iliskin gergeklegmeler incelendiginde ise özellikle yilin ikinci yarisinda hizli bir ivmelenme yasandigi görülmektedir. Birlegmis Milletler Ticaret ve Kalkinma Konferansi (UNCTAD) verilerine göre küresel mal ticareti yilin ilk geyreginde bir önceki yilin ayni

çeyregine göre yüzde 5,1 oraninda artmis, ayni deger yilin ikinci çeyreginde yüzde 22,5 seviyesine yükselmistir. Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) verilerine göre ise yilin ilk çeyreginde bir önceki yilin ayni çeyregine göre küresel hizmet ticaretindeki dusüs yüzde 13,9 ile devam etmistir. Bununla birlikte, yilin ikinci çeyreginde geçen yildan gelen düsuk baz kaynakli olarak güçlü bir toparlanma beklenmektedir.

2021 yilinda etkileri azalarak devam eden salgina ragmen IMF tahminlerine göre, küresel mal ve hizmet ticaretinde yüzde 9,7 oraninda büyüme gerçeklesmesi beklenmektedir. 2022 yilinda ise ayni büyüklugün yüzde 6,7 ile son donem ortalamalarinin üzerinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. DTÖ tahminlerine göre ise küresel mal ticaretinin 2021 yilinda yüzde 10,8, 2022 yilinda ise yüzde 4,7 düzeyinde artis gösterecegi ongörülmektedir.

Bu gelismelerle, 2020 yilinda yüzde 3,1 oraninda küçülen küresel ekonominin toparlanmaya devam ederek, güncel IMF tahminlerine göre 2021 yilinda yüzde 5,9 oraninda büyümesi öngörülmektedir. Ote yandan, 2021 yili küresel büyüme tahminini OECD yüzde 5,7, Dünya Bankasi ise yüzde 5,6 olarak öngörmektedir. IMF, OECD ve Dünya Bankasi 2022 büyüme öngörülerini ise sirasiyla yüzde 4,9, yüzde 4,5 ve yüzde 4,3 olarak agiklamistir.

Küresel büyüme performansinda ülkeler arasi ve ülke gruplari arasi ayrismanin bir süre daha devam etmesi beklenmektedir. IMF'nin güncel tahminlerine göre 2021 yilinda Avro Bölgesi'nin yüzde 5,0 oraninda büyümesi öngörülmektedir. Avrupa'nin önde gelen ekonomilerinden olan Almanya'nin ayni donemde yüzde 3,1, Birlesik Krallikin yüzde 6,8, Fransa'nin yüzde 6,3, ispanya'nin yüzde 5,7, Italya'nin yüzde 5,8 oranlarinda büyümesi beklenmektedir. 2021 yilinda, Japonya ekonomisinin yüzde 2,4 oraninda büyümesi beklenirken, diger gelismis ülkelerin yer aldigi grubun yüzde 4,6, gelismis ekonomilerin ise toplamda yüzde 5,2 büyümesi beklenmektedir.

ABD, saglik sistemindeki açiklar ve önlemlerin yetersiz kalmasi nedeniyle salgina hizli tepki vermekte zorlanmis ve buna bagli olarak ülke ekonomisinde daralma 2020 yilinda kuvvetli bir biçimde hissedilmistir. Ancak yaygin asi programini ilk uygulayan ülkelerden biri olmasi ve büyük ölçekli tesvik paketleri ABD ekonomisinin 2021 yilinda önemli ölçüde toparlanmasini saglamistir. ABD, 2021 yil ilk çeyreginde mevsimsel etkilerinden arindirilmis verilere göre bir önceki çeyrege göre yüzde 1,5, ikinci çeyreginde ise yüzde 1,6 oraninda buyumustur. Yilin uguncu geyregi itibariyla oncu veriler, ABD deki toparlanmanin ivme kaybederek de olsa devam ettigine isaret etmektedir. Bu çerçevede, ABD ekonomisinin 2021 yilinda yüzde 6,0, 2022 yrlinda yüzde 5,2 büyümesi beklenmektedir.

Avro Bölgesi ekonomisi mevsim etkilerinden arindirilmis olarak 2021 yilinin ilk geyreginde bir önceki döneme göre yüzde 0,3 oraninda daralirken, 2021 yili ikinci geyreginde yüzde 2,2 oraninda büyüme kaydetmistir. Toparlanma, salgina karsi agilamanin hizi ve süregelen hükümet yardimlari sayesinde yeniden açilma çabalarinin devam etmesiyle ivme kazanmistir. Avro Bolgesi imalat ve hizmet sektörleri PMI endeksleri 2021 yilinin ilk yarisinda artis göstermis ve egik degerin üzerinde seyrederek toparlanmanin devam edecegine isaret etmistir. Ayni zamanda, kapasite kullanim oranlarinda görülen artiglar ve sanayi üretim endeksinin yilin ilk yarisindaki performansiyla issizlik oraninda görülen ilimli düsüs, ekonomik toparlanma agisindan olumlu bir tablo çizmistir. Ayrica, Covid-19 varyantlarindan etkilenen bazi AB ülkelerinde; isletmeler, etkilenen çalisanlar ve saglik sistemi için mali desteklerin süresi uzatilmig veya ek bütçeler onaylanmistir. IMF tahminlerine göre Avro Bölgesinin 2021 yilinda yüzde 5,0, 2022 yilinda ise yüzde 4,3 oraninda büyümesi beklenmektedir.

TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler

(1) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Haziran 2021 Güncellemesinden Farklar.

Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Ekim 2021, IMF Mali Izleme Raporu Ekim 2021

Asiya erisimdeki esitsizlikler ve azalan tesvikler nedeniyle yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomiler büyüme performansi açisindan gelismis ülkelerden olumsuz ayrismaktadir. Bu nedenle, 2021 yili büyüme performansinin bu ülkeler ve özelikle de gelismekte olan Asya ekonomileri için önceki beklentilere göre bir miktar daha zayif olmas muhtemeldir. Nitekim erisim güglügü nedeniyle yaygin agilamada yavas kalan Hindistan'da ortaya çikan ve kolay bulasici olan virüs varyanti, bu ülkenin iktisadi faaliyetlerine zarar vermistir. Benzer dinamikler Endonezya, Malezya, Filipinler, Tayland ve Vietnami da olumsuz etkileyerek ekonomik faaliyetleri yavaslatmistir. Bununla birlikte basta Brezilya ve Meksika olmak üzere Latin Amerika ülkelerinin beklenenden daha iyi büyüme performans gösterecegi tahmin edilmektedir. Bu kapsamda, yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerin 2021 yilinda yüzde 6,4 ve 2022 yilinda yüzde 5,1 büyümesi beklenmektedir. Söz konusu büyümenin önemli bir bölümünün Çin, Hindistan, Brezilya ve Meksika tarafindan saglanmasi öngörülmektedir.

Çin ekonomisi, 2021 yilinin ikinci çeyreginde, güçlü ihracat ve sanayi üretiminden destek bularak bir önceki döneme göre yüzde 1,3 oraninda büyümüstür. Böylelikle, 2021 in

(Yüzde Degisim)

ilk yarisinda ülke ekonomisi, geçen yil salginin tetikledigi çöküsün düsük baz etkisi nedeniyle güçlü büyümesini sürdürmüstür. Diger taraftan, imalat faaliyetlerindeki yavaglama, artan hammadde maliyetleri, bazi bölgelerdeki yeni Covid-19 vakalari ve azalan baz etkis ekonomik büyümeyi baskilayarak ikinci geyrekte daha tlimli bir büyümenin gerçeklesmesine neden olmustur. Çin ekonomisi, hâlihazirda küresel emtia fiyatlari, küresel krize dönüsme ihtimali olan emlak sektörü ve ABD ile olan ticaret iliskilerindeki belirsizliklere ragmen güçlü toparlanmasina devam etmektedir. 2020 yilinda yüzde 2,3 oraninda büyüyen Çin ekonomisinin yerel ve küresel olumsuz kogullara kargin, 2021 yilinda yüzde 8,0, 2022 yilinda ise yüzde 5,6 oraninda büyümesi öngörülmektedir.

Pandemiye karsi ülke ekonomisini desteklemek için Fed 2020 yilinda faiz indirim politikasini hizlandirmis ve büyük ölçekli bilanço genisletme programini devreye sokmustur. Yilin ilk çeyreginde, fonlama faiz oranini yüzde 0 ila 0,25 araliginda belirleyen Fed ilave parasal geniglemenin üst tavanini kaldirmistir. Bu gelismeler neticesinde Eylül 2021 itibariyla Fed bilançosu yaklagik 8,5 trilyon ABD dolarina yükselmistir. Bununla birlikte, Fed in varlik alimlarini bu yil iginde azaltmaya baglamasi, 2022 yilinin ilk yarisi sonunda azaltim programini sonlandirmasi, faiz artirimi konusunda ise yilin ikinci yarisindaki gelismelere göre pozisyon almasi beklenmektedir. Bu çerçevede, gelismekte olan ekonomiler üzerindeki olumsuz etkileri en aza indirgemek igin gerek varlik azaltimi gerekse faiz artigi konusunda Fed'in dikkatli bir yaklagim izlemesi de olasi görünmektedir.

2021 yili ikinci çeyreginde salgini önlemeye yönelik alinan tedbirlerin etkisiyle küresel ekonomilerde bir önceki yila kiyasla toparlanmalarin yasanmasiyla isgücü piyasalari da hem talep hem de arz yönlü olarak kismen toparlanmistir. Ancak, istihdamdaki artis egilimine ragmen issizlik oranlari hala salgin öncesindeki ortalamalarin üzerinde seyretmektedir. Bu çerçevede, 2021 yilinda issizlik oraninin geligmis ekonomilerde yüzde 5,8, ABD'de yüzde 5,4, Avro Bölgesi nde yüzde 8,0, Almanya da yüzde 3,7, Ispanya da yüzde 15,4, Japonya'da yuzde 2,8, Ingilterede yuzde 5,0, Guney Korede yuzde 3,8 olarak gerçeklegmes beklenmektedir. Yükselen ve gelisen ülkeler açisindan bakildiginda ise issizlik oraninin, Çin'de yüzde 3,8, Brezilya'da yüzde 13,8 ve Güney Afrika'da ise yüzde 33,5 olmasi öngörülmektedir.

Küresel enflasyon, genislemeci para politikalarinin devam etmesi, 2021 yilinda petrol ve emtia fiyatlarindaki yukari yönlü gelismelerle küresel talepteki toparlanmaya bagli olarak yüksek seyretmektedir. Küresel ölgekte büyüme beklentilerinin artmasi ve bazi emtialarda arz yönlü sorunlarin öne çrkmasi, emtia fiyatlarini 2021 yl ikinci çeyreginde artiran unsurlar olmustur. Ozellikle enerji emtialarinda fiyatlar tarihi zirvelere ulasmistir. Benzer sekilde, metal fiyatlarinda da yüksek artislar kaydedilmistir. Metal fiyatlarinin artmasinda Çin ve diger gelismis ekonomilerde yeniden canlanan endüstriyel faaliyet ve ABD'nin mali tesvikine iliskin iyimserligin metallere kargi duyarlligi tetiklemesi etkili olmustur. Dolayisiyla, birçok gelismis ülkede üretici fiyatlari zirve seviyeleri sinamakta ve küresel enflasyonun geçici olmayabilecegi endiselerini beslemektedir. Bu ortamda IMF tahminlerine göre, gelismis ekonomilerde ortalama tüketici enflasyonunun, 2020 yilinda yüzde 0,7 oranindaki seviyesinden, 2021 yili itibariyla yüzde 2,8'e yükselecegi öngörülmektedir. Diger taraftan, Yükselen Piyasalar ve Gelismekte Olan Ekonomilerde ise 2020 yilinda yüzde 5,1 olan yillik ortalama tüketici fiyatlari artiginin, 2021 yilinda yüzde 5,5 düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

Petrol fiyatlari, 2018 yilinin son geyreginden itibaren zayif küresel ekonomik görünüm nedeniyle gerilemistir. 2019 yilinda arz kisitlamalari ve artan jeopolitik riskler nedeniyle petrol fiyatlarinda goreli artis yaganmissa da, salginla birlikte küresel talebin tarihi bir çoküs yasamasi ve petrol ihraç eden ülkeler arasindaki anlagmazuklar fiyatlarda tarihi düsüslere neden olmustur. Brent petrol fiyatlari 2020 yilina 70 dolar/varil seviyesinden baslamasina ragmen oldukça düsük seviyelere geriledikten sonra 40-45 dolar/varil bandina yerlesmistir. Salgin tedbirlerinin gevsetilmesiyle küresel talepte yaçanan toparlanma, Covid-19 agilama oranlarindaki artis, ekonomilerin hizli toparlanmalarina yönelik iyimserlikler ve OPEC+ ülkeleri arasinda süregelen üretim kisintisi kararlarinin uygulanamamasi gibi faktörler ile arzda yasanan belirsizliklere bagli olarak Brent tipi ham petrol fiyatlari 2021 yili Haziran ayinda varil basina ortalama 73 ABD dolari seviyesine yükselmistir. 2021 yilinin üçüncü çeyregi itibariyla, yatirimcilarda petrolde arz-talep dengesizliginin devam edecegi beklentisinin güglenmesinin ardindan Brent petrol fiyatlari yukari yönlü egilimini koruyarak 80 ABD dolari esigini asmistir.

Küresel ekonomiye yönelik riskler asilamanin yanisira uygulanan politika tedbirleriyle azaltilmaya çaligilmaktadir. Ancak agiya erisim ve dagitim açisindan ülke gruplari arasindaki uçurum mevcut küresel belirsizlikleri beslemekte, esit olmayan hizlarda toparlanma performanslari gözlenmektedir. ABD'nin genislemeci tesvikleri gelismis ülke gruplariyla yükselen piyasalar arasindaki ayrismayi güçlendirmektedir. Buna paralel olarak çok sayida gelismekte olan ülke mali tamponlar olusturmak suretiyle bloklar arasi ayrigmanin yavaslamasina katki yapmaktadir. Ayrica, yeni virüs varyantlari küresel ekonomi önünde ciddi risk kaynagr olup yayilma hizi ve tehlike derecesiyle kalici toparlanmayi sinirlamaktadir. Asiya karsi bazi ülkelerde görülen protesto egilimleri sosyal huzursuzluk riski yaratmakta, otoriteler ise agiyi tesvik eden pozitif ayrimcilik tedbirlerini uygulamaya koyma konusunda arayislar sergilemektedirler.

Küresel emtia ve enerji fiyatlarinin yani sira, evden çalismaya bagli elektronik araç geregler basta olmak üzere tüketim harcamalarinda önemli artislar yasanmistir. Bu dönemde küresel düzeyde düsük faiz ortaminin etkisiyle konut talebi artmis ve tüm dünyada konut fiyatlarinda tarihi yüksek artislar görülmüstür. Elektrikli dayanikli mal tüketimi, mikro yonga (sip) tedarikinde gecikmeler yasanmasina yol agmis, basta otomotiv sektöründe olmak üzere birçok ürün grubunda üretim aksaklklar ve fiyat artislari gözlenmistir. Enflasyonun beklenenin aksine geçici karakterde ve kisa vadeli olmadiginin ortaya çikmasi halinde küresel para politikalarinda yeniden ayarlamalar gündeme gelebilecektir. Bu durum özellikle kötülesen saglik krizinden olumsuz etkilenen yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomiler açisindan küresel düzeyde daha siki dis finansal kosullara bagli olarak olumsuz bir görünüm riski barindirmaktadir.

Küresel sermaye piyasalarinda meydana gelebilecek oynakliklar, kur gegiskenligi, enerjiyle emtia fiyatlarinin yüksek seviyede kalmaya devam etmesi ve ABD'nin varlik alimi azaltimi yoluyla geniglemeci para politikasindan gikis stratejisi, Türkiye ekonomisi üzerinde belirli düzeyde baskilar olusturabilecektir. Bununla birlikte söz konusu belirsizliklere karsin, küresel düzeyde olasi riskleri yönetmeye yönelik çabalar da bulunmaktadir. Küresel ticaret gerilimlerinde uzlagi arayislari, bölgesel ticaret isbirlikleri, Fed'in genisleme politikasindan dikkatli ve ilimli hizda gikacagi yönünde verdigi sinyaller, Türkiye'nin güçlenen makro politikalariyla birlestiginde söz konusu risklerin yönetilebilir oldugu degerlendirilmektedir. Ayrica, salgin dünya üretim merkezlerinin farkli cografyalara dagilmasina yol açmaktadir. Bu durum, cografi konum avantaji ve esnek üretim olanaklariyla küresel ekonominin yeni üretim merkezlerinden biri haline gelmesi igin Türkiye'ye önemli bir firsat sunmaktadir.

2. TÜRKIYE EKONOMÏSINDEKI GELISMELER VE HEDEFLER

2019 yilinin ikinci yarisindan itibaren toparlanma kaydetmeye baslayan Türkiye ekonomisi, 2020 yilinin ilk geyreginden itibaren kisa sürede tüm dünyayi etkisi altinda alan Covid-19 pandemisi nedeniyle yilin ikinci çeyreginde yüzde 10,4 gibi belirgin bir oranda daralma kaydetmesine ragmen, yilin tamaminda yüzde 1,8 oraninda büyüyerek hem kesintisiz büyüme egilimini sürdürmüs hem de bu dönemde büyüme kaydetmeyi basaran az sayida ülke arasinda yer almistir. Bu sürecte, salginin yayilmasini sinirlandirmak ve toplumsal sagligi korumak amaciyla birçok önlem alinirken, salginin ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak igin Ekonomik istikrar Kalkani Paketi kapsaminda; kamu bankalari kredi destekleri, vergi ertelemeleri, kisa calisma ödenekleri, hanehalkina yönelik karsiliksiz parasal destek verilmesi gibi uygulamalarin hayata geçirilmesinin yani sira, ekonomik faaliyette yasanan yavaslamayi sinirlandirmak için genisleyici para politikas uygulanmistir. Bu önlemler sayesinde, yurtiçi talep öncülügünde yilin ikinci yarisinda hizli bir toparlanma süreci yaganmistir. Bu iyilesmede sanayi sektörü büyümeye önemli katk verirken, hizmetler sektörü salgina kargi uygulanan kismi kapanma önlemleri ve degisen tuketici davranislarinin etkisiyle daha sinirli bir toparlanma kaydetmistir. Ayrica, ulastirma ve konaklama sektörlerinin söz konusu unsurlardan en çok etkilenen sektörler olmasi ve özellikle yilin son geyreginde insaat sektörü faaliyetlerindeki zayif görünüm hizmetler sektörünün toparlanmasini sinirlayan diger önemli etkenlerdir.

2020 yilinin tamaminda kaydedilen yüzde 1,8 oranindaki büyümeye önemli ölçüde katki veren özel tüketim harcamalarindaki artis öncülügünde, toplam tüketim harcamalari yüzde 3,0 oraninda artmistir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirimlari yüzde 7,2 oraninda artarken net mal ve hizmet ihracati büyümeye 5,3 puan negatif katki yapmistir. Net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye yaptigi negatif katkinin 3,7 puani mal ve hizmet ihracatindaki azalistan, 1,6 puani ise mal ve hizmet ithalatindaki artistan kaynaklanmistir. Bu gelismede salginin yayiliminin azaltilmasi amaciyla ülkeler arasi sinirlarin kapatilmasi sonucu turizm gelirlerinin önemli ölçüde düsmesi ve salgina bagli olarak dis talebin daralmasi rol oynamistir.

2020 yilinda sanayi sektörü yüzde 3,1 oraninda büyürken, hizmetler sektörü yilin ikinci yarisindaki toparlanmanin sinirli kalmasi sonucunda yüzde 0,5 oraninda daralma kaydetmistir. Tarim sektörü ise diger sektörlerden olumlu yönde ayrigarak yüzde 5,9 gibi yüksek bir büyüme orani kaydetmistir. Yil genelindeki yüzde 1,8 oranindaki büyümeye ise tarim sektörü 0,4 puan, sanayi sektörü 0,6 puan olumlu yönde katki verirken, hizmetler sektörü 0,3 puan daraltici etkide bulunmustur.

2021 yilinin ilk yarisinda da, asi caligmalarinin sonuç vermesi, agilamanin ülke genelinde hizla yayginlagmasi, kisitlayici önlemlerin hafifletilmesi ve tuketici davraniglarinin normallesmeye baslamasinin tüketici ve yatirima güveninde yol açtigi artislar sayesinde toparlanma süreci devam etmistir. Kasim 2020-Subat 2021 döneminde uygulanan kisitlayici önlemlere ragmen Türkiye ekonomisi yilin ilk çeyreginde sanayi sektörü öncülügünde yüzde 7,2 oraninda büyüme kaydetmeyi bagarmistir. Yilin ikinci çeyreginde vaka sayllarindaki artisin sonucunda kapanma önlemleri bir süre için tekrar uygulanmistir. Onlemlerin etkisini göstermesiyle vaka sayilari tekrardan azalmis, Haziran ayi itibariyla kisitlamalar hafifletilmistir. Bu dönemde ekonomik faaliyetlerdeki canliligin yani sira, bir önceki yildan gelen düsük baz etkisiyle GSYH yüzde 21,7 oraninda büyümüstür. Böylece, yilin ilk yarisinda Türkiye ekonomisindeki büyüme yüzde 14,3 olarak gerçeklegmistir. Bu dönemdeki GSYH

büyümesine sanayi sektörü 4,9 puan, hizmetler sektörü 8,2 puan, tarim sektörü 0,2 puan katkr vermistir.

2021 yilinin ilk yarisinda ozel tüketim harcamalari yüzde 14,8 oraninda artarken büyümeye 8,9 puan katki yapmis, kamu tüketim harcamalari ise yüzde 2,5 oraninda artarken büyümeye 0,4 puan katki yapmistir. Böylece yilin ilk yarisinda toplam tüketim harcamalari yüzde 12,3 oraninda artmis ve büyümeye 9,2 puan katki vermistir. Bu yükseliste dayanikli ve yari dayanikli tüketim mallarina yapilan harcamalarda gözlenen kuvvetli artislar dikkat çekmistir. Bu gelismede de salgin nedeniyle ertelenen talebin ortaya gikmasi ve baz etkisi rol oynamistir. Toplam sabit sermaye yatirimlari yilin ilk yarisinda yüzde 16,4 oraninda artarken büyümeye 4,2 puan olumlu yönde katki yapmistir. Bu katkinin 0,5 puani ingaat sektöründeki artistan kaynaklanmistir. Diger taraftan, makine ve teçhizat yatirimlari büyümeye 3,3 puanla kuvvetli katki vermistir. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi ise 3,9 puan olmustur.

2021 yilinin ikinci yarisinda ise yurtiçi talepte bir miktar yavaslama beklenmesine ragmen dis talebin de katkisiyla ekonomik faaliyetteki olumlu görünümün korunmasi, turizm sektörünün büyümeye önemli katki sunmasi ve asilamanin devam etmesinin olusturdugu olumlu etkiyle Türkiye ekonomisinin 2021 yilinin tamaminda yüzde 9 oraninda ve dengeli bir iç ve dis talep kompozisyonuyla büyümesi beklenmektedir.

Büyümenin kaynaklari agisindan bakildiginda, 2020 yilinda yüzde 1,8 oraninda gerçeklesen büyümeye, kapasite kullanim orani ve istihdamin azalmasi nedeniyle sermaye stoku ve istihdam negatif katki vermis, calisan basina gikti miktarindaki artis sebebiyle toplam faktör verimliligi ise büyümeye 4,9 puan pozitif katki saglamistir. 2021 yilinda ise agilamanin hizlanmasi ve kademeli normallesme adimlariyla beraber talepteki güçlü seyrin yatirim ve istihdama olumlu yansimasi ve böylece üretim faktörlerinin büyümeye pozitif yönde katki vermesi beklenmektedir. 2022 yilina gelindiginde ise yüzde 5 oranindaki büyümeye agirlikli olarak sermaye stoku ve istihdamin katki verecegi tahmin edilmektedir.

2020 yilinda bir önceki yila göre, toplam istihdam salginin etkisiyle 1 milyon 268 bin kisi, tarim digi istihdam ise 887 bin kisi azalmistir. Benzer sekilde, isgücüne katilma orani yillik bazda 3,6 puan azalmis, issizlik orani ise azalan isgücüne katrlim ile 0,6 puan azalarak yüzde 13,2'ye gerilemistir. Ayni yilda tarim disi issizlik orani yüzde 15,3, genç nüfusta issizlik orani ise yüzde 25,3 olarak gerçeklegmistir.

2021 yili Agustos ayinda geçen yilin ayni ayina göre istihdam edilenlerin sayisi 1 milyon 975 bin kigi artarak 29.481 bin kisi, istihdam orani ise 2,4 puanlik artis ile yüzde 46,2 olmustur. Ayni ayda igsizlik orani 1 puanlik azalis ile yüzde 12 seviyesinde gerçeklegmistir. 2021 yilinda issizlik orani ortalamasinin yüzde 12,6 olmasi beklenmektedir.

Küresel salginin giktigi ilk aylarda sert düsüs gösteren ithalat, salginin ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerini en aza indirgemek amaciyla uygulanan politikalar sonrasinda artan ig talebin yani sira tarihi seviyelere yükselen altin ithalati neticesinde 2020 yll genelinde artig kaydederek 219,5 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Bununla birlikte, küresel ekonomik aktivite ve ticaret hacminde meydana gelen sert düsusler sonrasinda özellikle ana ihracat pazarlari kaynakli dig talepteki daralma nedeniyle ihracat 2020 yilinda azalarak 169,6 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Böylece, 2020 yili dis ticaret açigi 49,9 milyar ABD dolari seviyesinde olmustur. Dis ticaret açigindaki artigin yani sira salgin nedeniyle azalan uluslararasi seyahat hareketliligi turizm gelirlerinde sert düsüse neden olmus, bu gelismeler sonrasinda cari islemler açigi 35 milyar ABD dolari seviyesine yükselerek GSYH'ya orani yüzde 4,9 olarak gerçeklegmistir.

2021 yilinda Covid-19 pandemisinin küresel ekonomi ve ticaret üzerindeki etkilerinin azalmasi sonrasinda uluslararasi ticaret faaliyetlerinde hizli bir toparlanma yasanmistir. Ozellikle ana ihracat pazarlarindaki ekonomik aktivite hizinin yükselmesi sonucunda dis talep artisi ihracatta hizli bir yükseligi beraberinde getirmistir. Bu kapsamda ihracat, 2021 yilinin Ocak-Agustos döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 36,9 oraninda artarak 140,2 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Ayni dönem için ithalatta da artis gözlenmekle birlikte ithalat artis hizi ihracat artis hizinin altinda kalmistir. Ithalat artisinin baglica sebebi küresel ölçekte emtia fiyatlarindaki artis egiliminin ithalat fiyatlarina yansimasi olmustur. Ocak-Agustos döneminde ithalat, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 25,5 oraninda artarak 170 milyar ABD dolarina yukselmistir. Bu dönemde, uluslararasi turizm faaliyetlerinde salgin kapsaminda alinan kisitlamalarin görece azalmasiyla toparlanma yasanmistir. Ocak-Agustos döneminden seyahat gelirleri yüzde 97,1 oraninda artarak 10,5 milyar ABD dolarina yükselmistir.

Yilin kalan aylarinda ihracat ve ithalatta yaganan artisin yavaslayacagi, ihracatin ve ithalatin sirasiyla 211 milyar ABD dolari ve 258 milyar ABD dolari seviyelerinde gerçeklesecegi öngörüsüyle 2021 yili dig ticaret açiginin bir önceki yila göre azalarak 47 milyar ABD dolari seviyesine inecegi tahmin edilmektedir. Söz konusu ihracat ve ithalat tutarlarinin yil sonunda OVP tahmininden bir miktar daha yüksek gerçeklegme ihtimali bulunmaktadir. Cari islemler dengesinin ise, dis ticaret açigindaki ilimli iyilegme ve seyahat gelirlerindeki artiça bagli olarak 2021 yili sonunda 21 milyar ABD dolari seviyesine düsmesi ve GSYH'ya oraninin yüzde 2,6 olmasi beklenmektedir.

Toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ya orani 2020 yilinda özel tasarruflarda kaydedilen 1,8 puanlik artig kaynakli olarak yüzde 26,8'e yükselmistir. 2021 yilinda ise toplam yurt içi tasarruf oraninin ise, bir önceki yila göre 0,6 puan artarak yüzde 27,4 olacagi tahmin edilmektedir. Bu gelismede, 2020 yilina göre GSYH ya oran olarak hem kamu hem öze tasarruflarda öngörülen artiglarin belileyici olmasi öngörülmektedir.

2020 yili genelinde öngörülen seviyelerde seyreden yllik TÜFE artis hizi, ylin son geyreginde küresel düzeyde emtia fiyatlarinda görülen önemli artislarin yani sira gida ve dayanikli mal fiyat artislari kaynakli olarak ivme kazanmis ve yüzde 14,6 oraninda gerçeklegmistir.

2021 yilinda; olumsuz iklim kosullari, emtia fiyatlarindaki yüksek seyir, küresel tedarik zincirinde yasanan aksakliklar, artan tasimacilik ücretleriyle kur geçiskenligi TÜFE yllik artis hizini ivmelendirmistir. Bu dogrultuda, enflasyon orani Eylül 2021 itibariyla yüzde 19,6'ya yükselmistir.

Yilin geri kalaninda, TUFE yillik artig hizinin baz etkisinin yani sira kur geligmelerinin birikimli etkisindeki gerileme ve gida fiyatlarinda beklenen düzeltme etkisiyle birlikte yll sonunda yüzde 16,2 oraninda gergeklesmesi beklenmektedir.

2.1. BÜYÜME VE iSTIHDAM

2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hizlari

a) Mevcut Durum

2020 ylinin ilk çeyreginde yillik yüzde 4,4 oraninda büyüyen Türkiye ekonomisi, ikinci çeyrekte Covid-19 pandemisinin ekonomik faaliyetleri olumsuz etkilemesi sonucunda yüzde 10,4 oraninda daralmistir. Yilin ikinci yarisindan itibaren vaka sayilarindaki azalmaya bagli olarak kisitlamalarin hafifletilmesi faaliyet kogullarinin yeniden canlanmasini saglamis ve yil genelinde GSYH artig hizi yüzde 1,8 olarak gerçeklegmistir. Böylece küresel kriz nedeniyle 2009 yilinda yasanan daralma sonrasinda ekonomimiz kesintisiz büyüme surecini sürdürmüs ve pandemi döneminde büyüme kaydetmeyi basaran az sayidaki ülkelerden biri olmustur. Bu dönemde katma deger, hizmetler sektöründe (ingaat dâhil) yüzde 0,5 oraninda azalirken, sanayi sektöründe yüzde 3,1 oraninda artmistir. Imalat sanayiinin katma degeri yüzde 3,2 oraninda artarken, hizmetler sektöründe kaydedilen azalista; insaat, ulastirma, konaklama faaliyetleri ve mesleki, idari ve destek hizmetleri faaliyetlerinin katma degerlerindeki yüksek oranli azalislar etkili olmustur. Tarim sektörü ise yüzde 5,9 oraninda büyümüstür.

TABLO I: 2- Katma Deger Artis Hizlar ve Sektörlerin GSYH içindeki Paylari

(1) Gerçeklesme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligy, TÜiK

(2) Program

(3) SBB hesaplamasi olup insaat sektörü dähildir.

(4) Vergi-sübvansiyon hariçtir.

2021 yilinin ilk yarisinda GSYH'da yüzde 14,3 oraninda büyüme kaydedilmistir. Bu dönemde katma deger tarim sektöründe yüzde 4,7, sanayi ve hizmetler (insaat dâhil) sektörlerinde ise sirasiyla yüzde 24,7 ve yüzde 12,7 oranlarinda artmistir.

2021 yilinin ikinci yarisina iliskin reel sektörde bazi öncü göstergeler ekonomik büyümenin ügüncü geyrekte de sürdügüne isaret etmektedir. Yiln ilk yarsinda sanayi üretimi baz etkisinin de destegiyle yüzde 24,5 oraninda artarken, Temmuz ve Agustos aylarinda sanayi üretim endeksi bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 9 oraninda artarak güçlü görünümünü sürdürmüstür. Kapasite kullanim oranlari ve PMI yilin ilk yarisina göre daha güçlü bir görünüm sergilemektedir. Bu nedenle, yilin üçüncü geyreginde GSYH'nin büyüme patikasindaki seyrini sürdürmesi beklenmektedir. Ekonomideki büyüme egiliminin dördüncü çeyrekte de devam edecegi öngörüsüyle GSYH artisinin 2021 yilinin tamaminda yüzde 9 oraninda gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Üretim sektörleri itibariyla katma deger artig hizlarinin tarim sektöründe yüzde 2,9, sanayi sektöründe yüzde 14,3 ve hizmetler sektöründe (insaat dâhil) yüzde 8,3 oranlarinda olmasi beklenmektedir.

b) Hedefler

2022 yilinda, Orta Vadeli Program kapsaminda öngörülen ig ve dis talep arasinda dengeli gorünümün korunmasinin yani sira, buyüme potansiyelinin istikrarli ve saglikl bir biçimde artinilarak sürdürülebilir ve kapsayici büyümenin saglanmasi amaciyla para, maliye ve gelirler politikalarinin tam koordinasyon içerisinde yürütülmesi hedeflenmektedir. Büyümenin kaliteli, kapsayici ve sürdürülebilir olmasi için makroekonomik dengeleri gözeten ve yapisal reformlarla desteklenen kalkinma modelinin uygulanmasina devam edilecektir. Tasarruflarin büyümenin finansmani amaciyla kullanilmasinda etkinlik, denge ve rekabetçilik ilkeleri gözetilerek nitelikli büyüme kompozisyonunun sürdürülmesi ve makrofinansal risklerin en aza indirilmesi saglanacaktir.

2022 yilinda ekonomik faaliyetierdeki normallesmenin devam etmesiyle, mal ve hizmet ihracatindaki artis ve yurtiçi talepte genele yayilan toparlanma sonucunda dengeli bir büyüme kompozisyonunun gergeklesmesi beklenmektedir. Agilama sürecinin olumlu seyrinin ve salgina yönelik önlemlerin hafiflemesiyle birlikte ekonomik ve sosyal aktivite üzerindeki baskinin azalmasi, hizmetler sektörünün toparlanmasini ve sanayi sektörünün GSYH'nin üzerinde büyümesini saglayacaktir. Bu dönemde tarim sektörünün ise GSYH büyümesine uzun dönem ortalamasi civarinda katki vermesi beklenmektedir.

GRAFIK I: 1- Sektörel Büyüme Hizlar

• (1) Gerçeklesme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütge Baskanigy, TÜÏK.

• (2) Program

TABLO I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler

TABLO I: 4- Fert Basina GSYH

2.1.2. Istihdam

a) Mevcut Durum

2020 yilinda Covid-19 pandemisinin etkisiyle istihdam, 2019 yilina göre 1.268 bin kisi azalarak 26 milyon 812 bin kisi olurken, isgücüne katilma orani 3,6 puan azalarak yüzde 49,3 olarak gerçeklesmistir. Bu çerçevede, issizlik orani 0,6 puan azalisla yüzde 13,2 seviyesine gerilemistir.

TABLO I: 5- Yillar itibaryla Yurt Içi isgücü Piyasasinda Gelismeler

Kaynak: TÜIK, Hanehalkr Isgücü Anketi Sonuçlari

(1) Insaat dâhildir.

2020 yilinda pandeminin etkisiyle bir önceki yila göre tarim, sanayi ve hizmetler (insaat dâhil) sektörleri istihdaminda sirasiyla yüzde 7,5; yüzde 1,2 ve yüzde 4,7 oraninda azalma kaydedilmistir. Toplam istihdam içerisinde tarim, sanayi ve hizmetler sektörlerinin paylari sirasiyla yüzde 17,6; yüzde 20,5 ve yüzde 61,9 olmustur.

TABLO I: 6- istihdam Edilenlerin isteki Çalisma Durumuna Göre Dagilimi

Kaynak: TÜIK, Hanehalk Isgücü Anketi Sonuçlari

2020 yilinda bir önceki yila göre toplam istihdam içerisinde ücretli ve yevmiyeli olarak çalisanlarin payi artarken kendi hesabina çalisan ile ücretsiz aile iscilerinin paylarinin azaldigi gözlenmektedir.

TABLO I: 7- Yurt içi isgücü Piyasasindaki Gelismeler

Kaynak: TÜIK, Hanehalki isgücü Anketi Sonuglari

(1) Agustos ayi itibariyladir.

2021 ylinin Agustos ayinda önceki yilin ayni ayina göre istihdam 1.975 bin kisi artmistir. issizlik orani bir önceki yilin ayni ayina göre 1 puan azalarak yüzde 12 olarak gerçeklesmistir.

Tarim disi issizlik orani bir önceki yilin ayni ayina göre 1,2 puan azalarak yüzde 14,2 seviyesinde gerçeklegirken, geng nüfusta issizlik orani 2,4 puan azalisla yüzde 22'ye düsmüstür. Söz konusu ayda istihdam, 2020 yilinin ayni ayina göre; tarimda 139 bin kisi, tarim disi sektörlerde ise 1.836 bin kigi artmistir. Söz konusu artiglar, sanayi sektörü istihdaminda 789 bin kisi, hizmetler (ingaat dähil) sektörü istihdaminda ise 1.045 bin kisi olarak gerçeklesmistir.

2021 yili Agustos ayinda mevsim etkilerinden arindirilmis istihdam bir önceki aya göre 14 bin kisi azalarak 28 milyon 706 bin kisi olurken istihdam orani 0,1 puan azalarak yüzde 45 olmustur. Mevsim etkilerinden arindirilmis issizlik orani yüzde 12,1, isgücüne katilma orani ise yüzde 51,2 olarak gerçeklesmistir.

TABLO I: 8- Temel isgücü Piyasasi Göstergeleri

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(1) Gerçeklesme Tahmini

(2) Program

2021 yilinda, istihdamin bir önceki yila göre 1.829 bin kisi artacagi, isgücüne katilma oraninin ise yüzde 51,4 olacagi beklenmektedir. Bu çerçevede igsizlik oraninin yüzde 13,2 den yüzde 12,6 ya düsmesi tahmin edilmektedir.

b) Hedefler

2022 yilinda, pandemi sonrasi ekonomideki toparlanma süreci ve bu sürecin ima ettigi yüksek büyüme oranlari çerçevesinde istihdam artisinin ivme kazanmasiyla istihdamin bir önceki yla göre 1.277 bin kisi artacagi, issizlik oraninin ise yüzde 12'ye gerileyecegi öngörülmektedir. Isgücüne katilma oraninin da toparlanarak, 2022 yilinda 1 puan artisla yüzde 52,4'e ulasmasi beklenmektedir.

2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi

a) Mevcut Durum

2020 yilinda ekonomide toplam talebin önemli bir unsuru olan tuketim harcamalarindaki artigin olumlu katkisiyla GSYH yüzde 1,8 oraninda büyümüstür. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi negatif 5,3 puan, toplam tuketimin büyümeye katkisi pozitif 2,2 puan olmustur. Sabit sermaye yatirim harcamalarindaki artis ise büyümeye 1,8 puanlik katkida bulunmustur. 2020 yilinda özel kesim tüketim harcamalarinda kaydedilen reel artis, özel harcanabilir gelir artiginin altinda kalirken, kamu kesimi tüketim harcamalarindaki reel artis ise kamu kesimi harcanabilir gelir degisiminin üzerinde gerçeklesmistir.

Zincirlenmis hacim degerlerine göre, 2020 yilinda özel tüketim harcamalari yüzde 3,5, kamu tüketim harcamalari ise yüzde 0,3 oraninda artmistir. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payi bir önceki yila göre sabit kalarak yüzde 61,4, kamu kesimi tüketim harcamalarinin payi da 0,3 puan azalarak yüzde 10,6 olmustur.

2020 yilinda, toplam sabit sermaye yatirim harcamalarindaki reel artis yüzde 7,2 oraninda gergeklegmistir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin GSYH içerisindeki payi bir önceki ylla göre 0,1 puan azalarak yüzde 3,2 olurken, özel kesim sabit sermaye yatirim harcamalarinin payi bir önceki yila göre 1,6 puan artarak yüzde 24,2'ye yükselmistir. 2020 yilinda reel mal ve hizmet ihracati yüzde 14,8 oraninda azalirken, ree mal ve hizmet ithalati ise yüzde 7,6 oraninda artmistir.

2020 yilinda toplam tüketimin GSYH'ya orani 0,5 puan azalarak yüzde 71,9 olurken, toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ya orani 2019 yilina göre 0,8 puan artarak yüzde 26,8'e yükselmistir. Bu gelismede cari fiyatlarla özel tasarruflarda kaydedilen artis önemli rol oynarken kamu tasarruflarinin GSYH'ya orani yüzde -1,0 seviyesinde gerçeklesmistir. Bu dönemde, özel tüketim artiginin özel harcanabilir gelir artisindan düsük gerçeklegmesi neticesinde özel kesim tasarruf orani bir önceki yila göre 1,8 puan artarak yüzde 27,8 seviyesinde gergeklesmistir.

2021 yilinin ilk yarisinda yüzde 14,3 oraninda gerçeklesen büyume hizina en önemli katki tüketim harcamalarindan gelmistir. Yilin ilk yarisinda, toplam tüketim harcamalari bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 12,3 oraninda artarak büyümeye 9,2 puanlik etki etmistir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirim harcamalari yüzde 16,4 artmis ve bunun ekonomik büyümeye katkisi 4,2 puan olmustur. Bu gelismeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 13,3 oraninda artarak yüzde 14,3 oranindaki büyümeye 13,4 puanlik önemli seviyede katki yapmistir.

2021 yilinin ilk yarisinda ihracat gelirlerindeki güçlü görünüm nedeniyle mal ve hizmet ihracati reel olarak yüzde 26,5 oraninda artis gösterirken mal ve hizmet ithalati yüzde 8,0 oraninda artmistir. Sonuç olarak, net mal ve hizmet ihracatinin ekonomik buyümeye katkisi 3,9 puan olmustur.

2021 yilinda zincirlenmis hacim endeksine göre ozel tuketim harcamalarinin yüzde 7,6, kamu tüketim harcamalarinin yüzde 2,6 artmasi ve böylece toplam tüketim harcamalarinin yilin tamaminda yüzde 6,9 oraninda artmasi öngörülmektedir.

Ayni dönemde, kamu sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 7,2; özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin ise yüzde 9,2 artmasi ve böylece toplam sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 9,0 oraninda artmasi beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebi 7,0 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,5 puan pozitif yönde katki yapmasi beklenmektedir. 2021 yilinin tamaminda net mal ve hizmet ihracatinin büyümeyi artirici yönde 3,4 puan katki yapmasi öngörülmektedir. Bu beklentiler dogrultusunda, GSYH'nin 2021 yilinda yüzde 9,0 oraninda artis gösterecegi tahmin edilmektedir.

GRAFIK I: 2- GSYH Büyümesine Katkilar

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(2) Program

(1) Gerçeklesme Tahmini

Bu dönemde, özel harcanabilir gelirin GSYH'ya oraninin 2021 ylinda bir önceki yila göre 0,1 puan artarak yüzde 89,3'e yükselmesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranin ise 0,4 puan azalarak yüzde 9,2 oraninda gerçeklesmesi öngörülmektedir. 2021 yilinda toplam yurt içi tasarruf oraninin ise, bir önceki yila göre 0,6 puan artarak yüzde 27,4 olacagi tahmin edilmektedir. Bu gelismede, 2020 yilina göre GSYH'ya oran olarak hem kamu hem özel tasarruflarinin 0,3 puan artacagi yönündeki tahminlerin belirleyici olmasi öngörülmektedir.

b) Hedefler

2022 yilinda yüzde 5,0 olmasi hedeflenen GSYH büyümesinin, öngörülen yurt içi talep artisinin yani sira net mal ve hizmet ihracatinin da katkisiyla dengeli bir yapida gerçeklegmesi ongörülmektedir.

2022 yilinda bir onceki yila göre ozel ve kamu kesimi tuketim harcamalarinda sirasiyla yüzde 4,4 ile yüzde 0,7 oranlarinda reel artis olmasi beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 5,4; kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin ise yüzde 5,1 oraninda reel olarak artacagi tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatirim harcamalarinin reel olarak yüzde 5,4 artmasi öngörülmektedir.

2022 yili GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarinin 2,8 puan, özel kesim sabit sermaye yatirim harcamalarinin ise 1,3 puan katki yapmasi beklenmektedir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatirim harcamalarinin büyümeye katkisinin 0,1 puan olmasi beklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatinin katkisinin ise 1,1 puan olacagi tahmin edilmektedir.

Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oraninin 2022 yilinda yüzde 9,1 oraninda gerçeklesecegi öngörülmektedir. Bu dönemde, kamu tasarruflarinin milli gelire oran olarak yüzde -0,6 seviyesinde, kamu yatirimlarinin ise bir önceki yila göre 0,2 puanlik artisla yüzde 3,4 olmasi beklenmektedir.

2022 yilinda özel tasarruflarin GSYH ya oraninin bir önceki yila göre 0,8 puan artarak yüzde 28,9, özel yatirim harcamalarinin ise 0,4 puan artarak yüzde 27,1 olmasi beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatirim farkinin GSYH'ya oraninin yüzde 1,8 seviyesinde gergeklesecegi öngörülmektedir. 2022 yilinda toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ya oraninin bu gelismelerle yüzde 28,3; toplam tasarruf-yatirim açiginin GSYH ya oraninin ise yüzde -2,2 olmasi beklenmektedir.

TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi

TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi

Kamu

Özel

Kamu

Özel

Kamu

Özel

2.2. YATIRIMLAR

2.2.1. Yatirimlarin Sektörel Dagilimi

a) Mevcut Durum

Kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin 2021 yilinda reel olarak yüzde 7,2 oraninda artmasi beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 54'ünün merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idareler, yüzde 26,1'inin yerel yönetimler, yüzde 19,3'ünün igletmeci KITler, yüzde 0,01'inin özellestirme kapsamindaki kuruluslar, yüzde 0,6'sinin döner sermayeli kuruluslar ve sosyal güvenlik kuruluslari tarafindan gerçeklestirilecegi tahmin edilmektedir.

Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatirimlari içinde tarim, madencilik, imalat, enerji ve saglik alt sektörlerinin göreli agirliklarinin artmasi; ulastirma, turizm, konut, egitim ve diger hizmetler alt sektörlerinin agirliklarinin ise azalmasi beklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlari iginde tarim, konut, egitim, saglik ve diger hizmetler alt sektörlerinin göreli agirhiklarinin artmasi; madencilik, imalat, enerji, ulastirma ve turizm alt sektörlerinin agirhiklarinin ise azalmasi öngörülmektedir.

TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatirimlarinin Sektörel Dagilimi (1)

(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dajilim)

Kaynak: Strateji ve Bütge Baskanligr

(2) Gergeklesme Tahmini

(1) Merkezi yönetim bütgesinde yatirim issiligi dâhildir.

(3) Program

TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlari (2020)

Tanm

Madencilik imalat

Enerji

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlari (2021) (1)

Tanm

Madencilik

Imalat

-..

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlari (2022) (1)

Sektörler

Tarim

Madencilik imalat

Enerji

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatirimlarinin Sektörel Dagilimi (1)

Tanm

Madencilik

Imalat

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

b) Hedefler

2022 yilinda, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 46, 1'inin merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idareler, yüzde 28,1'inin yerel yönetimler, yüzde 24,1'inin igletmeci KIT'ler, yüzde 1,6'sinin döner sermayeli kuruluslar ve sosyal güvenlik kuruluslari tarafindan gerçeklestirilecegi öngörülmektedir. 2022 yilinda kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin tarim, madencilik, enerji, ulastirma, egitim ve diger hizmetler alt sektörlerinde yogunlasmasi beklenmektedir.

Bu dönemde ozel kesim sabit sermaye yatirimlarinin reel olarak yüzde 5,4 artig gösterecegi tahmin edilmektedir. Ozel kesim sabit sermaye yatirimlarinin imalat sanayii, ulastirma ve konut alt sektörlerinde yogunlagmasi beklenmektedir.

2.3. ODEMELER DENGESI

2.3.1. Cari Islemler Hesabi

a) Mevcut Durum

2020 yilinda küresel ekonomi ve ticarette Covid-19 pandemisi kaynakli ciddi bir daralma yaganmis, emtia fiyatlari genel olarak düsmüstür. Salginin etkisiyle ihracat yüzde 6,2 oraninda azalarak 169,6 milyar ABD dolarina gerilemistir. Ihracattaki bu azalisa ragmen gerek altin ithalatindaki yüksek seyir gerekse de salginin etkisini azaltmak üzere uygulanan politikalar sonrasinda artan iç talebin etkisiyle ithalat yüzde 4,4 artarak 219,5 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir.

2020 yilinda dis talebin hizli bir gekilde azalmasiyla birlikte ihracattaki keskin düsüg ve salgin kapsaminda uygulanan uluslararasi seyahat kisitlamalari sonucunda turizm gelirlerindeki azalma nedeniyle cari iglemler dengesi 35 milyar ABD dolari açik vermis, cari iglemler açiginin GSYH'ya orani yüzde 4,9 seviyesinde gerçeklesmistir.

TABLO I: 16- Türkiye'nin Dis Ticareti ve Dis Ticareti Etkileyen Faktörler

Kaynak: Strateji ve Bütge Baskanligi, TÜIK, IMF Dünya Ekonomik Görünümü, Ekim 2021

(1) Gergeklegme Tahmini

(2) Program

Dis Ticaret Dengesi

Odemeler dengesinde gösterildigi sekliyle dis ticaret açigi 2020 yilinda 37,9 milyar ABD dolari olarak gerçeklegmistir. Dis ticaret açigi, 2021 yilinin Ocak-Agustos döneminde, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 25,2 azalarak 19,2 milyar ABD dolari seviyesine gerilemistir.

2021 yilinda küresel ekonomideki toparlanmayla birlikte dis talepteki artis sonucunda ihracattaki yüksek seyrin devam etmesine bagli olarak ödemeler dengesinde gösterildigi sekliyle dis ticaret açiginin 31,5 milyar ABD dolari seviyesine gerilemesi beklenmektedir.

ihracat

2020 yilinda 169,6 milyar ABD dolari gerçeklesen ihracat, 2021 yilinin Ocak-Agustos döneminde, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 36,9 artarak 140,2 milyar ABD dolari seviyesine yukselmistir. Bu donemde ihracat artisinin temel nedeni salgin sonrasinda ana ihracat pazarlarindaki dis talep artisi olmustur. Salgin sonrasi dönemde ihracat fiyatlari ve kur gelismelerinin de etkisiyle ihracatçi sektörlerin rekabet gücü kazanmasi ihracat artigindaki diger bir belirleyici unsur olmustur.

TABLO I: 17- Ülke ve Fasillara Göre Ihracat

(1) Siralama 2020 yli verilerine göre yapilmister.

Kaynak: TÜjK

Türkiye'nin baglica ticaret ortagi AB'ye olan ihracati, 2021 yilinin Ocak-Agustos döneminde, geçen yilin ayni dönemine göre yüzde 39 oraninda artarak 58,6 milyar ABD dolari olarak gergeklegmistir. Salgin sonrasi küresel ekonomik aktivitenin hizlanmasi sonucunda baglica ticaret ortaklarinin tamamina yönelik ihracat artmistir. Ocak-Agustos döneminde ABD, italya ve ispanya yüzde 40'in üzerindeki ihracat artis oranlariyla öne çikan ülkeler olmustur. Bu dönemde AB'ye gerçeklestirilen ihracat artisinin yani sira Kuzey Amerika ülkelerine gerçeklestirilen ihracatta da yüzde 46,1 oraninda artis kaydedilmistir. Ayrica yine bu dönemde, Asya ülkelerine gerçeklestirilen ihracatta ise yüzde 29,5 düzeyinde bir artis gerçeklegmistir.

Ihracatta en yüksek paya sahip olan motorlu kara tasitlari ile bunlarin aksam ve parçalarina yonelik ihracat 2020 yilindaki düsüsün ardindan 2021 yilinin Ocak-Agustos döneminde yükselmistir. Bu dönemde toplam ihracat yüzde 36,9 artarken, motorlu kara tagitlari ve bunlarin aksam ve parçalarinin ihracatindaki artis yüzde 27,9 oraninda gerçeklegmistir. Ayni dönemde kazanlar, makineler ve bunlarin aksam parçalari ihracati yüzde 34,6 artarken, demir çelik ihracatinda yüzde 84,9 oraninda artis kaydedilmistir.

2021 yilinin ilk sekiz aylik döneminde tüm ana sektörlerin ihracatinda artis gerçeklegmistir. Bu dönemde, tarim ve ormancilik sektorü ihracati yüzde 22,1 oraninda artarken imalat sektörü ihracatindaki artis hizi yüzde 37, l'e ulagmistir. Sektörel düzeyde en kuvvetli artis ise yüzde 51,9 oraniyla maden ve tas ocakgiligi sektöründe kaydedilmistir.

2021 yilinin kalan döneminde ihracatin (fob) güçlü ivmesini koruyarak yil genelinde yüzde 24,4 oraninda artisla 211 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. 2021 yilinda, ihracat fiyatlarinda yüzde 8,8, reel ihracatta ise yüzde 15,6 oraninda artis yasanacagi öngörülmektedir.

TABLO I: 18- Ïhracatin Sektörel Dagilimi

Kaynak: TÜIK

Ithalat

2020 yilinda ithalat salginin olumsuz etkisine ragmen yüzde 4,4 oraninda artis kaydederek 219,5 milyar ABD dolari olmustur.

2020 yilinda gerileyen petrol fiyatlarinin etkisiyle enerji ithalatinda dusus yasanmasina ragmen, altin ithalatinin tüm zamanlarin en yüksek degerine ulagmasi, ithalatta artiça neden olmustur. Ayrica, salginin olumsuz etkilerini en aza indirmek amaciyla uygulanan genisletici politikalar sonrasinda yükselen iç talep, ithalattaki yükselisin diger bir önemli nedeni olarak öne gikmistir. Salgin döneminde otomotiv ve elektronik esyalara yönelik talebin artmasi ithalattaki artisi hizlandirmistir.

2021 yilinda ithalattaki artis egilimi sürmektedir. Altin ithalatindaki gerilemeye ragmen, emtia fiyatlarindaki hizli artisin yani sira yurtiçi talepteki yüksek seyrin devam etmesine bagli olarak ithalattaki artis devam etmektedir. 2021 yilinin Ocak-Agustos döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 25,5 oraninda artis gösteren ithalat, 170 milyar ABD dolari seviyesine yükselmistir. Bu dönemde, ara mali ithalati yüzde 27,2, tüketim mallar ithalati yüzde 16,4 ve sermaye mallar ithalatr ise yüzde 24,5 oraninda artig kaydetmistir.

TABLO I: 19- Ïthalatin Ekonomik Gruplara Göre Dagilimi

Kaynak: TÜIK

Ithalatin (cif) 2021 yilinda yüzde 17,5 oraninda artarak 258 milyar ABD dolari seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir. 2021 yilinda ithalat fiyatlarinda yüzde 16, reel ithalatta ise yüzde 1,5 düzeyinde artis beklenmektedir.

Hizmetler Dengesi, Birincil ve Ikincil Gelir Dengesi

2020 yilinda küresel salgin sonrasinda uluslararasi turizm faliyetlerindeki ani düsügle birlikte turizm gelirierinde yasanan azalma, 2021 yilinda kismen telafi edilmistir. 2020 yilinda 10,2 milyar ABD dolari olarak gerçeklegen seyahat gelirleri, 2021 yilinin OcakAgustos döneminde bir önceki ylin ayni dönemine göre yüzde 97,1 artarak 10,5 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklegmistir. Hizmet ticaretindeki toparlanmanin mal ticaretindeki toparlanma kadar hizli olmamasi nedeniyle seyahat gelirlerinin 2021 yilinda 17 milyar ABD dolarina yükselecegi beklenmektedir.

Türkiye, 2020 yilinda 35,4 milyar ABD dolari hizmet geliri elde etmis ve 11,5 milyar ABD dolari hizmetler dengesi faziasi vermistir. Hizmet gelirleri, 2021 ylinin Ocak-Agustos döneminde ise bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 55 oraninda artis göstererek 32,1 milyar ABD dolari seviyesinde, hizmetler dengesi fazlasi ise yüzde 107 oraninda artisia 12,5 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmistir. Hizmet gelirlerine yilliklandinilmis olarak bakildiginda, 2021 yili Agustos ayi itibariyla 46,8 milyar ABD dolari seviyesine ulagildigi görülmektedir. Bu artistaki temel belirleyici unsur tagimacilk ve seyahat gelirlerindeki yukari yönlü seyir olmustur. 2021 yilinda hizmet gelirlerinin 48,4, hizmetler dengesi fazlasinin ise 21,8 milyar ABD dolari olarak gerçeklegmesi beklenmektedir.

TABLO I: 20- Cari Islemler Dengesi

Kaynak: TCMB

(1) Gerçeklegme Tahmini

(2) Program

2020 yilinda, birincil gelir dengesindeki agik yatirim giderlerindeki düsüsün etkisiyle bir önceki yila göre yüzde 31,4 azalarak 8,8 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmistir. 2021 yilinin Ocak-Agustos dönemi birincil gelir dengesi açigi ise bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 29,4 artarak 8,1 milyar ABD dolari seviyesine yükselmistir. Birincil gelir dengesi açiginin 2021 yilinda 12,3 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmesi beklenirken, ikincil gelir dengesinin 0,9 milyar ABD dolari seviyesinde fazla verecegi tahmin edilmektedir.

Dis ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelismeler ve tahminlere göre, 2021 yilinda cari islemler agiginin 21 milyar ABD dolari olmasi beklenmektedir.

(Milyar ABD Dolari)

b) Hedefler

Cari iglemler dengesinde, mal ihracatinin yani sira turizm ve yazilim gibi hizmet sektoru ihracatinin da katkisiyla, kademeli ve kalici bir iyilesmenin saglanmasi hedeflenmektedir. Bu hedef kapsaminda, ihracat potansiyelinin artirilmasina yönelik ticaret anlasmalarinda güncelleme çalismalarina devam edilecek, dis pazarlara açilim konusunda yeni uygulamalar hayata geçirilecektir. E-ihracat ve hizmet ihracati gibi gelisim sürecinde olan alanlar da dâhil olmak üzere ihracata yönelik destek mekanizmalari genisletilerek uygulamaya konulacaktir. Ithalata olan bagimliligin azaltilmasina yönelik çalismalar gerçeklestirilecek, petrol ve dogal gaz kaynagi aramalari hizlandinlarak sürdürülecek, yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullanimi artirilacaktir. Turizm faaliyetlerinin çesitlendirilerek yil geneline yayilmasi ve bu kapsamda turizm gelirlerinin artirilmasi saglanacaktir. Yüksek teknoloji içeren yatirimlar Türkiye'ye çekilerek rekabet gücü artinlacaktir. Ihracatin ve uluslararasi yatirimlarin artirilmasi sureci, son yillarda iklim degisikliginin olumsuz etkilerini daha sik ve siddetli göstermesi sonucunda önemi daha da artan yesil dönüsüm kavrami gerçevesinde, Yegil Mutabakat Eylem Planinda yer alan hedef ve eylemler de dikkate alinarak sekillendirilecektir.

2022 yilinda, dis talebin bir önceki yila görece azalsa da yüksek seyrini korumasi ve özellikle seyahat hareketliliginin hizlanmasiyla turizm gelirlerinin artigi sonucunda, cari iglemler dengesinde iyilegmenin devam etmesi beklenmektedir. Cari islemler dengesindeki iyilegmenin beraberinde dis finansman gereksiniminde azalis getirmesi tahmin edilmektedir. Buna ek olarak, cari denge ve enflasyon gibi makro göstergelerdeki iyilesme sonucunda genel makroekonomik görünümdeki iyilesmeye paralel olarak dis finansmanda teknoloji transferi saglayan uzun vadeli yatirmlarin öne gikarilmasi hedeflenmektedir.

2022 yilinda ihracatin (fob) yüzde 9,4 artarak 230,9 milyar ABD dolarina, ithalatin (cif) ise yüzde 9,6 yükselerek 282,7 milyar ABD dolarina ulagmasi ve böylece dis ticaret agiginin 51,8 milyar ABD dolari seviyelerinde gerçeklesmesi öngörülmektedir.

Bu dönemde ihracat ve ithalat fiyatlarinin 2022 yilinda sirasiyla yüzde 1,4 ve 2,2 oranlarinda artmasi beklenirken reel ihracatin ve ithalatin ise sirasiyla yüzde 8,0 ve 7,4 artacagi tahmin edilmektedir.

2022 yilinda Covid-19 pandemisinin etkisinin daha da azalmasiyla birlikte seyahat gelirlerinin 25 milyar ABD dolari seviyesine yukselmesi, hizmetler dengesinin ise 31,8 milyar ABD dolari fazia vermesi tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 14,4 milyar ABD dolari agik öngörülürken, ikincil gelir dengesinde 0,7 milyar ABD dolari fazla beklenmektedir.

Söz konusu varsayimlar altinda cari islemler açiginin 2022 yilinda 18,6 milyar ABD dolari seviyesine gerilemesi, böylece cari islemler açiginin GSYH'ya oraninin ise yüzde 2,2 seviyesinde gerçeklesmesi öngörülmektedir.

2.3.2. Sermaye ve Finans Hesaplari

a) Mevcut Durum

2020 yili genelinde Türkiye'ye diger yatirim ve dogrudan yabanci yatirim hareketlerine bagli olarak net sermaye girisi gerçeklegmistir. Buna karsin portföy yatirimlari kaynakli net sermaye çikisi yasanmistir. 2020 yilinda cari islemler açigindaki artisa bagli olarak sermaye girislerinin cari iglemler agiginin finansmanini karsilamada yetersiz kalmasindan dolayi rezerv seviyesinde düsüs gerçeklesmistir. Finansman kalemlerinin alt detaylar incelendiginde 2020 yilinda, gayrimenkul yatirimlarindaki dogrudan yabanc yatirim girislerinin 4,4 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklestigi görülmektedir. Yurtdisi yerlegikler Devlet Iç Borglanma Senetleri (DIBS) piyasasinda 6,4 milyar ABD dolari tutarinda net satis yaparlarken, Hazine tarafindan yurt disina ihraç edilen tahviller yoluyla 4,6 milyar ABD dolari tutarinda net borçlanma gerçeklestirilmistir. 2021 yilinda portföy yatirimlari kaynakli net sermaye gikiginin sonlandigi ve bu kapsamda, 2021 yilinin Ocak-Agustos döneminde portföy yatirimlarinda 5,2 milyar ABD dolari büyüklügünde net sermaye girisi yasandigi görülmektedir. Ayni dönemler itibariyla, Borsa istanbul'dan (BIST) ise 1,4 milyar ABD dolariyla sermaye gikigi gerçeklegmis, yurtdigi yerlegikler ise DIBS piyasasinda 1,9 milyar ABD dolari tutarinda alis yapmistir. Hazine yurt disi tahvil ihracinda 3,1 milyar ABD dolar net kullanim, bankalar ise 1,4 milyar ABD dolari tutarinda net geri ödeme gerçeklestirmistir.

Diger yatirimlar kaleminde 2020 ylinda sermaye girisi olmustur. 2020 yilinda, efektif ve mevduatlar kaynakli sermaye girisleri etkisiyle bu kalemde, 12,9 milyar ABD dolari seviyesinde net sermaye girisi gerçeklegmistir.

TABLO 1: 21- Sermaye ve Finans Hesabi

Kaynak: TCMB, Strateji ve Bütçe Baskanligi

(1) Eksi igareti girisi göstermektedir.

(2) Dogrudan yatirimlar girisinde kamu özel ayrimi net olarak yapilamadigindan ve borg olusturan bir kalem olarak kabul edilmediginder kullaniciya göre sermaye hareketteri kisminda hesaplamaya dâhil edilmeyip ayri olarak verilmistir. Ayrica sermaye hesabi altunda yer alar göçmen transferleri ve üretilmeyen ve finansal olmayan varliklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemistir.

2.4. ENFLASYON VE PARA-KUR POLITIKASI

a) Mevcut Durum

2020 yili sonunda yüzde 14,6 olarak gergeklesen TUFE yillik artis hizinin bir önceki yila göre 2,8 puan artmasinda; dayanikli mal, gida ve altin fiyatlarindaki artislar belirleyici olmustur. Öte yandan, bu dönemde yönetilen-yönlendirilen ürün fiyatlarindaki olumlu seyir ve petrol fiyatlarindaki düsüs TÜFE yllik artig hizini sinirlamistir.

2021 yilinda ise; gida, enerji ve dayaniksiz mal fiyatlarindaki olumsuz seyir, salginin hizmet fiyatlari üzerindeki artirici etkileri TÜFE yillik artisini ivmelendirmistir. Söz konusu gelismeler neticesinde, Eylül ayinda yillik enflasyon 2020 yili sonu seviyesine göre yaklasik 5 puan artarak yüzde 19,6 düzeyinde gerçeklesmistir. Bu dönemde, dayanikli mal ve altin fiyatlarin seyri ise TÜFE yillik artis hizini sinirlamistir.

Döviz kurlariyla emtia fiyatlarindaki artis ve küresel tedarik zincirindeki aksakliklar nedeniyle YI-ÜFE artis hizi 2020 yilinda yüzde 25,2 oraninda gerçeklesmistir. 2021 yilinda ise basta emtia fiyatlari olmak üzere mevcut maliyet artiric gelismelerin görece kötülegmesiyle YI-ÜFE Eylül 2021 itibaryla yüzde 44 seviyesine yükselmistir.

GRAFIK I: 3- Fiyat Gelismeleri

Kaynak: TÜIK

2021 ylinin ilk çeyreginde TÜFE yillik artis hizi gida fiyatlarindaki olumlu görünüme ragmen dayaniksiz mal ve enerji fiyatlarindaki artisla birlikte Mart ayi itibariyla yüzde 16,2 olarak gerçeklegmistir. Yilin ikinci geyreginde ise TUFE yillik artig hizi, altin fiyatlarindaki olumlu baz etkisine ragmen, gida ve enerji fiyatlarindaki gelismelere bagli olarak artarak yüzde 17,5 olarak kaydedilmistir. Yilin üçüncü geyreginde ise dayanikli mal fiyatlarindaki düsüse ragmen gida fiyatlarindaki artisla birlikte TUFE yillik artig hizi Eylül ayi itibariyla yüzde 19,6 ya yükselmistir.

GRAFIK I: 4- Mal ve Hizmet Fiyatlari (TÜFE'ye Katkr ve Yillik Yüzde Degisim)

Kaynak: TÜIK

2021 yilinin ilk yarisinda güçlü bir ivmeye sahip olan temel mal grubu fiyatlari artisi, yilin üçüncü geyreginde özellikle dayanikli mal fiyatlarindaki olumlu gelismelere paralel olarak yavaslamistir. Hizmet fiyatlarinda gözlenen katilk 2021 yilinda da devam ederken, salgina yönelik tedbirlerin azaltilmasi ise ilgili dönemlerde grup fiyatlari üzerinde artirici etkide bulunmustur. Temel mal ve hizmet gruplarindaki gelismelere paralel olarak özel kapsamli TÜFE göstergelerinden ÖKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yilik artis hizi Eylül 2021 itibariyla sirasiyla yüzde 18,6 ve yüzde 17,0 olarak gerçeklesmistir.

GRAFIK I: 5- Yillik Enflasyon Orani ve Enflasyon Hedefi

Kaynak: TCMB, TUIK

TÜFE yillik artis hizinin; arz yönlü arizi unsurlarin ortadan kalkmasi ve olumluya dönecek baz etkisiyle birlikte 2021 yili sonunda yüzde 16,2'ye gerileyecegi tahmin edilmektedir.

TCMB fiyat istikrarini saglamak ve sürdürmek temel amaci dogrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikasi uygulamalarini sürdürmektedir.

2020 yilinin ilk yarisinda TUFE yllik artis hizindaki görece olumlu seyre paralel olarak enflasyonist beklentilerdeki iyilesme neticesinde TCMB, parasal sikilastirmasini sinirlamaya baslamistir. Bu dogrultuda, Ocak-Mayis döneminde toplamda 375 baz puan olacak sekilde faiz oranlari kademeli bir sekilde azaltilmistir.

GRAFIK I: 6- TCMB Net Fonlamasi (Milyar TL) ve Faiz Oranlari (Yüzde)

Kaynak: TCMB

TCMB, 2020 yilinin üçüncü geyreginde ise döviz kurundaki gelismelerin enflasyonist riskleri artirmasi nedeniyle parasal sikilastirmanin güglendirilmesine karar vermistir. Bu dogrultuda, Eylül-Aralik döneminde TCMB, politika faizinde toplamda 875 baz puanlik artisa gitmistir.

2021 yilinin ilk yarisinda TCMB, Mart ayinda 200 baz puanlik bir artisa gitmistir. Yilin üçüncü çeyreginde ise enflasyonun geçici arz yönlü unsurlardan kaynaklandigini belirten ve çekirdek göstergelerdeki olumlu görünüme isaret eden TCMB, Eylül ayinda faiz oraninda 100 baz puanlik indirim yapmistir.

Ihracat reeskont kredileri yoluyla TCMB döviz rezervlerine 2020 yilinda 23,1 milyar ABD dolari, 2021 yilinin ilk dokuz ayinda ise 13,9 milyar ABD dolari katki saglanmistir.

TCMB nin brüt rezervi 2020 yili sonunda 94,6 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Eylul 2021 itibariyla TCMB'nin brüt rezervi 2020 yill sonuna gore 27,4 milyar ABD dolari artisla 122 milyar ABD dolari seviyesindedir.

2021 yili üçüncü geyrek sonu itibariyla para tabani 2020 yil sonuna göre yüzde 30,9 oraninda artmistir. Bununla birlikte, emisyon toplami 32,1 milyar TL artis göstermistir. Ayni dönemde TCMB dis varliklari 27,8 milyar ABD dolari artarken, toplam yükümlülükleri ise 13,2 milyar ABD dolari artmistir. Bu dogrultuda, TCMB'nin net dis varlik pozisyonunda 14,6 milyar ABD dolari artis gerçeklesmistir.

TABLO I: 22- TCMB Net Döviz Alimlari

Kaynak: TCMB istatistikleri, Piyasa Verileri, Aylik Döviz Alim Satim Tutarlari (1) 2021 yl verileri ilk 9 ay itibariyladir.

M1, M2 ve M3 para arzlari, Eylül 2021 itibariyla 2020 yili sonuna göre sirasiyla yüzde 19,8, yüzde 19,7 ve yüzde 19,9 oranlarinda artmistir. M1 para arzindaki artista, Türk Lirasi cinsinden vadesiz mevduatlardaki artis etkili olmustur. M2 para arzinda kaydedilen artista ise M1 para arzindaki ve Türk Lirasi cinsi vadeli mevduatlardaki degerlenme belirleyici olmustur.

(Milyon ABD Dolari)

TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmis Kalemleri

Not: Alt kalemlerin tamam gösterilmedigi için toplamiar tutmayabilir. Veriler ayin son Cuma günü itibaryladir. Bilanço büyüklüklerine ait rakamlar Stand By Bilançosundan alinmistir.

Kaynak: TCMB

b) Hedefler

TÜFE yllik artis orannin uygulanacak etkin para ve maliye politikalariyla üretim ve verimlilik artisi kanaliyla düsürülerek 2022 yilsonunda yüzde 9,8'e indirilmesi hedeflenmektedir.

2.5. MALI PIYASALAR

a) Mevcut Durum

Finans sektörünün toplam aktif büyüklügü, 2021 yl Haziran ayinda 7,9 trilyon TL olarak gerçeklesmis olup aktiflerin GSYH'ya orani yüzde 133 olmustur. 2020 yili sonuna göre bankalar, banka disi kredi kuruluslari ile sigorta ve emeklilik sirketlerinin aktif büyüklüklerinin GSYH'ya oranlari milli gelirdeki yüksek artisin da etkisiyle azalmistir. Banka disi kredi kuruluslari ile sigorta ve emeklilik sirketlerinin sektör paylari degismezken bankalarin sektör payi biraz gerilemistir. Bu dönemde portföy yönetim sirketleri, hem portföy büyüklügünün GSYH'ya oranini hem de sektör payini artirmistir.

TABLO I: 24- Finansal Sektör Kuruluglarina Dair Bazi Göstergeler

Bankalar

Finansal istikrar Kapsaminda Hanehalki ve Finans Digi Kesim Borçlulugu

Türkiye'nin hanehalki ve finans digi kesim borçlulugu hem geligmekte olan hem de geligmis ülkelerle kiyaslandiginda düsük seyrini sürdürmektedir. Finansal istikrarin surdürülebilirligini olumlu yönde etkileyen bu seyirde, hanehalkinin yabanci para cinsinden borglanamamasi, tüketici kredilerinde uygulanan makro-ihtiyati tedbirler ve finans disi kesimin yabanci para cinsinden borglanmasina yönelik kisitlamalar destekleyici rol oynamaktadir.

TABLO I: 25- Hanehalki Finansal Varlik ve Yükümlülükleri

(1) Katilimailann fon tutan ile deviet katkisi tutari toplamini ifade etmektedir. Otomatik katilim sistemi verileri de dâhil edilmistir.

Kaynak: BDDK, TÜIK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emeklilik Gözetim Merkezi, SBB Hesaplamalari

(2) Varliga dayali menkul kiymetler, varlik teminatli menkul kiymetler ve kira sertifikalarini igermektedir.

(3) Finansal kiralama sirketlerince kullandirilan konut kredilerini ihtiva etmektedir.

Haziran 2021 itibaryla hanehalki finansal borcu, önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 24,9 oraninda artarak 909,7 milyar TL'ye yükselmistir. Bu artista miktarsal olarak en önemli etken hanehalk finansal yükümlülükleri arasinda yüzde 98,1 ile en büyük kalemi olusturan banka kredisi stoku olmustur. Haziran 2021 itibariyla bir önceki ylin ayni dönemine göre bankalarin kullandirdigi kredi stoku yüzde 24,4, finansman sirketlerinin kullandirdigi kredi stoku yüzde 56,4 oraninda artarken finansal kiralama girketi kredi stoku yüzde 27,1 oraninda azalmistir.

Banka kredisi stokunun alt kalemlerine bakildiginda Haziran 2021 itibariyla önceki yilin ayni dönemine göre tagit kredisi stoku yüzde 74,5, kredi karti stoku yüzde 42,7, ihtiyaç kredisi stoku yüzde 21 ve konut kredisi stoku yüzde 18,4 oraninda artmistir. Banka kredisi stoku içinde Haziran 2021 itibariyia ihtiyaç kredileri yüzde 47,8, konut kredileri yüzde 31,2, kredi kartlari yüzde 19,3 ve tagit kredileri ise yüzde 1,7 agirliga sahiptir.

Haziran 2021 itibariyla hanehalki finansal varliklari yillik yüzde 31,8 oraninda artarak 2,8 trilyon TL'ye ulasmistir. Hanehalks varhklarinin en büyük kismini olusturan mevduat söz konusu dönemde yüzde 32,5 artarken hanehalkinin tahvil ve bono stoku yüzde 33,5 oraninda azalmistir. Borsa Istanbul'da devam eden yerli yatirimai ilgisiyle hanehalkinin hisse senedi stoku yüzde 61,1 oraninda artmistir. Bu dönemde hanehalkinin sahip oldugu yatirim fonlari yüzde 19,7 oraninda yükselmistir. Hanehalki mevduati içinde tasarruf mevduati yüzde 17,9, döviz mevduatinin TL dejeri yüzde 39,5 ve kiymetli maden depo hesaplarinin TL degeri yüzde 82 oraninda artmistir.

Hanehalki finansal varliklarindaki artisin finansal yükümlülüklerindeki artisin üzerinde olmasi nedeniyle Haziran 2021 itibariyla hanehalki finansal varliklarinin finansal yükümlülüklere orani bir önceki yila göre 16,1 puan artarak yüzde 306'ya yükselmistir. Diger taraftan, hanehalki finansal yükümlülüklerinin GSYH'ya orani 0,9 puan düserek yüzde 15,4'e, finansal varliklarinin GSYH'ya orani 0,1 puan düserek yüzde 47,l'e gerilemistir.

Temmuz 2021 itibariyla finansal kesim disindaki firmalarin net döviz agigi, bir önceki yilin ayni dönemine göre varliklarindaki yüzde 9,9 ve yükümlülüklerindeki yüzde 4,2 oranindaki artis sonucunda 2,3 milyar ABD dolari azalarak 126,7 milyar ABD dolarina gerilemistir. 99 milyar ABD dolariyla varliklardaki en büyük kalem olan mevduattaki yillik artis yüzde 4,5 olmustur. Ayni dönemde ihracat alacaklarindaki yüzde 35,1 oranindaki artis, varliklardaki yükselisin temel kaynagi olmustur. Dövize endeksli krediler 1,3 milyar ABD dolari gerçeklesirken ithalat borçlari ise 28,5 milyar ABD dolari olmustur. Temmuz 2021 itibariyla bir önceki yilin ayni dönemine göre yurt disindan saglanan krediler yüzde 5 oraninda artarak 104,1 milyar ABD dolari olurken yurt içinden saglanan krediler ise yüzde 2,2 oraninda düsüsle 144,4 milyar ABD dolari olmustur. Böylece yükümlülükler kaleminde en önemli yere sahip olan nakdi krediler yüzde 0,7 artigla 248,4 milyar ABD dolari olmustur.

Finansal kesim disindaki firmalarin kisa vadeli net doviz pozisyonu fazla vermeyi sürdürmüstür. 2021 yili Temmuz ayinda kisa vadeli net döviz pozisyonu fazlasi 57,6 milyar ABD dolari olmustur. Bu dönemde kisa vadeli net döviz pozisyonu fazlasinda bir önceki yilin ayni dönemine göre 2,7 milyar ABD dolari tutarindaki artista, firmalarin kisa vadeli varliklarinin kisa vadeli yükümlülüklerinden daha fazla artmasi etkili olmustur. Kisa vadeli varliklar yillik 12 milyar ABD dolari, kisa vadeli yükümlülükler ise 9,3 milyar ABD dolari artmistir.

TABLO I: 26- Finansal Kesim Disindaki Firmalarin Döviz Varlik ve Yükümlülükleri

(Milyar ABD Dolar)

Kaynak: TCMB

(1) Kisa Vadeli Varliklar=Mevduat+Menkul Kiymetler+Ïhracat Alacaklan

(2) Kisa Vadeli Yükümlülükler=Yurt içi Bankalar, Faktoring Sirketleri ve Finansman Sirketlerinden Saglanan Kisa Vadeli Döviz Kredileri ile Dövize Endeksli Krediler+Yurt Disindan Saglanan Kisa Vadeli Krediler ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli Krediler+Kisa Vadeli Ithalat Borclar ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli Ithalat Borçlar

Türkiye'nin hanehalki borglulugu ve finansal kesim disindaki firma kredilerinin GSYH'ya orani diger ülke gruplariyla karsilastirildiginda her iki gösterge bakimindan da oldukça düsük bir risklilik seviyesine sahip oldugu görülmektedir. Uluslararasi Odemeler Bankasi (Bank for International Settlements) veri tabanina göre, 2021 yili ilk çeyregi itibariyla Türkiye'nin hanehalkr kredilerinin GSYH'ya orani yüzde 17 ile hem gelismekte olan ülkelerin hem de raporlanan ülke ortalamalarinin oldukça altindadir. Ayni dönemde raporlanan tüm ülkelerin agirlikli ortalamasi yüzde 68,7 iken gelismekte olan ülke agirlikli ortalamasi yüzde 52,8'dir.

Diger ülke gruplariyla karsilastirildiginda, finansal kesim disindaki firma kredilerinin GSYH'ya oraninda da Türkiye 2021 yili ilk çeyregi itibaryla yüzde 72,3 oraniyla düsük risklilige sahiptir. Ayni dönemde raporlanan tüm ülkelerin agirlikli ortalamasi yüzde 107,3 iken gelismekte olan ülke agirlikli ortalamasi yüzde 117,3'tür.

GRAFIK I: 7- Hanehalki Kredilerinin ve Finansal Kesim Digindaki Firma Kredilerinin GSYH'ya Orani (1)

Kaynak: Bank for International Settlements

• (1) Raporlanan ülke sayisi 43 tür.

(2) Hanehalk kredileri kapsaminda hanehalkina hizmet eden kâr amaci gütmeyen kurulus kredileri de yer almaktadir.

Bankacilik

Agustos 2021'de bankacilik sektöründe 34'ü mevduat, 15'i kalkinma ve yaturim, 6'si ise katilim bankasi olmak üzere toplam 55 banka faaliyet göstermektedir. Agustos 2021 itibariyla bankacilk sektörünün toplam aktif büyüklügü TL bazinda yilik yüzde 16,3 artarak 6,8 trilyon TL; ABD dolari bazinda ise yüzde 2,6 artarak 819 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir.

TABLO I: 27- Bankacilik Sektörü Temel Göstergeleri

Kaynak: BDDK, SBB Hesaplamalari

(1) Yil igindeki birikimli degerleri göstermektedir.

Agustos 2021 itibariyla sahiplige göre banka gruplarinin sektör paylari bir önceki yilin ayni ayina göre fazla degismemis olup yerli özel bankalar sektör aktiflerinin yüzde 30, 1'ini, yabanci bankalar yüzde 25,3'ünü, kamu bankalari ise yüzde 44,5'ini temsil etmektedir. Fonksiyonel gruplar bazinda ise katilim bankalari ile kalkinma ve yatirim bankalarinin payi artarken mevduat bankalarinin payinda azalis görülmektedir. Buna göre, mevduat bankalari sektör aktiflerinin yüzde 85,9'unu, katilim bankalari yüzde 7,5'ini, kalkinma ve yatirm bankalari ise yüzde 6,6 sini temsil etmektedir.

2020 yilinda pandemi nedeniyle hanehalkinin ve nakit akisi bozulan firmalarin desteklenmesi amaciyla alinan tedbirlerle ivmelenen krediler, 2020 yilinin son geyreginden itibaren söz konusu tedbirlerin kademeli olarak sonlandirilmasi ve siki para politikasi durusuna geçilmesiyle birlikte yavaglamaya baglamistir. Bununla birlikte, bireysel tasit ve ihtiyaç kredilerindeki yillik degisimin azalmasina kargilik halen güçlü seyretmesi ve pandemi kisitlamalarinin kalkmasinin bireysel kredi talebini canli tutmasi nedeniyle BDDK bu kredilere yönelik makroihtiyati tedbirler' almistir. Bu gelismeler neticesinde, Agustos 2021 itibariyla

1 Temmuz 2021'de bireysel kredi kartlan ve ihtiyaç kredilerinin risk agirliklari artirilmis, bazi mal ve hizmet gruplarina yönelik tüketici kredilerinin vade sinirlari azaltilmis, tagit kredi deger oranlarinda degisiklik yapilmistir. Eylül 2021'de 50 bin TL üstü ihtiyag kredilerinin vade siniri azaltilmistir.

kur etkisinden arindirilmis ticari kredilerin yillik artisi yüzde 4,2'ye, tüketici kredilerinin yillik artisi yüzde 10,3 e gerilemistir.

Agustos 2020'de yüzde 4,2 olan sektörün tahsili gecikmis alacak (TGA) orani Agustos 2021 itibariyla yüzde 3,7'ye kadar gerilemistir. Pandemi döneminde, kredilerin TGA olarak siniflandirilma süresini uzatan düzenleme, kredi yapilandirmalari ve taksit ertelemeleri TGA bakiyesine geçisleri yavaslatmis; kredi hacmindeki ve kur düzeylerindeki artis da TGA oraninin gerilemesini saglamistir. BDDK, 16 Eylül 2021 tarihinde kredilerin siniflandirilmasinda esneklik saglayan düzenlemenin Eylül 2021 sonu itibariyla sonlandirilacagini duyurmus, ancak kredilerin ilgili siniflara asamali olarak alinmasini saglayacak ek bir düzenleme de yapmistir. Böylece Eylül ayindan itibaren TGA oraninda kademeli bir artis görülebilecegi ancak aktif kalitesini artirmaya yönelik düzenlemelerin? yani sira yüksek kargilik oranlari ve güçlü sermaye yapisi sayesinde sektörün bu riskleri yönetebilecek düzeyde olduju degerlendirilmektedir.

Bankalarin temel fon kaynagi olan mevduatin toplam kaynaklar içindeki payi Agustos 2021 itibariyla bir önceki yilin ayni ayina göre bir miktar gerileyerek yüzde 57,5 olarak gerçeklesmistir. Ayni dönemde, bankalarin 2018 yilindan bu yana net ödeyici konuma geçmesiyle birlikte çogunlugu yurt disindan saglanan krediler ve ihraç edilen menkul klymetlerin payi da gerilemeye devam etmistir.

Bankacilik sektörünün uzun vadeli likidite pozisyonuna iliskin temel göstergelerden biri olan kredi/mevduat orani, kredi büyümesinden daha güçlü seyreden mevduat artisi nedeniyle 2018 yilinin ikinci yarisindan bu yana azalmaktadir. Söz konusu oran Agustos 2021 itibariyla tüm sektör igin yüzde 100, mevduat toplama yetkisi olmayan kalkinma ve yatirim bankalari disarida birakildiginda ise yüzde 92,2 olarak gerçeklegmistir.

Sermaye yeterlilik rasyosu (SYR) Agustos 2021 itibariyla yüzde 17,3 ile hedef oran olan yüzde 12'nin oldukça üzerindedir. SYR, BDDK'nin pandemi döneminde devreye soktugu kredi riski hesaplamasindaki sabit kur düzenlemesinin ve kamu bankalarinin sermayelerinin güçlendirilmesinin etkisiyle 2020 yilinda yüzde 19 seviyesinin üzerine gikmistir. Yilsonunda sabit kur kullanimi, hesaplama tarihinden önceki son 252 is gününe ait TCMB döviz alis kurlarinin basit aritmetik ortalamasi olarak degistirilmis, bu da SYR'de kademeli olarak gerilemeye neden olmustur. BDDK, 16 Eylül 2021 tarihinde SYR'ye iliskin bu esnekligin yeni bir karar alinincaya kadar uzatildigini duyurmustur.

Sermaye Piyasasi

Borsa Istanbul'da islem gören sirketlerin piyasa kapitalizasyonu 2020 yili sonunda 1.783 milyar TL iken, 2021 yili Eylül ayinda 1 trilyon 685 milyar TL olarak gerçeklegmistir. 2020 yili sonunda yüzde 35,3 seviyesinde bulunan piyasa kapitalizasyonunun GSYH ya orani ise Haziran 2021 itibariyla yüzde 27,2'ye gerilemistir. 2021 yili Eylül ayinda Borsa Istanbul'daki yabanci yatirimci payi yüzde 42,4 düzeyinde gerçeklesmis olup bu dönem itibariyla 431 sirketin paylari Borsa Istanbul'da islem görmektedir.

2 Bu düzenlemeler Temmuz 2021'de biten finansal yeniden yapilandirma düzenlemesinin 2 yil uzatilmasi, zarar niteligindeki kredilerin kayittan düsülmesine yönelik BDDK düzenlemesi ve Ekonomik Reform Programi kapsamindaki tedbirleri kapsamaktadir.

TABLO I: 28- Sermaye Piyasalarna Iliskin Göstergeler

Kaynak: SPK, TÜIK, MKK, Takasbank, KAP

Kurumsal yatirimcilar sektöründe ise menkul kiymet yatirim fonlarinin toplam degeri 2020 yili sonuna göre yüzde 54,5 artigla Eylül 2021 itibariyla 198,5 milyar TL'ye ulagmistir. Portföy yönetim sirketlerinin yönettikleri portföy büyüklügü ise ayni dönemde yüzde 32,3 artarak 482,4 milyar TL olmustur. Gayrimenkul yatirim ortaklklarinin aktif toplami 2021 yili Haziran ayinda 2020 yili sonuna göre yüzde 18,8 oraninda artmis ve 112,7 milyar TL olarak gerçeklesmistir.

Hisse senedi harig özel sektör menkul klymet stoku geçtigimiz yillardaki yükselis egilimini sürdürmüs ve 2021 yilinin Haziran ayinda, 2020 yili sonuna göre yüzde 6,8 artarak 92,3 milyar TL seviyesine yukselmistir. Bu stokun yuzde 62,81 banka bonosu, yuzde 30 u özel sektör tahvili, kalan yüzde 7,2'si ise varant ve varliga dayali menkul kiymetlerden olusmaktadir. Haziran 2021 itibariyia 2020 yili sonuna göre banka bonosunun payi 0,9 puan azalirken özel sektor tahvilinin payi 3,1 puan artmistir.

TABLO I: 29- Sermaye Piyasasi Hacmi

Kay hak:a arz tarihi olarak borsada slem görme tarhl esas alinmaktadir.

Borçlanma araçlari piyasasi toplam islem hacminde 2021 ylinin ilk dokuz ayinda bir önceki yilin ayni dönemine göre düsüs görülmüstür. Kesin alm-satim pazari iglem hacmi yüzde 36,5 azalirken, borçlanma araçlari piyasasi islem hacminin önemli bir bölümünü olusturan repo-ters repo pazari iglem hacmi yüzde 22,8 oraninda daralmistir. Ayni dönemde pay piyasasi islem hacmi ise yüzde 22,4 oraninda artis kaydetmistir.

Sermaye piyasasinin derinligini artiran birincil halka arzlarda 2021 in ilk dokuz ayinda 38 halka arz iglemi olmus ve 16,3 milyar TL'lik bir fon elde edilmistir. Birincil halka arz sayisi itibariyla tarihin en yüksek seviyesine ulagilirken bu gelismede 17/11/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7256 sayili Kanunla yapilan düzenlemeyle 17/11/2020 tarihinden sonra paylari, Borsa Istanbul Pay Piyasasinda ilk defa islem görmek üzere en az yüzde 20 oraninda halka arz edilen sirketlere kurumlar vergisi oraninin iki puan indirimli uygulanmasi önemli etki yaratmistir.

Kiymetli Madenler ve Kiymetli Taslar Piyasasinda, 2021 yilinin ilk dokuz ayinda altin TL islem hacmi bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 72,2, altin dolar islem hacmi ise yüzde 30,2 oraninda azalmistir. Eylül 2021 itibariyla altin TL islem hacmi 20,2 milyar TL, altin dolar islem hacmi 12,3 milyar ABD dolari; ton bazinda altinin toplam iglem hacmi ise 260 ton olarak gerçeklesmistir.

2020 yili Eylül ayinda 1 trilyon 900 milyar TL olan Borsa Ïstanbul Vadeli islem ve Opsiyon Piyasasi Vadeli Islem Pazari islem hacmi Eylül 2021 itibariyla 2 trilyon 613 milyar TL'ye ulasmistir.

Sigortacilik ve Özel Emeklilik

Türkiye'de sigortacilik ve bireysel emeklilik sektörlerinde Haziran 2021 itibariyla toplamda 65 sirket bulunmakta ve bu sirketlerden 41'i hayat disi, 21'i hayat ve emeklilik ve 3'u de reasurans alaninda faaliyet göstermektedir.

Sigortacilik sektöründe 2020 yilinda toplam prim üretimi, 2019 yilina göre yüzde 20 oraninda artarak 82,6 milyar TL olmustur. Direkt prim üretimi, bir önceki ylla göre yüzde 19,5 oraninda artarak 75,8 milyar TL seviyesinde gerçeklegmis, 6,8 milyar TL tutarinda da reasürans yoluyla prim üretilmistir. Sigorta sirketleri tarafindan sigortalilara verilen teminat tutari, 2020 yilinda yüzde 6,2 artigla 137,2 trilyon TL'ye yükselerek GSYH'nin 27 kati olarak gerçeklegmistir.

Sigortacilik sektöründe uluslararasi sermayenin payi 2018 yili öncesinde yüzde 70 lerin üzerinde seyrederken, son yillarda uluslararasi sermayeli girket sayllarindaki azalma sonucunda 2020 yilinda toplam ödenmis sermaye açisindan yabanci sermayenin payi yüzde

54,5 olarak gerçeklesmistir. Söz konusu dönemde uluslararasi sermayenin toplam prim üretimindeki payr ise yüzde 50,4 olmustur. Haziran 2021 itibariyla sektörde faaliyet gösteren 65 sirketin 37'sinde yabanci ortaklarin payi yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararasi sermayeye sahip sirket sayisi 41 dir.

TABLO I: 30- Sigortacilik Sektörüne Ait Bazi Büyüklükler

Kaynak: Sigortacilik ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu

(1) Bölüsmeli Treteler esas alinarak hesaplanmistir.

Sigortacilik sektöründe 2019 yilinda kâr 7,9 milyar TL iken 2020 yilinda yüzde 33 oraninda artarak 10,5 milyar TL'ye yükselmistir. Söz konusu dönemde, hayat disi sigorta sirketieri 6 milyar TL ve hayat-emeklilik girketleri 4,1 milyar TL kâr elde etmistir. Hayat disi ve hayat-emeklilik sirketlerinin teknik ve toplam net kâri son bes yilda düzenli olarak artmistir. 2020 yilinda reasürans girketleri de 450 milyon TL kâr kaydetmistir.

TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katilim Sistemi Göstergeleri

Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi

(1) Eylül sonu itibaryladir.

Bireysel emeklilik ve otomatik katilim sisteminde toplam fon büyüklügü, 2020 yll sonunda bir önceki yila göre yüzde 33,6 oraninda artisla 170,1 milyar TL'ye ulasmistir. Eylül 2021 itibariyla toplam fon büyüklügü 191,3 milyar TL olarak gerçeklesmistir.

Eylül 2021 itibariyla bireysel emeklilik sisteminde katilimailarin fon büyüklügü, devlet katkisi dâhil 177 milyar TL'ye ulagmis, katilima sayisi ise 7 milyon kigi olarak gerçeklegmistir. Otomatik katilim sisteminde ise çaliganlarin fon büyüklügü 14 milyar TL'ye ulasmis olup sistemde 6 milyon tekil kisi calisan yer almaktadir.

25/5/2021 tarihli ve 31491 sayili Resmi Gazete'de yayimlanan 7319 sayili Kanunla 5684 sayili Sigortacilik Kanununda degisiklik yapilarak teminati bulunmayan veya teminat bulunmasinda güglük gekilen riskler igin teminat saglamasi, bu riskler igin sigorta veya reasürans havuzlari ve benzeri mekanizmalari yürütmesi amaciyla tüzel kisiligi haiz Özel Riskler Yönetim Merkezi kurulmustur. Söz konusu Merkezle ayrica diger özellikli kuruluglarla reasürans destegi isbirligi kurulmasina ve böylece reasürans primlerinin bir bölümünün yurtiginde kalmasina da imkan saglanmistir. Ayni kanunla 4632 sayili Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatirim Sistemi Kanununda degisiklik yapilarak bireysel emeklilik sistemine 18 yas alti kisilerin de katilabilmeleri mümkün hale getirilmistir.

BDDK Gözetimindeki Banka Digi Finansal Kuruluslar

Haziran 2021 itibariyla BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka disi finansal kurulus sayisi 111'dir. Bu kuruluslarin aktif toplami 179,6 milyar TL olarak gerçeklesmistir.

TABLO I: 32- Banka Disi Finansal Kuruluslarin Temel Göstergeleri

Kaynak: BDDK

(1) Yil igindeki birikimli degerleri göstermektedir.

2020 yilinin son geyreginden itibaren uygulanan finansal sikilasma bankalarin kredi verme istahini azaltmis, banka digi finans kuruluslarina olan kredi talebini artirmistir. Banka disi finansal kuruluslarin aktifleri, Haziran 2021'de bir önceki yilin ayni dönemine göre finansal kiralama, faktoring, finansman girketlerinde sirasiyla yüzde 25,4, yüzde 42,8 ve yüzde 69,3 artarken varlik yönetim sirketlerinde yüzde 2,3 azalmistir. Haziran 2021 itibariyla yilbasindan bu yana birikimli aktif kârliligi söz konusu sirketler için sirasiyla yüzde 1,4, yüzde 1,9, yüzde 1,8 ve yüzde 5,2 olarak gerçeklesmistir.

Katilim Finans

Haziran 2021 itibariyla Türk bankacilik sektöründe üçü kamu, üçü özel sermayeli olmak üzere alti katilim bankasi faaliyet göstermektedir. Bu katilim bankalarinin toplamda 1.280 subesi bulunurken yaklasik 17 bin personeli bulunmaktadir. Katilim bankalarinin aktif büyüklügü Haziran 2021 itibariyla bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 38,4 oraninda artarak 504,3 milyar TL'ye ulagmistir. Katilim bankaciligi aktiflerinin toplam bankacilik sektörü içerisindeki payi, bu dönemde yüzde 6,8'den yüzde 7,5'e yükselmistir.

Katilim bankaciliäi aktiflerinin en büyük kismini olusturan krediler, Haziran 2021 itibariyla bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 29,7 oraninda artarak 191,9 milyar TL'den 248,9 milyar TLye yukselmistir.

Haziran 2021 itibariyla 118,1 milyar TL'si TP, 255,3 milyar TL'si YP olmak üzere katilim fonlari toplam tutari 373,4 milyar TL'ye ulagmistir. Bu dönemde katilim fonlari toplami bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 37,7 oraninda büyümüstür. Söz konusu katilim fonlarinin krediye dönüsüm orani, Haziran 2021 itibariyla yüzde 66,6 olarak gerçeklesmistir.

Banka kârliligi açisindan degerlendirildiginde katilim bankalarinin dönem net kâri 2020 yli Haziran ayinda 1,65 milyar TL tutarinda iken, Haziran 2021 itibariyla bu tutar 1,99 milyar TL olarak gergeklegmistir. Bu dönemde katilim bankalarnin yllbagindan itibaren birikimli özkaynak kârlilig yüzde 7,04'ten yüzde 6,74'e, aktif kfrhlig ise yüzde 0,50'den yüzde 0,42'ye gerilemistir.

TABLO I: 33- Katrlim Finans Sektör Kuruluglarina Ait Bazi Temel Göstergeler

(1) Yil igindeki birikimli degerler kullanilmistir.

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligi, BDDK, TSB

(2) Farkli cinsten ihraç edilen kira sertifikalar dönem sonu kurlari ile TL cinsine çevrilmistir.

Hazine tarafindan 2012 yilindan bu yana yurt iginde ve yurt disinda katilim finans sektörü için önemli bir yere sahip olan kira sertifikasi ihraci yapilmaktadir. 2021 yilinin ilk alt ayinda yurt içinde çesitli vade ve kira oranlarinda TL cinsi toplam 3,8 milyar TL tutarinda bir ihraç gerçeklestirilmistir. Ayni dönemde yurt iginde 11 milyar TL kargiliginda Avro cinsi kira sertifikasi ihraç edilmistir. Ayrica, 2017 yilindan itibaren altina dayali kira sertifikasi ihraci yapilmaktadir. Altina dayali kira sertifikasi ihraçlari kapsaminda 31,1 milyar TL karsiliginda ihraç gerçeklestirilmistir.

Katilim finans sektörü igerisinde gelismekte olan katilim sigortaciliginda Haziran 2021 itibariyla pencere usulüyle faaliyet gösterenler de dähil olmak üzere besi hayat, yedisi hayat disi islem yapan sigorta sirketi faaliyet göstermektedir. Katilim sigortaciliginda olusturulan ve uygulanmaya baglanan Türkiye Modelinin ülkemizin katilim finans merkezi olmasi yolunda önemli bir avantaj saglayacagi öngörülmektedir.

07/03/2021 tarih ve 31416 sayili Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge giren 7292 sayili Kanun'da yer alan hükümler uyarinca tasarruf finansman girketieri, 6361 sayili Finansal Kiralama, Faktoring, Finansman ve Tasarruf Finansman Sirketleri Kanunu kapsaminda BDDK'nin düzenleme ve denetim yetkisi altina alinmistir. Bu çerçevede tasarruf finansman sirketlerinin 7 Nisan 2021 tarihine kadar intibak süreci igin BDDK'ya basvurmalari istenmistir. BDDK'ya basvuru yapan sirketlerden 21'inin intibak plani uygun görülmeyerek tasfiyelerine karar verilmistir. Diger taraftan, intibak basvurusunda bulunan ve faaliyetlerine devam eden alti girketin ise halihazirda mali tablolarinin ve bilgi islem sistemlerinin ulusal ve uluslararasi standartlara uyumunun görülebilmesi amaciyla sirketler nezdinde bagimsiz denetim süreçleri baglatilmistir.

3. KAMU MALIYESINDE GELISMELER VE HEDEFLER

3.1. GENEL DEVLET

a) Mevcut Durum

2020 yili, pandeminin ekonomik ve sosyal hayat üzerindeki olumsuz etkilerinin sinirlandirilmasina yönelik olarak maliye politikasi araçlarinin etkin biçimde kullanildigi bir yil olmustur. Hanehalkina dogrudan kaynak transferlerinin yani sira istihdam ve reel sektörü desteklemeye yönelik programlar yürütülmüstür. Ayrica, ekonomik aktivite yakindan takip edilmis, vergi ve sosyal güvenlik primlerinde erteleme yapilmis, kredi imkânlarina erisimde kolayliklar saglanmis ve enflasyonla mücadele kapsaminda vergi uyarlamalari yapilmistir.

Genel deviet gelirleri, GSYH ya oranla 2020 yilinda 2019 yilina gore 0,7 puan azalarak yüzde 32,4 olmustur. Vergi gelirlerinde ise bir önceki yila göre 0,9 puanlik artis gerçeklegmistir. Vergi hasilat artisinda, özellikle dolayli vergilerin 1,3 puan artis göstermesi etkili olmustur. Bununla birlikte, sosyal güvenlik ve issizlik sigortasi fonu prim gelirleri ile diger genel deviet gelirlerinde 1,5 puanlik dusus gerçeklesmistir.

Genel devlet harcamalari 2020 yilinda GSYH ya oranla 2019 yilina gore 0,2 puan artarak yuzde 36,4 olmustur. Bu donemde cari giderlerde 0,3 puan, yatirim harcamalari ve sermaye transferlerinde ise 0,1'er puanlik azalis olmustur. Merkezi yönetim bütçesinden yapilan cari transferler 0,2 puan, diger genel devlet unsurlarindan yapilan transferler ise 0,5 puan artmistir.

Genel devlet gelir ve harcamalarindaki bu geligmelere paralel olarak, 2020 yilinda genel devlet açigi GSYH'ya oranla bir önceki yila göre 0,9 puan artis göstermis ve yüzde 3,9 olmustur.

2020 yili Mart ayi sonrasinda ülkemizde de hissedilmeye baglayan pandeminin etkileri 2021 yilinda da devam etmektedir. 2021 yili maliye politikasi ihtiyatli bir biçimde kurgulanmis bunun da genel devlet dengelerine yansimasi gelir ve gider kalemlerinde azalis seklinde olmustur. Bununla birlikte, nominal milli gelir büyümesinin program öngörülerinin üzerinde gerçeklesmesi de bu gelismede etkili olmustur.

2021 yilinda genel devlet gelirlerinin bir önceki ylla göre GSYH'ya oranla 1,8 puan azalarak yüzde 30,7 olacagi öngörülmektedir. Genel devlet gelirlerindeki bu daralmanin 0,6 puanlik kisminin vergi gelirlerinden, kalan kisminin ise faktör gelirleri ve sosyal fonlardan olusmasi beklenmektedir. Gelir kalemlerinde program öngörülerinin üzerinde bir nominal gerçeklegme olmasina ragmen GSYH nominal büyümesinin yüksekligi oransal düsuste etkili olmaktadir. Ayrica, 2021 yilinda enflasyon artisini sinirlama ve talep kosullarinin iyilestirilmesi amacina yönelik olarak vergi uyarlamalari yapilmistir. Vergi uyarlamalari sebebiyle vazgegilen gelir büyüklügünün GSYH'ya oran olarak yüzde 1,5'in üzerinde olduju hesaplanmaktadir.

GSYH'ya oranla genel devlet harcamalarinin 2021 yilinda bir önceki yila kiyasla 2,1 puan azalacagi ve yüzde 34,3 olacagi tahmin edilmektedir. Bu dönemde cari giderler ile cari transferlerin 1,2'ger puan azalacagi, sermaye transferlerinin ise 0,3 puan artacagi öngörülmektedir.

Bu kapsamda, GSYH'ya oranla 2020 yilinda yüzde 3,9 olan genel devlet agiginin 2021 yilinda yüzde 3,6 ya gerileyecegi öngörülmektedir.

2020 yilinda GSYH'ya oran olarak yüzde 1,1 olan genel devlet faiz disi borçlanma gereginin 2021 yilinda yüzde 0,7'ye, ayni dönemde yüzde 3,2 olan program tanimli genel devlet açiginin ise yüzde 2,1'e gerilemesi beklenmektedir.

Genel devlet kapsamina KIT'lerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2020 yilinda GSYH'ya oranla yüzde 3,9 agik verilmistir. Söz konusu agigin 2021 yilinda ayni seviyede olmasi öngörülmektedir. Ayni dönemde yüzde 3,2 olan program tanimli kamu kesimi agiginin ise yüzde 2,4'e gerilemesi beklenmektedir.

2020 yilinda GSYH ya oranla yüzde 39,7 olarak gerçeklesen AB tanimli genel yönetim borg stokunun 2021 yilinda yüzde 36,6 ya düsmesi beklenmektedir.

Ekonomik ve sosyal hayat üzerindeki olumsuzluklari devam eden salginin da etkisiyle, 2021 yilinda, ekonomik dalgalanmalarin genel devlet açigini genisletici etkisinin, bir önceki ylla göre, az bir düsügle devam ettigi görülmektedir. Bir defalik tedbirlerin ve ekonomik dalgalanmalarin etkisi arindirildiginda, yapisal genel devlet açiginin potansiyel GSYH'ya oraninin, 2021 yilinda, bir önceki yila göre, 0,7 puan artigla yüzde 3,6 seviyesinde olacagi, yapisal faiz disi dengenin ise 0,5 puan kotüleserek yüzde 0,8 oraninda açik verecegi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 34- Genel Devlet Yapisal Denge Analizi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlig

2020 yilinda 888 milyar TL olan kamu kesimi sosyal harcamalarinin yüzde 19,3 artisla 2021 yilinda 1.060 milyar TL seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir. 2022 yilinda bir önceki yila göre kamu kesimi sosyal harcamalarinin yüzde 14,8 oraninda artinilmasi hedeflenmektedir. Söz konusu gelismede, temelde 2020 yilinda salgin dolayisiyla hizla yükselen sosyal koruma harcamalarinin eski seyrine dönmesi etkili olmustur.

TABLO I: 35- Sosyal Harcamalarin Gelisimi

(1) Gerçeklesme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(2) Program

b) Hedefler

2022 yilinda genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oraninin bir önceki ylla göre 0,8 puan azalarak yüzde 29,8 olmasi beklenmektedir. 2022 yilinda vergi artiginin 0,1 puan olacagi bununla birlikte, vergi disi normal gelirlerde 0,1 puan ve faktör gelirlerinde 0,8 puan azalis olacagi tahmin edilmektedir.

Genel deviet harcamalarinin 2022 yilinda bir önceki ylla kiyasla GSYH'ya oranla 1 puan azalarak yüzde 33,3 olmasi beklenmektedir. Bu dönemde yatirim harcamalarinin 0,1 puan, cari harcamalarin 0,7 puan ve transfer harcamalarinin 0,1 puan azalacagi öngörülmektedir.

Bu gelismeler dogrultusunda, GSYH'ya oranla genel devlet açiginin 2022 yilinda 0,1 puanlik bir düsüsle yüzde 3,5'e gerileyecegi öngörülmektedir. Genel devlet faiz disi açiginin 0,5 puanlik bir iyilesmeyle yüzde 0,3 e gerilemesi; program tanimli genel deviet agiginin ise yüzde 1,2 olmasi beklenmektedir.

2022 yilinda kamu kesimi borglanma gereginin GSYH'ya oranla bir önceki yila göre 0,2 puan azalarak yüzde 3,7 seviyesinde gerçeklegecegi; program tanimli kamu kesimi açiginin ise 1 puanlik bir iyilesmeyle yüzde 1,4'e gerileyecegi öngörülmektedir.

AB tanimli genel yönetim borç stokunun GSYH'ya oraninin 2022 yilinda yüzde 35,8 seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir.

TABLO I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamalari (1)

TABLO I: 37- Kamu Kesimi Borçlanma Geregi (KKBG)

KiT

Fonlar

TABLO I: 38- 2020 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 39- 2021 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 40- 2022 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi

a) Mevcut Durum

2021 yilinda pandemi tedbirlerinin kademeli olarak kaldirilmasi neticesinde ekonomik faaliyetlerde ortaya çikan toparlanma gelir performansini olumlu etkilemistir. Buna ilave olarak, bazi kamu alacaklarina saglanan ödeme kolayliklari, bir taraftan bütçe gelirlerini artirirken, diger taraftan ilave gelir elde eden sosyal güvenlik sisteminin finansman ihtiyacini azaltmistir. Harcamalarda temelde personel giderleri, esnaf destekleri, asi alimlari ve diger ihtiyaçlara bagli olarak artis yasanmistir.

2021 yili Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla bütçe harcamalari için 1.346,1 milyar TL ödenek verilmis, bütçe gelirlerinin 1.101,1 milyar TL ve bütçe açiginin 245 milyar TL olacagi Öngörülmüstür. Bununla birlikte, yil sonunda harcamalarin baslangig ödeneginin 160,1 milyar TL, gelirlerin ise bütçe tahmininin 175,1 milyar TL üzerine gikarak sirasiyla 1.506,3 milyar TL ve 1.276,3 milyar TL olarak gerçeklegecegi tahmin edilmektedir. Bu çerçevede, 2021 yilinda bütçe agiginin 230 milyar TL, faiz disi açigin ise 50,5 milyar TL olmas beklenmektedir.

2021 yili bütçesinde GSYH'ya oranla yüzde 4,3 olmasi öngörülen bütçe agiginin yil sonunda yüzde 3,5 olarak gerçeklesecegi, yüzde 2,2 olarak öngörülen program tanimli açigin ise yüzde 1,9 düzeyine gerileyecegi öngörülmektedir.

2021 yilinda, merkezi yönetim bütçesi faiz disi harcamalarinin bütçe ödeneginin 160,1 milyar TL üzerine gikarak 1.326,7 milyar TL olacagi ve GSYH'ya oraninin yüzde 20 düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

2021 yilinda personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluslarina devlet primi giderleri ile personele iliskin yedek ödenegin toplamindan olusan personel harcamalarinin, baglangiç ödenegini 24 milyar TL asarak 409 milyar TL olmasi beklenmektedir. Genel maas artis orani, toplu sözlegmede tespit edildigi üzere, Ocak ve Temmuz aylarinda yüzde 3 olarak uygulanmis, Ocak ayinda yüzde 4,33 ve Temmuz ayinda yüzde 5,45 oraninda enflasyon farki verilmistir. Bununla birlikte, kurumlarin ilave istihdam ihtiyaglarinin kargilanmasi personel giderlerinde yasanan artista etkili olmustur.

2021 yili bütçesinde 89,1 milyar TL olarak öngörülen mal ve hizmet alim giderlerinin, 41,6 milyar TL artis göstererek 130,6 milyar TL olarak gergeklesmesi beklenmektedir. Bu gelismede, asi alimlari ile kurumlarin ilave ihtiyaçlarinin kargilanmasi etkili olmustur.

2021 yili bütçesinde 536 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yil sonunda bu tutarin 51,1 milyar TL üzerine gikarak 587,1 milyar TL olmasi beklenmektedir. Vergi gelirlerinde yasanan güçlü performansa bagli olarak mahalli idareler ve fonlara ayrilan paylarda yasanan artis, cari transferlerde geçen yila göre ortaya çikan yükselisin temel belirleyicisi olmustur. Bunun yani sira, Covid-19 pandemisinin ekonomik ve sosyal etkileriyle mücadele kapsaminda verilen esnaf destekleri, kamu bankalari kaynakli görevlendirme giderlerinde ortaya çikan artis ve yasanan dogal afetler nedeniyle AFAD'a yapilan odemeler cari transferlerde ortaya gikan yükselisin diger belirleyicileri olmustur.

Sermaye giderlerinin yil sonunda baglangiç ödeneginin 21,3 milyar TL üzerine gikarak 125,1 milyar TL olmasi beklenmektedir. Bu gelismede, basta ulastirma ve sulama altyapisinin güglendirilmesine yonelik yatirimlar olmak üzere ilave taleplerin kargilanmasi etkili olmustur.

2021 yilinda sermaye transferlerinin, baslangiç ödeneginin 9,7 milyar TL üzerinde 18,5 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu gelismede; TÜBITAK projeleri ve AFAD için ilave ödenek öngorülmesi temel belirleyici olmustur.

Borç verme kaleminin 2021 yili bütçesinde belirlenen tutarin 18,5 milyar TL üzerinde 56,5 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. Söz konusu artista, demiryolu ulastirmasi ile petrol tasima alaninda hizmet gösteren kamu sermayeli sirketlere yapilan sermaye katkilari etkili olmustur.

Faiz giderlerinin 179,5 milyar TL ile 2021 yili bütçesinde öngörülen tutarla ayni seviyede gerçeklesmesi beklenmektedir.

Merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 2021 yilinda bütçe hedefinin 175,1 milyar TL üzerinde ve GSYH ya oran olarak da yuzde 19,2 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Normallegme sürecine geçisle birlikte ekonomik aktivitelerde yasanan toparlanmanin önümüzdeki dönemde daha da güglenecegi ve bütçe gelirlerinin kademeli olarak iyilegecegi tahmin edilmektedir.

Vergi gelirlerindeki artisin temel olarak kurumlar vergisi, dahilde alinan KDV ve ithalde alinan KDV'den; vergi disi gelirlerdeki artisin ise faizler, paylar ve cezalardan elde edilen tahsilattan kaynaklanacagi öngörülmektedir. Covid-19 pandemisinin etkilerinin hafiflemesi ve normallesme sürecinin baslamasina bagli olarak bazi vergi kalemlerinde yaganan performans artislarinin vergi gelirlerinin bütçe öngörüsünün üzerinde gerçeklesme beklentisini güglendiren önemli bir etmen olarak görülmektedir.

Baslangiç bütçesine göre; genel bütçe vergi gelirlerinin 135,2 milyar TL artisla 1.057,9 milyar TL, vergi disi gelirlerin ise 40,0 milyar TL artisla 218,4 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. GSYH'ya oran olarak vergi gelirlerinin yüzde 15,9, vergi disi gelirlerin ise yüzde 3,3 olacagi tahmin edilmektedir.

Ekonomik aktivitedeki toparlanmaya bagli olarak gelir vergisi ve kurumlar vergisi tahsilatinda artis yagandigi görülmektedir. Gelir vergisi tahsilatinin 2021 yili bütçe hedefinin 5,2 milyar TL üzerine çikarak 200,5 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,0 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Söz konusu artista, Covid-19 pandemisinin ekonomi üzerindeki olumsuz etkisini hafifletmeye yönelik alinan tedbirler ile faiz ve ücretlerde yasanan geligmeler belirleyici olmustur.

2021 yili kurumlar vergisi tahsilatinin bütçe tahmininin 46,0 milyar TL üzerine gikarak 151,2 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oraninin yüzde 2,3 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu artista, temel olarak kurumlar vergisi oraninin yüzde 20 den yüzde 25' e gikarilmasi etkili olmustur.

Dâhilde alinan KDV tahsilatinin 2021 yili bütçe tahmininin 36,9 milyar TL üzerine gikarak 108,5 milyar TL seviyesinde, GSYH'ya oranla yüzde 1,6 düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Is yeri kiralama ve bazi hizmetlerde KDV oranlarinin düsürülmesinin tahsilat üzerindeki olumsuz etkisine ragmen, ig talepteki güçlü seyir, makroekonomik göstergelerde yasanan gelismeler ile mali disiplinin sürdürülmesine yönelik olarak alinan tedbir ve yapilandirma düzenlemeleri söz konusu artista belirleyici olmustur.

Kamu maliyesinde enflasyonla mücadele kapsaminda uygulanan tedbirler ÖTV tahsilatini önemli ölçüde düsürmüstür. Bu cerçevede, 2021 yilinda petrol ve dogal gaz ürünlerinden elde edilen ÖTV tahsilatinin, bütçe tahmininin 44,5 milyar TL altinda kalarak 31,2 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 0,5 olarak gerçeklesecegi öngörülmektedir. 2018 yilinda yürürlüge girerek halen uygulanmaya devam edilen ve ham petrol fiyatlari ile kurdaki artislarin akaryakit pompa satis fiyatina yansimasini sinirlandirmak amaciyla artis miktarinin OTV indirimi yoluyla telafi edildigi bir sisteme dayanan esel mobil uygulamasi, petrol ve dogal gaz ürünlerinden alinan ÖTV tahsilatini oldukça azaltmistir.

Motorlu tasitlardan elde edilen ÖTV tahsilatinin, bütçe tahmininin 23,8 milyar TL üzerinde 63,4 milyar TL olarak gerçeklegecegi tahmin edilmektedir. Söz konusu gelismede, pandemide bireysel otomobil talebinde yasanan artis ile fiyatlara bagli olarak araç bagina alinan OTV tutarlarinin artmasi etkili olmustur.

2021 yilinda tütün mamullerinden elde edilen ÖTV tahsilatinin, bütçe tahmininin 1,1 milyar TL altinda 64,4 milyar TL olacagi, alkollü ickilerden elde edilen ÖTV tahsilatinin ise bütçe tahmininin 2,9 milyar TL üzerinde 20,8 milyar TL olarak gerçeklesecegi

öngörülmektedir. Enflasyonla mücadelenin ve fiyat istikrarinin desteklenmesi amaciyla; sigaralarda nispi vergi orani 2021 yilinin baginda yüzde 67'den 63'e düsürülmüs, tütün mamullerine yönelik OTV tutarlarinda yil boyunca, alkol ürünlerine uygulanan OTV tutarlarinda ise Temmuz ayinda YI-ÜFE güncellemesi yapilmamistir.

2021 yilinda, ithalde alinan KDV tahsilatinin bütçe tahmininin 43,1 milyar TL üzerine Sikarak 238 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,6 seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Bu artista, 2020 yilinda Covid-19 pandemisi nedeniyle ithalde alinan KDV gelirlerinde yasanan dusuk performansin ardindan 2021 yilinda ithalattaki güçlu toparlanmayla birlikte kur ve emtia fiyatlarinin yukari yönlü seyrine bagli olarak vergi gelirlerinde yaçanan artis belirleyici olmustur.

Ekonomik aktiviteyi yansitan önemli göstergelerden olan harçlardan elde edilen gelirlerin, bütçe tahmininin 1,8 milyar TL üzerinde 36,1 milyar TL, damga vergisi gelirlerinin ise bütçe tahmininin 4,2 milyar TL üzerinde 28 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2021 yilinda MTV, BSMV, sans oyunlari vergisi, ozel iletisim vergisi, veraset ve intikal vergisi kalemlerinde de bütçe tahminlerine göre artislar beklenmektedir. 2020 yilinda tahsil edilmeye baslanan dijital hizmet vergisi, küresel bir sorun alani olarak nitelendirilebilecek olan dijital ekonominin vergilendirilmesi konusunda önemli bir vergi politikasi araci olarak uygulanmaktadir.

2021 yilinda merkezi yönetim bütçesi vergi disi gelirlerinin, bütçe hedefinin 40,0 milyar TL üzerine Çikarak 218,4 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

Kamu alacaklarinin yapilandirilmasina iliskin tek seferlik duzenlemeler kapsaminda 2016 yilinda yürürlüge giren 6736 sayili Kanunun uygulanmasindan; 945 milyon TL'si 2021 yilinin ilk dokuz ayinda olmak üzere toplamda 43,9 milyar TL gelir elde edilmistir. 2017 yilinda yürürlüge giren 7020 sayili Kanun kapsaminda 2017-2020 yillarinda toplam 5,6 milyar TL ve 2021 yili ilk dokuz ayinda 169 milyon TL tahsilat yapilmistir. 2018 yilinda yürürlüge giren 7143 sayili yapilandirma Kanunu kapsaminda ise 1,3 milyar TL'si 2021 yilinin ilk dokuz ayinda olmak üzere toplamda 27,4 milyar TL tahsilat elde edilmistir. Ayrica, 2020 yilinda yürürlüge giren 7256 sayili Kanun kapsaminda, 2021 ylli ilk dokuz aylik dönemde 21,2 milyar TL ve 2021 yilinda uygulamaya konulan 7326 sayili Kanun kapsaminda ise 22,7 milyar TL gelir elde edilmistir. Yapilan bes düzenleme kapsaminda, 2021 yili Ocak-Eylül döneminde toplamda 46,4 milyar TL yapilandirma tahsilati elde edilmistir.

2021 yili Ocak-Eylül döneminde, iç borçlanma agirlikli olarak sabit getirili enstrumanlarla yapilmistir.

2021 yili Eylül ayr itibariyla iç piyasalarda 6,6 milyar TL tutarinda TL cinsi kira sertifikasi ihraci gerçeklestirilmistir. 2021 ylinin ilk dokuz aylik bölümünde, Ocak ayinda 3,5 milyar dolar tahvil, Haziran ayinda 2,5 milyar dolar kira sertifikasi, Temmuz ayinda 1,5 milyar avro tahvil ve Eylül ayinda 2,25 milyar dolar tahvil olmak üzere toplam 10 milyar dolar karsiligi dis finansman saglanmistir.

2021 yilinda bütçe gerçeklegmeleri ve tahminlerinde kaydedilen iyilesmenin bir yansimasi olarak yilin geri kalaninda finansman ihtiyacinin azalmasi nedeniyle 2021 yili iç borç çevirme orani Eylül ayi sonu itibariyla toplam yüzde 94,9 düzeyinde gerçeklegmistir. Bununla birlikte 2021 yili Hazine Finansman Programi duyurusunda 120,5 olarak yer alan söz konusu oranin yil sonunda tahminlerin oldukça altinda gerçeklegerek yüzde 90'lar seviyesine dogru inmesi beklenmektedir. Böylelikle orta vadede Hazine'nin aylik ve yillik borç servisi tutarlarinin önemli ölçüde gerilemesi ile merkezi yönetim borç stoku üzerindeki enflasyon, kur ve faiz risklerinin olumsuz etkilerinin azaltilmasi saglanmistir.

2021 ylli Ocak-Eylül döneminde, nakit bazli 318,2 milyar TL ig borglanma gerçeklestirilmistir. Iç borçlanmanin yüzde 28,1i sabit kuponlu, yüzde 15,4'ü TÜFE'ye endeksli, yüzde 3,3'ü kuponsuz, yüzde 18,7'si degisken faizli tahvil ve yüzde 2'si kira sertifikasi ihraçlariyla gerçeklestirilmistir. Ayrica, yüzde 8,2'si avro ve yüzde 6,6's ABD dolari olmak üzere iç finansmanin yüzde 14,8'i yabanci para cinsi senet ihraglariyla saglanmistir. Ihracina ilk olarak 2017 yilinda baslanan altin cinsi Devlet tahvili ve kira sertifikasi ihraçlarina 2021 yilinda da devam edilmis olup iç borçlanmanin yüzde 17,8i söz konusu senetlerle gerçeklestirilmistir. 2020 yili sonunda 34 ay olan nakit borglanmanin ortalama vadesi, 2021 yili Eylül ayi sonunda 54 ay olmustur. Ayni dönemde, TL cinsi sabit faizli ig borglanmanin ortalama maliyeti yüzde 10,46'dan yüzde 16,97 düzeyine gikmistir.

TABLO I: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borç Stokundaki Gelismeler

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligi

(1) Eylül ayi sonu itibariyladir.

b) Hedefler

2022 yilinda merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 1.472,6 milyar TL olmasi hedeflenmis, bütçe harcamalari ise 1.751 milyar TL olarak programlanmistir. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklügü sonucunda bütçe agiginin 278,4 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,5 olacagi öngörülmektedir. Bu büyüklükler, 2022-2024 dönemini kapsayan OVP'de maliye politikasinda öngörülen sikllagtirmanin ve kaynak kullaniminda etkinliginin saglanmasi ile kamu gelirlerinin kalitesinin artirilmasi olarak ifade edilen kamu maliyesi stratejisiyle uyumlu olarak belirlenmistir.

2022 yilinda toplam personel giderleri, genel maas ve ücret artis oraninin toplu sözlesmede tespit edildigi üzere Ocak ayinda yüzde 5, Temmuz ayinda ise yüzde 7 olarak uygulanacagi dikkate alinarak belirlenmistir. Bu çerçevede, personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluslarina devlet primi giderleri ile personele iliskin yedek ödenegin toplamindan olusan toplam personel harcamalarinin 499,9 milyar TL, GSYH ya oraninin ise yüzde 6,3 olacagi öngörülmüstür.

2022 yilinda mal ve hizmet alim giderleri için 128,1 milyar TL ödenek öngörülmüstür. Söz konusu tutar GSYH'ya oranla bir önceki yil gerçeklesme tahminine göre 0,3 puan düsük bir harcama düzeyine tekabül etmektedir. Bu düsüste OVP hedefleriyle uyumlu olarak kurumlarin cari harcamalarina yönelik tasarruf politikasi uygulanacak olmasi etkili olmustur.

2022 yllinda cari transferlerin 657,3 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak yuzde 8,3 olmasi öngörülmektedir. Sermaye giderlerinin ise 132,3 milyar TL ile GSYH içindeki payinin yüzde 1,7 seviyesinde olmasi programlanmistir.

Sermaye transferlerinin GSYH'ya oraninin, 2022 yilinda yüzde 0,1 olacagi öngörülmektedir. Bu kapsamda; KOYDES için 1,8 milyar TL, SUKAP igin 1 milyar TL, SOGEP için 166 milyon TL, kalkinma ajanslari igin 374 milyon TL ödenek öngörülmüstür. Ayrica, TÜBITAK Ar-Ge projeleri için 2,4 milyar TL kaynak ayrilmistir.

2022 yilinda borç verme kaleminin 61,6 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak yüzde 0,8 olacagi öngörülmektedir. Odenegin 41,7 milyar TL'sini KITlere yapilacak sermaye transferleri, 9,3 milyar TL'sini ögrenim ve harç kredileri, 0,9 milyar TL'sini KKTC'ye krediler olusturmaktadir. Kredi Garanti Fonuna ise 6,2 milyar TL kaynak tahsis edilmistir.

2022 yili faiz giderlerinin GSYH'ya oranla yüzde 3,1 düzeyinde olmasi beklenmektedir.

2022 yilinda merkezi yönetim bütçesi toplam gelirlerinin GSYH ya oraninin, 2021 yill gerçeklegme tahmininin 0,5 puan altinda ve yüzde 18,7 seviyesinde gergeklegecegi tahmin edilmektedir. Bu kapsamda, vergi disi gelirler 0,6 puan düserken, vergi gelirlerinin 0,1 puan artmasi beklenmektedir. 2020 yilinin ilk geyreginden itibaren ülkemiz ekonomik ve sosyal hayatini olumsuz sekilde etkileyen pandeminin 2021 yilinin ikinci yarisindan itibaren etkilerinin hafiflemeye bagladigi ve söz konusu gelismelerin bütçe gelir performansina da yansidigi görülmektedir. 2022 yilinda Covid-19 pandemisinin olumsuz etkilerinin daha belirgin bir biçimde ortadan kalkmasi beklenmekte olup bu gelismelerin vergi tahsilatini olumlu etkileyecegi tahmin edilmektedir.

2022 yilina yönelik maliye politikasi amaç ve hedefleri kapsaminda bütçe gelirleri yönünden gerçekçi ve orta vadeli projeksiyonlarla uyumlu bir tahmin seti olusturulmus olup pandemi sürecinden gikista ekonomide yaganan olumlu gelismeler hedefin de üstünde bir gelir performansinin yakalanabilecegi yönünde ayrica olumlu sinyaller barindirmaktadir.

2022 yilinda gelir ve kurumlar vergisinden olusan gelir vergileri tahsilati toplaminin GSYH'ya oranla 2021 yili gerçeklesme tahminine göre 0,2 puan artmasi ve yüzde 5,5 olmasi beklenmektedir. Bu gelismede, 2021 yilinda yüzde 25 olarak uygulanan kurumlar vergisi oraninin 2022 yilinda yüzde 23'e düsecek olmasina ragmen, vergi indirimlerine bagli olusan baz etkisi ile ücret, faiz ve diger gelir vergisi kaynaklarinda beklenen gelismelerin etkili olacagi tahmin edilmektedir.

• Covid-19 pandemisiyle mücadele kapsaminda KDV oranlarinda yapilan bazi geçici indirimlerin sonlandirilmasi ile pandemi sonrasi normallesme sürecinde iç talepte ve makroekonomik göstergelerde beklenen olumlu gelismelerin KDV tahsilatini artirmasi beklenmektedir. Bununla birlikte, 2021 yilinda yapilandirma uygulamalarindan saglanan yüksek miktardaki gelirin olusturdugu baz etkisi sonucunda, 2022 yilinda dâhilde alinan KDV tahsilatinin GSYH'ya oraninin 2021 yili seviyesinin 0,1 puan altinda kalmasi beklenmektedir.
• 2022 yilinda, ÖTV tahsilatinin GSYH'ya Oraninin, bir önceki yil gerçeklesme tahmininin 0,2 puan altinda kalarak yüzde 2,8 olarak gerçeklegecegi tahmin edilmektedir. Böylece, 2021 yilinda yüzde 20 seviyesinin altina inmesi beklenen OTV gelirlerinin toplam vergi gelirleri içindeki payinin 2022 yilinda yüzde 17,4 olmasi beklenmektedir. Soz konusu azalista 2022 yilinda da uygulanmaya devam edilecegi öngörülen bazi akaryakit ürünlerine yönelik egel mobil sistemi kaynakli gelir kaybinin temel belirleyici olmasi beklenmektedir.
• 2022 yilinda, bütçe kapsaminda diger bir önemli gelir kaynagi olan ithalde alinan KDV tahsilatinin GSYH'ya oraninin ise 2021 yil sonu gerçeklesme beklentisine göre 0,1 puan artarak yüzde 3,7 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir.
• 2022 yilinda sans oyunlari vergisi tahsilatinin GSYH'ya oran olarak yüzde 0,1 seviyesinde ve 6,9 milyar TL tutarinda olmasi beklenmektedir. 2020 yilinda uygulamaya giren dijital hizmet vergisi tahsilatinin ise 2,7 milyar TL seviyesine ulasmasi beklenmektedir. Sektörde yaganan yapisal degisim ve gelismelere bagli olarak GSYH'ya orani sürekli olarak azalan, ancak 2018 yili itibariyla tek oranli vergilemeye geçilmesi sonrasi istikrarli bir seyir izlemeye baslayan özel iletisim vergisi tahsilatinin ise 6,8 milyar TL seviyesinde gerçeklesecegi öngörülmektedir.
• 2022 yilinda merkezi yonetim bütçesi vergi disi gelirlerinin, GSYH ya oran olarak, 2021 yili gerçeklegme tahmini olan yüzde 3,3'ten yüzde 2,7 seviyesine gerileyecegi tahmin edilmektedir. Bu azalista temel olarak devietin temettü gelirleri ile faiz ve ceza gelirlerinde öngörülen gelismelerin etkili olmasi beklenmektedir.

Bütçe gelirleri içerisinde vergi gelirlerinin, vergi gelirleri içerisinde de dogrudan vergi gelirlerinin payinin artiyor olmasi, 2022 yilinda kamu gelirlerinin saglikl ve sürekli kaynaklardan elde edilmesine yönelik politikalarla uyumlu bir gelir bütçesi öngörüldügünü göstermektedir.

TABLO I: 42- Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri

3.1.2. Mahalli Idareler

a) Mevcut Durum

Manalli idareler dengesi; il ozel idareleri, belediyeler, buyuksenir belediyelerine bagli idareler, belediyelerin olusturdugu birlikler ve lller Bankasi hesaplarini kapsamaktadir.

2020 yilinda, Covid-19 pandemisinin etkisiyle ulagim basta olmak üzere kentsel hizmetlerden elde edilen bazi gelirlerde ortaya çikan azalmaya ragmen, genel bütçe vergi gelirlerinden alinan paylardaki artis sonucu, mahalli idare gelirleri reel olarak ayni düzeyde kalmis ve 141,5 milyar TL olarak gerçeklesmistir. Mahalli idare harcamalari ise 2016-2018 döneminde reel olarak tarihi yüksek seviyeye ulastiktan sonra, yerel seçimler öncesi hizla artan borglanma geregine bagli olarak ortaya çikan yüksek finansman ihtiyaci sebebiyle 2019 yilindan sonra 2020 yilinda da reel olarak gerilemis ve GSYH'nin yüzde 2,73'ü seviyesinde gerçeklesmistir. Yerel seçimler öncesinde tarihi yüksek seviyeye ulasan yatirim harcamalarindaki azalmanin öncülük ettigi söz konusu mali dengelenmede cari harcamalardaki gerileme de etkili olmustur. Boylece, 2019 yilinda GSYH'nin yüzde 0,21i düzeyinde olan mahalli idareler bütçe açigi, 2020 yilinda yüzde 0,07 seviyesinde bütçe fazlasina dönüsmüstür.

2021 yilinda, mahalli idare gelirlerinin, fiyatlandirilabilir hizmetlerde bozulan fiyatmaliyet iliskisine bagli olarak faktör gelirlerindeki reel azalmanin etkisiyle, GSYH'ya oranla yüzde 2,72 seviyesine gerileyecegi, mahalli idare harcamalarinin ise gelirleri ve finansman imkânlarina bagli olarak GSYH'nin yüzde 2,73'ü seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Böylece, 2021 yilinda mahalli idareler dengesinin sinirli düzeyde GSYH'nin yüzde 0,01'i seviyesinde agik verecegi beklenmektedir.

TABLO I: 43-Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli idarelere Ayrilan Paylar

(2) Program

(1) Gerçeklesme Tahmini

b) Hedefler

2022 yilinda, mahalli idare gelirlerinin 215,8 milyar TL, harcamalarinin ise 222,3 milyar TL olarak gerçeklesmesi ve mahalli idare dengesinin GSYH'nin yüzde 0,08'i düzeyinde 6,5 milyar TL acik vermesi öngörülmektedir.

TABLO I: 44- Mahalli idareler Gelir ve Harcamalari (1)

(2) Gerçeklegme Tahmini

(1) il özel idareleri, belediyeler, iller Bankasi, belediyelerin olusturdugu birlikler ve büyüksehir belediyelerine bagir idareleri kapsamaktadir.

(3) Program

3.1.3. Döner Sermayeli Isletmeler

a) Mevcut Durum

Döner sermayeli igletmeler tanimi iginde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadir. Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idarelere bagli olarak faaliyet gösteren isletmeler yer almaktadir. ikinci grupta ise bu isletmelerin disinda kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango Idaresi ve Atatürk Orman Çiftligi Müdürlügü bulunmaktadir.

2020 yrlinda 0,5 milyar TL agik veren döner sermayeli isletmelerin 2021 yilinda da 1,5 milyar TL açik vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler

2022 yilinda döner sermayeli isletmelerin agiginin 1 milyar TL'ye düsürülmesi hedeflenmektedir.

TABLO I: 45- Döner Sermayeli isletmeler Finansman Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(1) Gerçeklesme Tahmini

(2) Program

3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluglari

a) Mevcut Durum

Sosyal güvenlik kuruluslari kapsaminda Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve Issizlik Sigortasi Fonu (ISF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayri tablolarda gösterilmektedir.

2021 yilinda bir önceki ylla göre prim gelirlerindeki düsüs nedeniyle SGK nin toplam gelirlerinin GSYH'ya oraninin 0,2 puan azalmasi beklenmektedir. Bununla birlikte, sigorta ödemeleri ve saglik giderlerindeki düsüs sonucunda SGK'nin toplam giderlerinin GSYH ya oran olarak 1,1 puan azalmasi beklenmektedir. Temelde gelir-gider dengesinde yasanan 0,9 puanlik iyilegme nedeniyle sosyal güvenlik kuruluglarina yonelik bütçe transferlerinin GSYH'ya oraninin bir önceki yila göre 1,2 puan azalarak yüzde 3,7 düzeyinde gerçeklesmesi beklenmektedir.

2021 yilinda SGK'ya faturali ödemeler, ek karsiliklar, devlet katkisi, emeklilere yapilan ek ödeme, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler, agik finansmani ile prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primleri dâhil olmak üzere merkezi yönetim bütgesinden 245,8 milyar TL transfer yapilacagi tahmin edilmektedir.

Isçi, esnaf ve ciftçi emekli ayliklari, 2021 yili Ocak ayinda yüzde 8,37; Temmuz ayinda ise yüzde 8,45 oraninda artirilmistir. Memur maaglari ve memur emekli ayliklarinda ise 2021 yili Ocak ayinda yüzde 7,33; Temmuz ayinda yüzde 8,45 oraninda artis saglanmistir.

Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, yilin tamaminda geçerli olmak üzere 2021 yili Ocak ayinda yüzde 21,56 oraninda artigla brut 3.577,5 TL ye yukseltilmistir.

TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(1) Gerçeklesme Tahmini

(2) Program

Diger giderler; fatural ödemeler, yönetim giderleri ve diger giderlerden olusmaktadir.

(3) Diger gelirler, devlet katkisi ve faturali ödemeler gibi bütgeden alinan transferler ile diger gelirlerden olusmaktadir.

(4) Faturali ödemeler, ek karsiliklar, devlet katkisi, emeklilere yapilan ek ödeme, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ve prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primleri dâhil edilmistir.

Prim tesvikleri kapsaminda merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya 2020 yilinda 24,4 milyar TL transfer yapilmis olup 2021 yilinda prim tesviklerinin 29 milyar TL olmasi beklenmektedir.

2020 yilinda SGK ilaç ve tedavi harcamalari, sirasiyla 48,6 milyar TL ve 84,5 milyar TL'ye ulasmistir. 2021 yilinda ise soz konusu harcamalarin sirasiyla 58,1 milyar TL ve 98,7 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2021 yilinda GSYH'ya oran olarak ISF prim gelirlerinin yüzde 0,3; faiz gelirlerinin yüzde 0,2; devlet katkisinin ise yüzde 0,1 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam gelirlerin GSYH'nin yüzde 0,6'sr seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

2021 yili ISF toplam giderlerinin GSYH'ya oran olarak yüzde 0,9 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Bu gelismede ozellikle 2020 yilinda salgin kargisinda istihdami desteklemeye yönelik uygulamaya konulan kisa çalisma ödenegi, nakdi ücret destegi ve normallesme destegi gibi programlarin 2021 yili Haziran ayl sonu itibariyla sonlandirilmasi etkili olmustur. Ayrica, 2021 yili issizlik ödenegi giderlerinin 5 milyar TL düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

2021 yili sonunda toplam Fon varliginin 85,6 milyar TL'ik tutarla GSYH'nin yüzde 1,3'ü seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 47- issizlik Sigortasi Fonu Gelir-Gider Dengesi

(1) Gerçeklesme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(2) Program

(3) igsizlik ödenegi, kisa çalisma ödenegi ve ücret garanti fonu giderleri dâhil edilmistir.

b) Hedefler

Ücretlilerin ve kendi hesabina çalisanlarin emekli ayliklarinin 2022 yill Ocak ve Temmuz aylarinda önceki alti aylik enflasyon tahmini dikkate alinarak artinlmasi öngörülmüstür.

Kamu görevlileriyle yapilan toplu sözlesme hükümlerine göre memur maaslari ve memur emekli ayliklarinin 2022 yilinin Ocak ayinda yüzde 5, Temmuz ayinda yüzde 7 oraninda artinilmasi öngörülmüstür.

2022 yilinda sosyal güvenlik kuruluglarinin toplam gelirlerinin 675,8 milyar TL, toplam giderlerinin 714,7 milyar TL ve gelir-gider açiginin 39 milyar TL olmasi öngörülmüstür. GSYH'ya oran olarak gelirlerin yüzde 8,6; giderlerin yüzde 9,1 ve agigin yüzde 0,5 olmasi hedeflenmistir.

2022 yilinda SGK'ya faturali odemeler, ek kargiliklar, emeklilere yapilan ek ödeme, devlet katkisi, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primi de dähil olmak üzere toplam 280,7 milyar TL tutarinda ve GSYH nin yüzde 3,6'si oraninda bütçe transferi yapilmasi öngörülmektedir.

2022 yilinda GSYH'ya oran olarak igsizlik Sigortasi Fonunun prim gelirinin yüzde 0,4, faiz gelirinin yüzde 0,1 ve devlet katkisinin yüzde 0,1 oraninda gerçeklegmesi hedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin GSYH'nin yüzde 0,6'si oranina ulagmasi beklenmektedir. Böylece, 2022 yilinda toplam Fon varliginin 86,8 milyar TL ile GSYH'nin yüzde 1,1'i seviyesinde gerçeklesmesi hedeflenmektedir.

3.1.5. Fonlar

a) Mevcut Durum

Fon dengesi kapsami, bütçe içi Destekleme ve Fiyat Istikrar Fonu ile bütçe disi Sosyal Yardimlasma ve Dayanismayi Tesvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Özellestirme Fonundan meydana gelmektedir.

2021 yilinda toplam fon gelirlerinin 40,4 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 30,5 milyar TL'ye ulagmasi beklenmektedir. Böylece, fonlarin gelir-gider fazlasinin 9,9 milyar TL olmasi öngörülmektedir.

2021 yilinda özellestirme uygulamalari sonucunda Özellestirme Fonuna 5 milyar TL nakit girisi olmasi beklenmektedir.

b) Hedefler

2022 yilinda Ozellestirme Fonunun 9 milyar TL tutarinda özellestirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2022 yilinda fon gelirlerinin 49,4 milyar TL, fon giderlerinin 38,2 milyar TL, fon sistemi gelir-gider fazlasinin ise 11,2 milyar TL olmasi hedeflenmektedir.

TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri (1)

(1) Issizlik Sigortasi Fonu harigtir.

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlig

(2) Gergeklesme Tahmini

(3) Program

3.2. KAMU IKTISADI TESEBBÜSLERÍ VE ÖZELLESTIRME

a) Mevcut Durum

Kamunun mal ve hizmet üretimindeki payinin azaltilmasi yonünde izlenen politikalar neticesinde yillar itibariyla KIT'lerin ülke ekonomisi içerisindeki payi azalmaktadir. 2000 yilinda KIT'lerin ürettigi katma degerin GSYH'ya orani yüzde 3,5 seviyesindeyken 2021 yili sonunda bu oranin yüzde 0,2 olacagi tahmin edilmektedir. Buna paralel olarak, KIT yatirimlarinin toplam kamu ve özel sektör yatirimlari içerisindeki payinin da 2000 yilindaki yüzde 5,8 seviyesinden 2021 yilinda yüzde 2,1'e gerilemesi öngörülmektedir. Ayni dönemde 435 bin olan KIT'lerin yillik ortalama personel sayisinin 100 bine düsmesi beklenmektedir.

2021 yili Ekim ayi itibariyla 233 sayili KHK kapsaminda faaliyet gösteren KIT sayisi 19'dur. Bu kuruluslara ilaveten özellestirme programinda bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payi olan Türkiye Denizcilik Igletmeleri (TDI) A.S. ve Sümer Holding A.S. KIT dengesi kapsaminda izlenmektedir.

KIT'ler ve özellestirme portföyünde izlenen kuruluslar, 2020 yilinda GSYH nin yüzde 0,01'i oraninda finansman fazlasi vermistir. 2021 yilinda ise GSYH'nin yüzde 0,30'u oraninda finansman agigi vermesi beklenen bu kuruluslarin 2021 yilinda 24,8 milyar TL dönem zarari ve 20,1 milyar TL borçlanma geregi olusturacagi tahmin edilmektedir. Bu sonuçta küresel düzeyde artan enerji maliyetlerine bagli olarak yükselen dogalgaz ve elektrik fiyatlarinin basta hanehalki olmak üzere tüm kesimlere en az seviyede yansitilmasi etkili olmustur. Söz konusu kuruluglara 2021 yilinda 37,2 milyar TL sermaye transferi, 2,6 milyar TL göreviendirme bedeli ve 0,7 milyar TL kamu hizmeti yükümlülügü ödemesi yapilmasi öngörülmektedir. Kuruluslardan Hazineye 2021 yilinda 0,7 milyar TL hasilat payi ve 2,3 milyar TL temettü ödemesi yapilmasi beklenmektedir. Ayni dönemde yatirim harcamalarinin 41,2 milyar TL olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

2021 yilinda ham petrol ve döviz kurundaki gelismeler BOTAS ve EUAS'in maliyetlerini önemli ölçüde artirmistir. Ayrica 2021 yilinda yagislarin mevsim normallerinin altinda kalmasi hidroelektrik potansiyelinde azalmaya sebep olmustur. Bunun sonucunda dogal gaz santrallerinden elektrik üretimini artiran EÜAS'in elektrik üretim maliyeti yükselirken, BOTAS'in ise dogal gaz satis miktarinda artis yasanmistir. Maliyet artislarina bagli olarak toptan dogal gaz ve elektrik fiyatlarinda sene içerisinde yukari yönlü ayarlama yapilmistir. Ancak söz konusu fiyat güncellemeleri maliyet artiglarini kargilamakta yetersiz kalmis olup BOTAS ve EÜAS'in 2021 yilini zararla kapatmasi beklenmektedir. Finansman ihtiyacinin karsilanmasi igin bu kuruluslara sene içerisinde sermaye transferi yapilmasi öngörülmektedir.

Karadeniz ve Akdeniz'de gerçeklestirilen hidrokarbon arama faaliyetleri neticesinde TPAO, Fatih Sondaj Gemisiyle Sakarya Gaz Sahasr'ndaki "Amasra- 1 Kuyusu"nda 135 milyar metreküplük yeni dogal gaz kesfini agiklamistir. 2021 yilindaki bu kegifle birlikte Karadeniz'deki toplam dogal gaz rezervi 540 milyar metreküpe ulasmistir.

Yüksek yatirim maliyetine katlanan TPAO'ya kaynak yaratilmasi amaciyla 08/01/2021 tarihli ve 3416 sayili Cumhurbagkani Karariyla Kurulus tarafindan Hazineye ödenen hasilat payi uygulamasi kaldirimistir.

Dogal Gaz Piyasasi Kanununun ek l'inci maddesi geregince; BOTAS'la iligkili olarak faaliyet yürüten Turkish Petroleum Company Limited (TPIC) ve BOTAS International (BIL), TPAO'yla iliskili olarak faaliyet yürüten Turkish Petroleum Off-Shore Technology Center Limited (TP-OTC) sirketleri amaç ve istigal sahalari degistirilmeksizin Türk Ticaret Kanunu kapsaminda Türkiye merkezli olarak kurulmustur.

Yurt disi pazarlarda Covid-19 surecinin etkilerinin azalmasi ve normallesmenin baglamasiyla Eti Maden'in satis miktarlarinda artis yaganmistir. 2021 yilinda bir önceki yila göre satis miktarinda yüzde 50, satis hasilatinda ise yüzde 74 gelir artigi beklenmektedir.

Enerji ve madencilik KIT'lerinin yatirimlarinin 2021 yili sonunda bir önceki yila göre 13,2 milyar TL artmasi beklenmektedir. Soz konusu artista TPAO nun hidrokarbon arama yatirimlari, TEIAS'in iletim sistemi yatirimlari ile BOTAS'in dogal gaz depolama projeleri yatirimlari önemli rol oynamistir.

Stok artisi ve dönem gelir-giderlerine bagli olarak ÇAYKUR'un 2021 yilinda finansman ihtiyacinin yükselmesi beklenmektedir.

2020 yilinda yaklasik 77 milyon TL kâr eden TiGEM'in, artan tarimsal emtia fiyatlari sonucunda 2021 yilinda da kâr etmeye devam edecegi tahmin edilmektedir.

2021 yilinda TMO'nun bugday, arpa, mercimek, çavdar, tritikale ve yulaf ürünleri için agikladigi müdahale alim fiyat artislari, alim fiyatlarinin agiklandigi dönemlere göre, 12 aylik ortalama ÜFE ve Tarimsal Girdi Fiyat Endeksi artislarinin üzerindedir.

TMO, 2021 yili hasat döneminde artan tarimsal emtia fiyatlari karsisinda yem maliyet artislarini sinirlamak amaciyla, besici ve yetistiricilere yem hammaddesi olarak uygun fiyatla bugday ve arpa satisi gerçeklestirmektedir. Ote yandan, un sanayicilerine yönelik olarak da bugday satisi yapilmaktadir.

Covid-19 pandemisinin havayolu sektörüne olan olumsuz etkisini azaltmak amaciyla alinan tedbirler sonrasinda DHMI'nin 2021 yilinda 2,3 milyar TL dönem zarari olusturmasi beklenmektedir.

On Birinci Kalkinma Plani hedefleri dogrultusunda yatirimlarina agirlik veren TCDD'nin 2021 yilinda toplam KIT yatirimlarinin yüzde 31'ini gerçeklestirmesi beklenmektedir. Yatirimlarinin ve isletme bütçesi agiklarinin finansmanini bütçeden yapilan sermaye transferleriyle kargilayan TCDD'ye 2021 yilinda 19,7 milyar TL sermaye transferi yapilmasi öngörülmektedir.

03/07/2021 tarihli ve 31530 sayili Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge giren 7330 sayili Kanun ile 233 sayili KHK kapsamindan gikarilan MKEK, Türk Ticaret Kanununa ve özel hukuk hükümlerine tabi MKE Anonim Sirketi olarak yeniden yapilandirimistir.

2021 ylli Ekim ayi itibaryla KiT'lere iliskin bir stratejik plan, 16 performans programi ve 18 performans degerlendirme raporu onaylanmistir. 2020 yilinda kurulan TURASAS'In 2022-2026 dönemini kapsayan stratejik plan calismalarinin yil iginde tamamlanmasi beklenmektedir.

Özellestirme Idaresi Baskanliji tarafindan satis ve devir islemi tamamlanan özellestirme uygulamalarinin toplam tutari 2020 yilinda 147 milyon TL iken, 2021 yilinin ilk dokuz ayinda 1.047 milyon TL olarak gerçeklegmistir. Ayrica 2021 yil Eylül ayr sonu itibariyla özellestirme ihalesi tamamlanan ve sözlegme imza asamasinda bulunan özellestirme uygulamalarinin toplam tutari 929 milyon TL'dir.

2020 yili Agustos ayinda ihalesi yapilan Ahiköy 1 ve Ahiköy 2 Hidroelektrik Santrallerinin (HES) igletme hakki devri sözlegmesi 2021 yili Ocak ayinda, Güllük Liman Sahasinin isletme hakki devri sözlegmesi ise Mart ayinda imzalanmistir. 2021 yili Mart ayinda ihalesi yapilmis olan Gebze Dilovasi Dogalgaz Santrali, igletme hakki devri onaya sunulmustur.

Çamlica 1 HES ve Karakuz Demir Maden Sahasi isletme hakki devri onay süreci tamamlanmis olup sözlesme ve devir süreci devam etmektedir. 2021 yili Haziran ayinda ihalesi yapilan Tortum HES'in isletme hakki devri sözlegmesinin Aralik ayr içerisinde imzalanmasi beklenmektedir. 2021 yili Eylül ayinda özellestirilmesi amaciyla ilana gikilan Girlevik ve Çal HES'lerinin, yil sonuna kadar ihale süreglerinin tamamlanmasi ve sonuglarin onaya sunulmasi planlanmaktadir.

Tagucu Limani, Akköprü HES ve Topçam HES'in isletme hakki devri için Eylül ayinda ihale yapilmis olup onay ve devir sureci devam etmektedir. Fenerbahçe Kalamis Yat Limaninin isletme hakki devri için Eylül ayinda teklifler alinmis, Ekim ayinda nihai pazarlik görügmeleri tamamlanip onaya sunulmustur.

TABLO I:49- 233 Sayili KHK'ya Tabi isletmeci KiT Finansman Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(1) Gerçeklegme Tahmini (2) Program

TABLO I:50- Özellestirme Kapsamindaki KIT Finansman Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(1) Gerçeklesme Tahmini (2) Program

TABLO I:51- KiT'ler Hakkinda Özet Bilgiler

b) Hedefler

KiT'lerin ve özellestirme portföyünde izlenen kuruluslarin 2022 yilinda 18 milyar TL finansman açigi vermesi programlanmistir. Bu hedefin tutturulmasi; OVP'de öngörülen makroekonomik büyüklükler ile politikalarin gerçeklesmesi, KiT'lerde öngörülen fiyat ve tarifelerin uygulanmasi, programlanan miktarda alimlarin yapiimasi, yatirim harcamalarinin belirlenen seviyede kalmasi ve bütçeden yapilmasi programlanan transferlerin gerçeklestirilmesiyle mümkün olabilecektir.

Kamu igletmelerinin, dusuk maliyetle daha verimli üretim yapmasi ve ürün optimizasyonunu gerçeklestirmesi hedeflenmektedir.

TCDD, TPAO, BOTAS ve TEIAS yatirimlarinin bir kismi dis proje kredilerinden finanse edilecektir.

TPAO, Karadeniz'de kesfettigi dogal gaz rezervine yönelik Sakarya Dogal Gaz Sahasi Gelistirme Projesine devam edecektir.

TMO'nun 2 milyon ton bugday ve 500 bin ton misir, TÜRKSEKER A.S.'nin 7,8 milyon ton seker pancari alimi yapmasi öngörülmektedir.

KIT'lerde finansal raporlama ve bagimsiz denetimin kalitesi artinilacaktir.

Etkin bir piyasa mekanizmasi olusturma hedefi dogrultusunda özellestirme uygulamalarina devam edilecektir.

iKINCi BÖLÜM

1. 2022 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMIK AMACI

2022 Yili Cumhurbaskanligi Yillik Programinin temel amaci; salgin sonrasi toparlanma sürecinde Türkiye ekonomisinde nitelikli istihdam olusturulmasi, enflasyon ve cari agigin azaltilmasi, yurtigi tasarruflarin ve dogrudan yabanci yatirimlarin verimli alanlara yönlendirilerek istikrarli, dengeli, gelir dagilimi adaletini gözeten, ihracata dayali ve yesil dönüsümü dikkate alan bir ekonomik yapinin hayata gegirilmesidir. Cumhurbaskanligi Yillik Programinin hazirlanmasinda On Birinci Kalkinma Planinda yer verilen yillik ya da çok yilli tedbirler esas alinmistir. Bu kapsamda 2022 yili içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbiriere iliskin faaliyet ve projeler ilgili bagliklar altinda verilmistir. 2022 Yill Cumhurbaskanligi Yillik Programinda yer alan tedbir ve faaliyetler izlenip degerlendirilecek ve rapor haline getirilecektir.

2. 2022 YILI PROGRAMININ HEDEFLERI VE POLITIKALARI

2.1. ISTIKRARLI VE GÜÇLÜ EKONOMI

Agilama çalismalarinin hiz kazanmasiyla 2021 yilinin Haziran ayi itibariyle diger birçok ülkede oldugu gibi ülkemizde de normallesme süreci baslamistir. Bu süregte, salginin ilk sokundan sonra, geçtigimiz yildan itibaren yakalanan büyüme ivmesinin korunarak, para ve maliye politikalarinda esgüdümün sürdürülmesi, rekabet ve verimliligi artiracak yapisal politikalarla enflasyon ve cari açigin düsürülmesi, isgücü piyasasinda etkinligi ve beceri uyumunu gelistirmeye yönelik adimlarla istihdam oraninin artirilmasi, böylece yenilikçi, yüksek katma deger üreten, verimli ve ihracata dayali bir ekonomik yapinin olusturulmasi amaçlanmaktadir.

2021 yilinda OVP'de öngörülen toparlanma süreci çerçevesinde ekonomik faaliyetin 2022 yilinda güçlü görünümünü korumasi ve yüzde 5 oraninda bir büyümenin gerçeklesmesi hedeflenmektedir. Etkin para ve maliye politikalari ile üretim ve verimlilik artigi kanaliyla enflasyonun yüzde 9,8 e gerilemesi beklenmektedir. Mal ihracatindaki artisin devam etmesi, ithalatta disa bagimliligi azaltacak politikalann uygulanmasi ve hizmet gelirlerinin yükselmesiyle cari iglemler açiginin GSYH'ya oraninin yüzde 2,2 olarak gerçeklesmesi öngörülmektedir. Bu çerçevede, teknoloji transferi saglayan uluslararas yatirimlar basta olmak üzere uzun vadeli sermaye girislerinin öne gikarilmasi amaglanmaktadir.

2.1.1. Büyüme ve Istihdam

a) Amaç

Büyüme potansiyelinin istikrarli ve saglikli bir biçimde artinlarak sürdürülebilir ve kapsayici olmasi ile iç ve dis talep arasinda dengenin saglanmasi temel amaçtir. Bu çerçevede; para, maliye ve gelirler politikalari koordinasyon içerisinde yürütülecek, yapisal reformlar ile fiziki, beseri ve teknolojik altyapinin güçlendirilmesine yönelik çalismalar sürdürülecektir.

2.1.2. Yurt Içi Tasarruflar

a) Mevcut Durum

Türkiye ekonomisinde yüksek oranli ve istikrarli büyümenin saglanmasi için gerekli yatirimlarin finansmaninda yurt içi tasarruflar önemli rol oynamaktadir. Yatirimlarin finansmaninin sürdürülebilir ve saglikli kaynaklardan temin edilmesi, salgin gibi olasi soklara karsi daha dayanikli hale gelinmesi ve dis kaynaklara olan bagimlligin azaltilmasi igin yurt içi tasarruflarin yüksek ve istikrarli bir düzeyde olmasina ihtiyaç duyulmaktadir.

Toplam yurt içi tasarruf orani, 2009-2020 yillari arasinda ortalama yüzde 24,6 olarak gerçeklesmistir. Söz konusu oran 2011 yili ve sonrasinda artis sergileyerek 2018 yilinda yüzde 27,7'ye ulagmistir. Tasarruf orani, 2019 ylinda dengelenme sürecinde yüzde 26'ya inmis, ancak 2020 yilinda ozel kesim tasarruf oraninda kaydedilen artisin etkisiyle yüzde 26,8'e yükselmistir. Ülkemizde tasarruf orani 2020 yili itibariyla orta-yüksek gelirli ülkelerin tasarruf oranlarinin altinda olmakla beraber, OECD ve Avrupa Birligi ortalamasinin üzerinde seyretmektedir.

Uzun vadeli tasarruflarin artinilmasi bakimindan önemli olan bireysel emeklilik sisteminde (BES) 2013 yill baginda yurürlüge giren devlet katkisi uygulamasiyla birlikte kayda deger ilerlemeler saglanmistir. 2012 yili sonunda 3,1 milyon olan katilmc sayisi, 30 Eylül 2021 itibariyla yaklasik 7 milyona ulagmis, fon büyüklügü ise 20,3 milyar TL'den 176,7 milyar TL'ye (22,2 milyar TL'si devlet katkisi) yükselmistir. Ayrica, gönüllülük esasina dayali BES in yani sira, çalisanlarin emekllik donemlerindeki refah duzeylerinin yukseltilmesini hedefleyen otomatik katrlim sistemi 1 Ocak 2017 ylinda yürürlüge girmistir. 30 Eylül 2021 itibariyla sistemde yaklagik 6 milyon çalisan katki payi ödemeye devam ederken toplam fon büyüklugu 14,6 milyar TL'ye (0,6 milyar TLsi deviet katkisi) ulagmistir.

25 Mayis 2021 tarihinde Resmi Gazete'de yayimlanan 7319 sayili Kanunla, 18 yasindan küçüklerin BES kapsamina alinmasina iliskin yasal düzenleme hayata geçirilmistir. Söz konusu kanunla ayni zamanda, üyelerine veya çalisanlarina emeklilige yönelik taahhütte bulunan dernek, vakif ve sandiklarin birikimlerini 31 Aralik 2023 tarihine kadar kismen veya tamamen BES'e aktarabilme imkâni saglanmistir.

6 Mayis 2021 tarihinde Bireysel Emeklilik Sistemi Hakkinda Yonetmelikte yapilan degisiklikle birlikte emeklilik yatirim fonlarinin merkezi bir platformdan (BEFAS) alinip satilabilmesine yonelik duzenleme hayata gegirilmistir. Yine ayni yonetmelikle, yilda alti kez yapilabilen fon dagilimi degisikligi sayisi 12'ye gikarlmistir.

b) Amaç

Türkiye ekonomisinde yüksek oranli ve istikrarli büyümenin saglanmasinda finansmanin sürdürülebilir ve saghikli kaynaklardan temin edilmesi, dis kaynaklara olan bagimlligin azaltilmasi ve kaynaklarn gelir artirici, istihdam saglayic ve verimlilik potansiyeli yüksek alanlara yönlendirilmesi temel amaçtir.

Emeklilige yonelik ve uzun vadeli tasarruflari artirmak amaciyla olusturulan bireysel emeklilik sistemi, sistemin katilimci tabanini genigletmeye yonelik calismalar kapsaminda gelisimini sürdürmektedir. Sistemde istikrarli büyümenin yakalanabilmesi adina önümüzdeki dönemde katilimc sayisinin ve fon büyüklügü artiginin sürdürülebilir kilinmasina yönelik iyilestirmeler gerçeklestirilecektir.

Mevcut Konut Hesabi Sistemi daha cazip hale getirilerek yastik alti tasarruflarin finansal sisteme çekilmesine katki saglanacaktir.

Ticari mevduatlarin mevduat sigortasi kapsamina dâhil edilmesiyle tasarruf sahiplerinin hak ve menfaatlerinin daha fazla korunmasi saglanacak, böylelikle tasarruflarin finansal sisteme çekilmesi özendirilecektir.

c) Politika ve Tedbirler

d) Hedefler

(1) Yil sonu itibariyla gönüllü ve otomatik katilma dayali sistemlerin toplamidir.

(3) Gerçeklegme Tahmini

(2) 2018 iyatlanyia

(4) Program

(5) Bu gösterge ayni zamanda merkezi yönetim bütgesinde yer alan Stratejik Yönetim ve Kaynak Tahsisi Programinin performans

(6) Bu gösterge ayni zamanda merkezi yönetim bütçesinde yer Alan Finansal Sistemin Gelistirilmesi ve Sigortacilk Programinin

2.1.3. Ödemeler Dengesi

a) Amaç

Ödemeler dengesinde kademeli ve kalici iyilesmenin saglanmasi için "Girisimci ve Insani Dis Politikamiz" çerçevesinde ticari iliskilerin gelistirilmesi suretiyle ihracat potansiyelinin daha yüksek seviyelere çekilmesi, salgin sonrasi dönemin getirdigi degisimleri gözeten ve yesil dönüsüm yaklasimini da dikkate alan ihracati artirmaya yönelik destek ve tesvik uygulamalarinin hayata gegirilmesi ile turizm faaliyetlerindeki esitliligin artirilmasinin yani sira yazilim gibi gelisim hizi yüksek sektörlerin desteklenmesi vasitasiyla hizmet ihracatinin artinilmasi temel amaçtir. Program döneminde, Turkiye'ye teknoloji yogunlugu yüksek yatirimlarin daha fazla gekilerek rekabet gücünün yükseltilmesi ve bu sayede cari iglemler dengesinin finansman kalitesini artirilmasi hedeflenmektedir.

b) Politika ve Tedbirler

c) Hedefler

(1) Gerçeklesme Tahmini (2) Program

(3) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütgesinde yer alan Sanayinin Geligtirilmesi, Üretim ve Yatrimlarin Desteklenmesi Programinin performans göstergelerinden biridir.

2.1.4. Enflasyon ve Para Politikasi

a) Amaç

2022 yilinda para politikasinin temel amaci güglü bir para politikasi durusu ve politika esgüdümüyle para ve maliye politikasi araçlarinin etkin kullanimina devam ederek finansal istikrari gözeterek fiyat istikrarini saglamak ve korumaktir.

b) Politika ve Tedbirler

Para politikasi araglari güglü bir sekilde kullanilmaya devam edilecektir. Para, maliye ve gelirler politikalari koordineli olarak yürütülecektir.

Enflasyon hedeflemesi dogrultusunda, hükümet ve TCMB enflasyon hedefini birlikte belirlemeyi ve bu hedefi kamuoyuna açiklamayi sürdürecektir.

Enflasyonu kademeli olarak hedeflenen seviyelere düsürmeyi amaçlayan ihtiyatl para politikasi önlemleri maliye ve gelirler politikalari tarafindan da desteklenecektir.

Mali disiplin korunacak sekilde, yönetilen/yönlendirilen fiyatlar ve vergi düzenlemeleri geçmis enfiasyona endeksieme davranisinin azaltilmasina yardima olacak sekilde belirlenecektir. Böylece enflasyonda atalet etkisi sinirlandirilacaktir.

Mal ve hizmet piyasalarinda rekabeti temin edecek, gelistirecek ve rekabet ihlallerini orantili biçimde sonlandiracak, piyasanin serbest bir bigimde isleyisini güglendirmeyi teminen ekonomiyi ve tüketicileri kartellesmeye karsi güvence altina alacak çalismalar sürdürülecektir.

Para politikasi kararlari; enflasyon beklentileri, fiyatlama davranislari ve enflasyonu etkileyen diger unsurlardaki gelismeler dikkate alinarak olusturulacaktir.

Dalgali kur rejimi uygulamasina devam edilecek, kurlarda sagliksiz fiyat olusumlarinin gözlenmesi veya asiri oynaklik durumunda piyasalarda istikrarin saglanmasi amaciyla gerekli adimlar atilacaktir.

c) Hedefler

(1) Gerçeklegme Tahmini

(2) Program

2.1.5. Mali Piyasalar

a) Amaç

Reel sektörün finansman ihtiyacina düsük maliyetle cevap verebilen, farkli nitelikteki finansal araçlari güvenilir kurumlar araciligiyla genis bir yatirimc tabanina sunabilen ve istanbul'un cazip bir küresel finans merkezi olma hedefini destekleyen, kurumsal yapisi güçlü bir finansal sektörün olusturulmasi temel amaçtir.

b) Politika ve Tedbirler

c) Hedefler

| Performans Göstergeleri | Birim | 2020 | | 2021 (1) | 2022 (2) |
|--------------------------------------------------------------|---------|--------|------|-----------------------|
| Bankacilk Kredileri/GSYH (3) | Yüzde | 70,9 | 62,3 | 60,8 |
| Katulim Bankalari Kredilerinin Toplam Krediler Igindeki Payi | Yüzde | 6,1 | 6,5 | 6,9 |
| BIST Piyasa Kapitalizasyonu/GSYH | Yüzde | 35,3 | 26,0 | 27,0 |
| Özel Sektör Borçlanma Araçlari Nominal Stoku/GSYH | Yüzde | 1,7 | 2,0 | 2,0 |

(1) Gerçeklesme Tahmini

(2) Program

(3) Canli krediler kullanilmistir.

2.1.6. Maliye Politikasi

a) Amaç

Kamu maliyesinin güçlü ve sürdürülebilir yapisinin korunmasi temel amaçtir. Bu baglamda Covid-19 pandemisiyle mücadele kapsaminda etkin bir sekilde kullanilan maliye politikasi, Program döneminde ekonomik toparlanmayi destekleyecektir.

Maliye politikasi; para politikasi hedefleriyle uyumu da gözetecek gekilde ülkemizin buyüme potansiyelinin artirilmasina, ekonomik refahin kapsayic ve surdürülebilir bigimde bölüsümüne, cari açigin sürdürülebilir seviyede tutulmasina, yurt içi tasarruflarin ve yatirimlarin tesvikine katki verecek gekilde uygulanacaktir.

Program döneminde yatirimlarin ve harcama programlarinin etkinligi artirilacak, kamu gelir kalitesi iyilestirilecek ve kamu borcunun milli gelire orani sürdürülebilir düzeylerde tutulacaktir.

2021 yili bütçesiyle birlikte hayata geçirilen program bütçe yapisinin güglendirilmesi çalismalarina devam edilecektir. Kaynak tahsisinde etkinligi artirmak ve mali alan yaratmak amaciyla harcama gözden geçirme faaliyetleri sürdürülecektir.

Kamu gelir politikalari kamu harcamalari igin ihtiyaç duyulan mali kaynagin saglanmasi, ekonomik kalkinma ve sosyal adaletin desteklenmesi, ekonomik refahin kapsayici ve sürdürülebilir bigimde bölüsülmesi, ekonominin uluslararasi düzeyde rekabet gücünün artirilmasi, is ve yatirim ortaminin iyilestirilmesi, yurt içi tasarruflara katki saglanmasi ve fiyat istikrarinin kalici olarak tesis edilmesi hedefleri dogrultusunda yürutulecektir.

Kamu mali yonetiminde harcamalarin sürdürülebilir ve saglikli gelir kaynaklariyla finanse edilmesini teminen vergilemede adalet, esitlik, öngörülebilirlik ve seffaflik ilkeleri gözetilerek vergi mevzuatinin gözden geçirilmesi, verginin tabana yayilmasi, gönüllü uyumun artirilmasi ve mükellef hizmetlerinin gelistirilmesine yönelik çalismalar sürdürülecektir.

b) Politika ve Tedbirler

c) Hedefler

(1) Gerçeklesme Tahmini

(2) Program

2.1.7. Sosyal Güvenlik Sistemi ve Finansmani

a) Mevcut Durum

Sosyal sigorta kapsamindaki nüfus orani, kayit digi istihdamla mücadele ve prim tesviklerinin etkisiyle 2020 yilinda yüzde 87 düzeyine ulagmistir. Bu çerçevede, filli denetimlerin yani sira veri tabanlarinin iyilestirilmesi, bilgi teknolojilerinden yararlanilmasi ve kayit disi istihdamin azaltilmasina yönelik faaliyetlere devam edilmektedir.

27/10/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 3134 ve 3135 sayili Cumhurbaskani Kararlariyia kisa çalisma ödeneginin iki ay (31/12/2020 ye kadar) uzatrlmasi, is sözlegmesi fesih yasaginin da iki ay uzatilarak 17/01/2021'e kadar devam etmesi düzenlenmistir. Daha sonra 3238, 3316, 3317, 3344, 3556, 3592, 3910 ve 3930 sayili Cumhurbaskani Kararlariyla fesih yasagi ve salgin kaynakli kisa çalisma ödenegi uygulamasi çesitli tarihleri içerecek sekilde en son 30/06/2021 tarihine kadar uzatilmistir.

06/11/2020 tarihli Resmi Gazete' de yayimlanan Yonetmelikle, yurtdisinda kisa sureli iglerde çalisma durumu yurtdigi emekli ayliginin kesilmesine sebep olan hallerden gikarlmistir.

17/11/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7256 sayili Kanunla geng ve kadin istihdami ile mesleki belgesi olan sigortal istihdami halinde uygulanan isveren primi tesvik ve ilave istihdam prim tesvikinin 31/12/2023'e uzatilmasi için Cumhurbaskanina yetki verilmistir. 02/12/2020 tarihli Resmi Gazetede 3247 ve 3248 sayili Cumhurbaskani Kararlariyla geng ve kadin istihdami ile mesleki belgesi olan sigortali istihdami halinde uygulanan isveren primi tesviki ve ilave istihdam tesviki uygulamasi 2022 yili sonuna kadar uzatilmistir.

Ayni Kanunla, 01/01/2019-17/04/2020 tarihleri arasinda is veya hizmet sözlesmesi feshedilen çalisanlar veya bu dönemdeki sigortali sayilarina ilave çalistinilanlar ile hizmetleri SGK'ya bildirilmeksizin istihdam edilmeye devam edilmekte olanlarin otuz gün içerisinde basvuruda bulunmalari ve isveren tarafindan fiilen çalistirilmalari hälinde isveren prim yükünde günlük 44,15 TL indirim saglanmasi düzenlenmistir. Ücretsiz izne ayrilanlara kisa çalisma ödeneginden faydalanmamak kaydiyla günlük 39,24 TL nakdi ücret destegi verilmesi, basvurunun kabul edilmedigi durumda ise bu kisilere hanede düzenli sosyal yardim alan bulunmamasi gartiyla ISF'den hane bagina günlük 34,34 TL destek verilmesi düzenlenmistir.

Ayni Kanunla, issizlik ödeneginden yararlanirken isten ayrilmalarini takip eden 90 gün içerisinde ise giren ve en az 12 ay süreyle kesintisiz çalisanlarin ige basladiklari tarihten önce yararlandiklari issizlik ödenegi süresi için prime esas kazanç alt siniri üzerinden hesaplanacak sigorta primi isveren ve isçi hisselerinin tamaminin iSF'den karsilanmasi düzenlenmistir.

Ayni Kanunla, Esnaf Ahilik Sandigina iligkin hukumlerin uygulanmasi 31/12/2023 tarihine kadar ertelenmistir.

Ayni Kanunla, kisa çalisma ödenegi uygulamasinin 30/06/2021'e kadar uzatilmasina iliskin Cumhurbagkanina yetki verilmistir.

Ayni Kanunla, normallesme desteginin faydalanma süresinin üg aydan altr aya çikarilmasina ve 30/06/2021'e kadar uzatilmasina iliskin Cumhurbaskanina yetki verilmistir. 02/12/2020 tarihli Resmi Gazete de yayimlanan 3246 sayili Cumhurbaskani Karariyia kisa çalisma ödenegi ve nakdi ücret destegi aldiktan sonra normal çalisma sürelerine dönenlere uygulanan normallesme destegi 30/06/2021'e kadar uzatlmistir.

Ayni Kanunla, Sosyal Güvenlik Kurumuna ait olan prim, idari para cezasi ve diger borglarin yapilandirilmasina yonelik düzenleme gerçeklestirilmistir. Yapilandirma, 2020 yill Agustos ayl ve önceki aylara iliskin borglari kapsamakta olup sigortali ve isverenlere borglarini iki aylik dönemler halinde azami 18 esit taksitte ödeme imkäni getirilmistir.

12/01/2021 ve 19/01/2021 tarihli Resmi Gazetelerde yayimlanan Yönetmeliklerle 01/11/2020 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere Saglik Bakanligina ve kamu üniversite hastanelerine bagli personele iki ay süreyle, mesai içi tavan ek ödeme tutarini geçmemek kaydiyla pandemi ek ödemesi yapilabilmesi düzenlenmistir.

23/01/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 3432 sayili Cumhurbaskani Karariyla prim borcu olanlar ile bunlarin bakmakla yükümlü oldugu kigilerin Saglik Bakanligi ve bagli kuruluslarinin saglik tesisleri ile devlete ait üniversite hastanelerinden 2021 yili sonuna kadar yararlanmasina imkân taninmistir.

03/02/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7263 sayili Kanunla Ar-Ge prim tesvikinde yararlanma süresi 31/12/2023'ten 31/12/2028 tarihine uzatrlmistir.

19/02/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Beseri Tibbi Ürünlerin Fiyatlandirilmasina Dair Kararda Degisiklik Yapilmasina Dair Karar ile 2021 yili için beseri tibbi ürünlerin fiyatlandirilmasinda kullanilacak Dönemsel Avro Degerinin bir önceki dönemde uygulanan degere göre artis oraninin yüzde 20'yi geçemeyecegi düzenlenmistir.

24/02/2021 tarihli Mükerrer sayili Resmi Gazetede yayimlanan 3579 sayili Cumhurbagkani Karariyla ilave 6 puanlik bölgesel prim tesviki uygulama suresi 31/12/2021 tarihine kadar uzatilmistir.

22/04/2021 tarihli Resmi Gazete de yayimlanan 7316 sayili Kanunla 2021 yili Nisan ayi ve sonrasi igin nakdi ücret desteginin günlük 50 TL olarak uygulanmasina iliskin duzenleme yapiimistir. Ayni Kanunla, gida sektorü ve bazi ekonomik faaliyet alanlarina iliskin 2021 yili Mart ayinda is sözlegmesi bulunan çalisanlar için gerekli gartlari saglamalari kaydiyla 2021 yili Nisan ve Mayis aylari igin nakdi ücret destegi verilmesi karara baglanmistir.

Ayni Kanunla, SGKya ait menkul ve gayrimenkullerin elektronik ortamda satilabilmesine olanak saglanmistir.

Ayni Kanunla, analik ve hastalik durumlarinda ödenen geçici is göremezlik ödenegi hesaplanirken esas alinan son üg aylik süre son 12 ay seklinde degistirilmistir.

Ayni Kanunla, 5510 sayili Kanun ve diger kanunlarda yer alan prim tesviki, destek veya indirimlerden geriye yonelik yararlanma uygulamasinin 2021 yili Nisan ayi sonu itibariyla son bulacagi hükme baglanmistir.

28/04/2021 tarihli Mükerrer sayili Resmi Gazete'de yayimlanan Sosyal Güvenlik Kurumu Saglik Uygulama Tebliginde (SUT) Degisiklik Yapilmasina Dair Teblig ile SUT listelerindeki çesitli islem ve malzemeler için ödenen tutarlara 01/06/2021'den itibaren geçerli olmak üzere yüzde 10 ila yüzde 20 arasinda degisen oranlarda artis yapilmasi düzenlenmistir.

08/05/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Yönetmelikle 01/04/2021 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere Saglik Bakanligina bajli personele dört ay süreyle, mesai içi tavan ek ödeme tutarini geçmemek kaydiyla pandemi ek ödemesi yapilabilmesi düzenlenmistir.

25/05/2021 tarihli Resmi Gazete de yayimlanan 7319 sayili Kanunla 5510 sayili Kanun kapsaminda tescil edilen ve SGK ya 2021 yili Mart ayina iligkin bildirilen sigortali sayisi 50 nin altinda olan özel sektör isverenlerine gerekli diger sartlari saglamak sartiyla isyerinin bir

önceki yil sigortali sayisinin ortalamasina ilave olmasi durumunda isverenin kullanacagi kredinin faiz veya kâr payindan mahsup edilmek üzere 12 aylik sigorta primlerinin iSF'den karsilanmasi düzenlenmistir.

09/06/2021 tarihli Resmi Gazete de yayimlanan 7326 sayili Kanunla SGK'ya ait olan prim, idari para cezasi ve diger borçlarin yapilandirilmasina yönelik düzenleme gerçeklestirilmistir. Yapilandirma, 2021 yili Nisan ayi ve önceki aylara iligkin borçlari kapsamakta olup sigortali ve isverenlere borglarini iki aylik dönemler halinde azami 18 esit taksitte ödeme imkâni getirilmistir.

30/06/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Yönetmelikle aile hekimi ve aile sagligi çalisanlarina yapilan ödemelerin hesabinda hipertansiyon, diyabet, kanser ve obezite gibi kronik hastalik yönetimine ait parametreler eklenmistir. Ayrica, sözlesmeyle çalistirilan aile hekimi ve aile sagligi çalisanlarina, sosyoekonomik gelismislik düzeyi esas alinarak yapilan ödemelerde kullanilan katsayilar güncellenmistir.

15/07/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Yönetmelikle 01/07/2021 tarihinden geçerli olmak üzere salginla mücadele kapsaminda üç ay süreyle sözlesmeli aile hekimlerine aylik 3.000 TL'ye kadar, sözlegmeli aile sagligi çalisanlarina aylik 1.500 TL'ye kadar ek ödeme yapilabilmesi düzenlenmistir.

19/07/2021 tarihli ve 2021/26 sayili SGK Genelgesiyle bes puan prim indirimi uygulamasinda, 01/09/2021 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere isyeri bazli borg sorgusu uygulamasi yerine Türkiye geneli borg sorgusu uygulamasina geçilmis, kapsami genisletilen borcun varligi durumunda bes puan indiriminden ve ilave alti puan indiriminden yararlanilmamasi hükme baglanmistir. 09/09/2021 tarihli ve 2021/30 sayill SGK Genelgesiyle söz konusu uygulamanin baglangiç tarihi 2022 yili Ocak ayina ertelenmistir.

28/07/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7333 sayili Kanunla asgari ücret desteginin 2021 yili tamaminda uygulanmasi hükme baglanmistir. Günluk 2,50 TL ile çarpimi sonucu bulunacak tesvik tutarinin (aylik 75 TL) isverenlerin ödeyecekleri sigorta primlerinden mahsup edilmesi ve bu tutarlarin ISFden kargilanmasi kararlastirilmistir. Isverenlere bir onceki ylla göre sigortali sayisini azaltmamak kaydiyla, prime esas gunluk kazanci 147 TL ve altinda bildirdikleri sigortalilar için söz konusu tesvikten yararlanma imkâni saglanmistir.

08/09/2021 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayimlanan Saglik Uygulama Tebliginde Degisiklik Yapilmasina Dair Teblig ile enteral beslenme ürünlerinde fiyat baremlerine göre uygulanan iskonto oranlarinda degisiklik yapilmistir.

Ayni Tebligle, esdeger bant uygulamasinda dikkate alinan yüzde 10 degeri yüzde 5 olarak degistirilmis ve 15/10/2021 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere bazi ilaç gruplari igin geri ödeme listesinde revizyon yapilmistir. Ayrica, söz konusu ilaglarin kullanim kosullarina iligkin duzenleme yapilmistir.

Sosyal sigorta sisteminde finansal sürdürülebilirlik açisindan önemli bir gösterge olan aktif/pasif orani 2019 yilinda 1,80 iken 2020 yilinda bu oran 1,87 olarak gerçeklegmistir. Cirak, stajyer ve kursiyerler harig tutuldugunda ise bu oran 1,69 seviyesinden 1,72'ye yükselmistir.

TABLO II: 1- Sosyal Sigorta Programlarinin Kapsadigi Nüfus