2025 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI YILLIK PROGRAMININ ONAYLANMASI HAKKINDA KARAR (KARAR SAYISI: 9074)

C*

bayisle

CUMHURBAŞKANI KARARI

Karar Sayısı: 9074

29 Ekim 2024

Sayı : 32707 (Mükerrer)

Recep Tayyip ERDOĞAN CUMHURBAŞKANI

2025 YILI CUMHURBASKANLIGI YILLIK PROGRAMI

BIRINCI BÖLÜM

1. DÚNYA EKONOMISINDEKI GELISMELER

2022 yili basta Rusya-Ukrayna savasi olmak üzere jeopolitik risklerin ve emtia fiyatlarinin zirveye tirmandigi bir yil olmustur. Bu gelismenin ardindan baslica gelismis ekonomilerde finansal sikilagma egilimleri gozlenmis ve küresel düzeyde iktisadi faaliyette yavaslama beklentileri kuvvetlenmistir. 2023 yulina gelindiginde, dünya ekonomisinde sikilasan para politikalari, dirençli hale gelen küresel enflasyon ve Ekim ayindan itibaren Orta Dogu'da Israilin Gazze'ye yönelik saldirilariyla siddeti daha da artan jeopolitik gerilimler hâkim olmustur. Uluslararasi Para Fonu (IMF) verilerine göre 2023 ylinda dünya ekonomisi yüzde 3,3 oraninda büyümüstür. Gelismis ülkeler bu dönemde yüzde 1,7 büyürken bu ülkeler arasinda ABD yüzde 2,9 ile beklentilerin üzerinde büyüme kaydederek olumlu ayrigmistir. Avro Bölgesi ise Almanya ekonomisindeki daralmanin da etkisiyle yüzde 0,4 oraninda sinirli büyüme kaydetmistir. Bu dönemde Birlegik Krallik yüzde 0,3, Japonya ise yüzde 1,7 oraninda büyümüstür. Ayni dönemde yüzde 4,4 büyüyen yükselen ve gelismekte olan ülkeler bloku igerisinde görece güçlü performans gösteren Çin yüzde 5,3 oraninda, Hindistan yüzde 8,2 büyürken Brezilya yüzde 2,9 ve Rusya yüzde 3,6 oraninda büyümüstür.

Büyümeye eglik eden ve dirençli hale gelen küresel enflasyon, özellikle gelismis ekonomilerde parasal sikilasmayla kontrol edilmeye çalisumistir. Nitekim 2023 yili üçüncü çeyreginin baslangicina kadar basta ABD olmak üzere çesitli ülkelerde politika faiz oranlari kademeli sekilde yükseltilmistir. Bununla birlikte Çin ekonomisindeki gayrimenkul sektörü kaynakli sorunlar küresel emtia talebi üzerinde baski olusturmus ve toplam talebin azalacagi beklentisiyle basta petrol olmak üzere emtia fiyatlari gerilemeye baslayarak tarihi ortalamalarina yakinsamistir. Diger taraftan 2024 yilinda direncini koruyan hizmet enflasyonu, diger gekirdek enflasyon göstergeleri ve isgücü piyasasina iliskin yüksek frekansli veriler baglica gelismis merkez bankalarinin finansal sikilagma yaklasimlarini yilin ilk yarisinda korumalarina neden olmustur. Ancak, Haziran ayindan itibaren Avrupa Merkez Bankasi ve Eylül ayindan itibaren ise ABD Merkez Bankasi (Fed) gerek enflasyon oran! öngörülerinin hedefe yakinsamasi gerekse iktisadi faaliyette istenilenden fazla sogumaya neden olmamak üzere para politikasi durusundaki sikiligi azaltma yönünde kararlar almistir.

Dünya ekonomisindeki' son gelismeler degerlendirildiginde, güncel veriler büyümede tlimli seyrin devam ettigine isaret ederken Çin ekonomisindeki seyrin küresel iktisadi faaliyet üzerinde baski olusturdugu anlasilmaktadir. Mevsim ve takvim etkisinden arindirilmis olarak dünya ekonomisinin yilin ikinci geyreginde bir önceki çeyrege göre yüzde 0,6 oraninda büyüme kaydetmis oldugu tahmin edilmektedir. Söz konusu oran 2024 yilinin ilk çeyreginde yüzde 0,7 olarak hesaplanmistir. Ayrica, gelismis ülkelerde mevsimsel etkilerden arindirilmis büyüme hizinin 2024 yilinin ilk geyreginde yüzde 0,4, ikinci geyreginde yüzde 0,5 olarak, gelismekte olan ülke ekonomilerde ise 2024 yili ilk çeyreginde yüzde 1,3, ikinci çeyreginde

' SBB hesaplamasina dayanmaktadir. Küresel ckonominin yaklasik yüzde 9l'ini olusturan ülkeler hesaplamaya alinmistir.

yüzde 0,8 olarak gerçeklestigi tahmin edilmektedir. Geligmekte olan ülkeler Çin ekonomisi harig degerlendirildiginde ise söz konusu oran 2024 yilinin ilk çeyregi igin yüzde 0,5, ikinci çeyregi igin ise yüzde 0,4 olarak hesaplanmaktadir.

Önümüzdeki dönemde küresel iktisadi faaliyette ilimh ancak daha istikrarli bir büyümenin devam edecegi degerlendirilmektedir. Bir süredir hizmet sektörlerindeki iyilegme sayesinde canlanan küresel iktisadi faaliyet, imalat sanayiinde görülen yavaslama nedeniyle yatay bir gelisme göstermektedir.

Bu gelismelerle, 2023 yilinda yüzde 3,3 oraninda büyüyen küresel ekonominin istikrarli bir görünüm sergileyerek, güncel IMF tahminlerine göre 2024 ylinda yüzde 3,2 büyümesi öngörülmektedir.

Finansal kogullarin sikilagmasina ragmen artan mali harcamalarla beklentilerden daha iyi performans sergileyen ve diger gelismis ekonomilerden pozitif ayrisan ABD ekonomisinin 2024 yilinda görece güçlü olan performansini koruyacagi tahmin edilmektedir. 2024 yil ilk çeyreginde mevsimsel etkilerden arindirilmis verilere göre bir önceki çeyrege göre yüzde 0,4, ikinci çeyreginde ise yüzde 0,7 oraninda büyüyerek küresel faaliyetin istikrarli seyretmesinde rol oynamistir. Yilin üçüncü çeyregi itibariyla öncü göstergeler ve beklentiler ABD'deki iktisadi faaliyetlerin 2024 yilinda yatay bir görünüm arz edecegine 2025 yilinda ise potansiyeline yakinsayacagina isaret etmektedir. Bu çerçevede, ABD ekonomisinin 2024 yilinda yüzde 2,8, 2025 yilinda yüzde 2,2 büyümesi beklenmektedir.

IMF'nin güncel tahminlerine göre 2024 yilinda Avro Bölgesi'nin büyüme hizinin bir önceki yila göre toparlanmasi beklenmektedir. Avro Bölgesi mevsim etkilerinden arindinilmis olarak ve bir önceki döneme göre, 2024 yilinin ilk ve ikinci çeyreginde yüzde 0,3 oraninda büyüme kaydetmistir. Toparlanmanin önceki yila göre iyi seyretmesinde küresel ticaretin normallesmesiyle enerji ile diger emtia arzi ve fiyatlarindaki belirsizliklerin azalmasi rol oynamistir. Enerji fiyatlarindaki dalgalanmanin yani sira finansal kosullarin sikrlagmasiyla deger kazanan Avro ve Asya ekonomilerinden gelen yüksek teknoloji rekabeti, Avrupa sanayi ürünlerine olan talebi zayiflatmaktadir. IMF tahminlerine göre Avro Bölgesi'nin 2024 yiinda yüzde 0,8, 2025 ylinda ise toparlanarak yüzde 1,2 oraninda büyümesi beklenmektedir. Bölgenin önde gelen ekonomilerinden olan Almanya'da iktisadi faaliyetin 2024 yilinda 2023 yilina göre degismemesi 2025 yilinda ise yüzde 0,8 oraninda artmasi beklenmektedir. Diger önde gelen ekonomilerden olan Birlegik Krallik'in yüzde 1,1 ve yüzde 1,5, Fransa'nin yüzde 1,1 ve yüzde 1,1, Ispanya'nin yüzde 2,9 ve yüzde 2,1 oranlarinda büyümesi beklenmektedir. 2024 ve 2025 yillarinda, Japonya ekonomisinde ise büyümenin yüzde 0,3 ve yüzde 1,1 olmasi beklenmektedir. Böylece gelismis ekonomilerin 2024 ve 2025 yillarinda yüzde 1,8 oraninda büyüyecegi tahmin edilmektedir.

Siki finansal kosullara ve jeopolitik gerilimlere ragmen, yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerin 2023 yilina benzer bir performans göstermeleri beklenmektedir. Özellikle yükselen ve gelismekte olan Asya ekonomilerinde büyümenin 2024 yilinda bir önceki yila yakin gergeklesmesi tahmin edilmektedir. Önceki yilda oldugu gibi Çin ve Hindistan'in büyüme oranlariyla ön plana gikmalari beklenmektedir. Bir önceki yili yüzde 5,3 oraninda görece güçlü bir büyümeyle tamamlayan Çin ekonomisi, dis talep ve ekonomik tesviklerin de etkisiyle 2024 yilinin ikinci geyreginde bir önceki çeyrege göre yüzde 0,7 büyümüstür. Gayrimenkul sektöründe kroniklesen finansal sorunlar ve ABD ile gerilimli dis politika ve ticaret iliskileri Çin ekonomisi üzerinde baski olusturmaya devam etmektedir. Bu kapsamda, Çin ekonomisinin küresel olumsuz kosullara ragmen 2024 yilinda yüzde 4,8, 2025 yilinda ise yüzde 4,5 oraninda büyümesi öngörülmektedir. Hindistan'in ise güglü kamu altyapi yatirim harcamalarinin da etkisiyle ayni dönemde yüzde 7,0 ve yüzde 6,5 büyümesi beklenmektedir.

Söz konusu ülke grubundan Rusya'nin 2024 ve 2025'te sirasiyla yüzde 3,6 ve yüzde 1,3, Brezilya'nin yüzde 3,0 ve yüzde 2,2 ve Meksika'nin yüzde 1,5 ve yüzde 1,3 büyümesi beklentisiyle, yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerin hem 2024 hem 2025 yilinda yüzde 4,2 oraninda büyümesi öngörülmektedir.

TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler

Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Ekim 2024

(1) Tahmin

(2) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Nisan 2024 Günceltemesinden Farklar

(3) West Texas Intermediate, Dated Brent ve Dubai Fateh tipi ham petrollerin ortalama fiyatidir.

Küresel büyüme performansinda beklenen dlimli görünüm ayni zamanda küresel ticaretin önümüzdeki dönemdeki gidigatini belirleyecektir. Bununla beraber, enerji ve ulagim maliyetlerinin gelisimi, Rusya-Ukrayna savasinin yani sira Israilin Gazze'de baslayan ve Lübnan basta olmak üzere bölgeye yayllan saldirilarinin yansimalari, ticaret gerilimierinin yeniden siddetlenmesi olasiligi, yesil ekonomiye geçis çabalari ile finansal kosullarin geligimi de dünya ticareti üzerinde belirleyici olacaktir. Agiklanan son IMF tahminlerine göre, 2023 yilinda yüzde 0,8 ile oldukça düsük kaydedilen küresel mal ve hizmet ticaretindeki artisin

2024 yilinda yüzde 3,1 oraninda gergeklesmesi beklenmektedir. Ayni oranin 2025 yilinda ise bir miktar daha toparlanma kaydederek yüzde 3,4 olacagi tahmin edilmektedir.

Covid-19 salginiyla birlikte tarihi düsük seviyeleri gören Brent petrol fiyatlari küresel ekonomideki canlanmayia toparlanmis, ardindan Rusya-Ukrayna savaginin etkisiyle 2022 yill Mart ayinda 123 dolar/varil olarak rekor seviyelere yükselmistir. Ote yandan, küresel durgunluk fiyatlamasinin etkili olmaya baslamasiyla üretim kisitlamalarina ragmen petrol fiyatlari 73 dolar/varil seviyesine kadar inmistir. Ancak beklenen talep zayiflamasina ragmen petrol üretici ülkelerin üretim kararlarindan ve yeni jeopolitik gerilimlerden destek alan petrol fiyatlari son bir yildir 70-90 dolar/varil araliginda dalgalanmistir. Hâlihazirda petrol fiyatlari söz konusu araligin alt sinirina yakin seyretmekte, ancak Orta Dogu'da yasanan gerilimlerin yayrlmasina bagli olarak degiskenlik göstermektedir.

Küresel manset enflasyon, baglica emtia ve dayanikli mal fiyatlarinin gerilemesi ve finansal kosullarin talebi daraltmasi ile belirgin bir hizla düsüs kaydetmistir. Ancak hizmetler, enerji ve bazi gida ürünleri fiyatlari manset enflasyonda daha fazla inisi sinirlamaktadir. Bu çerçevede, son IMF tahminlerine göre, geligmis ekonomilerde ortalama tüketici enflasyonunun, 2023 yilinda yüzde 4,6 oranindaki seviyesinden 2024 yih itibariyla yüzde 2,6'ya inecegi öngörülmektedir. Diger taraftan, yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerde 2023 yilinda yüzde 8,1 olan yillik ortalama tüketici fiyatlari artisinin, 2024 yilinda yüzde 7,9 düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

ABD ekonomisinde direngli hale gelen enflasyonu dizginlemek amaciyla Fed Mart 2022-Temmuz 2023 arasinda kesintisiz faiz artislarina gitmis ve böylece Nisan 2022'de 8,9 trilyon dolar olan ve yükselerek zirveye ulaçan bilançosunu kügültmeye baslamistir. Nitekim Ekim 2024 itibariyla Fed bilançosu 7,0 trilyon dolar seviyesine gerilemistir. 2023 yill Temmuz ayindan beri politika faiz oranini sabit tutan Fed, enflasyona ve istihdam piyasasina iliskin beklentileri dogrultusunda 2024 yil Eylül ayinda ise faiz indirim döngüsünü baglatma karari almistir. 2023 yili Eylül ayindan itibaren faiz oranini sabit tutan Avrupa Merkez Bankasi ise 2024 yili Haziran ve Eylül aylarinda aldigi kararlarla faiz indirim döngüsüne Fed'e göre daha erken baglamistir. Bu geligmede ABD'de enflasyon oraninin Avro Bölgesi'ne göre daha direngli olmasi etkili olmustur. 2023 yili Ekim ayindan beri Avro Bölgesi enflasyon orani ABD enflasyonunun altinda seyretmektedir. Bununla birlikte Eylül ayinda Avro Bölgesi enflasyon orani yüzde 1,8 ile yüzde 2,0 olan hedefin altina gerilemistir.

Küresel ekonomilerde isgücü piyasalarindaki talep ve arz yönlü iyilesen görünümüyle genel olarak düsüs kaydedilen issizlik oranlarinda 2024 yilinda gelismis ekonomilerde daha belirgin olmak üzere sinirli artislar beklenmektedir. Bu gerçevede, 2024 yilinda issizlik oraninin yüzde 4,6 olmasi beklenen gelismis ekonomiler arasinda, ABD'de yüzde 4,1, Avro Alaninda yüzde 6,5, Almanya'da yüzde 3,4, Ispanya'da yüzde 11,6, Japonya'da yüzde 2,5 ve Birlesik Krallikta yüzde 4,3 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. Yükselen ve geligmekte olan ülkeler açisindan bakildiginda ise, Çin'de yüzde 5,1, Brezilya'da yüzde 7,2 ve Güney Afrika'da ise yüzde 33,7 olmasi öngörülmektedir.

Önümüzdeki dönemde küresel düzeyde iktisadi faaliyetin limli seyretmesi ve ülkeler arasi ekonomik ayrismanin azalmasina yönelik beklentilere ragmen jeopolitik kaynakli risklerin devam edecegi tahmin edilmektedir. Rusya-Ukrayna savasi ile Israil'in basta Gazze olmak üzere Filistin topraklari ve Lübnan'a yönelik saldinilannin zaman igerisinde daha genis bir bölgeye yayilmasi önümüzdeki dönemde küresel ekonominin karsilasacagi en önemli jeopolitik riskler olarak degerlendirilmektedir. Bununla birlikte pek çok ülkede gerçeklesecek olan segimlerin kamu maliyesi üzerinde olusturdugu ilave baskilar ve politika belirsizlikleri önemli risk unsurlari arasinda yer almaktadir. Küresel düzeyde enflasyonun düsürülmesi konusunda elde edilen kazanimlara ragmen para politikalarinda normallesmenin seyrine ve faiz indirim döngüsünün takvimine iliskin belirsizlikler küresel risk istahi ve geligmekte olan ülkelere yönelik sermaye akimlari üzerinde baski olusturmaktadir. Deniz ticaretindeki aksamalar, piyasa bozucu yeni sanayi politikalarinin uygulanmasi ve buna bagli yeni korumacilik egilimieri küresel ticarette ayrigmalari beraberinde getirmektedir. Son olarak, iklim degisikligine bagli kuraklk ve taskin gibi dogal afetlerin sikliginin artmasi ve boyutlarinin büyümesi küresel enflasyon beklentilerinde arz yönlü riskleri canli tutmaktadir.

Tüm bu degerlendirmeler isiginda, 2023 yrlinda yüzde 3,3 büyüyen ve 2024 yilinda yüzde 3,2 oraninda büyümesi beklenen küresel ekonominin asagi yönlü risklere karsilik uygulanan para politikalarinin ve baglica geligmis ekonomilerde merkez bankalarinin gevseme döngüsünün de etkisiyle istikrarli görünümünü koruyarak, 2025 yilinda yüzde 3,2 oraninda büyüme kaydetmesi öngörülmektedir.

2. TÜRKIYE EKONOMISINDEKI GELISMELER VE HEDEFLER

2023 yilinda, küresel düzeyde zayif dis talep kosullarina, jeopolitik gerilimlere ve Subat ayinda yasanan deprem felaketine ragmen Türkiye ekonomisi yüzde 5,1 oraninda büyüyerek güçlü bir performans sergilemistir. Deprem bölgesinde iktisadi faaliyeti canlandirmak amaciyla uygulanan tedbirler ve yeniden yapilanmaya dönük uygulamalar ekonomiyi destekleyerek milli gelire katkida bulunmustur. Yilin tamaminda insaat dahil hizmetler sektörü güglü görünümünü koruyarak büyümenin arkasindaki itici güç olurken sanayi sektörü zayif dis talebin etkisiyle uzun dönem ortalamasinin altinda kalmakla beraber büyümeye devam etmistir.

2023 yilinin tamaminda kaydedilen yüzde 5,1 oranindaki büyümeye 9,5 puan katki veren özel tüketim harcamalari öncülügünde, toplam tüketim harcamalari yüzde 11,9 oraninda artmistir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirimlari yüzde 8,4 oraninda artarken net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi negatif 3,1 puan olmustur. Net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye negatif katkisinin 0,7 puani mal ve hizmet ihracatindaki azalistan kaynaklanirken, 2,4 puani mal ve hizmet ithalatindaki artistan kaynaklanmistir.

2023 yilinda bozulan dis talep kosullarnin sanayi sektörünü olumsuz yönde etkilemesi sonucunda sektör yil genelinde yüzde 1,7 oraninda sinirhi artig kaydederken, hizmetler sektörü katma degeri yüzde 5,4 oraninda artarak büyümenin sürükleyicisi olmustur. Tarim sektöründe ise yüzde 0,2 oraninda tlimli bir artig kaydedilmistir. Yil genelindeki yüzde 5,1 oranindaki büyümeye sanayi sektörü ve hizmetler sektörü sirasiyla 0,3 puan ve 3,5 puan olumlu yönde katkr sunarken tarim sektörü katkida bulunmamistir.

2024 yilinin ilk çeyreginde, özellikle ABD ve Avro Bölgesindeki bazi ekonomilerin beklenenden daha az yavaslamasinin ardindan gelen iyimser hava neticesinde olusan faiz indirim beklentisi dis talep kosullarinin ilimli da olsa iyilesmesini saglamistir. Aynica, yurt içinde sikilastirici politikalara ragmen canli seyreden talebin de etkisiyle iktisadi faaliyet yeniden ivme kazanmis ve 2024 ylinin ilk geyreginde GSYH büyümesi yüzde 5,3 oraninda artis kaydetmistir. Yilin ikinci çeyreginde ise dezenflasyonist politikalarin etkilerinin hissedilmesiyle iktisadi faaliyet ivme kaybetmis ve GSYH büyümesi yüzde 2,5 oraninda artis kaydetmistir. Yilin ilk yarisinda, sanayi sektörü GSYH büyümesine 0,2 puan katki sunarken hizmetler sektörü 2,6 puan pozitif yönde katki vermistir. Tarm sektörü ise büyümeye sinirli katkida bulunmustur.

2024 yilinin ilk yarisinda özel tüketim harcamalari yüzde 4,1 oraninda artarken büyümeye 3,1 puanlik katki yapmis, kamu tüketim harcamalari ise yüzde 3,0 oraninda artisla büyümeye 0,4 puan katki saglamistir. Böylece yilin ilk yarisinda toplam tüketim harcamalari yüzde 3,9 oraninda artmis ve büyümeye 3,5 puan katki vermistir. Bu artista hizmetler ile dayaniksiz tüketim mallarina yapilan harcamalarda gözlenen artiglar belirleyici olmustur. Toplam sabit sermaye yatirimlari yilin ilk yarisinda yüzde 4,7 oraninda artarken büyümeye 1,2 puan katkr yapmistir. Bu gelismede makine ve teghizat yatirimlari büyümeye 0,2 puan katki verirken ingaat sektörünün katkisi yilin ilk yarisinda 0,8 puan olmustur. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi ise 1,4 puan olmustur.

2024 ylinin ikinci yarisinda ise, enflasyonu kontrol altina almak amaciyla uygulamaya konulan siki politikalarin etkilerinin devamiyla ig talebin ivme kaybederek hizmetler sektörünün büyümesini yavaslatmasi beklenirken ilimli bir sekilde toparlanma kaydeden dis talep sayesinde sanayi sektörünün büyümesinin görece hiz kazanacagi öngörülmektedir. Ayrica, deprem bölgesinin yeniden inça çalismalarinin devamiyla birlikte ingaat sektörünün güçlü bir biçimde büyümeye devam edecegi beklenmektedir. Böylece, Türkiye ekonomisinin 2024 ylinda, uygulanan dezenflasyonist politikalar neticesinde, dengeli bir iç ve dis talep kompozisyonuyla yüzde 3,5 oraninda büyüyecegi tahmin edilmektedir.

2023 yilinda küresel ticaret hacmi artis hizi yavaslamis ve dis talep kosullarinda bozulma yasanmistir. Küresel ticaretteki zayif görünüme ragmen, Türkiye'nin ihracati küresel mal ihracatindaki genel azalis egilimine göre olumlu ayrisarak yüzde 0,6 oraninda sinirli artis kaydetmis ve 255,6 milyar dolar seviyesinde gerçeklegmistir. Ithalat tarafinda ise altin ithalatindaki yüksek seyir ile tüketim ve yatirim mallar ithalatindaki yukari yönlü egilime ragmen enerji ithalatindaki düsüs sonrasinda yüzde 0,5 düzeyinde azalis gerçeklegmistir. Bu kapsamda, 2023 yilinda ithalat 362,0 milyar dolar seviyesinde gözlenmis olup dis ticaret açigi 106,3 milyar dolar olarak kaydedilmistir. Dis ticaret agigindaki gerilemeye ek olarak hizmetler dengesi fazlasindaki artigla birlikte cari islemler agiji 40,5 milyar dolar seviyesinde, cari iglemler agiginin GSYH'ya orani ise yüzde 3,6 olarak gerçeklesmistir.

2024 yilinda dis talep kosullarinda görece toparlanma egilimi gözlenmektedir. Ihracat fiyatlarindaki olumsuz görünüme ragmen 2024 yilinin Ocak-Ajustos döneminde ihracat bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 3,9 artarak 170,8 milyar dolar olarak gerçeklesmistir. Ayni dönemde ithalatta ise dezenflasyon süreci kapsaminda ig talepteki zayiflama sonrasinda düsüs kaydedilmistir. Ithalattaki düsüste altin ithalatindaki asagi yönlü seyir etkili olurken enerji ithalatinda yatay bir seyir izlenmektedir. 2024 yilinin Ocak-Agustos döneminde ithalat, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 8,6 oraninda azalarak 225,7 milyar dolara gerilemistir. Bu dönemde, seyahat gelirleri yüzde 9,3 artarak 35,9 milyar dolara yükselmistir.

Ihracatin 2024 yilinin kalan aylarinda benzer bir artis egilimi göstermesi beklenmektedir. ithalat tarafinda ise altin ithalatindaki düsüsün devam edecegi, büyük oranda jeopolitik geligmelere göre sekillenecek emtia fiyatlarinin ve iç talep kosullarnin ithalat düzeyindeki temel belirleyiciler olacagi degerlendirilmektedir. Bu kapsamda, ihracatin ve ithalatin sirasiyia 264,0 milyar dolar ve 345,0 milyar dolar seviyelerinde gerçeklesecegi öngörüsüyle 2024 yili dis ticaret açiginin 81,0 milyar dolar seviyesine gerileyecegi tahmin edilmektedir. Dis ticaret açigindaki düsüs ve seyahat gelirlerindeki artisla birlikte 2024 yili sonunda cari islemler açiginin GSYH'ya oraninin yüzde 1,7 olmasi beklenmektedir.

Türkiye ekonomisinde 2023 yilinda bir önceki yila göre toplam istihdam 880 bin kisi artarken tarim disi istihdam 1 milyon 51 bin kisi artmistir. Isgücüne katilma orani yillik bazda 0,2 puan artmig, igsizlik orani 1 puan azalarak yüzde 9,4'e gerilemistir. Ayni yilda genç nufusta issizlik orani ise yüzde 17,4 olarak gergeklesmistir.

2024 yili Agustos ayinda geçen yilin ayni ayina göre istihdam edilenlerin sayisi 1 milyon 93 bin kigi artarak 33 milyon 164 bin kigi, istihdam orani ise 1,3 puan artis ile yüzde 50,3 olmustur. Issizlik orani ise 0,7 puan azalis ile yüzde 8,5 seviyesinde gergeklegmistir. 2024 yili geneli issizlik oraninin yüzde 9,3 olmasi beklenmektedir.

Toplam yurt içi tasarruflarn GSYH'ya orani 2023 yilinda yüzde 26,6'ya gerilemistir. 2024 yilinda ise toplam yurt içi tasarruf oraninin, bir önceki yila göre 0,4 puan yükselerek yüzde 27,0 olacagi tahmin edilmektedir.

2023 ylinin ilk yarisinda yllik TUFE enflasyonu, enerji grubundaki baz etkisiyle belirgin bir yavaslama egilimine girmis ve Haziran ayinda yüzde 38,2 olarak gerçeklesmistir. Bu dönemde, Mayis ayindan itibaren dogal gazda uygulanan ek sübvansiyonlar enerji fiyatlarini önemli ölgüde düsürmüs, döviz kurundaki görece istikrarli seyir ile gida ve temel mal fiyatlarindaki tlmli görünüm enflasyondaki yavaslama egilimini desteklemistir. Ancak, ücret gelismeleri ve fiyat katiliklari yüksek seviyelerini korumus, toplam talep kosullari yilin ikinci yarisinda ivme kaybetse de enflasyonist düzeyde kalmaya devam etmistir. Kalici dezenflasyon sürecinin saglanabilmesi için alinan geçis dönemi önlemleri ve deprem nedeniyle olusan ek finansman ihtiyaci, TÜFE yllik artis oraninin artmasina neden olmus ve TÜFE'de yil sonunda yüzde 64,8 artis kaydedilmistir.

2024 yilt Ocak-Eylül döneminde birikimli TÜFE artis orani yüzde 35,9 olarak gerçeklesmistir. Birikimli TÜFE artis oraninda, hizmet fiyatlarnin yüksek seyrini sürdürmesi ve ücret gelismeleri belirleyici rol oynamistir. Talepteki dirence bagli olarak, temel mal fiyatiari artis hizindaki yavaglama sinirh kalmis ve gida fiyatlarindaki görece olumsuz görünüm de birikimli TÜFE artisinin diger belirleyicileri olmustur. Bu gelismeler neticesinde Eylül ayinda TÜFE yillik artis hizi yüzde 49,4 olarak kaydedilmistir.

Para politikasindaki kararl durugla birlikte yurt içi talepteki dengelenme, döviz kurundaki istikrarli seyir ve enflasyon beklentilerinde iyilesmenin etkisiyle, TÜFE yillik artis oraninin yil sonunda yüzde 41,5 seviyesine gerilemesi tahmin edilmektedir.

2.1. BÜYÜME VE ISTIHDAM

2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hizlari

a) Mevcut Durum

Türkiye ekonomisi, 2023 ylinin ilk yarisinda meydana gelen deprem felaketine ve küresel düzeyde yüksek seyreden enflasyonla mücadele amaciyla uygulanan siki para politikalarinin neden oldugu talep daralmasina ragmen bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 4,6 oraninda büyüme kaydetmistir. Deprem bölgesinde yürütülen yeniden yapilanma faaliyetleri ve uygulanan etkili politikalar depremden etkilenen 11 ilde iktisadi faaliyetin canhligini sürdürmesinde etkili olmustur. Yihin ikinci yansinda ise milli gelir artis hizi yüzde 5,6 oraninda gerçeklegmis olup iktisadi faaliyetin ivme kazanarak canhiigini sürdürdügüne isaret etmistir. Bu dönemde, hizmetler sektörü (ingaat dâhil) büyümenin sürükleyicisi olmasina ragmen uygulanmaya baslanan sikilastirici politikalarla hiz kaybederken sanayi sektörü ise önemli bir toparlanma kaydetmistir. Böylelikle, yilin ikinci yarisindan itibaren enflasyonu kontrol altina almaya yönelik uygulamaya konulan siki para ve maliye politikalarinin etkisiyle büyüme kompozisyonu daha dengeli bir görünüm arz etmeye baslamistir. Yil genelinde ise GSYH artig hizi yüzde 5,1 oraninda gerçekleserek ekonominin güçlü görünümünü korudugunu göstermistir. Bu dönemde katma deger, hizmetler sektöründe (insaat dâhil) yüzde 5,4, sanayi sektöründe yüzde 1,7 artmistir. Imalat sanayiinin katma degeri yüzde 2,5 artarken hizmetler sektöründe kaydedilen artista ticaret, ulastirma ve konaklama faaliyetleri, finans ve sigorta faaliyetleriyle ingaat faaliyetlerinin katma degerlerindeki yüksek oranli artislar etkili olmustur. Tarim sektörü katma degeri ise yüzde 0,2 oraninda sinirhi artarak büyümeye katkida bulunmamistir.

TABLO I: 2- Katma Deger Artis Hizlari ve Sektörlerin GSYH içindeki Paylari

(1) Gerçeklegme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlgi (SBB), TÜIK

(2) Program

(3) SBB hesaplamasi olup ingaat sektörü dâhitdir.

(4) Vergi-sübvansiyon kalemine tabloda yer verilmemistir.

2024 ylinin ilk yarisinda GSYH'da yüzde 3,8 oraninda büyüme kaydedilmistir. Bu dönemde katma deger tarim, sanayi ve hizmetler sektörlerinde sirasiyla yüzde 4,2, yüzde 1,2 ve yüzde 3,9 oranlarinda artmistir.

2024 yilinin üçüncü geyregine iliskin olarak perakende satis hacim endeksi ve hizmet ciro endeksi gibi talep yönlü göstergelerdeki azalma egilimi uygulanan dezenflasyonist politikalarin etkili oldugunu gösterirken, ekonomik büyümenin yilin ikinci yarisinda hafif ivme kaybi yasayacagina isaret etmektedir. Reel sektörün gidisati açisindan önemli sinyaller veren öncü göstergeler söz konusu ivme kaybinin imalat sanayiinde belirginlestigini ima etmektedir. Yiln ilk çeyreginde thimli toparlanma kaydeden dis talebin etkisiyle bir önceki yilin ayni donemine göre yüzde 5,4 oraninda önemli bir büyüme orani kaydeden sanayi üretim endeksi ikinci geyrekte talep kosullari ve resmi tatiller kaynakli is günü kayiplari nedeniyle yillik bazda yüzde 3,0 oraninda daralmistir. Temmuz ayinda ise sanayi üretimi yrllik olarak yüzde 1,6 oraninda ilimli artis kaydederken Agustos ayinda yillik yüzde 5,9 oraninda daralmistir. Bununla beraber, kademeli bir sekilde iyilegmesi bekienen dis talep kosullarnin yilin son çeyreginde sanayi sektörünü destekleyecegi tahmin edilmektedir. Bu veriler isiginda, GSYH büyüme hizinin nispeten limli bir performans sergileyecegi ve daha dengeli bir büyüme kompozisyonunun tesis edilecegi degerlendirilmektedir. Iktisadi faaliyet hafif yavaslamakla beraber büyüme egiliminin ylin ikinci yarisinda devam edecegi öngörüsüyle GSYH artisinin 2024 yilinin tamaminda yüzde 3,5 oraninda gerçeklesmesi tahmin edilirken üretim sektörleri itibariyla katma deger artis hizlarinin ise tarim sektöründe yüzde 2,0, sanayi sektöründe yüzde 2,5 ve hizmetler sektöründe yüzde 3,4 oranlarinda olmasi beklenmektedir.

b) Hedefler

Sürdürülebilir ve dengeli bir büyüme kompozisyonunun tesisini önceliklendiren yaklagimin devamiyla 2025 yilinda Türkiye ekonomisinin yüzde 4,0 oraninda talep yönlü enflasyonist baski olusturmayacak bir kompozsiyonda büyümesi öngörülmektedir. Ekonominin istikrarli ve saglikli yapisi korunarak güçlü, kapsayici ve istihdami destekleyen büyümenin saglanmasi amaciyla makroekonomik dengeleri gözeten uygulamalara devam edilerek para, maliye ve gelirler politikalarinin tam koordinasyon içerisinde yürütülmesi hedeflenmektedir.

Ayrica, kamu yatirimlarinin verimli sektörlerde yogunlastirilmasi, sanayi ve hizmetler sektöründe katma degeri yüksek üretimin tesvik edilmesi, enerji bagimliligini azaltacak politikalar ve yenilenebilir enerji kaynaklannin gelistirilmesi öncelikli hedefler arasinda bulunmaktadir. Dijital dönüsüm ve yegil ekonomi alanindaki gelismeleri dikkate alarak bu alanlardaki yatirimlarin artirilmasiyla küresel rekabet gücünün yükseltilmesi ve çevresel sürdürülebilirligin saglanmasi hedeflenmektedir.

Iç ve dis talebin dengelendigi büyüme kompozisyonunun devamiyla istihdamin ve özel kesim yatirimlarinin artirilmas önceliklendirilmektedir. Bu gelismelerle birlikte, 2025 yilinda sanayi sektörünün ekonomik büyümeye önemli katki vermesi saglanacaktir. Ayrica, iktisadi ve sosyal faaliyetlerin canlligini sürdürmesi ve turizm sektörünün katkisiyla hizmetler sektörü GSYH büyümesini desteklemeye devam edecektir. Bu dönemde tarim sektörünün de GSYH büyümesine uzun dönem ortalamalariyla benzer sekilde katki vermesi beklenmektedir.

GRAFIK I: 1- Sektörel Büyüme Hizlari

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi, TÜiK

• (1) Gerçeklegme Tahmini
• (2) Program

TABLO I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler

TABLO I: 4- Fert Basina GSYH

Villar

1998

1999

2001

2000

2002

2003

2004

2006

2005

mang

2.1.2. Ïstihdam

a) Mevcut Durum

2023 yilinda istihdam, emeklilige hak kazanma kosullarina yönelik düzenlemelere ve depremin etkilerine ragmen güçlü seyrini sürdürmüs ve önceki yila göre 880 bin kisi artarak 31 milyon 632 bin kisi olmustur. isgücüne katilma orani ise 0,2 puan artarak yüzde 53,3 seviyesine yükselmistir. Bu gerçevede issizlik orani bir önceki yila göre 1 puan azalarak yüzde 9,4 düzeyine gerilemistir.

TABLO I: 5- Yillar itibariyla Yurt içi isgücü Piyasasinda Gelismeler

Kaynak: TÜIK, Hanehalki Isgücü Anketi Sonuçiari

(1) ingaat dâhildir.

2023 yilindaki ekonomik büyümenin etkisiyle toplam istihdam bir önceki yila göre yüzde 2,9 oraninda artarken sanayi ve hizmetler istihdami sirasiyla yüzde 0,7 ve yüzde 5,2 oranlarinda artmistir. Tarim istihdami ise ayni dönemde yüzde 3,5 oraninda düsmüstür. Toplam istihdam içerisinde tarim, sanayi ve hizmetler sektörlerinin paylar sirasiyla yüzde 14,8, yüzde 21,2 ve yüzde 63,9 olmustur.

TABLO I: 6- Ïstihdam Edilenlerin isteki Çalisma Durumuna Göre Dagilimi

Kaynak: TUiK, Hanehalki isgücü Anketi Sonugiari

2023 yilinda bir önceki yila göre toplam istihdam igerisinde ücretli veya yevmiyeliler ile isverenlerin payi artarken kendi hesabina çalisanlar ile ücretsiz aile isgilerinin payi azalmistir.

TABLO I: 7- Yurt içi isgücü Piyasasindaki Gelismeler

(1) Ïkinci geyrek itibaryladir.

Kaynak: TUIK, Hanehalki isgücü Anketi Sonuçtari

(2) insaat haric.

2024 yilinin ikinci geyreginde önceki ylin ayni geyregine göre istihdam 1 milyon 189 bin kisi artmistir. Ayni dönemde issizlik orani 0,8 puan azalarak yüzde 8,4, geng issizlik orani ise 1,2 puan azalarak yüzde 15,9 seviyesine düsmüstür.

2024 yilinin ikinci geyreginde önceki yilin ayni geyregine göre istihdam tarim disi sektörlerde 983 bin kisi, tarimda 206 bin kigi artmistir. Bu dönemde istihdam sanayide 121 bin kisi azalirken, hizmetlerde 1 milyon 102 bin kisi artmistir.

Mevsimsel etkilerden arindirilmis verilere göre, 2024 yili Agustos ayinda istihdam 32 milyon 776 bin kisi, istihdam orani ise yüzde 49,7 olmustur. Mevsim etkilerinden arindiniimis issizlik orani yüzde 8,5, isgücüne katilma orani ise yüzde 54,3 olarak gerçeklegmistir.

2024 yilinda, istihdamin bir önceki yila göre 1 milyon 36 bin kisi artmasi, isgücüne katilma oraninin ise yüzde 54,5'e ulasmasi beklenmektedir. Bu gerçevede issizlik oraninin yüzde 9,4'ten yüzde 9,3'e düsecegi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 8- Temel isgücü Piyasasi Göstergeleri

(1) Gerçeklesme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(2) Program

b) Hedefler

2025 yilinda, öngörülen büyüme orani çerçevesinde istihdamin bir önceki yila göre 532 bin kisi artmasi beklenmektedir. isgücüne katilma oraninin 0,5 puan artarak 2025 yilinda yüzde 55,0 seviyesine ulasacagi öngörülmektedir. Yil genelinde isgücüne katilim ve nufus artisi etkilerinin istihdam artisina baskin gelmesiyle issizlik oraninin yüzde 9,6 düzeyinde gergeklesecegi tahmin edilmektedir.

GRAFIK I: 2- issizlik Oranindaki Degisime Katkilar (Yüzde Puan)

Kaynak: Strateji ve Bütge Baskanligi, TÜIK

(2) Program

(1) Gergeklesme Tahmini

2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi

a) Mevcut Durum

2023 yilinda ekonomide toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim harcamalarindaki artisin olumlu katkisiyla GSYH yüzde 5,1 oraninda büyümüstür. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi -3,1 puan, toplam tüketimin büyümeye katkisi 9,8 puan olmustur. Sabit sermaye yatirim harcamalarindaki artis ise büyümeye 2,0 puanlik katkida bulunmustur. 2023 yilinda özel kesim tüketim harcamalarinda kaydedilen reel artis, özel harcanabilir gelir artisinin üzerinde kalirken kamu kesimi tüketim harcamalarindaki reel artis ise kamu kesimi harcanabilir gelir artisinin altinda gerçeklegmistir.

Zincirlenmis hacim degerlerine göre, 2023 yilinda özel tüketim harcamalari yüzde 12,7, kamu tüketim harcamalari ise yüzde 4,8 oraninda artmistir. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payi bir önceki yila göre 2,3 puan artarak yüzde 63,1, kamu kesimi tüketim harcamalarinin payi ise 1,1 puan artarak yüzde 9,3 olmustur.

2023 yilinda, toplam sabit sermaye yatirim harcamalarindaki reel artis yüzde 8,4 oraninda gerçeklesmistir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarnin GSYH içerisindeki payi bir önceki ylla göre 0,1 puan artarak yüzde 3,7 olurken, özel kesim sabit sermaye yatirim harcamalarinin payi bir onceki ylla göre 2,6 puan artarak yüzde 28,2 ye yükselmistir. 2023 yilinda reel mal ve hizmet ihracati yüzde 2,8 oraninda düsüs kaydederken reel mal ve hizmet ithalatindaki artis ise yüzde 11,8 olmustur.

2023 yilinda toplam tüketimin GSYH'ya orani yüzde 72,5 olurken, toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ya orani yüzde 26,6 olarak gergeklesmistir. Bu gelismede özel kesim tasarruflarinin payinda kaydedilen düsüs önemli rol oynarken, kamu tasarruflarinin da düsüse katkisi olmustur. Bu dönemde kamu tasarruflarinin GSYH'ya orani yüzde 1,4 seviyesinde gergeklegirken özel kesim tasarruf orani ise bir önceki yila göre 2,9 puan azalarak yüzde 25,1 seviyesinde gergeklesmistir.

2024 yilinin ilk yarisinda yüzde 3,8 oraninda gerçeklesen büyüme hizina en önemli katki tüketim harcamalarindan gelmistir. Ytlin ilk yarisinda, toplam tüketim harcamalari bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 3,9 oraninda artarak büyümeye 3,5 puanlik etki etmistir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirim harcamalan yüzde 4,7 artmis ve bunun ekonomik büyümeye katkisi 1,2 puan olmustur. Bu gelismeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 4,1 oraninda artarak yüzde 3,8 oranindaki büyümeye 4,6 puanlik önemli seviyede katki yapmistir.

2024 yilinin ilk yarisinda mal ve hizmet ihracati reel olarak yüzde 2,1 oraninda artis gösterirken mal ve hizmet ithalati yüzde 4,4 oraninda azalmistir. Sonuç olarak, net mal ve hizmet ihracati büyümeye 1,4 puan katkida bulunmustur.

Zincirlenmis hacim endeksine göre 2024 yilinda özel tüketim harcamalarnin yüzde 3,2, kamu tüketim harcamalarinin yüzde 2,2 artmasi ve böylece toplam tüketim harcamalarinin yilin tamaminda yüzde 3,0 oraninda artis göstermesi öngörülmektedir.

Ayni dönemde, kamu sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 2,7, özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin ise yüzde 3,0 artmasi ve böylece toplam sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 3,0 oraninda artmasi beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebinin 3,1 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,3 puan pozitif yönde katki yapmasi beklenmektedir. 2024 yilinin tamaminda net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye 1,0 puan katki yapmasi öngörülmektedir. Bu beklentiler dogrultusunda, GSYH'nin 2024 yilinda yüzde 3,5 oraninda artis gösterecegi tahmin edilmektedir.

Kaynak: TUIK, Strateji ve Bütçe Baskanligi

(1) Gerçeklesme Tahmini

(2) Program

Bu dönemde, özel harcanabilir gelirin GSYH'ya oraninin 2024 yilinda bir önceki yila göre 0,3 puan azalarak yüzde 88,0'a gerilemesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranin ise 0,2 puan artarak yüzde 11,0 oraninda gerçeklegmesi öngörülmektedir. 2024 yilinda toplam yurt içi tasarruf oraninin ise, bir önceki yila göre 0,4 puan artarak yüzde 27,0 olacagi tahmin edilmektedir. Bu gelismede, büyük oranda özel kesim tüketimindeki ciddi düsüsün etkisiyle artan özel kesim tasarruflarinin belirleyici olmasi öngörülmektedir.

b) Hedefler

2025 yilinda yüzde 4,0 olmasi hedeflenen GSYH büyümesinin, öngörülen yurt içi talep artisinin yani sira sabit sermaye yatirimlarinin da katkisiyla dengeli bir yapida gerçeklesmesi öngörülmektedir.

2025 yilinda bir önceki yila göre özel ve kamu kesimi tüketim harcamalarinda sirasiyla yüzde 3,4 ile yüzde 2,3 oranlarinda reel artis olmasi beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 3,5, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin ise yüzde 3,7 oraninda reel olarak artacagi tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatirim harcamalarinin reel olarak yüzde 3,5 artmasi öngörülmektedir.

2025 yili GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarinin 2,6 puan, özel kesim sabit sermaye yatirim harcamalarinin ise 0,8 puan katki yapmasi beklenmektedir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatirim harcamalarinin büyümeye katkisinin 0,1 puan olmasi beklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracati katkisinin ise 0,2 puan olacagi tahmin edilmektedir.

Kamu harcanabilir gelirinin GSYH ya oraninin 2025 yilinda 0,1 puan artarak yüzde 11,1 olarak gerçeklesecegi öngörülmektedir. Bu dönemde, kamu tasarruflarinin milli gelire oran olarak yüzde 1,0 seviyesinde, kamu yatirimlarinin ise yüzde 3,2 seviyesinde olmasi beklenmektedir.

2025 yilinda özel tasarruflarin GSYH'ya oraninin bir önceki yila göre 0,2 puan artarak yüzde 26,8, özel yatirim harcamalarinin ise 1,7 puan artarak yüzde 26,6 olmasi beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatirim farkinin GSYH'ya oraninin yüzde 0,3 seviyesinde gerçeklegmesi öngörülmektedir. 2025 yilinda toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ya oraninin bu geligmeler neticesinde yüzde 27,8, toplam tasarrufyatirim farkinin GSYH'ya oraninin ise yüzde negatif 2,0 olmasi beklenmektedir.

TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla Milyon TL, GSYH igindeki Paylar)

TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi (Zincirlenmis Hacim Milyon TL, Yüzde Degisme)

Kamu

Özel

Toplam Yatirim

Özel

Kamu

Kamu

Özel

Kamu

2.2. YATIRIMLAR

2.2.1. Yatirimlarin Sektörel Dagilimi

a) Mevcut Durum

Kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin 2024 yilinda reel olarak yüzde 2,7 oraninda artmasi beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 62,0 inin merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idareler, yüzde 21,9 unun yerel yönetimler, yüzde 15,2'sinin KIT'ter, yüzde 0,9'unun döner sermayeli kuruluslar ve sosyal güvenlik kuruluslari tarafindan gerçeklestirilecegi tahmin edilmektedir.

Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatirimlari içinde ulastirma, turizm, konut, egitim, saglik ve diger hizmetler alt sektörlerinin göreli agurliklarinin artmasi, madencilik, imalat, tarim ve enerji alt sektörlerinin agirliklarinin ise azalmasi beklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatiarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlari iginde tarim, imalat, konut, egitim ve saglik alt sektörlerinin göreli agirlklarnin artmasi; madencilik, enerji, ulastirma, turizm ve diger hizmetler alt sektörlerinin agirliklarnin ise azalmasi öngörülmektedir.

TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatirimlarmnin Sektörel Dagulimi (1)

(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dagllm)

(1) Yatrrim isciligi dâhildir.

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligs

(2) Gerçeklesme Tahmini

(3) Program

TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlari (2023)

Sektörler

Tarim

Madencilik imalat

Enerji

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlari (2024) (1)

Sektörler

Tarim

Madencilik

Imalat

Enerji

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlari (2025) (1)

Sektörler

Tarim

Madencilik

Imalat

Enerji

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 15 - Sabit Sermaye Yatirimlarinin Sektörel Dagulimi (1)

Tarm

Madencilik

Imalat

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

b) Hedefler

2025 yilinda, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 52,6'sinin merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idareler, yüzde 25,5 inin yerel yönetimler, yüzde 20,9'unun KIT'ler, yüzde 0,9 unun döner sermayeli kuruluslar ve sosyal güvenlik kurulusiari tarafindan gerçeklestirilecegi öngörülmektedir. 2025 yilinda kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin ulastirma, diger hizmetler, egitim, tarim, madencilik ve saglik alt sektörlerinde yogunlasmasi beklenmektedir.

Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin reel olarak yüzde 3,5 artis gösterecegi tahmin edilmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatirimlarnin imalat sanayii, ulastirma ve konut alt sektörlerinde yogunlasmasi beklenmektedir.

2.3. ÖDEMELER DENGESI

2.3.1. Cari islemler Hesabi

a) Mevcut Durum

2023 yilinda küresel mal ticareti gerilemis olup özellikle Avrupa ekonomilerindeki büyüme oranlarinin düsük seviyelerde gözlenmesi dis talepteki zayiflama üzerinden küresel ticaret hacmi artig hizini olumsuz etkilemistir. Bununla birlikte Türkiye'nin ihracati yüzde 0,6 ile sinirli düzeyde de olsa artis kaydetmis ve 255,6 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. 2023 yili itibariyla küresel mal ihracatindan alinan pay yüzde 1,07'ye ulasarak yükselisini sürdürmüstür. Ithalat tarafinda ise enerji ithalatinda bir önceki yila göre düsüs gözlenmesine ragmen altin ithalatinin yanisira tüketim ve yatirim mallari ithalatindaki yüksek seyir sonucunda düsüs hizi baskllanmistir. Bu kapsamda ithalat yüzde 0,5 oraninda sinirli azalarak 362,0 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir.

2023 yilinda ihracatta sinirli artis, ithalatta ise sinirhi düsüs yaganmasi sonrasinda dis ticaret agiginin bir miktar gerilemesi ile hizmetler dengesi fazlasinin artis kaydetmesi cari istemler açigi üzerinde azaltici etki yapmis birincil gelir dengesi agigindaki artisa ragmen cari islemler dengesinde kismi bir toparlanma gözlenmistir. Bu kapsamda, 2023 yili cari istemler açiji 40,5 milyar dolar seviyesinde kaydedilmistir. Cari islemler açiginin milli gelire orani ise yüzde 3,6 düzeyinde gerçeklesmistir.

TABLO I: 16- Türkiye'nin Dis Ticareti ve Dis Ticareti Etkileyen Faktörler

(Yüzde Degisim)

Avro Bölgesi Büyüme Hizi Kiy ak: Srarai ve Bütge Ba kania, Tk, Ul sareras Para Fon Exm 2024 Dinya Ekonomik Giarinimi Rapreu (1) Gergeklegme Tahmini (2) Program

Dis Ticaret Dengesi

Odemeler dengesi tanimli dis ticaret açiãi 2023 yilinda 86,3 milyar dolar olarak gerçeklesmis, 2024 yilinin Ocak-Agustos döneminde ise bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 43,8 azalarak 38,6 milyar dolar olmustur.

2024 yilinda Avrupa Bölgesi ekonomilerinde kismi toparlanma ve küresel ticaretteki hizlanma sonucunda dis talep kosullarinda yasanan iyilegme ihracatimiz bakimindan geçtigimiz yila göre daha olumlu bir tablo olusturmustur. Enerji emtia fiyatlari dalgali bir seyir izlese de enerji ithalati yil genelinde yatay bir seyir izlemig, iç talepteki zayiflama ve altin ithalatindaki düsüs sonrasinda geçtigimiz yilin ikinci yarisinda baglayan ithalattaki düsüs egilimi 2024 yilinda devam etmistir. Bu gelismelere bagli olarak ödemeler dengesi tanimli dis ticaret agiginin bir önceki yila göre gerileyerek 64,2 milyar dolar seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir.

ihracat

2023 ylinda 255,6 milyar dolar olarak gerçeklesen ihracat, 2024 ylinin Ocak-Agustos döneminde, bir önceki ylin ayni dönemine göre yüzde 3,9 oraninda artarak 170,8 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. Ihracat seviyesinin artmasinda dis talepteki kismi toparlanma etkili olmustur.

TABLO I: 17- Ülke ve Fasillara Göre Ihracat

Kaynak: TÜIK

(J) Siralama 2023 yili verilerine göre yapilmistir.

Türkiye'nin önemli ticaret ortaklarindan olan AB'ye ihracati, 2024 yilinin Ocak-Agustos döneminde, geçen yilin ayni dönemine göre yüzde 3,4 oraninda artarak 71,3 milyar dolar olarak gergeklegmis, AB'nin ihracattaki payi yüzde yüzde 41,7 olmustur. Ocak-Agustos döneminde ihracat artisi en fazla olan ülkeler Ingiltere ve Birlesik Arap Emirlikleri olarak kaydedilmistir. Asya ülkelerine gerçeklestirilen ihracatta yüzde 5,7, Amerika kitasi ülkelerine gerçeklestirilen ihracatta ise yüzde 9,5 düzeyinde artis gergeklegmistir. Avrupa Birligi, Afrika ve Amerika ülkelerine gerçeklestirilen ihracattaki artis ihracat genel seviyesindeki artisin temel belirleyicisi olmustur.

Ihracatta en yüksek paya sahip olan motorlu kara tasitlar ile bunlarin aksam ve parçalarina yönelik ihracat 2023 yilindaki artisin ardindan 2024 yilinin Ocak-Agustos döneminde ivme kaybetmekle beraber yükselisini sürdürmüstür. Bu dönemde toplam ihracat yüzde 3,9 artarken motorlu kara tasitlari ve bunlarin aksam ve parçalarinin ihracatindaki artis yüzde 2,8; kazanlar, makineler ve bunlarin aksam parçalari ihracati yüzde 1,4 oraninda artisla genel ihracat seviyesinin altinda gerçeklegmistir. Ayni dönemde, mineral yakitlar ihracati yüzde 19,4 oraninda ve kiymetli veya yari kiymetli taslar ihracati yüzde 14,9 oraninda artig ile genel ihracat seviyesinin üzerinde artis gergeklegen fasillar olmustur. 2024 yihinin ilk sekiz aylik döneminde tüm ana sektörlerin ihracatinda artis gerçeklesmistir. Bu dönemde, tarim ve ormancilik sektörü ihracati yüzde 9,4, imalat sektörü ihracati ise yüzde 3,5 oraninda artmistir. Sektörel düzeyde en yüksek ihracat artisi ise yüzde 15,8 ile maden ve tas ocakçiligi sektöründe kaydedilmistir.

2024 yilinin kalan döneminde ihracatta benzer bir egilim yasanmasi ve yil geneli ihracat seviyesinin yüzde 3,3 oraninda artarak 264,0 milyar dolar düzeyinde gergeklesmesi beklenmektedir. 2024 yilinda, ihracat fiyatlarinda yüzde 0,6 oraninda azalis ve reel ihracatta yüzde 3,9 oraninda artis yasanacagi öngörülmektedir.

TABLO I: 18- Ihracatin Sektörel Dagilime

Kaynak: TUiK

ithalat

2023 yilinda ithalat yüzde 0,5 oraninda düsüs kaydederek 362,0 milyar dolar seviyesinde gerçeklegmistir. Enerji fiyatlarinin bir önceki yila göre düsüs göstermesi ithalat seviyesi üzerinde azaltici etki yaparken altin ithalatinin tarihi yüksek seviyelere gikmasi ile iç talep kosullarinin tüketim ve yatirim mallar üzerindeki artirici etkisi ithalattaki dügüsün baskilanmasina neden olmustur.

2024 yilinda ise ithalatta geçen ylin ikinci yarisi itibariyla baglayan düsüs egiliminin devam ettigi görülmektedir. Enerji ithalat: 2024 yilinda yatay bir seyir izlemekte olup altin ithalatinda gerileme gözlenmektedir. Dezenflasyon süreci kapsaminda is talepteki zayiflamanin etkisiyle 2024 yili Ocak-Agustos döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 8,6 oraninda düsüs gösteren ithalat 225,7 milyar dolar seviyesine gerilemistir. Bu dönemde, ara mal ithalati yüzde 13,6 ve sermaye mallar ithalati ise yüzde 2,1 oraninda azalirken, tüketim mallari ithalati artig hizi yavaglamakla beraber yüzde 13,7 olmustur.

TABLO I: 19- ithalatin Ekonomik Gruplara Göre Dajilimi

kaynak: TÜÏK

ithalatin yilin kalan aylarnda sinirl düzeyde yükselmesi ve 2024 yili sonunda bir önceki yila göre yüzde 4,7 oraninda azalarak 345,0 milyar dolar seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir. 2024 yilinda ithalat fiyatlarinda yüzde 0,3 artig, reel ithalatta ise yüzde 5,0 düzeyinde düsüs yasanacagi öngörülmektedir.

Hizmetler Dengesi?, Birincil ve Ikincil Gelir Dengesi

2023 yilinda seyahat gelirleri artis hizi azalsa da yukari yönlü egilimine devam etmis ve 49,5 milyar dolar seviyesinde gerçeklegmistir. 2024 yilinin Ocak-Agustos döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 9,3 artarak 35,9 milyar dolar seviyesinde gergeklesen seyahat gelirlerinin 2024 yilinda 53,0 milyar dolara yükselecegi beklenmektedir.

2023 yllinda hizmetier dengesi fazlasi seyahat gelirleri ve tasimacilik gelirlerindeki artisin etkisiyle bir önceki yila göre artarak 56,7 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. 2023 yllt hizmet gelirleri 106,0 milyar dolar, hizmet giderleri ise 49,3 milyar dolar seviyesinde gözlenmistir.

Hizmet gelirleri, 2024 yilinin Ocak-Agustos döneminde ise bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 7,3 oraninda artis göstererek 74,0 milyar dolar seviyesinde, hizmetler dengesi fazlasi ise yüzde 4,9 oraninda artisla 39,2 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. Hizmet gelirlerine yilliklandirilmis olarak bakldiginda, 2024 yili Agustos ay itibariyia 111,1 milyar dolar seviyesine ulagildigi görülmektedir. 2024 yili içerisindeki bu artistaki temel belirleyici unsurlar tasimacilk ve seyahat gelirlerindeki yukari yönlü seyir olmustur. 2024 yilinda hizmet gelirlerinin 109,1 milyar dolar, hizmetler dengesi fazlasinin ise 55,2 milyar dolar olarak gergeklesmesi beklenmektedir.

• Cari Islemler Hesabi 2022 ve 2023 yih degerleri, 2024 yili Agustos ayinda Hizmetler dengesi kaynakli revize cdilmistir.

TABLO I: 20- Cari islemler Dengesi (1)

(1) Cari Islemler Hesabi 2022 ve 2023 yil degerleri, 2024 yli Agustos ayi Hizmetler Dengesi kaynakli revizyona ugramistir.

Каупа: TCMB

(3) Feogehiesme Tahminil

2023 yilinda, birincil gelir dengesindeki açik, yatirim giderlerindeki artigin etkisiyle bir önceki yila göre yüzde 30,1 artarak 11,4 milyar dolar seviyesinde gergeklesmistir. 2024 yllinin Ocak-Agustos dönemi birincil gelir dengesi açigi ise bir önceki ylin ayni dönemine göre yüzde 30,1 artarak 10,4 milyar dolar seviyesine yükselmistir. Birincil gelir dengesi agiginin 2024 ylinda 13,7 milyar dolar olarak gerçeklesmesi beklenirken, ikincil gelir dengesinin 0,7 milyar dolar seviyesinde fazla verecegi tahmin edilmektedir.

Dis ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelismeler ve tahminlere göre, 2024 yilinda cari islemler agiginin 22,0 milyar dolar seviyesinde olmasi beklenmektedir.

b) Hedefler

Dezenflayon süreci kapsaminda 2024 yili igerisinde iç talebin zayiflamasi sonrasinda ithalat seviyesi gerilerken, buna ek olarak küresel ölçekte ticaret hacminde yükselis egilimi ve dis talepteki kismi toparlanma sonrasinda ihracatta ilimli artus gerçeklegmistir. Hizmetler dengesi fazlasi seyahat gelirlerindeki artisin devam etmesi sonucunda artisini sinirli düzeyde devam ettirmis, tüm bu gelismeler sonucunda cari islemler dengesinde önemli bir toparlanma egilimi yasanmistir. Emtia fiyatlarindaki dalgali seyre ragmen enerji ithalati yil genelinde yatay bir seyir izlemis, altin ithalatinda ise geçen yilki tarihi yüksek seviyelere göre düsüs egilimi yasanmistir. Yilin kalan aylarinda jeopolitik gerilimler sonrasinda emtia fiyatlarinda dalgalanma ile iç talep gerçeklegmeleri cari islemler açiginda belirleyici olacaktir. Küresel ekonomik görünüme iliskin projeksiyonlara bakildiginda, önümüzdeki dönemde ise dis talep kogullarinin ihracat artisimizi destekleyecek sekilde gergeklesecegi beklenmektedir. Ayrica ikiz dönüsüm kapsaminda atilacak adimlar ile hizmet ticareti potansiyelinin etkin kullanimi sonrasinda mal ve hizmet ihracati daha üst seviyelere çikarllacaktir.

2025 yilinda, ihracattaki artis egiliminin devam etmesine ragmen ekonomik aktivitenin hizianmasi sonucunda ithalatta da yukari yönlü bir egilim beklenmektedir. Bu kapsamda, dis ticaret agiginin yükselmesi sonucunda 2025 yilinda cari islemler agiäinin bir miktar artacagi, sonraki yillarinda ise kademeli bir sekilde azalarak sürdürülebilir seviyelerde gerçeklegecegi öngörülmektedir. Sürdürülebilir cari dengenin temini için makroekonomik hedeflere uyum gözetilerek ithalat bagimhligin azaltilmasina yönelik uygulamalar hayata geçirilmeye devam edilecektir.

2025 yilinda ihracatin (fob) yüzde 5,9 oraninda artarak 279,6 milyar dolara, ithalatin (cif) ise yüzde 7,0 oraninda artarak 369,0 milyar dolara ulasmasi ve böylece dis ticaret açiginin 89,4 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmesi öngörülmektedir.

Bu dönemde ihracat ve ithalat fiyatlarinin sirasiyla yüzde 1,2 ve yüzde 1,5 oranlarinda artmasi beklenirken reel ihracatin ve ithalatin ise sirasiyia yüzde 4,6 ve yüzde 5,3 artacagi tahmin edilmektedir.

2025 yilinda seyahat gelirlerinin 56,1 milyar dolar seviyesine yükselmesi, hizmetler dengesinin ise 55,3 milyar dolar fazla vermesi tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 11,9 milyar dolar açik öngörülürken, ikincil gelir dengesinde 0,9 milyar dolar fazla beklenmektedir.

Söz konusu varsayimlar altinda cari islemler agiginin 2025 yilinda 28,6 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmesi, böylece cari iglemler agiginin GSYH'ya oraninin ise yüzde 2,0 olmasi öngörülmektedir.

2.3.2. Sermaye ve Finans Hesaplari

a) Mevcut Durum

2023 yili genelinde ödemeler dengesi finans hesabi tüm alt kalemleri kaynakli net sermaye girisi gergeklesmistir. Bir önceki yil yüksek seviyelere ulasan net hata ve noksan kaynakli sermaye giristeri 2023 yilinda yerini sermaye gikistarina birakmistir. Finansman kalemlerinin alt detaylar incelendiginde, 2023 yilinda net dogrudan yabanci yatirim girislerinin 4,7 milyar dolar seviyesinde gerçeklestigi görülmektedir. Dogrudan yabanci yatirimlar içerisinde gayrimenkul yatirimlari 3,6 milyar dolar olarak gerçeklesmistir. Yurtdis: yerlesikler devlet iç borçlanma senetleri (DIBS) piyasasinda 2 milyar dolar tutannda net alis yaparken, Hazine tarafindan yurt disina ihrag edilen tahviller yoluyla 4,9 milyar dolar tutarinda net borglanma gergeklestirilmistir. Son yillarda agirlikli olarak portföy yatirimlari kaynakli net sermaye gikislari gergeklesirken bu durum 2023 yilinda tersine dönmüs ve yil genelinde portföy yatirimlari kaynakh net sermaye girisi yasanmistir. 2024 yilnin Ocak-

Agustos döneminde ise portföy yatirimlari kaynakli net sermaye girisleri hizlanarak 15,0 milyar dolar büyüklügüne ulasmistir. Ayni dönemler itibaryla, Borsa Istanbul(BIST) dan ise 1.898 milyon dolar tutarinda sermaye gikisi gergeklegirken, yurtdisi yerlegikler DIBS piyasasinda 12.018 milyon dolar tutarinda net alis yapmistir. Hazine yurt disi tahvil ihracinda 2.186 milyon dolar, bankalar ise 9.681 milyon dolar net kullanim gerçeklestirmistir.

Diger yatirimlar kaleminde 2023 ylinda net sermaye girisi bir önceki yila benzer bir seviyede gerçeklesmistir. 2023 yilinda, bu kalemdeki net sermaye girisine efektif ve mevduatlarin yani sira krediler ve ticari krediler kaynakli sermaye girislerinin de katki sagladigi görülmektedir. Bu kapsamda 2022 yilinda 40,2 milyar seviyesinde gerçeklesen diger yatirimlar kaynakli net sermaye girisleri 2023 yilinda 39,6 milyar dolar seviyesinde gerçeklegerek dis finansman kalemleri arasindaki baskin rölünü sürdürmüstür. Bununla birlikte, 2024 yili itibariyla finansman kalemleri arasinda diger yatirimlarin payi azalirken portföy yatirimlarinin payi artis göstermektedir.

TABLO I: 21- Sermaye ve Finans Hesabi

Kaynak: TCMB, Strateji ve Bütçe Baskanligi

(Milyar Dolar)

2.4. ENFLASYON VE PARA POLÍTIKASI

a) Mevcut Durum

2022 yili sonunda yüzde 64,3 olarak gergeklegen TÜFE yillik artig hizi, 2023 yilo ilk yarisinda 26,1 puan azalarak yüzde 38,2 seviyesine gerilemistir. Bu dönemde Mayis ayindan itibaren dogal gazda uygulanan ek sübvansiyonlar, enerji fiyatlarini önemli ölçüde düsürürken döviz kurunun görece istikrarli seyri, gida ve temel mal fiyatlarindaki tlimli egilimi desteklemistir. Ancak, ücret artiglari ve fiyat katiliklari, hizmet enflasyonunun yüksek düzeyde kalmasina yol agmistir. 2023 yili ikinci yarisinda ise döviz kurlarinda yasanan gelismeler, ücret ve vergi düzenlemeleri ile yönetilen-yönlendirilen kalemlerdeki fiyat ayarlamalarinin yani sira ham petrol basta olmak üzere küresel enerji fiyatlarindaki yukari yönlü egilim, TÜFE yllik artis hizina ivme kazandirmis ve 2023 yili sonunda yüzde 64,8 olarak gergeklegmistir.

2024 yilinda Türk lirasindaki görece istikrarl seyir temel mal fiyatlan öncülügünde enflasyonu olumlu yönde etkilerken hizmet fiyatlarinda gözlenen katilk, gida fiyatlarindaki yüksek seyir ve enerji grubunda büyük ölçüde dogal gaz sübvansiyonunun katkisiyla olusan baz etkisi TÜFE yllik artisinda belirleyici olmustur. Söz konusu geligmeler neticesinde, Mayis 2024 itibariyla yillik enflasyon 2023 yili sonu seviyesine göre yaklagik 10,7 puan artarak yüzde 75,5 ile zirve noktasin görmüstür.

Sürdürülen siki para politikasi ve parasal aktarm mekanizmasini desteklemek için alinan makroihtiyati tedbirlerin gecikmeli etkileriyle 2024 yili Haziran ayindan itibaren dezenflasyon süreci baslamis olup TÜFE yllik artig orani 26,1 puan düserek Eylül ayl itibariyia yüzde 49,4 olarak gerçeklegmistir.

Küresel emtia fiyatlarinda enerji kalemleri öncülügünde yasanan gerileme ve TL'de gözlenen istikrarli seyirle birlikte YI-ÜFE artis hizi ise 2023 yilinda 2022 yilsonuna göre 53,5 puan azalarak yüzde 44,2 oraninda gergeklegmistir. 2024 yilinda Türk lirasinda yasanan istikrarli seyrin yani sira tedarik sürecinde yasanan iyilesmeler ve baz etkisinin devreye girmesiyle YI-ÜFE artis hizi ivme kaybetmis ve Eylül 2024 itibanyla yüzde 33,1 seviyesine gerilemistir.

GRAFIK I: 4- Fiyat Gelismeleri

Kaynak: TÜIK

2024 yllnin ilk çeyreginde TÜFE yllik artis orani döviz kurunda yasanan gelismelerle temel mal fiyatlarindaki artisin yani sira asgari ücret ve yüksek seyreden gida fiyatlarindan etkilenen hizmet grubu fiyatlarindaki katiligin devam etmesiyle birlikte Mart ayi itibariyla yüzde 68,5'e yükselmistir. Yilin ikinci çeyreginde ise TÜFE yllik artis orani, enerji grubunda belirgin olmak üzere baz etkisiyle yüzde 71,6'ya yükselmis, bu grubu ücret ayarlamalarinin ve geriye dönük endeksleme egiliminin yansimalaryla genele yayilan fiyat artislari görülen hizmet fiyatlari izlemistir. Yilin üçüncü geyreginde ise döviz kurlarinda yasanan görece istikrarli seyir ve baz etkisiyle TÜFE yllik artis orani yavaslamis ve Eylül ayr itibariyla yüzde 49,4'e gerilemistir.

GRAFIK I: 5- Mal ve Hizmet Fiyatlari (TÜFE'ye Katki ve Yillik Yüzde Degisim)

Kaynak: TÜIK

2024 yili boyunca temel mallar grubu fiyatlarinda iç talepteki görünüm ve döviz kurunda yasanan gelismelere paralel sekilde ilimli bir seyir hakim olmustur. Hizmet fiyatlari artis orani ise yilin ilk yarisinda yüksek seviyelerdeki seyrini sürdürürken üçüncü geyrekte baz etkisiyle gerilemistir. Temel mal ve hizmet gruplarindaki gelismelere paralel olarak özel kapsamli TÜFE göstergelerinden ÖKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yillik artist Eylül 2024 itibariyla sirasiyla yüzde 48,2 ve yüzde 49,1 olarak gerçeklegmistir.

Para politikasindaki siki durusun devamiyla birlikte yurt içi talepte dengelenme, döviz kurunda istikrarli seyir ve enflasyon beklentilerindeki iyilegmenin devamiyla 2024 yili sonunda TÜFE yillik artis oraninin yüzde 41,5 oraninda gergeklesmesi beklenmektedir.

TCMB, fiyat istikrarini saglamak ve sürdürmek temel amaci dogrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikasi uygulamalarini sürdürmektedir.

GRAFIK I: 6- Yillik Enflasyon

(Yüzde)

Kaynak: TÜIK

2023 yilinin ilk yarisinda genel olarak 2022 yilinda saglanan para politikasi durusunu koruyan Merkez Bankasi, yalnizca Subat ayinda deprem felaketi sonrasinda, sanayi üretiminde yakalanan ivmenin ve istihdamdaki artis egiliminin sürdürülmesi amaciyla finansal kosullarin daha destekleyici olmasina karar vererek politika faizinde 50 baz puanlik indirime gitmistir.

Merkez Bankasi dezenflasyon sürecinin en kisa sürede tesisi, enflasyon beklentilerinin yönetilmesi ve fiyatlama davranislarindaki bozulmanin kontrol altina alinmasi amaglari dogrultusunda 2023 yilinin ikinci yarisinda parasal sikilasma sürecini baslatmistir. Buna paralel olarak Haziran-Aralik döneminde toplamda 3.400 baz puanlik faiz artirimina gidilmistir.

2023 yilinda baslatilan parasal sikilastirmanin gecikmeli etkileri ve enflasyon görünümündeki bozulmayi da dikkate alan Merkez Bankasi 2024 yilinin ilk çeyreginde politika faizinde Ocak-Mart döneminde toplam 750 baz puanlik faiz artirimina gitmistir.

Para politikasindaki siki durus yurt içi talepteki dengelenmeyi desteklerken, enflasyon beklentilerinde ve aylik enflasyonun ana egiliminde iyilesme saglamistir. Ancak, Merkez Bankasi enflasyonun ana egilimindeki iyilesmenin ve enflasyon beklentilerindeki düsüsün istenilen düzeyde olmamasi nedeniyle 2024 yili Nisan-Eylül döneminde politika faizini sabit tutmustur.

GRAFiK I: 7- TCMB Net Fonlamasi (Milyar TL) ve Faiz Oranlari (Yüzde)

Not: Son veri 30 Eylül 2024 tarihi itibariyladir.

Kaynak: TCMB

TABLO I: 22- TCMB Net Döviz Alimlari

Kaynak: TCMB Ïstatistkleri, Piyasa Verileri, Aylik Döviz Alim Satim Tutarlari (1) 2024 yili verileri ilk 9 ay itibariyladir.

Ihracat reeskont kredileri yoluyla TCMB döviz rezervierine 2023 yilinda 3,8 milyar dolar, 2024 yilinin ilk dokuz ayinda ise 1,3 milyar dolar katki saglanmistir.

TCMB'nin altin hariç brüt döviz rezervi 2023 yili sonunda bir önceki yilsonuna göre 9,9 milyar dolar artisla 92,8 milyar dolar olarak gerçeklegmistir. Eylül 2024 itibariyla TCMB'nin altin hariç brüt döviz rezervi 2023 yili sonuna göre 1 milyar dolar artisla 93,8 milyar dolar seviyesindedir.

2024 yili ügüncü çeyrek sonu itibariyla para tabani 2023 yili sonuna göre yüzde 44,1 oraninda artmistir. Bununla birlikte, emisyon toplami 208,6 milyar TL artis göstermistir. Ayni dönemde TCMB dis varliklari 11,7 milyar dolar artarken toplam yükümlülükleri ise 7,5 milyar dolar azalmistir. Bu dogrultuda, TCMB'nin net dis varlik pozisyonunda 19,2 milyar dolar artis gergeklesmistir.

M1, M2 ve M3 para arzlari, Eylül 2024 itibariyla 2023 yili sonuna göre sirasiyla yüzde 28,4, yüzde 21,7 ve yüzde 29,5 oranlarinda artmistir. M1 para arzindaki artista, yabanci para cinsinden vadesiz mevduatlardaki artis etkili olmustur. M2 para arzinda kaydedilen artista ise M1 para arzindaki ve Türk lirasi cinsi vadeli mevduatlardaki degerlenme belirleyici olmustur.

(Milyon Dolar)

TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmis Kalemleri

Каупак: ТСМВ

Not: Alt kalemlerin tamami gösterilmedigi igin toplamlar tutmayabilecektir. Veriler ayin son Cuma günü itibaryladir. Bilanço büyüklükierine ait rakamlar Stand By Bilançosundan alinmistir.

b) Hedefler

2024 yili Haziran ayr itibariyla baslayan dezenflasyon sürecinin sürdürülmesiyle TÜFE yillik artis hizinin 2025 yili sonunda yüzde 17,5 olarak gerçeklesmesi hedeflenmektedir.

2.5. MALI PIYASALAR

a) Mevcut Durum

Finans sektörünün toplam aktif büyüklügü, Haziran 2024 itibariyla 36,9 trilyon TL olarak gergeklegmis olup aktiflerin GSYH'ya orani yüzde 105,2'yle 2023 yilina göre gerilemistir. Bankalarin ve BDDK gözetimindeki banka disi finansal kuruluslarin sektör paylarinda düsüs gözlenirken sigorta ve emeklilik sirketleri, portföy yönetim sirketleri ve yatirim ortakliklarinin sektör payinda artis görülmüstür. Portföy yönetim sirketlerinin portföy büyüklügünün GSYH'ya orani artarken sigorta ve emeklilik girketlerinin aktif büyüklüklerinin GSYH'ya orani degismemis, diger finansal kuruluslarin aktif büyüklüklerinin GSYH'ya orani ise gerilemistir.

TABLO I: 24- Finansal Sektör Kuruluslarina Dair Bazi Göstergeler

Bankalar

Finansal Istikrar Kapsaminda Hanehalki ve Finans Digi Kesim Borçlulugu

Türkiye'nin hanehalk ve finans disi kesim borçlulugu gelismis ve gelismekte olan diger ülkelerle karsilastirldiginda oldukça düsük seviyededir. Hanehalk finansal varliklari, özellikle mevduat ve yatirim fonlari kalemierindeki gelismeler nedeniyle önemli bir artis kaydederken hanehalk finansal yükümlükleri de ayni sekilde yükselmistir. Söz konusu gelismeye neden olan temel kalemler, kredi karti harcamalari ve ihtiyaç kredileridir. Hanehalki finansal varliklarinin yükümlülükleri kargilamasinda geçen senenin ayni ayina göre önemli derecede bir artis gözlenmekte olup varliklarin yükümlülükleri kargilama oraninda bir risk bulunmamaktadir. Finansal istikrarin sürdürülebilirligini olumlu yönde etkileyen bu seyirde, hanehalkinin yabanci para (YP) cinsinden borglanamamasi ve uygulanan siki para politikasinin etkileri oldukça yüksektir. Aynica reel sektörün kullandigi YP krediler igin aylik buyüme tavani getirilmesi gibi tedbirler de bu gelismeyi desteklemistir.

TABLO I: 25- Hanehalki Finansal Varlik ve Yükümlülükleri

(1) Kattlmailarn fon tutar ile devlet katkisi tutari toplamini ifade etmektedir. Otomatik katilim sistemi verileri de dâhil edilmistir.

Kaynak: BDDK, TÜIK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emekllik Gözetim Merkezi, SBB Hesaplamalari

(2) Varlga dayali menkul kiymetler, varkk teminaili menkul kymetter ve kira sertifikalarn icermektedir.

(3) Finansal kiralama sirketlerince kullandiritan konut kredilerini intiva etmektedir.

Hanehalkr yükümlülügü Haziran 2024 itibariyla önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 49,1 oraninda artarak 3,3 trilyon TL'ye yukselmistir. Banka kredileri stokunun önceki yllin ayni dönemine göre toplam yükümlülükler içindeki payi 0,1 puan artisla yüzde 99,4 olmustur. Haziran 2024 itibariyla bir önceki yilin ayni dönemine göre bankalarn kullandirdigi kredi stoku yüzde 49,2, finansman sirketlerinin kullandirdigi kredi stoku ise yüzde 42,2 oraninda artmistir.

Haziran 2024 itibariyla önceki yilin ayni dönemine göre banka kredisi stokunun alt kalemlerine bakildiginda, bireysel kredi karti borcu ve ihtiyaç kredilerindeki artig oraninin diger kalemlerden daha yüksek oldugu ortaya gikmaktadir. Ayni dönemde kredi kartlari yüzde 91, ihtiyaç kredisi yüzde 38,5, tagit kredisi yüzde 9,7 ve konut kredisi yüzde 2 oraninda artmistir. Banka kredisi stoku iginde Haziran 2024 itibariyla kredi kartlari yüzde 46,3, ihtiyaç kredileri yüzde 37,3, konut kredileri yüzde 13,6, tasit kredileri ise yüzde 2,8 ajirliga sahiptir. Önceki yilin ayni dönemine göre kredi kartlar stokunun banka kredisi stoku içerisindeki agirhigi artarken, konut, tasit ve ihtiyaç kredilerinin agirhklar azalis göstermistir.

Hanehalki finansal varliklarindaki artis sürmektedir. Haziran 2024 itibariyla hanehalk finansal varliklari yillik yüzde 62,9 oraninda artarak 13,8 trilyon TL'ye ulagmistir. Ancak bu artis geçen senenin ayni dönemindeki büyüme orani olan yüzde 79'un altinda kalmistir. Hanehalkr varliklarinin yüzde 65,4 lük kismini olusturan mevduat söz konusu dönemde yüzde 42,9 artmistir. Mevduat kalemindeki artista önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 57,3 artis gösteren tasarruf mevduati etkili olmustur. Hanehalki varliklari arasinda yer alan döviz tevdiat hesabindaki artis ise yüzde 13,6 ile sinirli seyretmistir. Mevduat içinde en düsük paya sahip olan kiymetli maden depo hesaplarinin TL degeri yüzde 50,7 oraninda artis göstermistir. Hanehalkinin tahvil ve bono stokunun toplam varlklar igindeki payi yüzde 0,6 oraninda olup önceki yilin ayni dönemine göre 0,3 puan azalmistir. Ilgili dönemde Borsa istanbul'da devam eden halka arz egilimiyle hanehalkinin hisse senedi stoku yüzde 85,6 oraninda artmistir. Ancak jeopolitik ve konjonktürel geligmeler nedeniyle yatirimcinin daha güvenli yatirim araglarina yönelme istegine bagli olarak, geçen yilin ayni dönemine göre artis oraninda azalma görülmüstür. Bu dönemde hanehalkinin sahip oldugu yatirim fonlari yüzde 165 oraninda yükselmistir.

Hanehalki finansal varliklarindaki artis finansal yükümlülüklerdeki artisa göre daha güçlü olmustur. Haziran 2024 itibariyla hanehalki finansal varliklarinin finansal yükümlülüklere orani bir önceki yila göre 35,1 puan artarak yüzde 415,l'e yükselmistir. Diger taraftan, hanehalk finansal varhk ve yükümlülüklerindeki artisa ragmen GSYH'daki hizli büyüme neticesinde hanehalki finansal varlklarinin GSYH'ya orani 3,9 puan düserek yüzde 39,3'e, hanehalki finansal yükümlülüklerinin GSYH'ya orani 1,9 puan dügerek yüzde 9,5 e gerilemistir.

Temmuz 2024 itibariyla finansal kesim disindaki firmalarin net döviz pozisyonu açigi bir önceki yilin ayni dönemine göre 37,7 milyar dolar artarak 121,4 milyar dolar olmustur. Varliklarda yüzde 3,5 oraninda bir azalma yaganirken, yükümlülüklerde yüzde 12,4 oraninda artis gergeklesmistir. Varliklardaki en büyük kalem olan mevduat, 89,6 milyar dolar seviyesine gerilemis ve yillik azalis yüzde 16,7 oraninda olmustur. Ayni dönemde ihracat alacaklarinda yüzde 16,1, yurt digina dogrudan sermaye yatinmlarinda ise yüzde 23,2 oraninda artis yasanmistir. Temmuz 2024 itibariyla bir önceki yilin ayni dönemine göre yurt disindan saglanan krediler yüzde 1,5 oraninda artarak 104,9 milyar dolar olurken yurt iginden saglanan krediler yüzde 26,3 artisla 137,2 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. Böylece yükümlülükler kaleminde en önemli yere sahip olan nakdi krediler yüzde 14,2 artisia 242,1 milyar dolara yükselmis ve yurt içinden saglanan kredi miktari, yurt disindan saglanan kredi miktarinin üzerinde gerçeklesmistir.

Finansal kesim disindaki firmalar kisa vadeli net doviz pozisyonu fazlasi vermeyi sürdürmüstür. 2024 yili Temmuz ayinda kisa vadeli net döviz pozisyonu fazlasi 34,3 milyar dolar seviyesinde gerçeklegmistir. Bu dönemde söz konusu firmalarin kisa vadeli yükümlülüklerinde artis, kisa vadeli varliklarinda ise azalis meydana geldiginden kisa vadeli net döviz pozisyonu fazlasinda bir önceki yilin ayni dönemine göre 28,1 milyar dolar tutarinda gerileme yasanmistir. Kisa vadeli varliklar yillik 11,2 milyar dolar gerilerken kisa vadeli yükümlülükler 16,9 milyar dolar yükselmistir.

TABLO I: 26- Finansal Kesim Disindaki Firmalarin Döviz Varlik ve Yükümlülükleri

Kaynak: TCMB

(1) Kisa Vadeli Varliklar=Mevduat+Menkul Krymetler+ihracat Alacaklar

(2) Kisa Vadeli Yükümlülükler=Yurt içi Bankalar, Faktoring Sirketieri ve Finansman Sirketlerinden Saglanan Kisa Vadeli Döviz Kredileri ile Dövize Endeksti Krediler +Yurt Disindan Sagianan Kisa Vadeli Krediler ite Vadeye Kalan Süresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli Krediler+Kisa Vadeli Ithalat Borçiar ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli Ithalat Borçlar

Türkiye'nin hanehalki borglulugu ve finansal kesim disindaki firma kredilerinin GSYH'ya orani, utuslararasi karsilastirmalara göre dünya genelinden pozitif ayrismis olup düsük risklilige sahiptir. Uluslararasi Ödemeler Bankasi (Bank for International Settlements) veri tabanina göre 2024 ylinin ilk çeyregi itibariyla Türkiye'nin hanehalki kredilerinin GSYH'ya orani yüzde 10,5 seviyesiyle hem gelismekte olan ülkelerin hem de raporlanan ülke ortalamalarinin oldukça altindadir. Ayni dönemde raporlanan bütün ülkelerin agirlkli ortalamasi yüzde 61,5 iken gelismekte olan ülkelerin agirlikli ortalamasi yüzde 48,8'dir.

Gelismekte olan ve raporlanan ülkelerde finansal kesim digindaki firma kredilerinin GSYH'ya orani nispeten yatay seyrederken Türkiye'de ilgili oran büyük ölçüde gerilemistir. Diger ülke gruplariyla karsilastirildiginda Türkiye 2024 yll ilk çeyregi itibariyla yüzde 45,6 seviyesiyle düsük risklilige sahiptir. Ayni dönemde raporlanan bütün ülkelerin agirlikli ortalamasi yüzde 91,6 iken gelismekte olan ülkelerin agirlikli ortalamasi yüzde 97,7'dir. Türkiye'de 2024 yil ilk çeyregi itibariyla finansal kesim disindaki firma kredilerinin GSYH'ya orani 2023 yilinin ikinci çeyreginde hafif artis gösterse de dokuz çeyrek boyunca süren bir düsüs egilimindedir. Ayrica 2002'ye kadar giden seride Türkiye de ilgili oran 2013 yili birinci çeyreginden bu yana en düsük seviyesine gerilemistir.

GRAFIK I: 8- Hanehalki Kredilerinin ve Finansal Kesim Disindaki Firma Kredilerinin GSYH'ya Orani (1)

Kaynak: Bank for International Settlements

(1) Raporlanan ülke sayisi 43'tür.

(2) Hanehalki kredileri kapsaminda hanehalkina hizmet eden kâr amaci gütmeyen kurulus kredileri de yer almaktadir.

Bankacilik

dolar seviyesinde gerçeklesmistir. oraninda artarak 29,7 trilyon TL, dolar bazinda ise yüzde 14,8 oraninda artarak 875 milyar sektörünün toplam aktif büyüklügü Agustos 2024 itibariyla TL bazinda yillik yüzde 46 ise katilim bankasi olmak üzere, toplam 63 banka faaliyet göstermektedir. Bankacilik Bankacilik sektöründe Agustos 2024'te 34'ü mevduat, 20'si kalkinma ve yatirim, 9'u

TABLO I: 27- Bankacilik Sektörü Temel Göstergeleri

(1) ilgili dönem sonu TCMB döviz alis kurlan kullanilarak Strateji ve Bütge Baskanligi tarafindan hesaplanmistir.

Kaynak: BDDK, SBB hesaplamalar

(2) Yil içindeki birikimli degerleri göstermektedir.

Sahiplik yapisina göre bankalarin sektör aktiflerindeki paylar incelendiginde Agustos 2024 itibariyla yerli özel bankalarin yüzde 30,2, yabanci özel bankalann yüzde 25,1, kamu bankalarnin ise yüzde 44,7'lik paya sahip oldugu görülmektedir. Bir önceki ylin ayni ayina göre sadece yerli özel bankalarn payi artmistir. Fonksiyonel gruplar bazinda kalkinma ve yatirim bankalari ile mevduat bankalarnin payi artarken katilim bankalarinin payinda azalis gerçeklesmistir. Buna göre, mevduat bankalari sektör aktiflerinin yüzde 86'sini, katilim bankalari yüzde 8'ini, kalkinma ve yatirim bankalar ise yüzde 6'sini olusturmaktadir.

Bankacilik sektörünün toplam kredi hacmi Agustos 2024'te önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 40,1 artarak 14,6 trilyon TL seviyesinde gerçeklesmistir. Kredilerin türlerine göre dagilimina bakildiginda, toplam kredi hacminin yüzde 46,7'si kurumsal kredilerden, yüzde 26,4'ü KOBI kredilerinden, yüzde 12,3'ü tüketici kredilerinden ve yüzde 14,7'si kredi kartlarindan olusmaktadir. Parasal sikilastirmanin yani sira makro ihtiyati politikalarin da etkisiyle 2023 yilinin ikinci geyreginden itibaren kredi büyümesinde dengelenme sürecine girildigi görülmektedir. Bu çerçevede geçen yilin ayni dönemine göre ticari kredi artisi yüzde 38,3, tüketici kredi artisi ise yüzde 24,9 oraniyla sinirli kalmistir.

Kredilerin takibe dönüsüm oranlari Agustos 2023 gerçeklesmeleriyle kiyaslandiginda hafif artis göstermistir. Kredi büyümesindeki artisa kargin tahsili gecikmis alacak (TGA)

bakiyesinin tlimli seyretmesi, TGA'larin toplam krediler içindeki payinin düsük kalmasina neden olmaktadir. Agustos 2023'te yüzde 1,6 olan kredilerin TGA orani Agustos 2024te yüzde 1,7ye yükselmistir. Söz konusu oran ticari kredilerde yüzde 1,7'den yüzde 1,5e gerilerken tüketici kredilerinde yüzde 1,9'dan yüzde 2,4'e, kredi kartlarinda ise yüzde 1,1'den yüzde 2,1'e ulasmistir.

Bankalarin temel fon kaynagi olan mevduatin toplam kaynaklar igindeki payi Agustos 2024'te önceki yilin ayni dönemine göre azalarak yüzde 58,8'e gerilemistir. Bu azalista en önemli etken YP mevduatin TL mevduata kiyasla ivme kaybetmesidir. Bu dönemde YP mevduatla birlikte kur korumali mevduat (KKM) bakiyesi de gerilemistir. KKM bakiyesi Agustos 2024 itibariyla 1,6 trilyon TL'ye inmis olup yurt disi subeler harig yurt içi yerlegiklerin toplam mevduati içindeki payi yüzde 28,1'den yüzde 10'a düsmüstür. Önceki program döneminde gerilemis olan ihrag edilen menkul kiymetler ile yurt disindan saglanan kredilerin payr ise artis göstermistir.

Bankacilik sektörünün uzun vadeli likidite pozisyonuna iliskin temel göstergelerden biri olan kredi/mevduat orani Agustos 2024'te tüm sektör için yüzde 83,8'e yükselmistir. Geçen yilin ayni döneminde yüzde 80,8 seviyesinde bulunan kredi/mevduat orani, mevduat artisinin kredi artigindan daha güçlü olmasinin etkisiyle 2021 yilinin son geyreginden bu yana yüzde 100 seviyesinin altinda seyretmektedir. Bu oran, TL'de yüzde 85,5, YP'de ise yüzde 81,2 düzeyindedir. Söz konusu oran, mevduat toplama yetkisi bulunmayan kalkinma ve yatirim bankalari harig tutuldugunda yüzde 77,6'ya düsmektedir.

Sermaye yeterliligi rasyosu (SYR) Agustos 2024 itibariyla yüzde 17'yle hedef oran olan yüzde 12'nin üzerinde seyretmektedir. BDDK'nin SYR hesaplamasinda kullanilacak döviz kurunu yilbagi itibariyla güncellemesi sonrasinda SYR oranlari bir miktar gerilemistir. Agustos 2024 itibariyla SYR, mevduat bankalari igin yüzde 16,4, katilim bankalar için yüzde 18, kalkinma ve yatirim bankalari igin ise yüzde 23,9 seviyesinde bulunmaktadir. Bankalarin sahiplik durumuna göre SYR, yerli ve yabanci özel bankalarda yüzde 17,6, kamu bankalarinda ise yüzde 16,1 düzeyindedir.

Sermaye Piyasasi

Borsa Istanbul'da islem gören sirketlerin piyasa degeri 2023 yili sonunda 10.043 milyar TL iken, 2024 yili Agustos ayinda 13.388 milyar TL olarak gerçeklesmistir. 2023 yili sonunda yüzde 37,8 seviyesinde bulunan borsa sirketlerinin piyasa degerinin GSYH'ya orani ise Haziran 2024 itibariyla yüzde 40,2'ye yükselmistir. 2024 yili Agustos ayinda Borsa Istanbul'daki yabanci yatirimc payi yüzde 39,7 düzeyinde gerçeklesmis olup bu dönem itibariyla 566 sirketin paylari Borsa Istanbul'da islem görmektedir.

TABLO I: 28- Sermaye Piyasalarna Iligkin Göstergeler

Kaynak: SPK, TUIK, MKK, Takasbank, KAP

(1) Söz konusu toplamda konsolide olmayan finansal tablo verileri esas alinmistir.

Kurumsal yatrimcilar sektöründe menkul kiymet yatirim fonlarinin toplam degeri 2023 yili sonuna göre yüzde 109,3 artisla Agustos 2024 itibariyla 3.223 milyar TL'ye ulasmistir. Portföy yönetim sirketlerinin yönettikleri portföy büyüklügü, 2023 yll sonuna göre yüzde 76 artarak Agustos 2024 itibariyla 5.564 milyar TL olmustur. Gayrimenkul yatirim ortakliklarinin aktif toplami Agustos 2024'te 2023 yili sonuna göre yüzde 25,3 oraninda artmis ve 946 milyar TL olarak gerçeklesmistir.

Hisse senedi harig özel sektör menkul kiymet stoku geçtigimiz yillardaki yükselis egilimini sürdürmüs ve 2024 yilinin Ajustos ayinda 2023 yili sonuna göre yüzde 26 artarak 282 milyar TL seviyesine ulagmistir. Bu stokun yüzde 47,6'si finansman bonosu, yüzde 48,2'si özel sektör tahvili, kalan yüzde 4,2'si ise varant ve varliga dayali menkul klymetlerden olusmaktadir. Agustos 2024 itibariyla 2023 yili sonuna göre finansman bonosunun payi 5,3 puan azalirken özel sektör tahvilinin payi 6,3 puan artmistir.

TABLO I: 29- Sermaye Piyasasi Hacmi

Kaynak: Borsa Istanbul

(1) Halka arz tarihi olarak borsada islem görme tarihi esas alinmaktadir.

Borçlanma araçlari piyasasi toplam islem hacminde 2024 yilinin ilk sekiz ayinda bir önceki yilin ayni dönemine göre artis görülmüstür. Kesin alim-satim pazari islem hacmi yüzde 53,5 oraninda artarken bu piyasadaki islem hacminin önemli bir bölümünü olusturan repo-ters repo pazari isiem hacmi yüzde 330,5 oraninda büyüme göstermistir.

Sermaye piyasasinin derinligini artiran birincil halka arzlarda özellikle 2021 yilindan itibaren görülen artis güglü bir sekilde devam etmis olup 2024 yilinin ilk sekiz ayinda 29 halka arz islemi gerçeklesmis ve 52,5 milyar TL'lik bir fon elde edilmistir.

Kiymetli Madenler ve Kiymetli Taslar Piyasasinda 2022 yilinda görülmeye baslanan artis egilimi 2024 yilinda tersine dönmüs olup 2024 yilinin ilk sekiz ayinda altin TL islem hacmi bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 39,7 oraninda azalmistir. Ayrica altin dolar iglem hacmi de yüzde 49,6 oraninda düsüs göstermistir. Agustos 2024 itibaryla altin TL islem hacmi 146,2 milyar TL, altin dolar islem hacmi 10 milyar dolar, ton bazinda altinin toplam islem hacmi ise 200 ton olarak gergeklesmistir.

2023 yili Agustos ayinda 7.195 milyar TL olan Borsa Istanbul Vadeli Islem ve Opsiyon Piyasasi Vadeli islem Pazari islem hacmi Agustos 2024 itibariyla 10.333 milyar TL'ye ulagmistir.

Sigortacilik ve Özel Emeklilik

Türkiye'de sigortacilik ve özel emeklilik sektörlerinde Haziran 2024 itibariyla 73 sirket bulunmakta olup bu sirketlerden 49'u hayat disi, 20'si hayat ve emeklilik ve 4'ü reasürans alaninda faaliyet göstermektedir.

Sigortacilik sektöründe 2023 yilinda toplam prim üretimi, 2022 yilina göre yüzde 105 oraninda artarak 483 milyar TL olmustur. Direkt prim üretimi, bir önceki yila göre yüzde 107 oraninda artarak 443 milyar TL seviyesinde gergeklesmistir. Haziran 2024 itibariyla sigorta sirketleri tarafindan sigortalilara verilen teminat GSYH'nin 22 kati olarak gergeklesmistir.

Sigortacilik sektöründe uluslararasi sermayenin payi 2018 yili öncesinde yüzde 70lerin üzerinde seyrederken son yillarda uluslararasi sermayeli sirket sayisi azalmistir. Bu

çerçevede Haziran 2024 itibariyla toplam nominal sermaye açisindan yabanci sermayenin payi yüzde 54,9 olarak gerçeklesmistir. Söz konusu dönemde uluslararasi sermayenin toplam prim üretimindeki payi yüzde 53,0 olmustur. Haziran 2024 itibaryla sektörde faaliyet gösteren 73 sirketin 37'sinde yabanc ortaklann payi yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararasi sermayeye sahip sirket sayisi 45'tir.

TABLO I: 30- Sigortacilik Sektörüne Ait Bazi Büyüklükler

(1) Bölüsmeli Treteler esas alinarak hesaplanmistir

Kaynak: Sigortaalik ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetieme Kurumu

Sigortacilik sektörünün net dönem kâr 2022 yilinda 19,7 milyar TL iken 2023 ylinda yüzde 261 oraninda artarak 71 milyar TL'ye yükselmistir. Söz konusu dönemde, hayat dist sigorta sirketleri 47,5 milyar TL ve hayat-emeklilik sirketleri 18,6 milyar TL kâr elde etmistir. 2023 ylinda reasürans sirketleri de 4,9 milyar TL kâr kaydetmistir.

TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katilim Sistemi Göstergeleri

Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi

Bireysel emeklilik ve otomatik katilim sisteminde toplam fon büyüklügü 2023 yili sonunda bir önceki yila göre yüzde 74,5 oraninda artigla 756,4 milyar TL'ye ulagmistir. Eylül 2024 itibariyla toplam fon büyüklügü 1,1 trilyon TL olarak gerçeklesmistir.

Eylül 2024 itibariyla bireysel emeklilik sisteminde katilimalarin fon büyüklügü, devlet katkisi dâhil 1 trilyon TL'ye ulagmis, katilimc sayisi ise 9,3 milyon olarak gerçeklegmistir. Otomatik katilim sisteminde ise çalisanlarin fon büyüklügü devlet katkisi dâhil 77,6 milyar TL'ye yükselmis olup sistemde 7,5 milyon çalisan yer almaktadir.

BDDK Gözetimindeki Banka Disi Finansal Kuruluslar

BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka disi finansal kurulus sayisi Haziran 2024 itibariyla 121'dir. Bu kuruluslarn aktif toplami 786,7 milyar TL olarak gerçeklegmistir.

TABLO I: 32- Banka Disi Finansal Kuruluslarin Temel Göstergeleri

Kaynak: BDDK, FKB

(1) Yit igindeki birikimli degerleri göstermektedir.

Banka disi finansal kuruluslarn aktifleri, Haziran 2024'te bir önceki ylin aym dönemine göre finansal kiralama, faktoring, finansman, varlik yonetim ve tasarruf finansman sirketlerinde sirasiyla yüzde 33,4, yüzde 56,6, yüzde 67,8, yüzde 114,6 ve yüzde 207,7 artmistir. Haziran 2024 itibariyla yilbasindan bu yana birikimli aktif kârliik finansal kiralama, faktoring ve finansman girketleri igin sirasiyla yüzde 3, yüzde 4,5 ve yüzde 2,7 olarak gerçeklesmistir. Bu dönemde varlik yönetim sirketleri ile tasarruf finansman sirketlerinin aktif karlilk oranlari sirasiyla yüzde 26,3 ve yüzde 39,7 olmustur.

Katilim Finans

Haziran 2024 itibariyla Türk bankacilk sektöründe üçü kamu, altisi özel sermayeli olmak üzere dokuz katilim bankasi faaliyet göstermektedir. Son bir yil iginde üç yeni katilim bankasi faaliyete geçmis olup bunlardan ikisi dijital banka olarak hizmet vermektedir. Katilim bankalarnin Haziran 2024 itibariyla yurt içinde 1.481, yurt disinda bes subesi bulunmaktadir. Katilim bankaciligi sektöründe çalisan sayisi ise yaklasik 21 bindir.

Katilim bankalarinin aktif büyüklügü Haziran 2024 itibaryla bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 39,8 artarak 2,3 trilyon TL'ye ulagmistir. Ayni dönemde katilim bankaciligi aktiflerinin toplam bankacilk sektörü igindeki pays yüzde 8,5'ten yüzde 8,1'e gerilemistir. Katilim bankaciligi aktiflerinin en büyük kismini olusturan krediler ise yüzde 31,4 artarak 771 milyar TL'den 1.013 milyar TL'ye yükselmistir.

Haziran 2024 itibariyla 803 milyar TL'si Türk Parasi, 760 milyar TL'si YP olmak üzere katilim fonlari toplam tutari 1,6 trilyon TL'ye ulasmistir. Bu dönemde katilim fonlari toplam tutari bir önceki ylin ayni ayina göre nominal olarak yüzde 33,6 büyümüstür. Söz konusu fonlarin krediye dönüsüm orani ise yüzde 73,6 olarak gerçeklesmistir.

TABLO I: 33- Katilim Finans Sektör Kuruluslarina Ait Bazi Temel Göstergeler

Kaynak: HMB, BDDK, Türkiye Sigorta Reasurans ve Emekilik Sirketleri Birligi, Finansal Kurumlar Birligi

(1) Yil igindeki birikimli degerler kullanilmistr.

(2) 2023 yili itibaryla sirketler, tam katilim sigorta sirketleri olarak faaliyetlerine devam etmektedir.

(3) Farkl cinsten ihrac edilen kira sertifikalari dönem sonu kurlar ile TL cinsine cevrilmistir.

Banka kârlligi agisindan degerlendirildiginde Haziran 2023'te 23,2 milyar TL tutarinda olan katilim bankalarinin dönem net kârnin Haziran 2024 itibariyla 29,7 milyar TL'ye ulastigr gözlenmektedir. Ayni tarihlerde katilim bankalarinin özkaynak kârhligi yüzde 26,7'den yüzde 20,7'ye, aktif kârlilign ise yüzde 1,7'den yüzde 1,4'e gerilemistir.

Hazine tarafindan 2012 yilindan bu yana yurt içinde ve yurt disinda kira sertifikasi ihrac gergeklestirilmektedir. ihraçlar TL, döviz ve altin cinsinde yapilmaktadir. 2024 linin ilk alti ayinda yurt içinde çesitli vade ve kira oranlarinda TL cinsi toplam 37,3 milyar TL, altin cinsi toplam 142,7 milyar TL ve avro cinsi toplam 8,5 milyar TL tutarinda ihraç gerçeklestirilmistir.

Gelismekte olan katilim sigortaciligi sektöründe Haziran 2024 itibariyla üg hayat ve bes hayat disi bransta faaliyet gösteren toplam sekiz sirket bulunmaktadir. Bu dönemde katilim sigortaciligi kuruluslarinin toplam prim retimi 21 milyar TL'ye ulasirken toplam aktif büyüklügü 68,9 milyar TL olarak gerçeklesmistir.

7292 sayili Kanun'da belirtilen hükümler dogrultusunda faaliyet göstermekte olan tasarruf finansman girketlerinin aktif büyüklügü Haziran 2024 itibariyla geçen yin ayni dönemine göre 15,6 milyar TL'den 47,9 milyar TL'ye yükselmistir. Haziran 2024 itibariyla altr girket faaliyetine devam etmektedir.

3. KAMU MALIYESINDE GELISMELER VE HEDEFLER

3.1. GENEL DEVLET

a) Mevcut Durum

2023 yilinda, yasanan yikici depremlerin yani sira emeklilige hak kazanma kosullar ile emekli ayliklari ve kamu çalisanlarinin maas ve ücretlerinde yapilan düzenlemeler kamu maliyesi üzerinde ciddi bir yük olusturmustur. Söz konusu gelismeler neticesinde artan harcamalarin finansmanini saglamaya yönelik gesitli gelir tedbirleri uygulamaya konulmustur. Bu dogrultuda, 2023 yilinda bir önceki yila göre genel devlet gelir ve harcamalarmin GSYH'ya oraninda artis yaganmistir.

Genel devlet gelirlerinin GSYH'ya orani 2023 yilinda 2022 yilina göre 2,4 puan artarak yüzde 30,3 olmustur. Bir önceki yila göre; vergi gelirleri 1,2 puan, faktör gelirleri 0,3 puan, prim gelirleri 0,9 puan artis gösterirken vergi disi gelirlerde 0,1 puan azalis yaganmistir.

Genel devlet harcamalarinin GSYH'ya orani 2023 yilinda 2022 yilina göre 6,8 puan artarak yüzde 35,4 olmustur. Bu dönemde; cari giderlerde 1,7 puan, yatirim harcamalarinda 0,2 puan, cari transferlerde 2,8 puan, sermaye transferlerinde ise 2,1 puan artis olmustur.

Genel devlet gelir ve harcamalarindaki bu geligmeler neticesinde, 2023 yilinda genel devlet açigi GSYH'ya oranla bir önceki yila göre 4,4 puan artis göstermis ve yüzde 5,2 olmustur.

2024 yilinda bir önceki yila göre genel deviet gelirlerinin GSYH'ya oranla 1,6 puan artarak yüzde 31,9 olacagi öngörülmektedir. Bu kapsamda, vergi gelirlerinin 0,3 puan, diger gelirlerin 1,3 puan artmasi beklenmektedir. Diger gelirlerde beklenen artisin 0,7 puaninin vergi digi gelirlerden, 0,8 puaninin prim gelirlerinden kaynaklanacagi, faktör gelirlerinin ise bir önceki yil seviyesine göre 0,2 puan azalacagi öngörülmektedir.

2024 yilinda genel devlet harcamalarinin GSYH ya oranla 2023 yilina kiyasia 1,2 puan artarak yüzde 36,7 olacagi tahmin edilmektedir. Bu dönemde; cari giderlerin 1,5 puan, yatirim harcamalarinin 0,2 puan, cari transferlerin 1,0 puan artacagi, sermaye transferlerinin ise 1,5 puan azalacagi öngörülmektedir.

Bu çerçevede, 2023 yilinda GSYH'ya oranla yüzde 5,2 olan genel devlet açiginin 2024 yilinda yüzde 4,8'e gerileyecegi öngörülmektedir. Ayni dönemde, genel devlet faiz disi borglanma gereginin ise 0,8 puan azalarak yüzde 1,7 olmasi beklenmektedir.

Genel devlet kapsamina KIT'lerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2023 yilinda GSYH'ya oranla yüzde 5,6 açik verilmistir. Söz konusu agigin 2024 yilinda 0,7 puan azalarak yüzde 4,9 olmasi öngörülmektedir. Ayni dönemde, program tanimli kamu kesimi açiginin ise 1,3 puan azalisia yüzde 2,9 olmasi beklenmektedir.

2023 yili sonunda GSYH'ya oranla yüzde 29,3 olarak gergeklegen AB tanimli genel yönetim borg stokunun 2024 yilinda yüzde 25,6 seviyesine gerileyecegi öngörülmektedir.

Mali sürdürülebilirligi yansitan bir gösterge niteliginde olan ve ekonominin potansiyel seviyesinde olmasi varsayimi altinda gelir ve harcama seviyelerinin nasil sekillendigini gösteren yapisal genel devlet dengesi, ekonomik dalgalanmalarin etkisi ortadan kaldirilarak hesaplanmakta ve bir defalik gelir ve giderleri içermemektedir. 2025 yilinda, ekonomik dalgalanmalarin fiili genel devlet dengesini artirici etkisinin bir önceki yila göre sinirli kaldigi, bununla birlikte, harcama tedbirlerinin de etkisiyle, bir defalik gelir ve giderlerin fiili dengeyi azaltici etkisinin GSYH'nin yüzde 1,6'sina ulagacagi öngörülmektedir. Bu gelismeler sonucunda, yapisal genel devlet agiginin potansiyel GSYH'ya oraninin, 2025 ylinda, bir önceki yila göre yaklagik 1,1 puan düsüsle yüzde 1,4 seviyesinde olmasi beklenmektedir. 2023 yilinda, GSYH'ya oran olarak, yüzde 0,4 oraninda açiga dönmüs olan faiz digi yapisal genel devlet dengesinin 2024 yilinda bir önceki yila göre 0,9 puan artisla yüzde 0,5 oraninda fazlaya dönecegi ve 2025 yilinda, bir önceki yila göre 1,3 puanlik artisla yüzde 1,8 oraninda fazla verecegi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 34- Yapisal Genel Devlet Dengesi Analizi

Not: Yapisal dengenin GSYH'ya oraninda potansiyel GSYH kullanilmigtir.

Kaynak: Strateji ve Bütge Bagkanligt

(1) Genel Devlet Dengesi

(3) Genel devlet dengesinden bir defalk gelirlerin ve konjonktürel etkilerin arindinlmasi sonucu elde edilmis olan dengedir.

(2) Vergi yaprlandirmasi, 2B gelirleri, özellestirme gelirleri ve bir defalik gider ve gelirier hariç genel devlet dengesi

(4) Gerçeklesme Tahmini

(5) Program

2024 yilinda, bir önceki yil 3.799,5 milyar TL olan kamu kesimi sosyal harcamalarinin yüzde 73,9 artisla 6.605,4 milyar TL seviyesine yükselmesi beklenmektedir. 2025 yilinda ise bir önceki yila göre kamu kesimi sosyal harcamalannin yüzde 38,5 oraninda artarak 9.150,5 milyar TL olacag öngörülmektedir.

TABLO I: 35- Sosyal Harcamalarin Gelisimi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(1) Gerçeklegme Tahmini

(2) Program

b) Hedefler

2025 yilinda genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oraninin bir önceki yila göre 0,6 puan azalarak yüzde 31,3 olmasi öngörülmektedir. Bu kapsamda, vergi gelirlerinin 0,9 puan artmasi, diger gelirlerin ise 1,5 puan azalmasi beklenmektedir. Diger gelirlerde beklenen azaligin 0,1 puaninin vergi disi gelirlerden, 0,7 puaninin faktör gelirlerinden, 0,6 puaninin ise prim gelirlerinden kaynaklanmasi öngörülmektedir.

Genel devlet harcamalarinin 2025 yilinda bir önceki yila kiyasla GSYH'ya oran olarak 2,5 puan azalarak yüzde 34,2'ye gerilemesi beklenmektedir. Bu dönemde cari harcamalarin 0,9 puan, yatirim harcamalarinin 0,7 puan, sermaye transferlerinin 1,1 puan azalacagi; cari transferlerin ise 0,1 puan artacagi öngörülmektedir.

Bu gelismeler dogrultusunda, GSYH'ya oranla genel devlet açiginin 2025 yilinda bir önceki yila göre 1,9 puan azalarak yüzde 2,9'a gerileyecegi öngörülmektedir. Ayni dönemde, genel devlet faiz disi dengesinin ise 2,2 puan iyileserek yüzde 0,4 fazla vermesi beklenmektedir.

2025 yilinda kamu kesimi borçlanma gereginin GSYH'ya oranla bir önceki yila göre 2,2 puan azalarak yüzde 2,7 seviyesinde gerçeklesecegi, program tanimli kamu kesimi agiginin ise 2,7 puanhk bir iyilesmeyle yüzde 0,2'ye gerileyecegi öngörülmektedir.

AB tanimli genel yönetim borg stokunun GSYH'ya oraninin 2025 yili sonunda yüzde 25,3 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir.

TABLO I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamalari (1)

Vergiler

-Servet

TABLO I: 37- Kamu Kesimi Borglanma Geregi (KKBG)

KiT

Fonlar

KKBG

TABLO I: 38- 2023 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi

1 Vergiler b Vasitali

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 39- 2024 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

b Vasitali

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 40- 2025 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

1 Vergiler a Vasitasiz

b Vasitali

3.1.1. Merkezi Yonetim Bütçesi

a) Mevcut Durum

2024 yili Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla kamu idarelerine 11.089 milyar TL ödenek verilmis, bütçe gelirlerinin 8.437,1 milyar TL ve bütçe açiginin 2.651,9 milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 6,4 olacagi öngörülmüstür.

Yil sonunda harcamalarin bütçe ödeneginin 124,1 milyar TL üzerinde 11.213,1 milyar TL olmasi, gelirlerin bütçe tahmininin 627,6 milyar TL üzerine gikarak 9.064,7 milyar TL seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir.

Bu çerçevede, 2024 yrlinda bütçe agiginin 2.148,5 milyar TL, faiz disi agigin ise 850,7 milyar TL olacagi tahmin edilmektedir. Baslangiç bütçesinde GSYH'ya oranla yüzde 6,4 olmasi öngörülen bütçe agiginin yil sonunda yüzde 4,9 olarak gerçeklegecegi, yüzde 4,0 olarak öngörülen program tanimli agijin ise yüzde 2,7 düzeyine gerileyecegi öngörülmektedir.

2024 yill bütçesinde depremlerin yol açtigi hasarin ortadan kaldirilmasi ve afet risklerinin azaltilmasina yönelik 1.028,3 milyar TL ödenek öngörülmüs olup, söz konusu ödenegin yil sonu itibariyla tamaminin kullanilmasi beklenmektedir. Bu dogruituda, 2024 yll sonunda deprem harcamalari harig bütge agiginin GSYH'ya oranla yüzde 2,5 olacagi öngörülmektedir.

2024 yilinda, merkezi yönetim bütçesi faiz disi harcamalarinin bütçe ödeneginin 80,3 milyar TL üzerine çikarak 9.915,4 milyar TL olacagi ve GSYH'ya oraninin yüzde 22,4 düzeyinde gergeklegecegi tahmin edilmektedir.

2024 yilinda, personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluslarina devlet primi giderleri ile personele iliskin yedek ödenegin toplamindan olusan harcamalarin bütçe ödeneginin 125 milyar TL üzerine çikarak 3.011 milyar TL olmasi beklenmektedir. Memurlar igin 2024 yili genel maas artis orani, toplu sözlegmede Ocak ayinda yüzde 15, Temmuz ayinda yüzde 10 olarak tespit edilmis, enflasyon farki dâhil artis orani Ocak ayinda yüzde 49,25, Temmuz ayinda yüzde 19,31 olarak gerçeklesmistir. Toplam personel harcamalarinda bütçe ödenegine göre yasanan artista maas artiginin yani sira ilave personel istihdami da etkili olmustur.

2024 yilinda mal ve hizmet alim giderlerinin baslangiç bütgesinin 93,1 milyar TL üzerinde 772,8 milyar TL olarak gergeklesmesi beklenmektedir. Bu gelismede, maliyetlerin artmasi ve kurumlarin ilave ihtiyaglarinin kargilanmasi etkili olmustur.

2024 yili bütçesinde 4.266,7 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yil sonunda 255,3 milyar TL azalisla 4.011,4 milyar TL düzeyinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Enerji KiT'lerine yapilan görevlendirme bedeli ödemelerindeki düsüs cari transferlerde yasanan azalisin temel belirleyicisi olmustur.

Sermaye giderlerinin 2024 yili sonunda, baslangiç ödeneginin 304,6 milyar TL üzerine gikarak 1.092,6 milyar TL olmasi beklenmektedir. Söz konusu artista, ulastirma ve sulama altyapisinin güglendirilmesine yönelik harcamalar basta olmak üzere kurumlarn ilave ödenek taleplerinin karsilanmasi etkili olmustur.

2024 yili sonunda, 720,8 milyar TL ve 298,5 milyar TL olarak programlanan sermaye transferleri ile borç verme kalemlerinin bütçe ödenekleriyle uyumlu bir sekilde sirasiyla 724,1 milyar TL ve 303,4 milyar TL olmasi beklenmektedir.

2024 yilinda faiz giderlerinin borçlanma maliyetierinde yasanan artisin etkisiyle baglangig bütgesinin 43,8 milyar TL üzerinde 1.297,8 milyar TL olmasi beklenmektedir.

Genel bütçe vergi gelirierinin 2024 yili bütçe tahmininin 197,8 milyar TL üzerinde 7.605,5 milyar TL, vergi disi gelirierin ise bütge tahmininin 429,8 milyar TL üzerinde 1.459,2 milyar TL olarak gergeklegmesi beklenmektedir. GSYH'ya oran olarak ise, vergi gelirlerinin yüzde 17,2, vergi disi gelirierin yüzde 3,3 seviyesinde olacagi tahmin edilmektedir.

Gelir vergisi tahsilatinin 2024 yilt bütçe hedefinin 291,5 milyar TL üzerinde 1.480,3 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Tüm çalisanlarin yararlandig asgari ücret istisna tutarinin ongörülenin üzerinde gerçeklegmesinin olumsuz etkisine karsin, yil içerisinde bazi stopaj oranlarnin artirilmasi, kamu ve özel sektör ücret artislari ve makroekonomik gelismeler tahsilat artisinda temel belirleyiciler olmustur.

2024 yili kurumlar vergisi tahsilatinin bütçe tahmininin 210,3 milyar TL altinda kalarak 1.065,4 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 2,4 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Beklenen bu azalista, iktisadi faaliyet hacminin ve bankacilik kârlarinda yasanan artigin sinirli düzeyde kalmasi etkili olmustur.

Dâhilde alinan KDV tahsilatinin 2024 yili bütçe tahmininin 177 milyar TL üzerinde 1.003,6 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 2,3 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. 2023 yili tahsilatinin öngörülenin üzerinde gerçeklegmesi neticesinde olusan baz etkisi ile makroekonomik geligmeler beklenen bu artista etkili olmustur.

Özel tüketim vergisi tahsilatinin 2024 yili bütçe tahmininin 46,6 milyar TL üzerinde 1.450,5 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir.

Petrol ve dojal gaz ürünleri üzerinden yapilan ÖTV tahsilatinin 2024 yili bütçe tahmininin 53,9 milyar TL altinda 397,5 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 0,9 seviyesinde gerçeklesmesi bekienmektedir. Bu gelismede, Ocak ve Temmuz aylarinda maktu OTV tutarlarinin guncellemesinde esas alinan YI-UFE gerçeklesmesinin ve satis hacminin bütge tahmininde öngörülenin altinda kalmasi etkili olmustur.

Motorlu tasitlardan elde edilen ÖTV tahsilatinin 2024 yili bütçe tahmininin 30,2 milyar TL üzerinde 527,5 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 1,2 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Bu gelismede araç satislarinin öngörülenin üzerinde gergeklesmesi etkili olmustur.

2024 ylinda tütün mamullerinden elde edilen ÖTV tahsilatinin, bütçe tahmininin 55,2 milyar TL üzerinde 306,5 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 0,7 seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir. Alkollü içkilerden elde edilen ÖTV tahsilatinin ise bütçe tahmininin 6,2 milyar TL üzerinde 113,4 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 0,3 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Tütün mamulleri ile alkollü ickilerden elde edilen ÖTV tahsilatinda beklenen yükselis, agirlikl olarak tüketim artislarindan kaynaklanmaktadir.

2024 yilinda, ithalde alinan KDV tahsilatinin bütçe tahmininin 190,2 milyar TL altinda 1.480,9 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Beklenen bu azalista, 2024 yih kur gerçeklegmeleri ve ithalat beklentilerinin asagi yönlü güncellenmesi etkili olmustur.

2024 yilinda veraset ve intikal vergisi, MTV, degerli konut vergisi, sans oyunlari vergisi, özel iletigim vergisi, dijital hizmet vergisi ve konaklama vergisi tahsilatinin toplamda bütçe tahminine göre 4,5 milyar TL azalarak 179,6 milyar TL olmasi beklenmektedir. Ozel iletisim vergisi ve dijital hizmet vergisi tahsilatinda öngörülenin üzerinde artis beklenirken, 2023 yilinda bir kat artirilan sans oyunlari vergisi oranlarinin 2024 yili Ocak ayinda önceki seviyelerine düsürülmesi bu azalista temel etken olmustur.

2024 yilinda BSMV tahsilatinin bütçe tahmininin 146,4 milyar TL üzerinde 360,5 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 0,8 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Söz konusu artista, BSMV matrahinin beklentilerin üzerinde artmasi etkili olmustur. Damga vergisi tahsilatinin ise bütçe tahmininin 6,1 milyar TL üzerinde 149,7 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 0,3 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir.

2024 yilinda harçlardan elde edilen gelirierin, bütçe tahmininin 55,9 milyar TL altinda 194,5 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 0,4 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu gelismede, taginmaz satislarinin öngörülen düzeyde gerçeklesmesine ragmen, ipotekli satislardaki azalisin vergi matrahi üzerindeki olumsuz etkisi sonucuyla tapu harç tahsilati performansinin beklentinin altinda kalmasi belirleyici olmustur.

2024 yilinda vergi disi gelirlerin, bütçe tahmininin 429,8 milyar TL üzerinde 1.459,2 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Söz konusu artis temel olarak hazine faizleri, KKDF kesintisi, para cezalari ile özel gelirlerdeki artistan kaynaklanmaktadir.

2023 yilinda uygulamaya konulan 7440 sayili Kanun kapsaminda 2024 yilinin ilk dokuz ayinda toplam 45,9 milyar TL tahsilat yapilmistir. Kamu alacaklarnin yapilandinilmasina iliskin geçmis yillarda yürürlüge giren diger düzenlemeler de dâhil edildiginde, 2024 yili Ocak-Eylül döneminde toplam 49,7 milyar TL yapilandirma geliri elde edilmistir.

2024 yili Ocak-Eylül döneminde, ig borglanma agirlikli olarak TL cinsi sabit getirili enstrümanlarla yapilmistir. 2024 yili Eylül ayi itibariyla ig piyasalarda 57,2 milyar TL tutarinda TL cinsi kira sertifikasi ihraci gerçeklestirilmistir. 2024 yili Hazine Finansman Programi duyurusunda yüzde 136,5 olarak belirtilen ig borg çevirme orani Eylül ayi sonu itibaryla toplam yüzde 122 düzeyinde gergeklegmistir.

2024 yil Ocak-Eylül döneminde, nakit bazl 1,6 trilyon TL iç borglanma gerçeklestirilmistir. Iç borglanmanin yüzde 43,4'ü TL cinsi sabit kuponlu, yüzde 7,9'u TUFE'ye endeksli DIBS ve kira sertifikasi, yüzde 4,1'% kuponsuz, yüzde 15,7'si TLREF'e endeksli, yüzde 6'si degisken faizli devlet tahvili ve yüzde 2,6'si sabit kuponlu kira sertifikasi ihraçlariyla gergeklestirilmistir. Ayrica, ig finansmanin yüzde 20,2'si altin ve döviz cinsi senet ihraçlaryla saglanmistir. Diger taraftan, 2023 yili sonunda 65,1 ay olan nakit borglanmanin ortalama vadesi, 2024 yili Eylül ayi sonunda 49,5 ay olmustur. Ayni dönemde, TL cinsi sabit faizli iç borçlanmanin ortalama maliyeti yüzde 20,61'den yüzde 35,66 düzeyine yükselmistir.

2024 yilinin ilk dokuz aylik bölümünde uluslararasi sermaye piyasalarinda ise üçü dolar, biri avro cinsinden olmak üzere dört adet tahvil ihraç edilmistir. Subat ayinda 3 milyar dolar, Mart ayinda 2 milyar avro, Temmuz ayinda 1,75 milyar dolar ve son olarak Eylül ayinda 2035 vadeli 3,5 milyar dolar tutarinda tahvil ihraci ve buna es zamanli olarak yürütülen yükümlülük yönetimi istemiyle toplam 10,5 milyar dolar eslenigi brüt dis finansman elde edilmis olup bunun 8,6 milyar dolarlik kismi nakit finansman olarak saglanmistir. Ayrica, gerçeklestirilen yükümlülük yönetimi islemiyle uluslararasi sermaye piyasalarinda islem gören 2024 ve 2025 yillarina ait dolar cinsi tahvil anapara ödemelerinin 1,8 milyar dolarlk kismi, yeni ihraç edilen tahvil ile 2035 yilina ötelenmistir. Bu kapsamda, borg stokunun ortalama vadesi artirilmis, refinansman riski azaltilmis ve itfa profilinde dengeli daglim saglanmistir. Böylece olusan yeni görünümün, önetkin bir borg yönetimine isaret etmesiyle kredi notu ve yatirimai istahi anlaminda ülkemizin daha da olumlu etkilenmesi beklenmektedir.

TABLO I: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borç Stokundaki Gelismeler

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligi (1) Agustos ayi sonu itibaryladir.

b) Hedefler

2025 yilinda merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 12.800,3 milyar TL olmasi hedeflenmekte, bütçe harcamalari ise 14.731 milyar TL olarak programlanmaktadir. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklügü sonucunda bütçe agiginin 1.930,7 milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 3,1 olacagi öngörülmektedir.

Bütçe harcamalari igin öngörülen ödenegin 583,7 milyar TL'si deprem bölgesinin yeniden insasi ve afetlere karsi dayanklligin artinimasina yönelik harcamalardan olusmaktadir. Söz konusu harcamalar harig tutuldugunda bütge agiginin GSYH'ya oraninin yüzde 2,2 seviyesinde olmasi beklenmektedir.

2025 yilinda personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluslarina devlet primi giderleri ile personele iliskin yedek ödenegin toplamindan olusan harcamalar belirlenirken genel maas artis oraninin toplu sözlesmede kararlastirildigi üzere Ocak ayinda yüzde 6, Temmuz ayinda yüzde 5 olarak uygulanacagi dikkate alinmis, ayrica enflasyon tahminine bagli olarak olusabilecek farklarin etkisi göz önünde bulundurulmustur. Bu çerçevede, toplam personel harcamalarnin 3.937,2 milyar TL, GSYH'ya oraninin ise bir önceki yila göre 0,4 puan azalarak yüzde 6,4 olacagi öngörülmektedir.

2025 yili için mal ve hizmet alim giderleri 1.023,7 milyar TL olarak belirlenmistir. Söz konusu tutar, cari harcamalarda tasarruf yapilmasi ve verimsiz harcama alanlarinin tasfiye edilmesi politikalariyla uyumlu biçimde belirlenmistir. Bu kapsamda, mal ve hizmet alm giderlerinin GSYH'ya oranla bir önceki yila göre 0,1 puan azalis göstermesi beklenmektedir.

Cari transferlerin 2025 yilinda 5.813,4 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak yüzde 9,4 seviyesinde olmasi öngörülmektedir. Cari transfer harcamalarinin ügte ikisi saglik ve sosyal güvenlik sistemine yapilan transferler ile genel bütçe vergi gelirlerinden mahalli idareler ve fonlara aktarilan paylardan olusmaktadir. Bu kapsamda, saglik ve sosyal güvenlik sistemine yapilacak transferier 2.253,3 milyar TL, mahalli idareler ve fonlara aktarilacak paylar 1.680 milyar TL olarak öngörülmüstür. Ayrica, KITlere ve kamu bankalarina görevlendirme giderleri olarak sirasiyla 503,5 milyar TL ve 220 milyar TL, tarimsal amaçhi transferlere 135 milyar TL ve afetlere direngli sehirler projesi için 120 milyar TL ödenek ayrilmistir.

2025 yilinda sermaye giderlerinin 1.102,4 milyar TL ile GSYH igindeki payinin yüzde 1,8 seviyesinde olmasi programlanmistir. Deprem bölgesinde zarar gören kamu kurumlarinin hizmet binalari ve tesislerinin yapim ve onarim giderleri ile deprem kaynakli diger harcamalar için 199,5 milyar TL ödenek öngörülmüstür.

2025 yllinda KÖi modeli çerçevesinde tamamlanan sehir hastanelerinin cari giderlerini karsilamak üzere mal ve hizmet alim giderlerinde 37,4 milyar TL, bina kullanim ve zorunlu hizmetler igin sermaye giderlerinde 67,2 milyar TL harcama programlanmistir. Yine KÖi modeli çerçevesinde tamamlanan ulastirma projeleri kapsaminda verilen talep garantilerinin finansmani igin cari transferlere 97,6 milyar TL ilave edilmistir.

Sermaye transferlerinin 2025 yilinda 338 milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 0,5 olacagi öngörülmektedir. Bu kapsamda, deprem konutlarinin yapimi ve altyapi giderieri için 244,9 milyar TL, sosyal konut yapimi igin 22,9 milyar TL, KÖYDES igin 7,5 milyar TL, SUKAP için 3,9 milyar TL, kalkinma ajanslarina 2,9 milyar TL, SOGEP için 600 milyon TL ödenek öngörülmüstür. Ayrica, KKTC igin 8,5 milyar TL, TÜBITAK Ar-Ge projeleri için 17 milyar TL kaynak ayrilmistir.

2025 yilinda borg verme kaleminin 306,1 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak yüzde 0,5 olacaji öngörülmektedir. Odenegin 229,2 milyar TL'si KiT'lere, 11,5 milyar TL'si Eximbank'a, 1,5 milyar TL'si Kredi Garanti Fonuna tahsis edilmistir. Ayrica, ögrenim ve harç kredileri için 27,8 milyar TL, KKTC'ye verilen krediler için 4 milyar TL ödenek öngörülmüstür.

2025 yllinda faiz giderlerinin 1.950 milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 3,2 düzeyinde olmasi beklenmektedir.

2025 yilinda vergiyi tabana yayan bir yaklasimla vergilemede adaletin güglendirilmesi ile kayit disilikla mücadele ve etkin denetimle tahsilat oranlarnin yükseltilmesi suretiyle genel bütçe vergi gelirlerinin bir önceki yila göre 0,9 puan artisla GSYH'ya oranla yüzde 18,1 düzeyine ulasmasi beklenmektedir. Öte yandan vergi disi gelirlerin 0,6 puan azalmasi ve merkezi yönetim bütçesi toplam gelirlerinin 2024 yili gerçeklegme tahmininin 0,3 puan üzerinde yüzde 20,8 seviyesinde gergeklesmesi öngörülmektedir. Vergi gelirlerindeki artisin temel olarak gelir üzerinden alinan vergiler ile KDV, ÖTV ve BSMV'den kaynaklanacagl tahmin edilmektedir. Vergi disi gelirlerdeki azalis ise temel olarak özel gelirler ile hazine faizlerinden kaynaklanmaktadir.

2025 yllinda gelir, kâr ve sermaye kazanglarindan alinan vergilerin tahsilat toplaminin GSYH'ya oranla 2024 yili gerçeklegme tahminine göre 0,4 puan artmasi ve yüzde 6,1 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. Asgari gelir ve kurumiar vergisi uygulamalarnin 2025 yilinda devreye girecek olmasi, gayrimenkuller yönünden kazang istisnalarinin sinirlandirlmasi ve 2024 yilinda yapilan stopaj orani artiriminin 2025 yilina tam yil etkisi gelir artirici unsurlar olarak degerlendirilmektedir.

Son dönemdeki yasal düzenlemeler ile basta kayit disilikla mücadele olmak üzere uygulamada atilan kararli adimlarin da katkisiyla dahilde alinan KDV tahsilatindaki toparlanmanin devam etmesi ve bu dogrultuda dahilde alinan KDV tahsilatinin 2025 yilinda GSYH'ya oranla bir önceki yil tahmininin 0,2 puan üzerinde yüzde 2,4 seviyesinde olmasi beklenmektedir.

Maktu ÖTV tutarlari, fiyatlar genel seviyesindeki degisime göre güncellenmeye devam edilecektir. 2025 yilinda, ÖTV tahsilatinin GSYH'ya oraninin, bir önceki yll gerçeklegme tahmininin 0,2 puan üzerinde ve yüzde 3,4 olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Petrol ve dogal gaz ürünleri üzerinden yapilan ÖTV tahsilatinin GSYH'ya orani 2024 gerçeklegme tahminiyle ayni seviyede tahmin edilirken, motorlu tagit araglarina iligkin ÖTV'nin bir önceki yl gerçeklesme tahmininin 0,1 puan üzerinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Alkollü ickilerden, tütün mamullerinden, dayanikli tüketim mallarindan ve kolali gazozlardan elde edilecek ÖTV tahsilatinin ise GSYH'ya oran olarak 2025 yllinda bir önceki yil gergeklesme tahminiyle ayni seviyede olacaji öngörülmektedir.

2025 yilinda, ithalde alinan KDV tahsilatinin GSYHya oraninin, kur ve ithalat tahminlerine bagli olarak, 0,1 puanlik artisla yüzde 3,4 oraninda gerçeklegmesi beklenmektedir.

2025 yilinda BSMV tahsilatinin GSYH'ya oraninin bir önceki yil gerçeklegme tahmininin 0,1 puan üzerinde ve yüzde 0,9 olarak gerçeklegmesi beklenmektedir. Sans oyunlari vergisi ve özel iletisim vergisi kalemlerinden elde edilecek tahsilat toplaminin ise 2024 yili gerçeklegme tahminiyle ayni seviyede ve yüzde 0,2 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2025 yilnda merkezi yönetim bütçesi vergi disi gelirlerinin, GSYH'ya oran olarak, bir önceki yil gerçeklesme tahmininin 0,6 puan altinda ve yüzde 2,7 seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 42- Merkezi Yönetim Bütgesi Büyüklükleri

3.1.2. Mahalli idareler

a) Mevcut Durum

Mahalli idareler dengesi il özel idareleri, belediyeler, büyüksehir belediyelerine bagli idareler, belediyelerin olusturdugu birlikler ve iller Bankasi hesaplarini kapsamaktadir.

2023 yilinda, mahalli idare gelirleri genel bütçe vergi gelirleri ve sermaye gelirlerindeki reel artis sonucu yüzde 83,0 oraninda artarak 663,8 milyar TL olarak gerçeklegmistir. Mahalli idare harcamalari ise, mahalli idare seçimierinin etkisiyle yüzde 88,1 oraninda artarak GSYH'nin yüzde 2,85 i seviyesine yükselmis ve mahalli idareler bütçe dengesi 2023 yilinda da GSYH'nin yüzde -0,35'l oraninda agik vermistir.

2024 ylinda, genel bütçe vergi gelirlerinden alinan payin reel olarak artmasi, mahalli idare gelirlerinin GSYH'ya oranla yüzde 2,63 seviyesine yükselmesini saglayacaktir. Mahalli idare harcamalarinin ise GSYH'nin yüzde 2,83'ü seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Böylece, 2024 yilinda mahalli idareler dengesinin GSYH'nin yüzde -0,20'si seviyesinde agik vermesi beklenmektedir.

TABLO I: 43- Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli idarelere Ayrilan Paylar

(1) Gergeklesme tahmini

(2) Procram

b) Amaç ve Hedefler

2025 yilinda, mahalli idare gelirlerinin 1.708,7 milyar TL, harcamalarinin ise 1.709 milyar TL olarak gerçeklegmesi ve mahalli idare dengesinin 278 milyon TL agik vermesi öngörülmektedir.

TABLO I: 44- Mahalli idareler Gelir ve Harcamalar (1)

(1) il özel idareleri, belediyeler, iller Bankasi, belediyelerin olusturduju birlikler ve büyüksehir belediyelerine bagli idareleri kapsamaktadir.

(2) Gergeklegme tahmini

(3) Program™

3.1.3. Döner Sermayeli isletmeler

a) Mevcut Durum

Döner sermayeli isletmeler tanimi iginde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadir. Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idarelere bagli olarak faaliyet gösteren isletmeler yer almaktadir. Ikinci grupta ise bu isletmelerin disinda kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango idaresi ve Atatürk Orman Çiftligi Müdürlügü bulunmaktadir.

2023 yilinda 2,5 milyar TL agik veren döner sermayeli isletmelerin 2024 yilinda 9,9 milyar TL agik vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler

2025 yilinda döner sermayeli isletmelerin 3,7 milyar TL fazla vermesi öngörülmektedir.

TABLO I: 45- Döner Sermayeli isletmeler Finansman Dengesi

(1) Gerçeklesme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlig

(2) Program

3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluglari

a) Mevcut Durum

Sosyal güvenlik kuruluslari kapsaminda Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve Issizlik Sigortasi Fonu (ISF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayri tablolarda gösterilmektedir.

2024 yilinda bir önceki yila göre GSYH'ya oranla SGK'nin toplam gelirlerinin 0,3 puan artisla yüzde 8,4'e yükselmesi beklenmektedir. Bu gelismede, temel olarak prim gelirlerinin GSYH'ya oraninin yüzde 6,2'ye yükselmesi etkili olmustur. 2023 yilinda milli gelire oranla yüzde 8,2 olan SGK'nin toplam giderlerinin 2024 yilinda yüzde 8,7 düzeyine yükselmesi öngörülmektedir. Harcamalardaki artista, ücretli veya kendi hesabina calisip emekli olanlarin ayliklarina refah payi artisi yapilmasi ve asgari emekli ayliklarinin artirilmasina bagli olarak sigorta ödemelerinin GSYH'ya oraninin yüzde 6,l'e yükselmesi temel belirleyici olmustur. Bu gelismeler neticesinde, SGK gelir-gider açiginin yüzde 0,1'den 0,4'e, bütçe transferlerinin ise yüzde 3,3'ten 3,5'e yükselecegi tahmin edilmektedir.

2024 yilinda merkezi yönetim bütgesinden SGK'ya faturali ödemeler, ek karsiliklar, devlet katkisi, emeklilere yapilan ek ödeme, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler, açik finansmani ile prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primleri dâhil olmak üzere 1.534,7 milyar TL transfer yapilacagi tahmin edilmektedir.

Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, Ocak ayinda yüzde 49,1 oraninda artirilmis, böylece brüt asgari ücret 2024 yilinda 20.002,5 TL'ye yükseltilmistir. isçi, esnaf, giftçi ve memur emekli ayliklari, 2024 yili Ocak ayinda yüzde 49,2, Temmuz ayinda ise memur emekli ayhiklari yüzde 19,3, diger ayliklar yüzde 24,7 oraninda artirlmistir.

TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(1) Gerçeklegme Tahmini

(2) Program

(4) Diger giderler, faturali ödemeler, yönetim giderleri ve diger giderlerden olusmaktadir.

(3) Diger gelirler, devlet katkisr ve faturali ödemeier gibi bütgeden alinan transferler ile diger gelirlerden olusmaktadir.

(5) Faturali ödemeler, ek kargiiklar, devlet katkisi, emeklilere yapilan ek ödeme, prim tesvikierinden kaynaklanan transferler ve prim ödeme gücü olmayanlarin GS5 primleri dâhil edilmistir.

2023 yilinda 84,5 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya yapilan prim tesviklerinin 2024 yilinda 250,4 milyar TL olmasi beklenmektedir. SGK'ya gegmis dönem prim tesvikleri kapsaminda yapilan transferler ile prim tahsilati performansina bagli olarak tesvik ödemelerindeki artis bu yükseliste etkili olmustur.

2023 yilinda SGK ilaç ve tedavi harcamalari sirasiyla 178,3 milyar TL ve 367,1 milyar TL'ye ulagmistir. 2024 yilinda ise söz konusu harcamalarin sirasiyla 308,7 milyar TL ve 657,3 milyar TL olarak gerçeklegmesi öngörülmektedir.

2024 yrlinda GSYH'ya oran olarak iSF prim gelirlerinin yüzde 0,3, faiz gelirlerinin yüzde 0,2 ve devlet katkisinin yüzde 0,1 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam iSF gelirlerinin GSYH'nin yüzde 0,7'si seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

iSF'nin 2024 yili toplam giderlerinin ise GSYH'ya oran olarak yüzde 0,4 seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir. Bu çerçevede iSF giderlerinin 32,5 milyar TL'si sigorta giderleri, 72,7 milyar TL'si istihdam tesvikleri, 47,1 milyar TL'si aktif isgücü programlari giderleri ve 36,3 milyar TL diger giderler olmak üzere toplam 188,6 milyar TL olmasi beklenmektedir.

Bu çerçevede, ISF gelir-gider dengesinin 2024 yilinda 130,7 milyar TL fazla verecegi, böylece toplam fon varliginin 327,6 milyar TL seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 47- issizlik Sigortasi Fonu Gelir-Gider Dengesi

(1) Gerçeklesme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(2) Program

(3) issizlik ödenegi, kisa galisma ödenegi ve ücret garanti fonu giderlerinden olusmaktadr.

b) Hedefler

Ücretli veya kendi hesabina çalisip emekli olanlarin ayliklar 2025 yili Ocak ve Temmuz aylarinda önceki altr aylik enflasyon gergeklesmelerine göre artrilacaktir. Memur emekli ayliklarinn ise toplu sözlesme hükümlerine göre 2025 ylinin Ocak ayinda yüzde 6, Temmuz ayinda yüzde 5 oraninda artirilmasi, enflasyon farklarinin da ayrica ilave edilmesi öngörülmüstür.

2025 ylinda SGK'nin toplam gelirlerinin 4.688,2 milyar TL., toplam giderlerinin 5.240 milyar TL ve gelir-gider agiginin 551,8 milyar TL olmasi öngörülmüstür. GSYH'ya oran olarak ise gelirlerin yüzde 7,6, giderterin yüzde 8,5 ve agigin yüzde 0,9 olmasi hedeflenmistir.

2025 yilinda SGK'ya faturali ödemeler, ek karsilklar, emeklilere yapilan ek ödeme, devlet katkisi, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 2.188 milyar TL tutarinda ve GSYH'nin yüzde 3,6'si oraninda bütçe transferi yapilmasi öngörülmektedir.

2025 yilinda GSYH'ya oran olarak yüzde 0,3'ü prim gelirleri, yüzde 0,1'si faiz gelirleri ve yüzde 0,1'i devlet katkisi olmak üzere SF'nin toplam gelirlerinin yüzde 0,6 olmasi hedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin ise GSYH'nin yüzde 0,3'ü oranina ulasmasi beklenmektedir. Bu çerçevede, ISF gelir-gider dengesinin 2025 yilinda 169,2 milyar TL fazla verecegi, böylece toplam Fon varliginin 496,8 milyar TL seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

3.1.5. Fonlar

a) Mevcut Durum

Fon dengesi kapsami, bütçe içi Destekleme ve Fiyat Istikrar Fonu ile bütçe disi Sosyal Yardimlasma ve Dayanismay Tesvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Özellestirme Fonundan meydana gelmektedir.

2024 yilinda toplam fon gelirlerinin 260,9 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 258,4 milyar TL'ye ulagmasi beklenmektedir. Böylece, fonlarin gelir-gider fazlasinin 2,5 milyar TL olmasi öngörülmektedir.

2024 yilinda özellestirme uygulamalari sonucunda Özellestirme Fonuna 15 milyar TL nakit girisi olmasi beklenmektedir.

b) Hedefler

2025 yilinda Ozellestirme Fonunun 30 milyar TL tutannda özellestirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2025 yilinda fon gelirlerinin 398,6 milyar TL, fon giderlerinin 395,5 milyar TL, fon sistemi gelir-gider fazlasinin ise 3,1 milyar TL olmasi hedeflenmektedir.

TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri

(1) Gergeklegme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(2) Program

3.2. KAMU IKTISADI TESEBBÜSLERI VE ÖZELLESTIRME

a) Mevcut Durum

2000 yilinda KIT'terin ürettigi katma degerin GSYH'ya orani yüzde 3,4 seviyesindeyken 2024 yili sonunda bu oranin yüzde 0,5 olacagi tahmin edilmektedir. Buna paralel olarak, KiT yatrimlarinin toplam kamu ve özel sektör yatirimlari içerisindeki payinin da 2000 yilindaki yüzde 5,8 seviyesinden 2024 yrlinda yüzde 1,8'e gerilemesi öngörülmektedir. Ayni dönemde 435 bin olan KIT'lerin yllik ortalama personel sayisinin 95 bine düsmesi beklenmektedir.

Ekim 2024 yili itibariyla 233 sayili KHK kapsaminda faaliyet gösteren KIT sayisi 19'dur. Bu kuruluslara ilaveten özellestirme programinda bulunan ve yüzde 50'den fazia kamu payi olan Türkiye Denizcilik Ïsletmeleri (TDi) A.S. ve Sümer Holding A.S. KiT dengesi kapsaminda izlenmektedir.

KIT'ler ve özellestirme portföyünde izlenen kuruluslar, 2023 yilinda GSYH'nin yüzde 0,43'ü oraninda finansman agiji verirken 2024 yilinda bu kuruluslarin yüzde 0,14 oraninda finansman agigi vermesi beklenmektedir. Finansman dengesindeki iyilesmede merkezi yönetim bütçesinden KiT'lere yapilan aktarmalar etkili olmustur. Bütçe transferleri önemli ölçüde elektrik ve dogalgaz sübvansiyonlari kapsaminda yapilan görevlendirme bedeli ödemeleri ile TCDD ve TMO'ya yapilan aktarimlardan olusmaktadir.

2024 yilinda KiT'lere toplam 231,1 milyar TL sermaye transferi, 328 milyar TL göreviendirme bedeli, 4,6 milyar TL kamu hizmeti yükümlülügü ve sübvansiyon ödemesi yapilmasi öngörülmektedir. Kuruluslardan Hazineye 2024 yilinda 32,6 milyar TL temettü ve 9,9 milyar TL hasilat payi ödemesi yapilmasi beklenmektedir. Ayni dönemde yatirim harcamalarinin 251,4 milyar TL olarak gerçeklegecegi tahmin edilmektedir.

2024 yilinda küresel enerji fiyatlar bir önceki seneye göre düsüs göstermistir. Sene içerisinde, hanehalki grubu tüketicilerin kullanmis oldugu dogal gazin toptan satis fiyati ile perakende elektrik fiyatinda artis yapilmis olsa da elektrik ve dogal gazda hanehalkina sübvansiyon uygulamasina devam edilmis ve bu nedenle EÜAS ve BOTA$'a merkezi yönetim bütçesinden aktarma yapilmistir.

TPAO, Sirnak Gabar Dagi Bölgesinde günlük 40 bin varil petrol üretimine ulasmistir. Böylece yurt içi petrol üretim miktari günlük 100 bin varili agmis, Cumhuriyet tarihinin rekoru kirilmistir.

BOTAS, Shell ve TotalEnergies sirketleriyle uzun vadeli sivilastinlmis dogal gaz (LNG) tedarik anlagmasi imzalamistir. Shell ile yapilan anlagmaya göre BOTAS, 2027 yilindan baglayarak 10 yil süreyle yilda yaklasik 4 milyar metreküpe kadar LNG temin edecektir. TotalEnergies Sirketi ile yapilan anlasmaya göre ise 2027 yilindan baslayarak yillik yaklasik 1,6 milyar metreküp LNG temin edilmesi öngörülmektedir.

Milli Egitim Bakanligina bagli okul ve kurumlarin isinma amaçli kömür ihtiyaglarinin karsilanmasi amaciyla TKI tarafindan 2024 yili sonuna kadar 340 bin ton kömür dagitilmasi beklenmektedir.

Ihtiyaç sahibi hanelere isinma amaçli kömür yardimi uygulamasi görevi, 29 Aralik 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayimlanan 8013 sayili Cumhurbagkani Kararyla yeniden TKIye verilmistir.

Enerji ve madencilik KIT'lerinin yatirimlarinin 2024 yili sonunda bir önceki yila göre 49 milyar TL artmasi beklenmektedir. Söz konusu artista, TPAO'nun hidrokarbon arama yatirimlari, TEIAS'in iletim sistemi yatirimlari ile BOTAS'in dogal gaz depolama yatirimlar: önemli rol oynamistir.

Yil içerisinde çay satis fiyatlarinin yükselmesi ÇAYKUR'un satig hasilatini olumlu etkilese de alim fiyatlarinin satis fiyatlarinin üzerinde artmasi sebebiyle Kurulusun finansman ihtiyaci artmistir. TURKSEKER'in satis miktarinin programin altinda kalmasi finansman durumunu olumsuz etkilemistir. Yüksek stok ve finansman maliyetleri bu kuruluslara yapilan sermaye transferlerinin artmasina sebep olmustur.

2024 yilinda TMO'nun stok maliyetinin artis göstermesi nedeniyle Kurulusa bütgeden yapilan sermaye transferi bir önceki yila göre yükselmistir.

Türk Bogazlarindan ugraksiz geçen ticaret gemilerinden alinacak geçis ücretlerine esas Altin Frank degerinde 2024 yili Temmuz ayinda yapilan güncellemenin yani sira özellikle yil içerisinde yapilan tarife degisiklikleri ve dolar kurundaki artis sonucunda KEGM'nin 2024 yilinda 14,2 milyar TL kâr etmesi ve Hazineye 3,1 milyar TL temettü ve hasilat payi ödemesi beklenmektedir.

Havacilik sektöründe gözlemlenen olumlu performansin etkisiyle DHMI'nin 2024 yilinda 20 milyar TL kâr etmesi ve Hazineye 7,7 milyar TL hasilat payi ödemesi öngörülmektedir. Ayrica, Kurulusun 2023 yilinda 24 milyar TL ve 2024 yili Subat ayinda 26 milyar TL finansman fazlasi Hazineye aktarilmistir.

Yil igerisinde gerçeklestirilen fiyat ayarlamalarnin maliyet artislarinin gerisinde kalmasi nedeniyle YHT ve konvansiyonel yolcu tasimaciligr için TCDD Tasimacilik A.S.'ye 4 milyar TL kamu hizmeti yükümlülügü ödemesi yapilmasi beklenmektedir.

Toplam KIT yatirimlarinin 2023 yilinda yüzde 18,7'sini gergeklestiren TCDD'nin 2024 yilinda yüzde 21,9'unu gerçeklestirmesi bekienmektedir. Yatirimlarinin ve isletme bütçesi agiklarinin finansmanini bütgeden yapilan aktarmalarla kargilayan TCDD'ye 2024 yilinda 109,5 milyar TL sermaye transferi yapilmasi öngörülmektedir.

2024 yli içerisinde KiT'lere ait 10 performans programi ve 21 performans degerlendirme raporu onaylanmistir.

On ikinci Kalkinma Planinda yer alan politika ve hedefler dogrultusunda Ulastirma ve Tanm KiT'leri tarafindan hazirlanan 2024-2028 dönemine iliskin bes illik stratejik planlari 2023 yilinda onaylanip uygulamaya konulmustur. Enerji KiT'lerinin Stratejik Planlari ise 2024 yili sonuna kadar onaylanacak ve uygulamaya alinacaktir.

Özellestirme Ïdaresi Baskanligi tarafindan satis ve devir islemi tamamlanan özellestirme uygulamalarinin toplam tutari 2023 yilinda 3,96 milyar TL iken, 2024 yihnin ilk sekiz ayinda 2,9 milyar TL olarak gerçeklegmistir. Ayrica Eylül 2024 itibariyla özellestirme ihalesi tamamlanmis olup Cumhurbaskani onayina sunulan, onaya sunulma asamasinda bulunan ve sözlegme imza asamasinda olan özellestirme uygulamalarinin toplam tutari 31,5 milyar TL'dir.

2023 yili içerisinde 76 tasinmazin satis sözlesmeleri imzalanmis, 62 tasinmazin da kamu kurumlarina bedelli devri yapilmistir. 2024 yilinda ise 31 tasinmazin satis sözlegmeleri imzalanmis, üg taginmazin da kamu kurumlarina bedelli devri gerçeklestirilmistir.

Eylül 2024 itibariyla özellegtirme portföyünde bulunan toplam 76 tasinmazin satis yoluyla, üç varligin ise isletme hakkinin devri yoluyla özellestirilmesi için ihaleye çikilmistir. Onaya sunulan, onaya sunulma ve sözlegme imza asamasinda olan taginmaz ve varliklarin yllsonuna kadar ihale süreçlerinin tamamlanmasi öngörülmektedir.

TABLO I: 49- 233 Sayili KHK'ya Tabi isletmeci KIT Finansman Dengesi

(2) Cer: Stasteil Ta Butie E3) progiam

TABLO I: 50- Özellestirme Kapsamindaki KIT Finansman Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(1) Gerceklesme Tahmini (2) Program

TABLO I: 51- KIT'ler Hakkinda Özet Bilgiler

• isçi

• issi

b) Hedefler

KIT'lerin ve özellestirme portföyünde izlenen kuruluslarin 2025 yilinda 66 milyar TL finansman fazlasi vermesi programlanmistir. Makroekonomik büyüklükler ile enerji ve gida fiyatlarinin öngörülen seviyede seyretmesi ve programlanan fiyat ayarlamalarinin yapilabilmesi söz konusu hedefe ulagmada önem arz etmektedir.

KiT'lerin 2025 ylinda 405,6 milyar TL tutarinda yatinm harcamasi yapmasi hedeflenmektedir. Toplam KIT yatirimlari içerisinde önemli paya sahip olan TPAO, Karadeniz'de kesfettigi dogal gaz rezervine yönelik Sakarya Dogal Gaz Sahasi Gelistirme Projesine devam edecek olup gaz. arzinin 2025 yilinda bir önceki ylla göre artmasi hedeflenmektedir.

TPAO'nun Sirnak Gabar bölgesindeki petrol üretiminin etkisiyle yillik toplam ham petrol üretimini 2024 yilina göre önemli ölçüde artirmasi amaçlanmaktadir.

BOTAS, TEIAS ve EÜAS yatirimlarinin finansmaninin bir kismini dis proje kredilerinden kargilayacaktir.

TMO'nun 2,5 milyon ton bugday ve 1 milyon ton misir, TÜRKSEKER'in 7,7 milyon ton seker pancari alimi yapmasi öngörülmektedir.

Etkin bir piyasa mekanizmasi olusturma hedefi dogrultusunda özellestirme uygulamalarina devam edilecektir.

iKiNCi BÖLÜM

1. 2025 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMIK AMACI

2025 Yili Cumhurbaskanligi Yllik Programinin temel amaci, makroekonomik ve finansal istikrarn güglendirilmesi, mali disiplinin korunarak gelistirilmesi, fiyat istikrari nihai hedefine ulagmak üzere enflasyonun kademeli olarak düsürülmesi, yapisal reformlarla verimlilige dayali üretimin desteklenmesi ve istihdamin artirilmasidir. Bu kapsamda Ar-Ge ve yenilikgilik kapasitesinin gelistirilmesi, yegil ve dijital ekonomiye geçis odaginda teknolojik dönüsümün saglanmasi, beseri sermayenin güglendirilmesi, isgücü piyasasinin daha da etkinlestirilmesi, is ve yatirim ortaminin iyilestirilmesi ve ekonomide kayit disiligin azaltilmasini esas alan bir yaklasim benimsenmektedir.

Cumhurbaskanligr Villik Programinda On Ikinci Kalkinma Plani hedefleri dogrultusunda uygulamaya konulacak tedbirler esas alinmistir. 2025 yili içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbirlere iliskin faaliyet ve projelere ilgili basliklar altinda yer verilmistir. 2025 Yili Cumhurbagkanliji Yillik Programinda yer alan tedbir, faaliyet ve performans göstergeleri izlenip degerlendirilecek ve rapor haline getirilecektir.

2.2025 YILI PROGRAMININ HEDEFLERÍ VE POLITIKALARI

2.1, ISTIKRARLI BÜYÜME, GÜÇLÜ EKONOMi

2025 yilinda, ekonomide yeniden dengelenme sürecinin devaminda, enflasyonun kademeli olarak düsürülmesi, yatirim, istihdam, üretim ve ihracati odaga alan yapisal reformlarla verimlilik kazanimlari yoluyla istikrarli büyümenin saglanmasi amaglanmaktadir. Bu kapsamda büyümenin üretken alanlara yönelik yatirimlarla desteklenen, kalici refahin ve uzun dönemli büyümenin temel kaynagi olan toplam faktör verimlilik artislarina dayali ve talep yönlü enflasyonist baski olusturmayacak bir kompozisyonda saglanmasi amaglanmaktadir.

Program çerçevesinde fiyat istikrarinin saglanmasina yönelik ekonomi politikalarinda güçlü esgüdüm ve uyumu esas alan, deprem bölgesinde yeniden yapilanmanin hizla tamamlanmasini önceliklendiren, adil paylagimi gözeten etkin maliye politikasi çerçevesi ve yapisal dönüsüm adimlaryla üretim faktörlerinde topyekûn bir iyilegmenin saglanmasi yoluyla büyüme potansiyelinin artinlmasin hedefleyen bir uygulama zemini olusturulacaktir.

OVP (2025-2027)'de öngörülen çerçeveyle uyumlu olarak, iktisadi faaliyette dengelenmenin devamiyla 2025 yilinda büyümenin yüzde 4,0 oraninda gerçeklegmesi hedeflenmektedir. Para ve maliye politikalarinin esgüdümüyle enflasyonun yil sonunda yüzde 17,5'e gerilemesi beklenmektedir. Mal ve hizmet ihracatindaki artisin devami, yerli üretim ile ithalatta disa bagimhligi azaltacak politikalarin uygulanmasi ve hizmet gelirlerinin yükselmesiyle tutarli olarak cari islemler agiginin GSYH'ya oraninin yüzde 2,0 olarak gerçeklesmesi öngörülmektedir. Bu çerçevede, cari islemler agiginin finansman kalitesini artirmaya yönelik, teknoloji transferi saglayan uluslararasi dogrudan yatirimlar basta olmak üzere uzun vadeli sermaye girislerinin öne çikarlmasi amaçlanmaktadir.

2.1.1. Büyüme ve Istihdam

a) Amaç

Büyümenin arz yönlü dinamikleri güglendirilerek, ihracat odakli, istihdami destekleyen, istikrarli, çevreye duyarli ve kapsayic bir yapida sürdürülmesi temel amaçtir. Bu dogrultuda, para, maliye ve gelirler politikalari koordineli bir sekilde yürütülecek, yapisal reformlarla fiziki sermaye ve insan kaynaginin kalitesinin yükseltilmesine ve teknolojik altyapinin güçlendirilmesine odaklanilacaktir.

2.1.2. Yurt içi Tasarruflar

a) Mevcut Durum

Türkiye'de güçlü ve istikrarli ekonomik büyümenin saglanmasi, disa bagimliligin azaltilmasi ve yatirimlarin tesvik edilerek istihdamin artirilmasi igin gerekli finansmanin sürdürülebilir kaynaklardan elde edilmesi önem arz etmektedir. Bu nedenlerle, yurtiçi tasarruflarin artirilmasi ülkenin ekonomik sürdürülebilirligi agisindan kritik öneme sahiptir.

2009-2023 yillari arasinda ortalama yüzde 25,6 olarak gerçeklegen toplam yurt içi tasarruf orani 2023 yilinda yüzde 26,6 seviyesiyle dönem ortalamasinin üzerinde gerçeklegmistir. 2023 yili yurtiçi tasarruf oraninin yüzde 15,1'% mali olmayan girketler yüzde 3,5'l mali sirketler yüzde 2,1i genel devlet ve yüzde 6'si hanehalkr tarafindan gerçeklestirilmistir. 2015 yili sonrasinda mali olmayan sirket tasarruflarinin artis egilimine girdigi ve 2018 yilindan bu yana hanehalki tasarruflarinin üzerinde seyrettigi görülmektedir. Yüzde 26,6 ile 2023 yilinda dünya ortalamasi düzeyinde gergeklesen yurt içi tasarruf oraninin gelismis ülkeler ortalamasinin üzerinde oldugu, gelismekte olan ülkeler ortalamasinin altinda seyrettigi görülmektedir.

2003 ylinda faaliyete baslayan Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) ve 2017 yilinda yürürlüge giren Otomatik Katilim Sistemi (OKS), devlet tesvikleriyle birlikte tasarruflarin artirilmasinda önemli bir rol oynamakta olup, ekonominin uzun vadeli finansmaninda da önemli bir ihtiyaca cevap vermektedir. 2024 yili BES için önceki yillarda hayata geçirilen düzenlemelerin (18 yas altina sisteme katilim imkâninin getirilmesi ve devlet katkisinin yüzde 30'a yükseltilmesi) olumlu etkilerinin de gözlendigi bir yil olmustur. Bireysel emeklilik birikimlerinin banka kredileri igin teminat olarak gösterilebilmesi uygulamasi Haziran ayi itibariyla, katilimalarin BES'ten ayrilmadan birikimlerinin bir kismini acil ihtiyaçlari için kullanabilmeleri de Temmuz ayi itibariyla hayata geçmistir.

30 Eylül 2024 itibaryla BES katilima sayisi yaklagik 9,3 milyon kisiye, fon büyüklügü 1.058,3 milyar TL'ye, sistemin verdigi emekli sayisi da 322.311 kisiye ulasmistir. Ayni tarih itibariyla OKS kapsamindaki çalisan sayisi yaklagik 7,5 milyon kisiye, fon büyüklügü ise 77,6 milyar TL'ye ulasmistir. BES ve OKS toplam fon tutari ise 30 Eylül 2024 itibariyla 1.135,9 milyar TL olmustur.

b) Amaç

Plan döneminde yurtiçi tasarruflarn artirilmasi ve artan tasarruflarin öncelikli sektörler ve üretken alanlardaki yatirimlarin finansmanina yönlendirilmesi temel amagtir.

c) Politika ve Tedbirler

d) Hedefler

(2) Program

(1) Gergeklesme Tahmini

(3) Yilsonu itibarryla gönüllü ve otomatik katilima dayali sistemierin toplamider.

2.1.3. Ödemeler Dengesi

a) Amaç

Küresel ticarette yesil dönüsüm ve dijitallesme odaginda sekillenen küresel kosullar dikkate alinarak küresel deger zincirlerindeki Türkiye'nin konumunun daha ileri seviyelere tasinmasi, katma degeri yüksek ihracat potansiyelinin artiilmasi, enerji ve imalat sanayiinde ithalat bagimlliginin düsük seviyelere indirilmesi, turizmin yani sira yazilim gibi alanlarda hizmet gelirlerinin cesitlendirilerek üst sevivelere cikanlmasi yoluyla cari islemler dengesinde sürdürülebilir bir iyilegme saglanmasi temel amaçtir.

b) Politika ve Tedbirler

c) Hedefler

1) Gerçeklesme Tahmir

2.1.4. Enflasyon ve Para Politikasi

a) Amaç

Bütüncül bir anlayis icerisinde para ve maliye politikasi araglarnin etkin sekilde kullanimiyla enflasyonla mücadeleye kararlilikla devam edilerek enflasyonun orta vadede tek haneli rakamlara düsürülmesi ve fiyat istikrarnin saglanmasi temel amaçtir.

b) Politika ve Tedbirler

c) Hedefler

() Pepekegne Tamini

2.1.5. Mali Piyasalar

a) Amaç

Basta sürdürülebilir ve dijital finans olmak üzere tüm finans alanlarinda küresel piyasalarla uyumlu ve rekabetciligi gelismis, kalkinma sürecine uygun maliyet ve kosullarda katkr verebilen, verimiligi yüksek ve kurumsal yapisi güçlü bir finansal sektörün olusturulmasi temel amaçtir.

b) Politika ve Tedbirler

c) Hedefler

| Performans Göstergeleri | Birim | | | 2023 |2024 (1) 2025 (2) |
|------------------------------------------------------------------------|---------|------|------|---------------------------|
| Borsada Islem Gören Sirketlerin Piyasa Degeri/GSYH | Yüzde | 37,8 | 34,1 | 39,2 |
| Finansal Varlik Tercihleri Içinde Sermaye Piyasasi Araçlarinn Payi (3) | Yüzde | 41,9 | 43,6 | 45,2 |
| Finansal Hizmet Ihracati/Toplam Ihracat | Yüzde | 0,13 | 0,14 | 0,26 |
| Katilm Bankalari Toplam Varlklar/GSYH | Yüzde | 7,7 | 5,9 | |

(2) Program

(1) Gergeklesme Tahmini

(3) Toplam finansal varliklardan TL mevduat, döviz tevdiat hesabi ve krymetli madenier depo hesabi kalemieri Sikarilarak sermaye piyasasi ürünlerinin payi hesaplanmaktadir. Sermaye piyasasi ürünteri su sekildedir: DIBS, Eurobond, Pay Senedi, Özel Sektör Borçlanma Araci, Kira Sertifikasi, VDMK, VTMK, Varant, Sertifika.

2.1.6. Maliye Politikasi

a) Amaç

Kamu maliyesinin sürdürülebililiginin güclendirilmesi suretiyle mali disiplinin ekonomide güven ve istikrari artiran bir cipa olarak korunmasi temel amaçtir.

b) Kamu Maliyesinin Temel Çerçevesi

Maliye politikasi fiyat istikrarinin saglanmasina, cari açigin sürdürülebilir seviyede tutulmasina, gelir dagiliminin iyilestirilmesine, yurt içi tasarruflarin ve yatinmlarin tesvikine, ekonomide yesil ve dijital dönüsümün hizlandirilmasina katki verecek sekilde uygulanacaktir.

Kamu hizmetleri azami tasarruf anlayisiyla yürütülecek, kaynak kullaniminda etkinligin ve verimliligin artirilmasi amaciyla harcamalar sistematik olarak gözden geçirilmeye devam edilecek, verimsiz harcama alanlari tasfiye edilecek ve kamu harcamalari kontrol altinda tutulacaktir.

Vergilemede gönüllü uyum, öngörülebilirlik ve seffaflik artirilacak, vergi adaleti güçlendirilerek gelirin adil bigimde yeniden dagitimina daha çok katki veren ve vergi tabanini genigleten bir yaklagimla gelirler artinlacaktir.

Kayit disilikla mücadele, teknolojik imkânlardan daha çok faydalanilarak tüm taraflarin etkin katilimiyla kararhlikla sürdürülecek, denetim faaliyetleri ve tahsilatta etkinligin artinlmasina devam edilecektir.

c) Politika ve Tedbirler

d) Hedefler