CUMHURBASKANI KARARI

Karar Sayisi: 8906

Hazine ve Maliye Bakanligt ile Strateji ve Bütçe Baskanliginca hazirlanan ekli "Orta Vadeli Program (2025-2027)'in onaylanmasina, 5018 sayil Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununun 16 nci maddesi geregince karar verilmistir.

5 Eylül 2024

Sayi : 32653 (Mükerrer)

Recep Tayyip ERDOGAN CUMHURBASKANI

ORTA VADELI PROGRAM 2025-2027

EYLÜL 2024

iÇiNDEKiLER GiRi$ GENEL DEGERLENDIRME I. DÜNYA VE TÜRKIYE EKONOMISINDE GELISMELER A. DÜNYA EKONOMISI B.TÜRKIYE EKONOMISI 1. Büyüme 2. Istihdam 3. Fiyat Istikrari 4. Odemeler Dengesi 5. Finansal istikrar 6. Kamu Maliyesi II. MAKROEKONOMIK POLITIKA CERÇEVESI VE TEMEL AMAÇLAR III. MAKROEKONOMIK HEDEFLER VE POLITIKALAR 1. Büyüme 2. istihdam 3. Fiyat Istikrari 4. Odemeler Dengesi 5. Finansal Istikrar 6. Kamu Maliyesi 7. Is ve Yatirim Ortam1 8. Merkezi Yönetim Bütçesi Ödenek Teklif Tavanlari ve Bütçe Sürecine iliskin Hususlar Hedefler EK-2: Merkezi Yönetim Bütçesi (2025-2027) Ödenek Teklif Tavanlari

EK-1: Makroekonomi ve Kamu Maliyesine iliskin Temel Göstergeler ve EK-3: Öncelikli Reform Alanlarina Yönelik Düzenlemeler

GiRi$

Cumhurbaskanligi Strateji ve Bütçe Baskanligi ile Hazine ve Maliye Bakanligi tarafindan üs yillik bir perspektifle her yil müstereken hazirlanarak Cumhurbaskani Karariyla uygulamaya konulan Orta Vadeli Program (OVP), makro politikalar, ilkeleri, hedef ve gösterge niteligindeki temel ekonomik büyüklükleri, toplam gelir ve gider tahminlerini, bütçe dengesi ve borçlanma durumu ile kamu idarelerinin ödenek teklif tavanlarini içeren ve merkezi yönetim bütçesi hazirlama sürecini baslatan temel politika belgesidir.

OVP'de küresel, bölgesel ve ulusal ekonomideki gelismeler isiginda belirlenen makroekonomik hedefler ile ekonomik ve sosyal alanlarda izlenecek politikalar ortaya konularak kamu kesimi ve özel kesim için öngörülebilirligin güçlendirilmesi amaçlanmaktadir.

OVP (2025-2027), On Ikinci Kalkinma Plani (2024-2028)'nn hedefleriyle uyumlu olarak makroekonomik ve finansal istikrari güçlendirmeyi, mali disiplini korumayi, orta vadede enflasyonu tek haneye düsürerek fiyat istikrarini saglamays, Ar-Ge ve yenilikçilik kapasitesini gelistirmeyi, yesil ve dijital ekonomiye geçis odaginda teknolojik dönüsümü saglamay, beseri sermayeyi güçlendirmeyi, isgücü piyasasini daha da etkinlestirmeyi, is ve yatirim ortamini iyilestirmeyi ve ekonomide kayit disiligi azaltmayi ön plana alan sürdürülebilir büyümeyi hedeflemektedir.

OVP (2025-2027)'nin amaç ve öncelikleri, Program dönemi boyunca kamu kurumlarinin bütçelerinin hazirlanmasinda, yasal ve idari düzenlemelerin gerçeklestirilmesinde, karar alma ve uygulama süreçlerinde belirleyici olacaktir.

Programin politika ve öncelikli reform alanlarina yönelik ilk yilinda uygulanacak somut tedbirler ayrintil olarak 2025 Yih Cumhurbaskanligi Yillik Programinda yer alacaktir.

GENEL DEGERLENDIRME

Geçtigimiz yil Eylül ayinda kamuoyu ile paylasilan Orta Vadeli Program (2024-2026)'da üç yilik perspektifle ekonomide izlenecek reform alanlarina yönelik somut düzenlemeler takvime baglanarak atilacak adimlarin ilgili kurumlarimizca süreç boyunca disiplinli bir yol haritasi ortaya konulmus, geçmis dönemden farkli olarak öncelikli sekilde yürütülmesi ve takibine imkân saglanmistir. Bu çerçevede, enflasyonla mücadele ve finansal istikrar, kamu mali disiplini, etkin afet yönetimi, yesil ve dijital dönüsüm odaginda yüksek katma degerli yatirim, istihdam, üretim ve ihracat ile is ve yatirim ortaminin iyilestirilmesine yönelik öncelikli reform alanlarinda düzenlemelere iliskin OVP (2024-2026)'da yedi ana baslik ve 41 kategoride 81 tedbir yer almistir. 2024 yilinin ilk yarisinda tamamlanmasi öngörülen 36 yapisal tedbirden 24 tanesi hayata geçirilmistir. 2024 yllinin üçüncü ve dördüncü çeyreginde tamamlanmasi öngörülen tedbirler de yakindan takip edilmektedir. Mevcut durumda küresel ve bölgesel düzeyde yasanan pek çok olumsuz gelismeye ve geçtigimiz yil yasanan depremin devam eden ekonomik ve sosyal yüküne ragmen, OVP (2024-2026) kararhilikla ve hedeflere uyumlu bir sekilde sürdürülmektedir. Büyüme, dis ticaret, cari islemler dengesi, enflasyon, istihdam ve bütçe açigi gibi temel göstergelerdeki öngörü ve hedefler önemli oranda gerçeklesmis olup mevcut tahminler büyük oranda geçerliligini korumaktadir. OVP (2024-2026)'de 2024 yih için yüzde 4,0 olarak tahmin edilen milli gelir büyümesinin, makroekonomik politikalardaki siki durusun etkisiyle yasanan dengelenmeyle beraber yil genelinde OVP tahmininin altinda gerçeklesmesi beklenmektedir. Iç talepteki bu yavaslamanin etkisiyle ithalatin beklentilerin altinda gerçeklesebilecegi, böylelikle cari islemler dengesinde OVP (20242026) beklentilerine kiyasla belirgin bir iyilesme olacagi degerlendirilmektedir.

iktisadi faaliyet dengelenirken istihdam artislari OVP (2024-2026) hedeflerinin üzerinde gerçeklesmeye devam etmektedir. Kamu harcamalarinda etkinligi ve verimliligi artirici uygulamalarin etkisiyle bütçe açiginin milli gelire oraninin da öngörülen seviyelerin oldukça altinda gerçeklesmesi beklenmektedir. Program döneminde güçlü iç talep nedeniyle olusan makroekonomik dengesizlikler giderilmis, cari islemler açigi daralmis, böylelikle azalan dis finansman ihtiyaciyla kalici rezerv birikimi saglanmaya baslanmistir. Merkez Bankasi brüt rezervleri Agustos 2023'ten itibaren 33 milyar dolar artarak 150 milyar dolari asmistir. Bu dönemde Kur Korumali Mevduat (KKM) uygulamasindan kademeli çikis saglanarak KKM stoku 1 trilyon 749 milyar TL azalmis, TL mevduatin toplam mevduat içerisindeki payi yüzde 31,6'dan yüzde 53,6'ya yükselmistir. 2024 yll Haziran ayi itibariyla dezenflasyon süreci baslamis, yillik enflasyonda en yüksek seviye geride birakilarak enflasyonda düsüs dönemine girilmistir. OVP (2024-2026) döneminde alinan tedbirlerle ülke kredi risk primi (CDS) 100 baz puan düsmüs, ülke kredi notu artarak görünüm pozitif olarak kaydedilmistir. Bu dönemde gri listeden çikis süreci de tamamlanmistir. Programda belirtilen yapisal dönüsüm adimlari hayata geçirilmeye baslanmis, sanayide teknolojik dönüsümü saglayacak programlar devreye alinmis, uluslararasi dogrudan yatirimlarin çekilmesi için gerekli iyilestirmelere devam edilmistir. Bugüne kadar hedeflerle uyumlu gerçeklesen Orta Vadeli Program, 2025-2027 yillarini kapsayacak sekilde güncellenmistir. Bütüncül bir Orta Vadeli Program, temel makroekonomik çerçeveyi güncel gelismeler isiginda ortaya koyarak, dönemde atilacak öncelikli yapisal adimlari

yaklasimla hazirlanan yeni yeni üç yilik belirleyecektir.

I.DUNYA VE TÜRKIYE EKONOMISINDE GELISMELER A. DÜNYA EKONOMISI

2023 yllinda küresel ekonomi hedeflerin üzerinde seyreden enflasyon, siki finansal kosullar, büyüme endiseleri ve jeopolitik sorunlarin etkisinde kalirken uygulanan farkh makroekonomik politikalarla ülkeler düzeyinde iktisadi faaliyetin görünümünde ayrismalar gözlenmistir. Basta ABD ve Avrupa ülkeleri olmak üzere birçok gelismis ekonomide beklenenden daha uzun süre uygulanan getirmistir. Gelismekte olan ülkelerin de önemli bir kismi söz konusu sikilasma adimlarina eslik etmistir. Bu süreçte Rusya-Ukrayna savasiyla zirveye çikan emtia fiyatlari, sikilasan finansal kosullar ve azalan talep ile yeniden tarihsel ortalamalarina yakinsamistir. Tedarik sorunlarinin azalmasiyla imalat sanayii ve turizm basta olmak üzere

Finansal kosullardaki siki durus devam etmesine ragmen, 2024 yllinin görünüm arz etmektedir. Gelismis ekonomilerde uzun süreye yayilan siki para politikalari iktisadi yavaslamanin bu ülke grubunda daha yüksek politika faizi küresel durgunluk endiselerini gündeme hizmet sektörlerinde toparlanma belirginlesmistir. 2024 yllinin ilk yarisinda iktisadi faaliyet, gelismis ekonomiler içerisinde ABD'nin görece güçlü performansi, enerji fiyatlarindaki ivme kaybi ve Çin ekonomisinin kismi toparlanmasinin etkisiyle 1liml seyretmistir. Ancak, küresel ölçekte direncini koruyan enflasyona yönelik uygulanan siki para politikalari nedeniyle iktisadi faaliyette ülkeler arasindaki ayrisma devam etmistir. Avro Bölgesinde imalat sanayii görünümünün yilin ilk yarisinda yavaslamaya isaret etmesi, Avrupa Merkez Bankasinin uzun bir aradan sonra Haziran 2024 itibariyla politika faizini indirmesine yol açmistir. ABD Merkez Bankasi ise faiz indirimleri konusunda daha temkinli bir durus sergilemektedir. ABD ekonomisinde toparlanma devam ederken Avro Bölgesi hizmet faaliyetleri öncülügünde görece pozitif bir görünüm kaydetmistir. Diger taraftan Çin ekonomisi, canlanan iç tüketim ve küresel talep sayesinde artan ihracati bir miktar toparlansa da görece zayif bir büyüme performansi sergilemektedir. üçüncü çeyregi itibariyla küresel iktisadi faaliyet halen ilimh bir

fazla hissedilmesine yol açmaktadir. Söz konusu ülke grubunda imalat sanayii satin alma yöneticileri endeksinde yilin ikinci çeyreginden itibaren hissedilir bir düsüs kaydedilmistir. Hanehalki tüketiminin ve yatirimlarin azalmasi gelismis ekonomilerde yavaslamaya yol açmistir. Küresel düzeyde enflasyonla mücadelede belirli kazanimlar saglanmakla birlikte fiyat artislarindaki düsüs süreci beklenenden yavas seyretmektedir. Son dönemde mal fiyatlari artis hizindaki belirgin düsüsler manset enflasyonun gerilemesine yardimci olurken hizmet fiyatlari artis hizi ortalama enflasyon egiliminin üzerinde kalmaya devam etmektedir. Böylece kisa vadeli enflasyon beklentileri hedeflerin üzerinde seyretmektedir. Yüksek seviyelerinden gerilemesine ragmen ABD enflasyonunun politika yapicilarinin öngördügü patikayla tam uyumlu seyretmemesi, faiz indirimlerini ötelemektedir. Manset enflasyonun beklentilere daha uyumlu bir görünüm izledigi Avro Bölgesi ve diger gelismis ekonomiler, parasal gevseme döngüsü açisindan ABD'nin önünde yer almaktadir. Birçok gelismekte olan ülke merkez bankalari ise dissal riskler nedeniyle, politika faiz oranlarini düsürme konusunda temkinli davranmaya devam etmektedir. Küresel makroekonomik gelismelere paralel olarak, 2023 yilinda yüzde 3,3 oraninda büyüyen dünya ekonomisinin Uluslararasi Para Fonu (IMF) tahminlerine göre 2024 yilinda yüzde 3,2 oraninda büyümesi, 2025 yilinda istikrarh görünümünü koruyarak yüzde 3,3 oraninda büyüme kaydetmesi beklenmektedir. 2023 yilinda yüzde 1,7 oraninda büyüyen gelismis ülke grubunun ise 2024 ve 2025 yillarinda sirasiyla yüzde 1,7 ve yüzde 1,8 oranlarinda büyümesi beklenmektedir. Türkiye'nin önemli ticaret ortagi olan Avro Bölgesinin 2024 ve 2025 yillarinda sirasiyla yüzde 0,9 ve 1,5 oraninda, Avrupa'nin lokomotif ekonomilerinden Almanya'nin ise yüzde 0,2 ve 1,3 oraninda büyümesi öngörülmektedir. Birlesik Krallk'in sirasiyla yüzde 0,7 ve 1,5 oraninda büyümesi beklenirken Japonya'nin yüzde 0,7 ve 1,0 oraninda büyüyecegi tahmin edilmektedir. ABD'nin ise 2024 yilinda yüzde 2,6 oraninda büyümesi öngörülmekteyken 2025 yilinda yüzde 1,9 oraninda büyüyecegi tahmin edilmektedir.

2023 yilinda yüzde 4,4 büyüyen gelismekte olan ülkelerin 2024 ve 2025 yillarinda IMF tahminlerine göre yüzde 4,3 oranlarinda büyümesi beklenmektedir. Gelismekte olan ülkeler arasinda öncü konumda olan Çin'in 2024 ve 2025 yillarinda sirasiyla yüzde 5,0 ve 4,5 oraninda, Hindistan'in ise yüzde 7,0 ve 6,5 oraninda büyümesi öngörülmektedir. Çin ekonomisi son dönemlerde artan tesvikler, iyilesen tüketici güveni ve güçlü dis talepten olumlu etkilenmis ve beklentilere yakin bir performans sergilemistir. Ancak gayrimenkul sektörü gibi devam eden yapisal sorunlar ve olasi ticaret gerilimleri Çin ekonomisinde baski unsuru olmaktadir. Diger taraftan, süregelen Rusya-Ukrayna savasinin Avrupa'ya, Gazze'de yasanan savasin ise Orta Dogu'ya yayilma ihtimali küresel büyüme üzerinde ilave baski olusturmaktadir.

Önümüzdeki dönemde enflasyon oranlarinin istenilen seviyelere yaklasmasi ve verilerin iktisadi faaliyetteki yavaslamaya daha güçlü bir sekilde isaret etmesi nedeniyle küresel finansal kosullarda 1limli gevseme olabilecegi degerlendirilmektedir. Jeopolitik sorunlar, baslica ülkelerde seçim dönemiyle iliskili politik belirsizlikler, enerji ve gida piyasalarindaki olasi dalgalanmalar ile finansal sikilasmanin azaltilmasina yönelik kararlarin takvimi ve boyutu, ülkelerin büyüme performanslari üzerinde etkili olmaya devam edecektir.

Grafik 1: Küresel Büyüme ve Küresel Ticaret Hacmi (Yüzde Degisme)

Kaynak: IMF Küresel Ekonomik Görünüm (Temmuz 2024), T: Tahmin

Küresel ekonomik aktivitedeki egilim 2024 yilinda bir önceki ylla benzer sekilde llimh seyrederken, dünya ticaret hacminde belirgin bir toparlanma öngörülmektedir. 2024 yllinda mal ve hizmet ticaret hacminin küresel düzeyde yüzde 3,1, gelismis ülkelerde yüzde 2,5, yükselen ve gelismekte olan ekonomilerde ise yüzde 4,2 oraninda artis kaydedecegi tahmin edilmektedir. 2025 yllinda ise küresel mal ve hizmet ticaretindeki artis hizinin ivme kazanarak yüzde 3,4 olmasi beklenmektedir. Bu dönemde mal ve hizmet ticaretinin gelismis ülkelerde yüzde 2,8, yükselen ve gelismekte olan ekonomilerde ise yüzde 4,5 oraninda artacagi tahmin edilmektedir.

Tablo 1: Küresel Ekonomik Görünüm (Yüzde Degisme)

Kaynak: IMF Küresel Ekonomik Görünüm (Temmuz 2024), T: Tahmin

2023 yilinda emtia talebi, küresel düzeyde uygulanan siki finansal kosullar, jeopolitik gerilimler ve yaptirimlara bagli olarak bir önceki ylla kiyasla azalmistir. Küresel düzeyde emtia talebindeki düsüs enerji fiyatlarinda geri çekilmeleri beraberinde getirmistir. 2024 ylina gelindiginde ise emtia fiyatlari salgin öncesi seviyesine yakinsamakla birlikte jeopolitik gelismelere bagli olarak dalgal bir seyir izlemektedir. Diger taraftan, küresel navlun fiyatlarinda 2024 yilinin ikinci çeyreginde yukari yönlü ivmelenme görülmektedir. 2024 yilinda emtia grubu fiyatlari manset enflasyonun düsüsüne belirgin katki yaparken halen yüksek seyreden hizmet fiyatlari bu düsüsü sinirlamaktadir. Onümüzdeki dönemde küresel talebin gelisimi ve jeopolitik risklerin sürmesi basta enerji olmak üzere emtia fiyatlarinda belirsizlik unsuru olmaya devam edecektir.

Grafik 2: Küresel PMI ve Seçilmis Emtia Fiyatlari (2017 Aralk=100)

200

175

150

125

100

75

50

25

Kaynak: Markit Economics, FAO, Bloomberg, Dünya Bankasi

yakinsamasini güçlestirmektedir. seyretmekte ve manset enflasyonun tarihsel ortalamasina desteklese de gekirdek enflasyon birçok ekonomide yüksek etmektedir. Zayiflayan talep kosullari, manset enflasyondaki düsüsü agirlikli olarak hizmet fiyatlari kaynakli dirençli bir görünüm arz Son iki yilda sikilasan finansal kosullara ragmen küresel enflasyon, edilmektedir. IMF'nin 2024 yil tahminine göre enflasyonun gelismis enflasyonun bir önceki yla göre asagi yönlü olmasi tahmin Hâlihazirda devam eden finansal sikilk dogrultusunda küresel indirimine giderken Japonya ise politika faizini artirmistir. gözlenmistir. Yakin dönemde Çin, parasal gevseme amaçh ilimhi faiz 2024 te Avrupa Merkez Bankasinin politika faizlerinde indirime gittigi gelismis ve gelismekte olan ülke merkez bankalarinin ve Haziran seviyesini korumayi tercih etmistir. Mayis 2024'ten itibaren ise bazi Bu dogrultuda, merkez bankalari çogunlukla yüksek politika faizi

• FAO Gida Fiyatlari

• • Brent Petrol|

Dünya Bankasi Ana Metal Endeksi

02.2019

09.2019

04.2020

11.2020

06.2021

01.2022

08.2022

03.2023

10.2023

05.2024

12.2017

07.2018

ekonomilerde yüzde 2,7 ve yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerde yüzde 8,2 olmasi öngörülmektedir. Küresel enflasyonun ise 2024 ve 2025 yillarinda sirasiyla ortalama yüzde 5,9 ve 4,4 oraninda gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

Grafik 3: ABD ve Avro Bölgesi Mal ve Hizmet Enflasyon Oranlari (Yüzde)

Kaynak: Eurostat, St. Louis Fed ve Dünya Bankasi

Not: Grafikler, mal ve hizmet fiyatlarinda yillik tüketici fiyat enflasyonunu göstermektedir. ABD mal enflasyonu, dayanikli ve dayaniksiz mal enflasyon oranlarinin agirlikli ortalamasi olup ABD hizmet enflasyonu enerji hizmetleri hariç hesaplanmistir.

Önümüzdeki dönemde, jeopolitik gerilimlerin ve pek çok ülkedeki seçimler sonrasina yönelik politika belirsizliklerinin, küresel ticarette korumacilik egilimlerini ve tedarik zincirlerinde bozulmalari besleme olasiligi halen devam etmektedir. Ayrica, finansal kosullarda sikilasmanin seyri ve beklenen gevseme döngüsünün takvimi, küresel risk istahi ve gelismekte olan ülkelere yönelik sermaye akimlari üzerinde belirleyici olacaktir. Son olarak, iklim degisikligine bagli kuraklk gibi dogal afetlerin sikliginin artmasi ve boyutlarinin büyümesi küresel enflasyon beklentilerinde arz yönlü bozulmalara neden olabilecektir.

B. TÜRKIYE EKONOMISi

1.Büyüme

Küresel düzeyde devam eden enflasyonla mücadeleye yönelik politikalarin neden oldugu zayif dis talep kosullari ve Orta Dogu'da yasanan savas basta olmak üzere jeopolitik gerilimler ile 11 ilimizi etkileyen deprem felaketi, Türkiye ekonomisinin 2023 yilinda kars1 karsiya kaldigi önemli zorluklar olmustur. Deprem felaketinin yol açtigi hasarin büyüklügüne ragmen ekonomik büyümenin ivme kaybetmemesinde deprem bölgesinde iktisadi faaliyeti canlandirmak amaciyla uygulanan tedbirler ve yürütülen yeniden yapilanma faaliyetleri etkili olmustur. 2023 yili boyunca ekonomideki üretkenligi artiran makine ve teçhizat yatirimlari ile kapasite kullanim oranlarinda artis saglanmasi ve yilin ikinci yarisinda dezenflasyon sürecinin teminine yönelik baslatilan siki para ve maliye politikasi uygulamalariyla yil sonuna dogru özel tüketimin ivme kaybetmesiyle büyüme kompozisyonunda sürdürülebilir bilesenlerin katkis1 artmistir. Böylelikle, Türkiye ekonomisi 2023 yllinda küresel, bölgesel ve ulusal düzeyde yasanan pek çok olumsuz gelismeye ragmen güçlü görünümünü korumus ve yilin tamaminda yüzde 5,1 oraninda büyüme kaydetmistir.

2023 yilinda iktisadi faaliyet kollarina göre milli gelir incelendiginde, yil genelinde insaat dâhil hizmetler sektörü milli gelir büyümesine en fazla katki saglayan üretim sektörü olmaya devam etmistir. 2023 yilinin tamaminda insaat dâhil hizmetler sektörü ve sanayi sirasiyla yüzde 5,4 ve yüzde 1,7 oranlarinda katma deger artisi sergilemis olup bu sektörlerin büyümeye katkilari ise sirasiyla 3,5 puan ve 0,3 puan olmustur. Ayrica, son bes yildir daralma gösteren insaat sektörü bu dönemde, deprem bölgesindeki yeniden yapilanma faaliyetlerinin de etkisiyle yüzde 7,2 oraninda güçlü bir büyüme kaydetmistir. Diger taraftan, tarim sektörü yil genelinde yüzde 0,2 oraninda sinirl düzeyde artarak milli gelire katki saglayamamistir.

Türkiye ekonomisi 2023 yllinin ilk yarisinda yasanan deprem felaketine ragmen yillik bazda yüzde 4,6 oraninda büyüyerek nispeten ilimli bir performans sergilemistir. Bu dönemde ivme kaybetmekle birlikte hizmetler sektörü milli gelir büyümesinin temel sürükleyicisi olurken sanayi sektörü ise Subat depremleri ve zayif seyreden dis talebe bagli olarak milli geliri daraltici yönde etkide bulunmustur. Hizmetler sektörü ylin ilk yarisinda bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 5,4 oraninda büyüme kaydederken sanayi sektörü ayni dönemde yüzde 1,0 oraninda küçülmüstür. Bahse konu dönemde ticaret, ulastirma ve konaklama hizmetleri ile finans ve sigorta faaliyetleri ise sirasiyla yüzde 10,4 oraninda ve yüzde 10,9 oraninda Tarim sektörü ise yüzde 1,5 oraninda küçülerek milli gelir

2024 yilinin ilk çeyreginde GSYH artis hizi yüzde 5,3 oraninda gerçeklesmis olup iktisadi faaliyetteki canli seyrin sürdügü gözlenmistir. Milli gelir üretim yönünden degerlendirildiginde, insaat 5,4 oraninda artis kaydederek büyümenin arkasindaki itici güç olmaya devam etmistir. Bununla birlikte, tlimh bir sekilde toparlanma kaydeden dis talep sayesinde sanayi katma degeri bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 4,2 oraninda artarak ivme kazanmistir. Tarim büyüyerek iktisadi faaliyete önemli katki sunmaya devam etmistir. büyümesine katki saglayamamistir. 2023 yilinin ikinci yarisinda ise milli gelir katma deger büyümesi, yüzde 5,6 seviyesinde gerçekleserek iktisadi faaliyetteki canhligin ivme kazanarak sürdügünü göstermistir. Insaat dâhil hizmetler sektörü hafif ivme kaybetmesine karsin yüzde 5,3 oraninda büyüme kaydederek üretim yönünden iktisadi faaliyetin bu dönemde de hizmetler sektörü öncülügünde gücünü koruduguna isaret etmistir. Sanayi sektörü ise güçlü sekilde toparlanarak yüzde 4,3 oraninda büyüme kaydetmis olup milli gelire yüzde 0,8 puan pozitif katkida bulunmustur. Böylelikle, hizmetler sektörü ivme kaybederken sanayi sektörünün hafif toparlanmasi uygulanan dezenflasyonist politikalarin etkili oldugunu ve ekonomik aktivitedeki dengelenmenin basladigini teyit etmistir. Ayrica, bu dönemde insaat sektörü büyümesi hiz kazanarak yüzde 8,4 oraninda artis kaydetmis olup deprem bölgesinde yürütülen yeniden yapilanma çalismalarinin etkisini ortaya koymustur. Tarim sektörü bu dönemde yüzde 0,7 oraninda artis kaydederek büyümeye sinirh katki sunmustur. dâhil hizmetler sektörü artan kamu harcamalarinin etkisiyle yüzde

sektörü de bu dönemde yüzde 4,9 oraninda büyüyerek son yillarin en yüksek artis oranini kaydetmistir.

2024 yllinin ikinci çeyreginde ise Türkiye ekonomisi yüzde 2,5 oraninda llimh bir büyüme kaydetmistir. Bu dönemde sanayi katma degeri yüzde 1,8 oraninda küçülerek büyümeye yüzde 0,4 puan daraltici etkide bulunurken, hizmetler katma degeri yüzde 2,5 oraninda artarak büyümeye 1,6 puan pozitif katkida bulunmustur. Tarim sektörü ise yüzde 3,7'lik katma deger artisi sergileyerek önemli bir büyüme orani kaydetmistir. Böylece, 2024 yll ilk yarisindaki ekonomik büyüme yüzde 3,8 oraninda gerçeklesmistir.

Grafik 4: Üretim Yoluyla GSYH Büyümesi ve Sektörel Katkilar (Yüzde Puan)

Kaynak: TUIK, SBB hesaplamalari

Harcamalar yönünden degerlendirildiginde, 2023 yil genelinde özel tüketim bir önceki yila göre ivme kaybetmekle birlikte yüzde 13,6 artis kaydederek milli gelir büyümesine 9,5 puan ile en fazla katki saglayan bilesen olmaya devam etmistir. Sabit sermaye yatirimlari ve kamu tüketimi sirasiyla yüzde 8,4 ve yüzde 2,4 oranlarinda artarken bu unsurlarin büyümeye katkilari ise sirasiyla 2,0 puan ve 0,3 puan olmustur. Bu dönemde net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi negatif 3,1 puan olmustur.

2023 yllinin ilk yarisinda, özel tüketim ve kamu tüketimi sirasiyla, bir önceki yllin ayni dönemine göre yüzde 16,5 ve yüzde 3,6 oranlarinda büyürken bu bilesenlerin büyümeye katkilari ise sirasiyla 11,3 puan ve 0,5 puan olmustur. Toplam sabit sermaye yatirimlari, makine ve teçhizat yatirimlari öncülügünde, yüzde 4,8 oraninda artmis ve büyümeye 1,2 puan katki yapmistir. Yilin ilk yarisinda net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi ise negatif 4,9 puan olarak gerçeklesmistir. 2023 yilinin ikinci yarisinda ise ilk yariya benzer bir sekilde özel tüketim büyümeye hala güçlü olmakla birlikte ilk yaridan daha az katki vermistir. Bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 11,2 oraninda artan özel tüketimin büyümeye katkisi 7,9 puan olmustur. Kamu tüketimi ilgili yilin ikinci yarisinda yüzde 1,4 oraninda artarak ekonomik büyümeye 0,2 puan katki vermistir. Toplam sabit sermaye yatirimlari 2023 yilinin ikinci yarisinda, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 11,6 oraninda artmistir. Bu gelismede makine ve teçhizat yatirimlarinin yüzde 17,8 oraninda büyümesi etkili olmustur. 2024 yilinin ilk çeyreginde ekonomideki dengelenme devam ederken özel tüketim harcamalari yüzde 6,8 oraninda artis kaydetmis ve büyümeye katkisi 5,1 puan olmustur. Sabit sermaye yatirimlari bu dönemde güçlü seyrini sürdürmüs ve yüzde 9,3 oraninda artarak büyümeye 2,3 puan katkida bulunmustur. Böylelikle ilk çeyrekte toplam yurt içi talebin büyümeye katkisi 3,7 puan olurken gerek ihracattaki güçlü performans gerekse ithalattaki yavaslamayla net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi ise 1,6 puan yükselmis ve büyüme kompozisyonundaki dengelenmeyi belirginlestirmistir. etkisi daha fazla hissedilir olurken 18 çeyrek sonra net mal ve hizmet ihracati büyümeye yurt içi talepten daha fazla katkida bulunmustur.

Yilin ikinci çeyreginde ise uygulanan dezenflasyonist politikalarin Bu gelismede zayiflayan iç taleple birlikte yüzde 1,6 oraninda artan özel tüketim harcamalari belirleyici olmustur. Diger taraftan bir önceki çeyrege kiyasla sinirhi azalmakla birlikte net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi 1,3 puan olarak kaydedilmistir. Bu gelismede ithalattaki belirgin daralma belirleyici olmustur. Bu dogrultuda, yilin ilk yarisinda yurt içi talebin büyümeye katkisi 2,4 puan, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi ise 1,4 puan olmustur.

2024 yllinin ikinci yarisina iliskin tahminler göz önüne alindiginda, dengelenme politikalari sayesinde ulasilan büyüme kompozisyonunun sürmesi beklenmektedir. Yurt içi talebin büyümeye katkisinin mevcut seviyelerinde kalmasi ve hizmet ihracatindaki olumlu görünümün destegi ile net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye pozitif katkisini sürdürmesi beklenmektedir. Söz konusu dengeli büyüme kompozisyonunda ekonomik büyümenin yüzde 3,5 oraninda gerçeklesmesi öngörülmektedir.

Grafik 5: Harcama Yoluyla GSYH Büyümesi ve Bilesen Katkilari (Yüzde Puan)

Kaynak: TUIK, SBB hesaplamalari

2. Istihdam

2023 ylli emeklilige hak kazanma kosullarina yönelik düzenlemelere ve depremin etkilerine ragmen istihdam artisinin güçlü seyrini sürdürdügü bir yil olmustur. Yil genelinde 880 bin istihdam artisi kaydedilmistir. Tarim sektörü hariç tüm sektörlerde istihdam artisi yasanmis olup sanayi sektöründe 48 bin, insaat dâhil hizmetler sektöründe ise 1 milyon 3 bin istihdam artisi gerçeklesmistir. 2023 yilinda isgücünde 562 bin artis yasanmis olup söz konusu artisin yüzde 66's1 kadin isgücündeki artistan kaynaklanmistir. Bu gelismeler çerçevesinde isgücüne katilim ve istihdam oranlarinda serinin güncellendigi 2005 yilindan itibaren en yüksek seviyelere ulasilmistir. Issizlik orani ise bir önceki yila göre 1 puan azalarak yüzde 9,4 ile son on yilin en düsük seviyesine gerilemis ve yüzde 10,1 olan OVP (20242026) öngörüsünün de altinda gerçeklesmistir.

2023 yilinda isgücüne katilim ve istihdamda görülen artis egilimi 2024 yilinin ilk yarisinda da devam etmistir. Yihn ilk iki çeyreginde 2023 ylli son çeyregine göre net 739 bin istihdam artisi saglanmistir. Mevsimsellikten arindirlmis isgücüne katilim ve istihdam orani ikinci çeyrekte sirasiyla yüzde 54,4 ve yüzde 49,6 seviyelerinde gerçeklesirken issizlik orani yüzde 8,8 olmustur. 2024 yili genelinde istihdam artisinin isgücüne katilim ve nüfus artisi etkilerine baskin gelmesi sonucu issizlik oraninin yüzde 9,3 düzeyine gerileyecegi tahmin edilmektedir.

Grafik 6: Issizlik Oranindaki Degisime Katkilar (Yüzde Puan)

Kaynak: TÜIK, SBB hesaplamalari, GT: Gerçeklesme Tahmini

3. Fiyat Istikrari

2023 yll ilk yarisinda TÜFE yillik enflasyonu enerji grubunda daha belirgin olmak üzere baz etkisiyle yavaslama egilimine girmis ve Haziran ayinda yüzde 38,2 olarak gerçeklesmistir. Bu dönemde, Mayis ayindan itibaren dogal gazda uygulanan ilave sübvansiyon, enerji fiyatlarini belirgin bir sekilde düsürürken görece istikrarh seyreden döviz kuru, gida ve temel mal fiyatlarindaki ihml görünümü desteklemistir. Diger taraftan, ücret gelismeleri ve fiyat katihklari hizmet enflasyonunun yüksek seyrini sürdürmesine neden olmustur. Toplam talep kosullari yilin ikinci yarisinda ivme kaybetmekle birlikte, enflasyonist düzeyde seyretmeye devam etmistir. Bununla birlikte kalici dezenflasyon sürecinin temini için geçis dönemi gereklilikleri ve deprem nedeniyle ortaya çikan ek finansman ihtiyacinin saglanmasi için alinan kararlar TÜFE yillik artis oranina ivme kazandirmistir. Bu dogrultuda, uygulanan vergi ayarlamalari ve ücret artislari ile kurlarda gözlenen yukari yönlü seyrin enflasyona etkisiyle 2023 yil sonunda TÜFE yillik artis orani yüzde 64,8 olarak gerçeklesmistir.

2024 yili Ocak-Agustos döneminde birikimli TÜFE artis orani yüzde 31,9 olarak kaydedilmistir. Bu artista, ücret gelismeleri ve fiyat katiliginin etkisiyle yüksek seyrini sürdüren hizmet enflasyonu en belirleyici kalem olmustur. Talepteki dirence bagli olarak temel mal fiyatlari artislarindaki yavaslamanin sinirli olmasi, gida fiyatlarindaki görünüm birikimli TUFE artisinin diger belirleyicileri olmustur.

Sürdürülen siki para politikasi ve parasal aktarim mekanizmasin1 desteklemek için alinan makroihtiyati tedbirlerin gecikmeli etkileri ve Türk lirasindaki görece istikrarl seyir, yilin ikinci çeyreginde temel mal fiyatlari öncülügünde enflasyonun ana egilimini aylik bazda iyilestirmeye baslamistir. Ancak yillik bazda TÜFE artis orani, büyük ölçüde dogal gaz sübvansiyonunun katkisiyla olusan baz etkisi kaynakh yükselisini sürdürmüs ve Mayis ayi itibariyla yüzde 75,5 ile zirve noktasini görmüstür. Haziran ayindan itibaren ise dezenflasyon süreci baslamis olup TUFE yillik artis orani 2024 yil Temmuz ayi itibariyla yüzde 61,8, Agustos ayi itibariyla ise yüzde 52,0 olarak kaydedilmistir.

Grafik 7: TÜFE Yilllik Artisi (Yüzde)

Kaynak: TÜIK

Para politikasindaki kararl durusla birlikte yurt içi talepte dengelenme, döviz kurunda istikrarh seyir ve enflasyon beklentilerindeki iyilesmenin devamiyla ayhik enflasyonun ana egilimindeki düsüsün yilin geri kalaninda sürecegi ve TUFE yillk artis oraninin yil sonunda yüzde 41,5 seviyesine gerileyecegi öngörülmektedir.

4.0demeler Dengesi

2023 yllinda ana ihracat pazarimiz olan Avrupa ülkelerinde yasanan ekonomik yavaslamanin etkisiyle küresel mal ticaretindeki azalis egilimine ragmen, ihracatimiz olumlu ayrisarak sinirh düzeyde de olsa artis saglamis, dünya mal ihracatindan aldigimiz pay yüzde 1,08'e yükselmistir. Bu dönemde, depremin olumsuz etkisine ragmen mal ihracati bir önceki yila göre yüzde 0,6 oraninda artarak OVP (20242026) hedefinin üzerinde 255,6 milyar dolar olarak gerçeklesmistir. 2023 yilinda toplam mal ithalati, enerji ithalatindaki belirgin azalisa ragmen tarihi yüksek seviyesinde gerçeklesen altin ithalati ile tüketim ve sermaye mallari ithalatindaki yüksek artislar nedeniyle sinirh düzeyde düsüs kaydetmistir. Bu kapsamda, 2023 yilinda ithalat, OVP (2024-2026) hedefinin 5 milyar dolar altinda kalarak 362 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. Seyahat gelirleri, 2023 yllinda artis egilimini sürdürerek bir önceki yila göre yüzde 8,9 oraninda artisla 49,5 milyar dolar seviyesine yükselmistir.

Grafik 8: Cari islemler Dengesi / GSYH (Yüzde)

Kaynak: TCMB, TÜIK

Bu gelismelerin sonucunda, 2023 yilinda 45 milyar dolar seviyesinde kaydedilen cari islemler açigi, GSYH'ya oranla yüzde 4,0 ile OVP (2024-2026) tahmini ile uyumlu gerçeklesmistir.

2023 yllinda net sermaye girisinde yasanan artista bir önceki yil çikis görülen portföy yatirimlarindaki girisler etkili olmustur. Diger yatirimlar kaynakli sermaye girisleri olumlu seyrini sürdürürken dogrudan yatirimlar, net gayrimenkul yatirimlar kalemindeki düsüsün de etkisiyle bir önceki yila göre azalmistir. 2022 yllinda yasanan net hata ve noksan kaynakl sermaye girisleri 2023 yilinda yerini sermaye çikislarina birakmis ve bu kapsamda son bes yillik dönemdeki ortalama net hata noksan kaynakli finansman hareketleri sifira yakin bir düzeye inmistir.

2024 yilinin ilk yedi ayinda ihracat bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 4,1 oraninda artarak 148,7 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. Bu gelismede ihracat birim degerindeki düsüse ragmen dis talep ve küresel mal ticaretindeki görece olumlu seyir sonrasinda reel ihracatta yasanan artis belirleyici olmustur. 2024 yil ihracatinin yüzde 3,3 oraninda artarak 264 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmesi tahmin edilmektedir.

2024 yilinin ilk yedi ayinda ithalat bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 8,3 oraninda azalarak 198,7 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. Iç talepteki yavaslama ithalattaki düsüsün belirleyicisi olurken ithalat genel seviyesindeki azalisin yarisindan fazlasi altin ithalatindaki düsüsten kaynaklanmistir. Buna ragmen tüketim mallari ithalati özellikle yilin ilk yarisinda artisini sürdürerek ithalattaki düsüsü sinirlamistir. Ancak siki para politikasi etkilerinin yansimalari sonucunda yllin · kalan döneminde tüketim mallari ithalatinda da düsüs egiliminin yasanmasi beklenmektedir. Bu gelismeler isiginda, 2024 yil genelinde ithalatin yüzde 4,7 oraninda azalarak 345 milyar dolar seviyesine gerileyecegi tahmin edilmektedir. Seyahat gelirleri 2024 yilinin ilk alti ayinda yüzde 12,5 oraninda artarak 21,7 milyar dolar seviyesinde kaydedilmis olup yilliklandirilmis olarak ise 2023 yilinin Haziran ayina göre yüzde 6,1 oraninda yükselerek 51,9 milyar dolar seviyesine ulasmistir. Yilin kalan aylarinda seyahat gelirlerinin tliml düzeyde yükselerek OVP (2024-2026) hedefinin üzerine çikmasi ve 2024 yilinda 53 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir.

Küresel ticarette toparlanma ile birlikte ihracat ve seyahat gelirlerindeki artisin yani sira ithalattaki asagi yönlü egilim sonucunda cari islemler dengesi geçtigimiz yila göre önemli ölçüde toparlanma göstermistir. 2024 yih genelinde cari islemler açiginin GSYH'ya oraninin yüzde 1,7 seviyesinde gerçeklesmesi, enerji hariç cari islemler dengesinin ise GSYH'ya oranla yüzde 2,1 oraninda fazla vermesi öngörülmektedir.

5. Finansal istikrar

2023 yilinin ikinci yarisindan itibaren uygulanan siki para politikasi ve seçici kredi politikalari sonucunda kredi büyümesinde dengelenme sürecine girilmistir. Makroihtiyati politikalarda atilan adimlarin da etkisiyle, ticari krediler istikrarh ve tlimli bir büyüme sergilemistir. Ticari kredilerde ihracat ve yatirim kredilerinin paylari artmis, bireysel kredilerde ise önceki dönemlerde görülen büyüme yavaslamistir. Ayni zamanda, Türk lirasinin istikrar kazanmasina bagh olarak Yabanci Para (YP) cinsi kredilerin artis egilimine girmesiyle potansiyel risklerin önüne geçilmesini teminen 2024 yll1

Mayis ayinda YP kredi büyümesine sinirlama getirilmistir. Arahk 2023 itibariyla yüzde 1,6 olan bankacilik sektörünün takibe dönüsüm orani, Temmuz 2024 itibariyla yüzde 1,7 seviyesinde gerçeklesmistir. Bu durum, tahsili gecikmis alacak bakiyesinin göreli olarak yatay seyretmesiyle baglantili oldugu kadar, seçici krediler ve kredi büyümesinden kaynaklanmistir. Son dönemde artan faiz oranlari ve alinan makroihtiyati tedbirlerin etkisiyle kredi büyümesi yavaslamaya baslamistir. Iktisadi faaliyetteki dengelenmeye baghi olarak önümüzdeki dönemde takibe dönüsüm oranlarinda bir miktar artis görülebilecektir. Bununla birlikte, bankacilk sektörünün mevcut güçlü sermayesi, karsilk seviyeleri, kârhligi ve bilanço yapisi sayesinde aktif kalitesi kaynakl olasi risklerin yönetilebilir seviyelerde olmasi beklenmektedir. Agustos 2023 sonu itibariyla en yüksek seviyesine ulasan kur korumali mevduatin azaltilmasina yönelik önlemler neticesinde kur korumali mevduat bakiyesi azalmaya baslamis, 3,4 trilyon TL'den 23 Agustos 2024 tarihi itibariyla 1,6 trilyon TL'ye gerilemistir. 2023 Agustos sonu itibariyla yüzde 68,5 ile en yüksek seviyesine ulasmis olan KKM ve YP mevduatin toplam mevduat içerisindeki payi 23 Agustos 2024 tarihi itibariyla yüzde 46,4'e gerilemistir.

22 Mayis 2023 itibariyla 703 seviyesinde olan ülke risk primi Agustos 2024 sonu itibariyla 276 seviyesine inmistir. Ülke risk primindeki gerileme bankalarin dis finansman kosullarinin iyilesmesine ve yurt disi borç çevirme oranlarinin artmasina imkân vermektedir. Buna bagli olarak, son dönemde sendikasyon kredileri dâhil yurt dis1 borçlanmalarda yenileme oranlari yüzde 100'ün üzerinde gerçeklesmektedir. Sektörün toplam ve döviz bazinda hesaplanan mevcut likidite karsilama oranlari yasal limitlerin oldukça üzerinde olup bankacilk sektörünün likidite soklarina karsi dayanikhligi devam etmektedir.

Bankacilk sektörü güçlü sermaye yapisini korumaktadir. Aralik 2023 teki Sermaye Yeterliligi Rasyosu (SYR) hesaplanmasinda kullanilan döviz alis kurlarini artirici yöndeki degisiklik sonrasinda SYR oranlarinda gerileme görülmüstür. Aralik 2023'te yüzde 18,8 seviyesinde gerçeklesen SYR, yapilan degisiklik sonrasi Ocak ayinda yüzde 16,9'a gerilerken Temmuz ayi itibariyla SYR yüzde 17,0 seviyesinde gerçeklesmistir. Söz konusu oran Basel kriterleri çerçevesinde belirlenen yasal asgari oran olan yüzde 8'in ve ülkemizde hedef oran olarak belirlenen yüzde 12'nin üzerinde bulunmaktadir. Ayrica, sermaye kalitesinin bir ölçütü olarak kabul edilen çekirdek sermaye orani yüzde 13,4 ile yasal sinirlarin oldukça üzerindedir. Yerli yatirimci ilgisinin yogun oldugu pay senedi piyasalarinda yilin ilk alti ayinda yabanci yatirimc ilgisi nispeten zayif gerçekleserek toplamda yaklasik 1,3 milyar dolar yabanci yatirima çikisi gerçeklesmistir. Yilin ikinci yarisinda ise sermaye piyasalarina ilgi devam etmis ve 2024 yili Agustos ayi itibariyla pay senedi yatirimci sayisi 7 milyonun üzerinde gerçeklesmistir. Bu dogrultuda, BIST 100 Endeksinde 11 bin seviyesi asilarak tüm zamanlarin en yüksek kapanis seviyeleri kaydedilmistir. Bununla birlikte, son dönemde küresel risk istahindaki gelismelerin de etkisiyle bir gerileme yasanirken endeks dalgal seyrini sürdürmektedir. Pay senedi tarafinda talep yönündeki gelismeler bu sekilde seyrederken arz yönünde firmalarin özkaynak finansman tercihi de devam etmektedir. 2024 yllinin ilk yedi ayi itibariyla ulasilan 23 adet halka arz ile bu dönemde halka arzlardan elde edilen toplam hasilat 47,1 milyar TL olarak gerçeklesmistir. Uluslararasi Odemeler Bankasi (BIS) veri tabanina göre, Türkiye'nin kamu borcunun milli gelire orani 2023 yilinda bir önceki yila göre 2,2 puan gerileyerek yüzde 29,8 seviyesinde gerçeklesmistir. ilgili oran gelismekte olan ülke ortalamasi olan yüzde 69,5 ve gelismis ülke ortalamasi olan yüzde 108,2 seviyesine göre oldukça düsük düzeyde bulunmaktadir. Türkiye, hanehalki borçlulugunda da benzer sekilde gelismekte olan ülke ortalamalarina göre düsük bir risklilige sahiptir.

BIS verilerine göre, 2023 yllinda Türkiye'de hanehalki borcunun

GSYH'ya orani bir önceki yila göre yatay seyrederek yüzde 11,0 seviyesinde gerçeklesirken ayni dönemde gelismekte olan ülkelerin agirlikli ortalamasi yüzde 49,1, gelismis ülkelerin agirhikli ortalamasi ise yüzde 71,8 olarak gerçeklesmistir.

Türkiye'nin reel sektör borcunun GSYH'ya orani, 2022 yilina göre 6,8 puan azalarak 2023 yili sonunda yüzde 48,5'e gerilemis olup benzer ülkeler ortalamasinin altinda seyretmeye devam etmektedir. Çin hariç gelismekte olan ülke ortalamasi 2023 yili sonunda yüzde 62,0 düzeyinde gerçeklesmistir. Türkiye'de reel sektör firmalarinin net döviz pozisyon açigi 2024 yil Haziran ayi itibariyla bir önceki yllin sonuna göre 36,3 milyar dolar artis göstermistir. Sektörün kisa vadeli döviz pozisyonu fazlasi ise ayni dönemde 34,8 milyar dolar olarak gerçeklesmistir.

6. Kamu Maliyesi

2023 Yll Merkezi Yönetim Bütçe Kanununda GSYH'ya oranla yüzde 3,5'lik bir bütçe açigi öngörülmüstür. Subat ayinda Kahramanmaras ve Hatay illerinde gerçeklesen depremlerin olumsuz etkilerinin giderilmesine yönelik harcamalarin yani sira emeklilige hak kazanma kosullarina yönelik düzenlemeler ve ücret artislari bütçeye ciddi bir yük getirerek baslangiç bütçe büyüklüklerinin revize edilmesi ihtiyacini dogurmus ve Temmuz ayinda ek bütçe uygulamaya konulmustur. Bu gelismeler dogrultusunda OVP (2024-2026)'de 2023 yil bütçe açiginin GSYH'ya orani yüzde 6,4 olarak revize edilmistir. Bununla birlikte, mali disiplinin güçlendirilmesi çerçevesinde gelir tahsilatindaki güçlü performans ve deprem hariç harcamalardaki azalisin etkisiyle bütçe açigi, öngörülenin altinda kalarak yil sonunda GSYH'ya oranla yüzde 5,2 seviyesinde gerçeklesmistir. GSYH'ya oranla yüzde 3 3,6 olarak gerçeklesen deprem harcamalari hariç tutuldugunda ise bütçe açiginin milli gelire orani yüzde 1,6 olmustur.

2023 yilinda genel devlet toplam gelirleri GSYH'ya oran olarak bir önceki yila göre 2,4 puan, genel devlet toplam harcamalari ise 6,8 puan artmistir. 2023 yilinda 2022 yilina göre, genel devlet cari giderlerinde 1,7 puan, transfer harcamalarinda 4,9 puan, yatirim harcamalarinda ise 0,2 puan artis yasanmistir. Bu çerçevede, GSYH'ya oran olarak genel devlet açigi 4,4 puan artarak yüzde 5,2 seviyesinde

gerçeklesmistir. 2023 yilinda kamu kesimi borçlanma gereginin GSYH'ya orani bir önceki ylla göre 3,2 puan artarak yüzde 5,6 düzeyinde gerçeklesmistir. Ayni dönemde, AB tanimli genel yönetim borç stokunun GSYH'ya orani ise 1,5 puan azalis göstererek yüzde 29,3 düzeyinde gerçeklesmistir. OVP (2024-2026)'de, 2024 yihl merkezi yönetim bütçe açiginin GSYH'ya oranla yüzde 6,4 olacagi öngörülmüstür. Bununla birlikte, kamu harcamalarinda verimlilik artiran uygulamalar ile etkili gelir politikalari neticesinde, 2024 yilinda merkezi yönetim bütçe açiginin GSYH ya oraninin hedefin altinda, yüzde 4,9 düzeyinde gerçeklesmesi öngörülmektedir. Depremlerde hasar gören bölgelerin ihyasi ve yeniden imari amaciyla OVP (2024-2026)'de 2024 yili için 1.028 milyar TL ödenek öngörülmüs olup söz konusu ödenegin yil sonu itibariyla tamaminin kullanilmasi beklenmektedir. Bu dogrultuda, 2024 yil sonunda deprem harcamalari hariç bütçe açiginin GSYH'ya oranla yüzde 2,5 olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. 2024 yllinda, bir önceki ylla göre, genel devlet toplam gelirlerinin GSYH'ya oraninin 1,6 puan, genel devlet toplam harcamalarinin ise 1,2 puan artmasi beklenmektedir. 2023 yilina göre, genel devlet cari giderlerinin 1,5 puan, yatirim harcamalarinin ise 0,2 puan artmasi, buna karsilk transfer harcamalarinin 0,4 puan azalmasi öngörülmektedir. Bu çerçevede, GSYH'ya oran olarak genel devlet açiginin bir önceki yila göre 0,4 puan azalarak yüzde 4,8, genel devlet faiz disi açiginin ise yüzde 1,7 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2024 yilinda kamu kesimi genel dengesinin GSYH'nin yüzde 4,9'u oraninda açik vermesi, AB tanimli genel yönetim borç stokunun GSYH'ya oraninin ise yüzde 25,6 olmasi beklenmektedir.

II. MAKROEKONOMIK POLITIKA ÇERÇEVESI VE TEMEL AMAÇLAR

Program döneminde, sürdürülebilir büyümenin saglanmasi için kademeli olarak enflasyonun tek haneli seviyelere düsürülmesi, yapisal reformlarla verimlilige dayali üretim ve istihdamin artirilmasi temel amaçtir. Bu dönemde talep kosullarinin enflasyona düsürücü yönde etki yapmasi saglanirken arz yönlü büyüme dinamikleri güçlendirilecektir.

Enflasyonla mücadelede para, maliye ve gelirler politikalarinin birbirini destekler nitelikte kararl bir sekilde uygulanmasi sürdürülecektir. Kamu maliyesinde deprem kaynakli ihtiyaçlar karsilanirken mali disiplin fiyat istikrarini destekleyen bir çipa olarak korunacaktir. Finansal istikrar dezenflasyon sürecini destekleyecek sekilde güçlendirilecektir.

Fiyat istikrarinin tesisiyle üretim, tüketim ve yatirim kararlarinin saglikh bir sekilde alinmasi desteklenecek, ekonomide kaynak dagiliminin etkinlestirilmesiyle artan gelirin adil bir sekilde paylasimi saglanacaktir.

Program döneminde demografik firsat penceresinin avantajlarindan azami düzeyde faydalanma esasiyla beseri sermayenin güclendirilmesi, sermaye birikimi ve toplam faktör verimliliginin artirilmasiyla büyüme potansiyeli yükseltilecektir.

Önümüzdeki dönemde makroekonomik destekleyecek temel politika alanlari politika çerçevesini asagidaki basliklari içermektedir.

• Makroekonomik ve finansal istikrarin kalici hale getirilmesi
• Kamu mali reformlarinin hayata geçirilmesi
• Ar-Ge ve yenilikçilik kapasitesinin gelistirilmesi
• Yesil ve dijital ekonomiye geçise yönelik teknolojik dönüsümün saglanmasi
• Beseri sermayenin güçlendirilmesi
• Isgücü piyasasinin etkinlestirilmesi
• Is ve yatirim ortaminin iyilestirilmeye devam edilmesi
• Ekonomide kayit disihgin azaltilmasi

Program döneminde atilan adimlarin kazanimlariyla fert basina düsen milli gelirde saglanacak artisla birlikte orta-üst gelir grubundan üst gelir grubuna çikilmasi hedeflenmektedir. Hazirlik sürecinde ilgili tüm paydaslarla istisare içerisinde belirlenen politika çerçevesinin önümüzdeki üç yillik dönemde uygulamalarin öngörülebilirligini artirarak beklentilere yon vermesi, is ve yatirim ortamini desteklemesi beklenmektedir.

III. MAKROEKONOMIK HEDEFLER VE POLITIKALAR1

• 1.Büyüme

Program döneminde büyüme patikasi, dezenflasyon sürecini desteklemek üzere potansiyel seviyesinin üzerine çikmayacak sekilde öngörülmüstür. Bu dönemde öngörülen politika çerçevesi, büyümenin üretken alanlara yönelik yatirimlarla desteklenen, toplam faktör verimlilik artislarina dayali ve talep yönlü enflasyonist baski olusturmayacak bir kompozisyonda saglanmasini icermektedir. Refahin ve uzun dönemli büyümenin temel kaynagi olan toplam faktör verimliliginin Program döneminde büyümeye olumlu katki saglamasi beklenmektedir. Bu dönemde sürdürülecek makroekonomik istikrar ve yapisal reformlarin etkisiyle tarim, sanayi ve hizmet sektörlerinde gerçeklesecek verimlilik artislarinin enflasyon olusturmadan büyümenin kalitesinin artisina katki saglamasi öngörülmektedir. Yatirimci güvenini artiracak, is yapma kolayligini güçlendirecek düzenlemeler ile kamu mali reformlari basta olmak üzere Program döneminde hayata geçirilecek yapisal dönüsüm adimlarinin üretim faktörlerinde topyekûn bir iyilesme saglamasi öngörülmektedir. Sanayide hedeflenen teknolojik yenilenme ve sektörel dönüsümün yani sira arastirma gelistirme altyapisina verilen destegin ekonomi geneline yayilmasi, basta orta büyüklük ve üzeri ölçekteki isletmeler olmak üzere yenilik ekosisteminin ve buna bagh olarak gelismekte olan tedarik zincirlerinin güçlendirilmesine yönelik düzenleme ve desteklerin yesil ve dijital dönüsüm odaginda hizlandirilmasiyla büyümeye özel kesim yatirimlarinin katkisinin artirilmasi beklenmektedir. Bu çerçevede, Orta Vadeli Program döneminde özel sektör harcamalarinin gözden geçirme programlari vasitasiyla yatirimlarinin tamamlayicisi olan kamu altyapi yatirim etkinlestirilmesi saglanacak; yenilenebilir enerji, sulama ve

1 Makroekonomi ve kamu maliyesine iliskin temel gösterge ve hedefler Ek 1'de yer almaktadir.

sürdürülebilir ulastirma altyapisinin güçlendirilmesine özel önem verilecektir. Yurt genelinde hizla tamamlanacak pek çok iltisak hattiyla üretim bölgelerinin iç ve dis pazarlarla baglantisi güçlendirilecek, tarim ve sanayi üretiminin ticaret sektörleriyle daha hizli ve verimli bir biçimde bulusmasi saglanacaktir. Bu sekilde ilave olarak desteklenecek üretim ve ihracat sektörlerindeki büyüme, ekonomik yapida öngörülen dengelenme ve dönüsüme önemli katki saglayacaktir.

Fiziki sermaye yatirimlari ile yenilikçi, orta-yüksek ve yüksek teknolojiye dayali üretim altyapisina verilen destegin yani sira beseri sermayenin kalitesinin artirilmasi, üretim faktörlerinin tamamlayicisi olarak Program döneminde arz yönlü büyümeyi güçlendiren bir diger ana unsur olacaktir. Bu dönemde, aktif isgücü politikalari daha esnek istihdam modelleri ile desteklenerek kisa vadede ekonominin ihtiyaçlarina yönelik insan sermayesinin temini saglanacaktir. Ayrica, mesleki ve teknik egitim basta olmak üzere tüm örgün ve yaygin egitim programlarini, orta vadede beseri sermayeyi gelecegin islerine yönlendirecek sekilde düzenleyecek egitim ve istihdam politikalari hayata geçirilecektir.

Bütüncül bir yaklasimla ortaya konulacak söz konusu makroekonomik, mali ve yapisal politikalarla ekonomik yapi bir taraftan güçlendirilirken diger taraftan dönüstürülerek ülkemizin rekabet gücü artirilacak ve uzun vadeli sürdürülebilir büyüme hedeflerine yakinsamasi saglanacaktir.

Grafik 9: Büyüme (Yüzde)

GT: Gerçeklesme Tahmini

Sanayide yapisal dönüsüm

Büyümenin sürükleyicisi olan sanayi sektöründe teknolojik yenilenme ve sektörel dönüsüm esas alinarak dis pazarlarda rekabet gücü etkili bir sekilde artirilacaktir. Bu dönemde sektörel önceliklendirme yaklasimiyla aktif sanayi politikalari yürütülecektir.

• Lojistik, pazara yakinlik, nitelikli insan kaynagina erisim, tarim alanlarinin korunmasi gibi kriterler dikkate alinarak ülke ölçeginde sanayi büyüme havzalari belirlenerek altyapisi hazir planli sanayi alanlari genisletilecektir.
• Teknoloji Odakli Sanayi Hamlesi Programi kapsaminda kritik ürün ve teknolojilerin yerli imkânlarla gelistirilmesi ve üretilmesi için yeni program çagrilarina çikilacaktir.
• Yatirim Taahhütlü Avans Kredisi (YTAK) Programi üretken sektörlerde ihracati destekleyici ve yüksek katma degerli ürün gruplarina yönelik mevcut yatirim tesvik sistemiyle bütünlesik bir biçimde seçici ve odakli olarak daha etkin uygulanacaktir.
• Türkiye'yi bölgesinde yüksek teknoloji üretim merkezi haline getirecek büyük ölçekli yatirimlar, proje bazhi özellestirilmis mekanizmalar ve cazip destek paketleri hazirlanarak yari iletkenler, e-mobilite, yesil enerji, ileri imalat, saglikli yaçam, haberlesme ve uzay teknolojileri ile yenilikçi dijital teknolojiler gibi yeni gelisen öncelikli teknoloji alanlarini kapsayan HIT-30 programiyla firmalar desteklenecektir.
• Asi, ilaç, tibbi cihaz, tani kitleri ve yapay zekâ uygulamalari basta olmak üzere saglik bilim ve teknolojileri ile savunma sanayii alaninda Ar-Ge çalismalari yürütülerek yüksek katma degerli ürünlerin yerli üretimi saglanacaktir.
• Kamu alimlari yoluyla yerli ürünler ve teknoloji transferi desteklenecektir.
• Basta yatirim tesvik sistemi olmak üzere devlet yardimlari etki analizlerine dayali olarak sade ve etkin bir yapida yürütülecektir.
• Hazine destekli kefalet sistemiyle, öncelikli alanlarda yatirim ve ihracati desteklemek üzere kredi garanti kuruluslari araciligiyla yeni destek paketleri hayata geçirilecektir.
• Bölge içi ve bölgeler arasi gelismislik farklarinin azaltilmasina ve bölgelerin rekabet edebilirliklerin artirilmasina yönelik teknolojik dönüsüm, ihracat ve istihdam açisindan potansiyel arz eden özel sektör yatirimlari desteklenecektir.

Ar-Ge ve yenilik ekosistemi

Ar-Ge temelli yatirimlar ve girisimcilik desteklenecek, yenilik ekosistemi güçlendirilecektir.

• Ar-Ge ve Tasarim Merkezleri ile Teknoloji Gelistirme Bölgelerinin sayisi artirilacak, bölge altyapilari desteklenerek girisim ofisleri modeli ile kulucka merkezleri yayginlastirilacak, daha fazla girisimci ekosisteme dâhil edilecektir.
• Fikri mülkiyet varhklarinin yüksek teknolojili ve katma degerli üretime katkisinin artirilmasi amaciyla patent, marka ve tasarimlara iliskin degerleme, finansmana erisim ve ticarilestirme mekanizmalari güçlendirilecektir.
• Büyük ölçekli özel sektör Ar-Ge merkezleri ve teknopark firmalarinin yeni teknoloji alanlarina odaklanmalarini ve öncü çiktilar üreterek rekabetçiliklerini güçlendirmelerini saglayacak uzmanlasma modeli hayata geçirilecektir.
• Yüksek teknolojili imalat sanayii sektörleri ile bilisim sektörlerinde büyüme potansiyeline sahip KOBi'ler ve Turcorn olma potansiyeline sahip girisimler, kapasite gelisimi ve küresel seviyede rekabetçilik hedefiyle daha odakl ve yogun bir sekilde desteklenecektir.
• Teknogirisim ekosisteminde istikrarl büyüme için girisim sermayesi yatirim fonlari devamllik arz eden bir fonlarin fonu mekanizmasi ile desteklenecektir.
• Girisimcilere nitelikli danismanlik hizmeti saglanmasi amaciyla sektörel gelisim platformlari desteklenecektir.

Yesil dönüsümün hizlandirilmast

Sürdürülebilir büyüme için yesil dönüsüm sürecinin hizlandirilmasina yönelik politikalar hayata geçirilerek uluslararasi düzenlemelere uyum güçlendirilecek, yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullanim ve enerji verimliligi artirilacaktir.

• iklim degisikligiyle ilgili uygulamalari bütüncül bir biçimde ele alan temel mevzuat hazirhklari tamamlanarak uygulamaya konulacaktir.
• Sera gazi emisyonlarinin azaltimi ve iklim degisikligine uyum hedefleri ile taahhütleri içeren ikinci Ulusal Katki Beyan hazirlik çalismalari ile 2053 Uzun Dönemli Iklim Degisikligi Stratejisi tamamlanacaktir.
• Yesil dönüsüm sürecinde rekabet gücünü korumak, Sinirda Karbon Düzenleme Mekanizmasinin (SKDM) etkilerini en aza indirmek ve düsük karbonlu ekonomiye geçisi desteklemek amaciyla sera gazi emisyonlarinin azaltilmasina yönelik karbon fiyatlandirma mekanizmasi tesis edilecektir.
• Avrupa Yesil Mutabakati (AYM) ve SKDM sektörlere etkileri degerlendirilecek, AB düzenlemelerinden etkilenecek sektörler için düsük karbonlu sektörel yol haritalari tamamlanacaktir.
• Karbon vergisi niteligi tasiyan vergiler gözden geçirilecek ve tamamlayici karbon vergisi dâhil karbon fiyatlandirma araçlarinin kalkinma ve yatirim ortami üzerinde yol açacagi ekonomik ve sosyal etkiler analiz edilecektir.
• Yesil dönüsüme katki saglayacak Yesil Finans Stratejisi ve Eylem Plani uygulamaya konulacaktir.
• Avrupa Birligi taksonomisi basta olmak üzere uluslararasi taksonomi örnekleriyle uyumlu ve Türkiye'nin ihtiyaçlarini gözeten Ulusal Yesil Taksonominin olusturulmasina yönelik mevzuat çalismalari tamamlanacaktir.
• Sürdürülebilir ekonomi dönüsümünde gerçege ve ihtiyaca uygun bilgi saglayan finansal piyasa ortami olusturmayi teminen isletmeler tarafindan kurumsal sürdürülebilirlik raporlari
• hazirlanabilmesine yönelik standartlar ve uzman havuzu olusturulacaktir.
• Ulasimda Net Sifir Emisyon Stratejisi ve Eylem Plani hazirlanarak uygulamaya konulacaktir.
• Yesil Mutabakat Eylem Plani kapsaminda, ulasimda emisyon azaltimi ve sürdürülebilirligin saglanmasi, baglantisalligin artirilmasi konularinda projeler hayata geçirilecektir.
• Lojistik sektöründe yüksek kapasiteli sarj istasyonlar ulusal plani ortaya konulacaktir.
• Elektrikli araçlarin yayginlastirilmasi amaciyla sarj istasyon agi gelistirilecek, özellikle yerli elektrikli araçlarin kullanimi desteklenecektir.
• Yesil dönüsüme yönelik egitim ve danismanlik hizmetleri desteklenecektir.
• Türkiye'nin isi potansiyelinin degerlendirilmesi ve atik isinin kullanilabilmesi için 1s1 arzina yönelik gerekli mevzuat düzenlemesi yapllacaktir.
• Yenilenebilir enerji kaynaklarindan elektrik üretimi artirilarak enerjide ithal kaynaklara bagimhlk azaltilacak, yerli ürün kullanim sarti içerecek sekilde YEKA projeleri gelistirilecek ve deniz üstü rüzgâr enerjisi potansiyelinin degerlendirilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir.
• Enerji yogun sektörler öncelikli olmak üzere rekabetçilik ve yerli üretim dikkate alinarak enerji verimliligini artiran projeler desteklenecektir.
• Yenilenebilir enerji kullanim orani ve enerji verimliligi yüksek yesil binalar ile bunlara yönelik Ulusal Yesil Sertifika Sistemi yayginlastirilacaktir.
• Hidrojen deger zinciri içerisinde yer alan teknoloji alanlarinda teknoloji saglayicisi konumuna ulasilmasina yönelik Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri desteklenecektir.
• Ulusal Döngüsel Ekonomi Eylem Plani hayata geçirilecek, ulusal geri kazanim oranlari yükseltilecek ve endüstriyel simbiyoz
• uygulamalari özendirilecektir.
• Imalat sanayiinde eko-tasarim ve sürdürülebilir ürünlere iliskin mevzuat takip edilerek karbon ayak izi ve diger çevresel göstergelerin hesaplanmasi, izlenmesi için mevzuat gelistirilecek, ihtiyaç duyulacak dijital altyapi desteklenecektir.
• Döngüsel ekonomi yaklasimiyla uyumlu ve düsük karbonlu üretimi amaçlayan yatirimlar Yesil Dönüsüm Destek Programi kapsaminda desteklenecektir.
• Sifir atik uygulamalari yayginlastinilacaktir.
• Sürdürülebilir orman yönetimi çerçevesinde orman varligi korunup genisletilerek yeni yutak alanlarin olusturulmasina devam edilecek, elverisli arazilerde endüstriyel plantasyon faaliyetleri sürdürülecektir.

Difital dönüsüme geçisin desteklenmesi

Dijital dönüsüm süreci hizlandirilarak KOBi'ler basta olmak üzere firmalarin dijital teknolojilere yönelik kapasite ve kabiliyetlerin desteklenmesi yoluyla büyümenin sürdürülebilirligi saglanacaktir. Ulke genelinde siber güvenligin bütüncül politikalarla güçlendirilmesi, kamu yönetiminin etkinlestirilmesi ve kamu hizmetlerinin gelistirilmesinde dijital teknolojilerden en üst düzeyde faydalanilacaktir.

• Verimlilik artisi amaciyla kurulan Yetkinlik ve Dijital Dönüsüm Merkezlerinin (Model Fabrikalar) dijital dönüsüm hizmeti vermek üzere altyapilari tamamlanacak ve yesil dönüsüm için imalat sanayiinin ihtiyaçlarini karsilamak üzere yeni hizmetler verecek sekilde kapasitelerinin artirilmasi saglanacaktir.
• Çip endüstrisinde Ar-Ge, tasarim, üretim ve ticarilestirme kabiliyetleri gelistirilecektir.
• 5G yol haritasi belirlenecek, uygulama plani hazirlanacaktir.
• Uydu gelistirme ve pazarlama faaliyetleri koordine edilerek nano ve mikro uydu ile mega takim uydu gibi yeni teknolojik alanlarda Ar-Ge ve ürün gelistirme çalismalari gerçeklestirilecektir.
• KOBllerde yaygin olarak ihtiyaç duyulan bilisim ihtiyaçlar için
• esnek, ihtiyaca göre özellestirilebilir, modüler çözümler açik kaynak kodlu olarak sunulacak ve KOBi'lere bu araçlara erisimde destek saglanacaktir.
• Yapay zekâ alanina özgü tematik kümelenmeler ve arastirma merkezlerinin sayisi artirilacak, hesaplama altyapilarinin yapay zekâ arastirmacilarina erisimi kolaylastirilacak ve uluslararasi isbirlikleri gelistirilmeye devam edilecektir.
• Yapay zekâ ekosistem çagrilari ile ülkemizin yapay zekâ ekosistemi harekete geçirilecek, çagri kapsaminda desteklenen projeler ile gelistirilen çözümlerin ve bilgi birikiminin ekosisteme aktarimi saglanacaktir.
• Mevzuatin Avrupa Birligi Yapay Zekâ Tüzügü ile uyumlastirilmasi kapsaminda gerekli hukuki düzenleme çalismalari yürütülecektir.
• Blokzincir tabanh yeni nesil dijital kimlik yönetim altyapisi gelistirilecek ve devreye alinacaktir.
• Siber güvenlik alaniyla ilgili müstakil bir yasal düzenleme ve ihtiyaç duyulan ikincil düzenlemeler AB müktesebati ile uyumu gözetilerek yapllacaktir.
• Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Plani hazirlanarak uygulamaya konulacaktir.
• Veri ekonomisine geçisi hizlandirmak üzere, veri sahipligi ve veri paylasim sorumluluklari ile teknik yöntemlere iliskin hususlari da kapsayan ulusal politika çerçevesi hazirlanacak veri yönetisimi çati mevzuati ve yönetisim altyapisi bu politika çerçevesi dogrultusunda olusturulacaktir.
• Ulusal Veri Stratejisi ve Eylem Plani hazirlanarak uygulamaya konulacaktir.
• Kamuda bilisim hizmetlerinin güvenli ve yenilikçi kullanimina yönelik mekanizmalar gelistirilecek, dis ticaret açigi verilen yazilim, donanim ve altyapi harcamalarinda tasarruf ve etkinlik saglanacaktir.
• Dijital ekonominin büyümesi ve firmalarin yeni teknolojik gelismelerden istifade ederek rekabet güçlerini korumalari

amaciyla bulut bilisim imkânlari yayginlastirilacaktir.

• Dijital Devlet Stratejisi ve Eylem Plani hazirlanarak uygulamaya konulacaktir.
• Uzaktan erisim üzerinden mikro veri sunumunun yasal zeminine yönelik hazirliklar tamamlanacak, bilimsel arastirmalara yönelik Elektronik Veri Arastirma Merkezi (E-VAM) projesi hayata geçirilecektir.
• Ogretmenler ve ögrenciler için dijital dönüsüme yönelik yetistirilmesi için müfredatin ve altyapinin çagin gereklerine uygun olarak gelistirilmesi saglanacaktir.

Beseri sermayenin güçlendirilmesi

Beseri sermayenin kalitesinin artirilmasi ekonomik büyumeyi destekleyecek diger önemli bir faktör olacaktir. Bu kapsamda Türkiye'nin sahip oldugu genç ve dinamik nüfusun becerilerinin gelistirilmesine yönelik basta mesleki ve teknik egitim olmak üzere egitim kalitesi iyilestirilecektir. Isgücü piyasasinin ihtiyaçlarina yönelik beceri uyumsuzluklari en aza indirilerek kadin ve gençler basta olmak üzere istihdamin artirilmasi ve isgücü verimliliginin güçlendirilmesi saglanacaktir.

• Mesleki egitimde kamu ve özel sektör arasindaki isbirliginin artirilmast, meslek liseleri ve meslek yüksekokullarinin yönetiminde özel sektörün daha etkin rol almasi saglanacaktir.
• Kaliteli okul öncesi egitime erisimi kolaylastirmak üzere ekonomik ve sosyal gelismislik düzeyleri dikkate alinarak öncelikli bölge ve ailelerin ihtiyaçlari için farkli modeller üzerinde çalismalar yürütülecektir.
• Erken yaslarda bireylerin yetenek ve kapasitelerinin kesfedilerek bilim, teknoloji ve mesleki kariyer alanlarinda uygun kabiliyetleri gelistirebilecegi alanlara yönlendirilmesi saglanacaktir.
• Milli Teknoloji Hamlesinin itici gucünü olusturacak Ar-Ge odakli insan kaynaginin artirilmasi amaciyla ortaokul, lise, üniversite ögrencileri ve üniversite mezunlarinin bilim ve teknoloji yarismalarina hazirlik sürecinde ihtiyaç duyduklari tüm makine,

teçhizat ve sarf malzemeleri bir arada bulunduran proje atölyeleri 81 ilde yayginlastirilacaktir.

Kamu altyapi yatirimlarinin etkinlestirilmesi

Kamu altyaps yatirimlari özel sektör yatirimlarinn önünü açacak sekilde uygulanacaktir. Bütünlesik kalkinma yaklasimiyla bölgesel endüstrilerin liman ve demiryolu baglantilari kurularak üretim ve yük merkezlerinin uluslararasi pazarlara erisimleri güçlendirilecektir.

• Sanayi bölgeleri ve limanlarin mevcut demiryolu agina baglantisini saglamak üzere önceliklendirilmis iltisak hatlari programi tamamlanacaktir.
• Endüstri Bölgeleri, Organize Sanayi Bölgeleri, Küçük Sanayi Siteleri; hammaddeye erisim, lojistik, enerji, demiryolu ve liman baglantisi tedarik zincirine uygun, çevre ve afet boyutu açisindan sürdürülebilir sekilde olusturulacaktir.
• Marmara Bölgesi basta olmak üzere afet riski yüksek bölgelerdeki yogunlugun azaltilmasi amaciyla bölge disinda yeni endüstriyel gelisim alanlari ve lojistik hatlari olusturulacaktir.
• Afet, salgin, jeopolitik gelismeler, göçler gibi tedarik zincirinde kinilmalara neden olabilecek risklere karsi sektörel dayaniklik stratejileri gelistirilecektir.

Tarimda verimliligin ve üretimin artirilmasi

Tarim sektöründe, sanayi sektörüyle etkilesim içerisinde, verimlilik artislariyla büyümenin sürdürülebilirligi desteklenecektir.

• Tarimsal üretimde verim artisi ve islenmeyen tarim arazilerinin üretime kazandirilmasi ile ekilebilir ve sulanabilir alanlarin genisletilmesi yoluyla tarimsal üretim artirilacaktir.
• Bitkisel ürünlerin arz talep dengesi, tarim arazilerinin kabiliyet siniflarina uygun kullanimi ve stratejik ürünlerde yeterlilik seviyesi dikkate alinarak üretim planlamasi yapilacaktir.
• Tarim ve sanayi etkilesiminin güçlendirilmesi amaciyla sözlesmeli üretim desteklenerek yayginlastirilacaktir.
• Dogal afetlere karsi korunmasi da dâhil seralarin dogru yerlerde ve dogru tekniklerle yapilmasi saglanacak ve sera alanlari, verim ve kaliteyi artirmak üzere rehabilite edilerek modernlestirilecektir.
• Jeotermal kaynaklarin yani sira, rüzgâr, günes ve biyokütle gibi yenilenebilir enerji kaynaklarinin da kullanilacagi Organize Tarim Bölgelerinin sayisi artirilacaktir.
• Lojistik maliyetlerinin azaltilarak tüketicilerin tarim ürünlerine uygun fiyatla ulasabilmelerini temin etmek üzere önemli tüketim merkezi olan kentlerin çeperlerinde arimsal taalivei desteklenecektir.
• Kirsal alanlarin sosyo-ekonomik gelisimine katki saglayacak basta gençlere ve kadinlara yönelik uygulanan programlarin destekleme miktarlari artirilacak, tarim ve hayvancilik özendirilecektir.
• Tarimsal istatistiklerin kapsami genisletilecek, kalitesi artirilacak ve veri tabanlar iyilestirilecektir.
• Tarim sektörünün isletme bazinda daha saghikl veriye dayali olarak yönlendirilebilmesi için Genel Tarim Sayimi yapilacak, idari kayitlarin güncellenmesiyle kapsamli tarim envanteri olusturulacak ve mevcut bilgi sistemlerinin iyilestirilmesine yönelik çalismalara hiz verilecektir.
• Etkin tarimsal arazi yönetimi, rekolte tahmini ve üretim planlamasinin yapilmasinda tarim bilgi sistemlerinden en yüksek seviyede yararlanilmasi amaciyla tarim bilgi sistemlerine iliskin yazilim ve donanim altyapisi iyilestirilecektir.
• Dijitallesme, yapay zekâ ve veriye dayal is modelleriyle akilhi tarim uygulamalari yayginlastirilacaktir.

2. Istihdam

Dengeli ve istihdami destekleyen bir büyümeyi tesis ederken istihdami ve beceri uyumunu artiracak isgucu piyasasi reformlari hayata geçirilecektir. Program döneminde enflasyonu düsürmeye yönelik sikilastirici politika çerçevesiyle uyumlu, kademeli, sürdürülebilir ve istihdami destekleyen bir büyüme artisi patikasina girilmesi, böylelikle istihdam ve isgücünün artis egilimini sürdürmesi hedeflenmektedir.

Issizlik oraninin Program döneminde gerileyerek 2012 yilindan bu yana en düsük seviyesine inmesi öngörülmektedir. Program boyunca istihdamin yiliik ortalama 758 bin kisi artmasi ve isgücüne katilim oraninda öngörülen artis ve dezenflasyon sürecinin etkisiyle Programin ilk yilinda öngörülen artisa ragmen issizlik oraninin kademeli olarak gerilemesi ve 2027 yilinda yüzde 8,8 olarak gerçeklesmesi tahmin edilmektedir.

Grafik 10: Issizlik Orani (Yüzde)

GT: Gerçeklesme Tahmini

Yeni nesil çalsma biçimleri ve sektörel dönüsümler

Sektörel dönüsümler, degisen isgücü ve çalisma biçimi talepleri, yeni nesil çalisma modelleri çerçevesinde isgücü piyasasinin uyumu ve güvenceli esnekligi gelistirilecektir.

• Uzaktan, kismi ve geçici süreli çalisma ile platform çalismasi gibi yeni nesil çalisma modelleri dogrultusunda, isgücü piyasasinin ihtiyaçlari, kadin erkek firsat esitligi ve is-özel yasam dengesini gözeten düzenlemeler yapilacaktir.
• Is Kanununda sosyal taraflarla diyalog halinde yapilacak degisiklikler ve bu dogrultuda gerçeklestirilecek ikincil mevzuat çalismalari ile isgücü piyasalarinda güvenceli esneklik saglanacaktir.
• Yesil ve dijital dönüsümün isgücü piyasalarina yansimalari analiz. edilerek, uyum ve adil geçis sürecine yönelik programlar hayata geçirilecektir.

Isgücüne katilmda güçlük yasayan kesimlerin istihdami

Isgücü piyasasina katilmda güçlükler yasayan ve potansiyellerini yeterince gerçeklestiremeyen kesimlerin isgücüne daha yogun ve etkin katilimlari saglanacaktir. Kadinlar, gençler, engelliler gibi kesimlerin istihdamini artirmaya yönelik olarak aktif isgücü politikalarinin niteligi ve niceligi gelistirilecektir.

• Basta genç, kadin ve engelliler olmak üzere istihdami artirmak ve isgücü piyasasina daha etkin katilimi saglamak amaciyla aktif isgücü politikalari yürütülecektir.
• Kadin istihdamini artirmaya yönelik kurumsal bakim olanaklarinin ekonomik ve fiziki erisilebilirligi artirilacaktir.
• Ne egitimde ne istihdamda olan gençlerin egitime ve istihdama katilimlarini tesvik etmek amaciyla mesleki egitim, yetkinlik ve becerilerini dikkate alan programlar hayata geçirilecek, genç girisimcilere hibe destekleri artirilacaktir.
• Isgücü Uyum Programi, ne egitimde ne istihdamda olan gençlerin mesleki egitim, yetkinlik ve becerilerini dikkate alacak sekilde hayata geçirilecektir.
• Girisim sirketlerinin nitelikli personel istihdam kolaylastirilacak, basta kadinlar olmak üzere etmeleri girisimcilik programlari yayginlastirilacaktir.
• Bölgelerin sektörel ihtiyaçlari çerçevesinde kadinlarin ve gençlerin istihdaminin artirilmasina yönelik merkezi tematik bölgesel kalkinma programlari ve mali destek programlari uygulanacaktir.

Beseri sermaye ve beceri uyumu

Beseri sermayenin hayat boyu ögrenme çerçevesinde gelistirilmesi ve beceri uyumunun iyilestirilmesine yönelik olanaklar ve kurumlar arasi etkilesim gelistirilecek, temininde güçlük çekilen meslek ve yetkinliklerin arzi artirilacak, nitelikli ara eleman açigi giderilecektir. Yüksekögretimde üniversite, özel sektör, yerel yönetim ve sivil toplum isbirligi gelistirilecek ve ihtiyaç duyulan alanlar ile stratejik sektörlerde nitelikli isgücünün yetistirilmesi saglanacaktir. Yenilikçiligi ve rekabet gücünü desteklemek üzere Ar-Ge alaninda insan kaynaginin daha etkin kullanilmasi saglanacaktir. Nitelikli ara eleman arzinin gelistirilmesi için mesleki ve teknik egitim altyapisi ve müfredati iyilestirilecektir.

• Basta meslek yüksekokullari olmak üzere yüksekögretim kontenjanlari kamu ve özel sektörün orta vadede ihtiyaç duydugu isgücü ile uyumlu hale getirilecektir.
• Imalat sanayii istihdaminin özendirilmesi amaciyla istihdamini artiran KOBIlere KOSGEB tarafindan istihdam destegi saglanacaktir.
• Üniversite ögrencilerinin teknoloji firmalarinda staj imkânlarini yayginlastirmak üzere, özel sektör firmalarinin stajyer programlari özendirilecektir.
• Savunma sanayii, yapay zekâ, siber güvenlik, temiz ve sürdürülebilir enerji ile uzay teknolojileri gibi stratejik alanlarda nitelikli isgücü yetistirmeye yönelik kamu-üniversite-özel sektör isbirligi programlari hayata geçirilecektir.
• Üniversitelerin yönetisimi gelistirilecek, bu kapsamda, yerelde mütevelli heyet veya istisari mahiyette mekanizmalar olusturularak üniversite-özel sektör-yerel yönetim-STK isbirligi güçlendirilecektir.
• Nitelikli insan kaynagini ve arastirma kapasitesini artirmak üzere Ar-Ge projelerinde yer alan bursiyer sayisi artirilacak, genç arastirmacilara yönderlik destegi verilecektir.
• Yurt disindakiler de dâhil olmak üzere arastirmacilar için tam veya kismi zamanh çalisma imkânlari çesitlendirilecek ve isbirlikleri güçlendirilecektir.
• Mesleki ve teknik egitim müfredati özel sektörle isbirligi içerisinde güncellenecek, staj ve isbasi egitimi programlarinin yayginlastirmasini saglayacak sekilde yönetim ve finansman konulari da dâhil olmak üzere özel sektör katilimi artirilacaktir.
• Mesleki ve teknik ortaögretim ve yüksekögretim mezunlarina yönelik mezun takip sistemi olusturulacak, isgücü piyasasi performanslari analiz edilecek ve ilgili paydaslarla paylasilacaktir.
• Mesleki ve teknik egitim disindaki ögrencilerin ortaögretim boyunca meslek sahibi olarak mezun olmasini teminen mesleki egitim alabilmesine yönelik düzenleme yapllacaktir.
• Uluslararasi isgücünün tamamlayici etkisi çerçevesinde gerekli niteliklerde kayith isgücü istihdamini desteklemek üzere sektörler bazinda ilgili paydaslarla çalismalar yürütülecektir.
• Bireylerin istihdamda kalmalarinin temin edilmesi ve sahip olduklari becerilerin günümüz ihtiyaçlarina uyarlanmasi için aktif yaslanma yaklasimini içerecek sekilde hayat boyu ögrenmeye katilim artirilacaktir.
• Hayat boyu ögrenmenin ekonomiye katkisinin artirilmasina yönelik müfredat analizi ve mevzuat güncellemesi yapilacaktir.
• Sektörel kümelenmeler dikkate alinarak Bölgesel Kalkinma Odakl Misyon Farkhlasmasi ve Ihtisaslasma Projesi kapsaminda ihtisaslasan üniversiteler ile isbirligi dogrultusunda meslek liselerinin de ilgili alan ve dallarda ihtisaslasmasi saglanacaktir.
• Nitelikli insan kaynagi ihtiyaci olan stratejik teknoloji alanlari belirlenecek ve bu alanlarda yurt disina lisansüstü egitim almak üzere ögrenci gönderilecektir.

Iradi issizligin azaltilmasi

Toplumsal olarak yaygin refah artisinin, gelir dagilimini iyilestirmenin ve yoksullukla mücadelenin en etkin ve sürdürülebilir aracinin kayith istihdam olduju bilinciyle iradi issizlik azaltilacak, atil isgücünün harekete geçmesi saglanacaktir. Isgücü piyasasinda sunulan uygun istihdam olanaklarini ve insan kaynagini aile bazli olarak izleme ve eslestirme mekanizmalari gelistirilecektir. Sosyal yardim alanlarin istihdama geçis olanaklari artirilacaktir.

• Is ve meslek danismanlari araciligi ile aile bazh izleme sistemine geçis saglanarak istihdam firsatlarinin daha fazla kisiye ulastirilmasi saglanacaktir.
• Çalisma çagindaki her bireyin üreterek gelir elde edecegi beceriler ile aidiyet hissedecegi meslekleri edinmesine yönelik programlar hayata geçirilecektir.
• Sosyal yardim sistemi gözden geçirilecek, isgücüne katilima mani olmayacak sekilde bütünlesik bir yapida, aile odakli ve fert bagina asgari bir geliri garanti edecek sekilde yeniden kurgulanacaktir.
• Sosyal yardim yararlanicilarinin istihdam edilebilirligi için egitim ve meslek edindirme faaliyetleri yayginlastirilacaktir.

3. Fiyat istikrari

2024 yil Haziran ayi itibariyla baslayan dezenflasyon sürecinin devamiyla enflasyon oraninin Program döneminde tek haneli seviyelere indirilerek bu seviyelerde istikrar kazanmasini saglamak temel amaçtir. Enflasyonla mücadeleye destek olacak sekilde finansal istikrar güçlendirilecek, enflasyon ataleti kirilacak ve enflasyonun arz yönlü kaynaklariyla daha etkin mücadele edilecektir.

Grafik 11: Yil Sonu TÜFE Artis Orani (Yüzde)

GT: Gerceklesme Tahmini

Dezenflasyon sürecine uygun politika bilesimi

Dezenflasyon sürecini temin edecek politika bilesimi sürdürülecek, enflasyon istenilen patikada gerileyene kadar bütün araçlar enflasyonla mücadeleye katki saglayacak sekilde kullanilacaktir.

• Fiyat istikrarinin kalici olarak tesis edilmesi amaciyla enflasyon hedeflemesi uygulamasi sürdürülecektir.
• Enflasyonla mücadelede Merkez Bankasi tüm politika araçlarini etkin bir biçimde kullanirken, maliye ve gelirler politikalarinin para politikasi ile esgüdümüne devam edilecektir.
• Dalgali döviz kuru rejimi uygulamasi sürdürülecek, sagliksiz fiyat olusumlarinin gözlenmesi veya asiri oynaklik durumlari disinda kurlarin arz ve talep dengesine göre olusmasi saglanacaktir.

Yönetilen yönlendirilen fiyatlar

Enflasyondaki atalet bütüncül açidan ele alinacak, enflasyon beklentilerinin de daha etkin yönetimiyle fiyatlardaki katilkla mücadele edilecektir.

• Yönetilen yönlendirilen fiyatlar Programdaki enflasyon tahmin ve hedefleriyle uyumlu artirilacaktir.
• Ucret-fiyat sarmalinin önlenmesine yönelik asgari ücret

artislarinin dezenflasyon süreciyle uyumu gözetilmeye devam edilecektir.

• Tarimsal ürünlerin alim fiyatlari, kamu maliyesine etkileri, piyasa dinamikleri ve Program hedefleri de dikkate alinarak, geçmis enflasyona endeksleme davranisinin azaltilmasina yardimci olacak sekilde belirlenecektir.
• Fiyatlama davranisindaki bozulmalarin giderilmesi için perakende sektörleri basta olmak üzere hizmet sektörlerinde geriye dönük endeksleme mekanizmasi azaltilacak, seffaflik ve rekabet odakli uygulamalar yayginlastirilacaktir.

Arz yönlü politikalar

Basta tarim olmak üzere bütün sektörlerde üretim kapasitesi ve arz güvenliginin artirilmasiyla enflasyonun arizi soklara kars1 duyarhligi azaltilacaktir.

• Gida fiyatlarinda istikrari ve arz güvenligini saglamayl teminen arazinin verim kabiliyeti ile birlikte yagis ve sulama imkânlari da gözetilerek stratejik tarim ürünlerinde hedef yeterlilik oranlari belirlenecek ve üretim planlamasi hayata geçirilecektir.
• Gida ve tarim ürünlerindeki kisa ve uzun dönemli arz-talep ve ihracat-ithalat degisimleri ile dagitim zincirindeki gelismelerin fiyatlara olasi etkilerinin erken uyari yaklasimiyla izlenmesi, degerlendirilmesi ve fiyat istikrarinin desteklenmesini teminen ilgili kurumlarla koordine halinde zamanli maliye ve dis ticaret politikalari uygulamaya konulacaktir.
• Serbest piyasa düzeni içerisinde tarimsal ürünlerde fiyat istikrarini desteklemek üzere belirli ürünlerde Gida ve Tarim Ürünleri Stok Takip Sistemi olusturulacak ve gida ürünleri depolarinda izlenebilirlik saglanacaktir.
• Tarimsal üretimin tesvik edilmesi, sürdürülebilirligi ve yönetimi açisindan tarimsal tesvik ve destekler üretim kararini yönlendirecek sekilde önceden açiklanarak ödemeler zamanli bir sekilde yapllacaktir.
• Kira ve konut fiyatlarindaki gelismeleri de göz önünde bulundurarak depremin olusturdugu konut stokundaki kayiplarin telafisine yönelik yeni sosyal konut projeleri gelistirilecek ve dar gelirli vatandaslarin konuta erisim imkâni artirilacaktir.
• Kisa ve uzun dönemli tüm gayrimenkul kira kontratlarinin belirli bir standartta dijital platforma transferi tamamlanacaktir.

4.Ödemeler Dengesi

Program döneminde cari islemler açiginin sürdürülebilir seviyelerde tutularak dis denge kaynakl olusabilecek risklerin azaltilmasi yoluyla dezenflasyon sürecine katki saglanmasi temel amaçtir. Ihracattaki artisi tesvik eden, ithalatin sürdürülebilir seviyelerde kalmasini saglayan, hizmetler sektöründe ise ülkemizin potansiyelini daha etkin kullanan bir dis ticaret politikasi uygulanacaktir.

Grafik 12: Cari Islemler Dengesi/GSYH (Yüzde)

GT: Gerçeklesme Tahmini

¡hracatta yesil ve dijital dönüsüm

Küresel ölçekte rekabet gücünün artirilmasini teminen yesil ve dijital dönüsümü saglayacak politikalar hayata geçirilerek uluslararasi düzenlemelere uyum güçlendirilecek, ihracatçi firmalarin dönüsümü desteklenecektir.

• Mal ve hizmet ihracatini etkileyen yönleriyle AB dijital ekonomi düzenlemeleri ve Yesil Mutabakati dogrultusunda, rekabetçiligin artirilmasi için gerekli mevzuat, destek politikalari ve uluslararasi anlasmalara yönelik hazirliklar tamamlanacaktir.
• Ulusal Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) hukuki altyapisi tamamlanarak Avrupa Birligi Sinirda Karbon Düzenleme Mekanizmasina (SKDM) uyumlu bir yapi hayata geçirilecektir.
• Karbon fiyatlandirma mekanizmasinin sektörler üzerinde olusturacagi ilave maliyetlere yönelik ihracatin finansmaninda kullanilan araçlarin çesitliligi artirilacaktir.

Ürün ve pazar çesitlendirmesi

Dünya ticaretinden alinan payin yükseltilmesi amaciyla ihracatin geleneksel ürün ve pazar yapisini gelistirerek, yeni ürün ve yeni pazar çesitliligine odaklamilacaktir. Türkiye markasinin bilinirligini artirmak, pazar çesitlendirmesiyle yeni pazarlara ulasmak, mevcut pazarlardaki konumu güçlendirmek için ihracatçilarin ihtiyaçlarina yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir.

• Firmalarin dis pazarlarda kendi markalariyla küresel bir oyuncu olabilmeleri ve Türk mali imajinin güçlendirilmesine yönelik uluslararasi markalasma faaliyetlerinin desteklenmesine devam edilecektir.
• Dünya ticaretinde payi artan yüksek teknolojili ve katma degerli ürünlerin yurt içinde üretimine yönelik potansiyel tespit edilerek, isletmeler bu alanda desteklenecektir.
• Dünya ticaretinde payi düsen fakat Türkiye'nin pazar payinin yüksek oldugu düsük teknolojili ve istihdam yogun ürünlerde sektör içi ve sektörler arasi dönüsüme yönelik gerekli tedbir ve destekler ilgili kurumlarla isbirligi içinde gelistirilecektir.
• ihracat potansiyeli yüksek cografi isaretli ürünler için uluslararasi markalasma stratejileri gelistirilecektir.
• Ihracat potansiyeli yüksek ürünlerin, yurt disi pazarlarda tanitilmasi amaciyla, uluslararasi markalasma stratejileri gelistirilmeye devam edilecektir.

Etkin ticaret diplomasisi

Mevcut ticaret anlasmalarinin derinlestirilmesi, potansiyel ihracat pazarlarina yonelik yeni ticaret anlasmalarnin müzakere edilmesine yönelik ticaret diplomasisi araçlari etkin bir sekilde kullanilacaktir. Dost ve yakin ülkeler basta olmak üzere, komsu ve çevre ülkeler ile uzak ülkeler dâhil farkh pazarlara yönelik ihracatimizin artirilmasi amaciyla ikili ve çok tarafli diyalog ve istisare mekanizmalarindan azami düzeyde faydalanilacaktir.

• Gümrük Birligi'nin güncellenmesine yönelik Avrupa Birligi (AB) kurumlari ve üye ülkeler nezdinde çalismalar sürdürülecektir.
• AB müktesebatina uyum programi güncellenecektir.
• Tercihli pazara giris imkânlarinin gelistirilmesini teminen, yeni serbest ticaret anlasmalari ülkemizin pazara giris politikalari temelinde müzakere edilecek ve yürürlükteki serbest ticaret anlasmalarinin kapsaminin genisletilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir.
• "Uzak Ülkeler Stratejisi" ve "islam Ülkeleri ile Ihracati Gelistirme Stratejisi" kapsaminda mal ve hizmet ihracatinda pazar çesitliligi gelistirilecektir.
• Afrika ve Latin Amerika'ya yönelik ortaklk ve açilim politikalari ile Yeniden Asya Girisimi karsilkli yarar ve öncelikler temelinde ve somut hedefler dogrultusunda sürdürülecektir.

Ticaretin kolaylastirilmasi

Dis ticarette rekabet gücünün artirilmasini teminen gümrük ve ticaret islemlerinin basitlestirilmesi ve bu sekilde islem maliyetlerinin azaltilmasi, uygulamalarda seffaflik ve öngörülebilirligin artirilmasini saglayacak uygulamalar hayata geçirilecektir. Bu alanda özellikle yerli teknolojinin gelistirilmesi ve etkin kullanimi önceliklendirilecektir.

• Dis ticarette sureçlerinin ve ihracat islemlerinin kolaylastirilmasini teminen gümrük idareleri ile gümrük kapilarinin islem kapasiteleri artirilacak, fiziki ve teknolojik altyapilari yerli kullanim imkânlar1 gözetilerek ihtiyaçlar

dogrultusunda yenilenecektir.

ihracatin finansmant

Ihracatçilarin rekabet güglerinin ve dayankhhklarinin artirilmasini teminen uygun kosullarda finansmana erisimlerinin güçlendirilmesi önceliklendirilecektir. Ozellikle yesil ve dijital dönüsüm odaginda ihracatta finansman imkânlarinin gelistirilmesi, ihracata yönelik destek mekanizmalarinin etkin bir sekilde kullanilmasi yoluyla sürdürülebilir ve yüksek katma degerli ihracat potansiyeli yükseltilecektir.

• Finansman araçlariyla birlikte ele alinarak projelendirilmek suretiyle ihracat destek mekanizmasinin etkinligi artirilacak, ihracati Gelistirme Anonim Sirketi aracilgyla ihracatçilar için kefalet yükü azaltilacaktir.
• Türk Eximbank'in is modeli ve kurumsal altyapisi uluslararasi en iyi uygulamalar dikkate alinarak gelistirilmeye devam edilecek, Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma degerli ihracatin finansmaninda yesil ve dijital dönüsümü önceleyerek kullandirilacaktir.

Ithalat bagimhlginn azaltilmasi

ithalatin makroekonomik çerçevedeki hedeflerle çelismeyen seviyelerde kalmasini teminen, arz güvenligi boyutu da göz önünde bulundurularak, enerji ve diger kritik emtialar gibi unsurlarin yurtiçinde üretimi tesvik edilecek ve tüketim mali ithalatina olan talep sinrlandirilacaktir.

• Metro, tramvay ve hizhi tren üretimi dâhil olmak üzere tüm rayli sistem araçlarinin milli imkânlarla tasarimi ve yerli üretimi artirilacaktir.
• Stratejik ekonomik ve ticari iliskilerin gelistirilmesi, enerji ve gida arz güvenliginin temini, bölgesel baglantisalhigin artirilmasi ve uzak kitalarla baglarin ülkemiz öncelikleri dogrultusunda kuvvetlendirilmesine yönelik politikalar, etkin ve bütüncül bir biçimde sürdürülecektir.
• Kritik maden ve minerallerin arzini ve arz güvenligini saglamaya
• yönelik uluslararasi dogrudan yatirimlar alaninda Türk Devletleri Teskilati ile (TDT) isbirlikleri gelistirilecektir.
• Türkiye Varlik Fonu'nun (TVF) maden yatirimlari ile ülkemizin ithal bagimhliginin azaltilmasina ve dis ticaret dengesi ile cari islemler açiginin iyilestirilmesine katki saglanacaktir.
• Petrol, dogal gaz ve maden kaynaklarina yönelik yurt içi ve yurt disinda arama ve üretim çalismalari artirilarak rezervlerin katma degeri yüksek sekilde ekonomiye kazandirilmasi saglanacaktir.
• Tüm tabii kaynak yönetim sistemlerinin birbiriyle uyumlu bir kurumsal yapilanmaya kavusturulmasini teminen bu faaliyetlerin tek elden yönetilmesine yönelik gerekli düzenlemeler yapllacaktir.
• Maden arama faaliyetleri mevzuatta kamu yararina faaliyet olarak tanimlanacak ve madenlerin arama ve isletilmesinin türlerine, niteliklerine ve sürdürülebilirlik ilkelerine göre detayli olarak ele alindigi yatirim güvencesini artiracak yeni bir temel düzenleme hazirlanacaktir.
• Nükleer enerji elektrik üretim portföyüne dâhil edilecek, nükleer kapasitenin artirilmasina yönelik yeni proje ve teknolojiler gelistirilecek ve nükleer santrallerde kullanilan ekipmanlarin yerlilik oranlari artirilacaktir.
• Ithalata bagimhligi azaltmaya ve arz güvenligini temin etmeye yönelik Türkiye Kritik ve Stratejik Hammaddeler Stratejisi hazirlanacaktir.
• Ihracatta yurt içi katma degerin ve fikti ürünün teknolojik seviyesini artirmak üzere Dâhilde Isleme Rejiminin öncelikli hedef ürün ve sektör kapsamina iliskin düzenleme yapilacaktir.

Hizmet ihracatinin gelistirilmesi

Ulkemizin hizmet ticareti alanindaki potansiyelini daha etkin kullanmak için küresel ölçekteki yeni egilimler yakindan takip edilerek turizm ve tasimacilik gibi ana hizmet kalemlerindeki konumu güçlendirilecek, yeni nesil hizmet kalemlerinde küresel oyuncular arasinda yer alinacaktir.

• Turizm, bilisim, tasimacilk, egitim, saglik, dizi/ film ve animasyon basta olmak üzere fuarcilk, , kültür endüstrileri, yurtdisi müteahhitlik ve teknik müsavirlik alanlarinda verimlilik ve rekabet gücünü esas alan döviz kazandirici hizmet ticareti desteklenmeye devam edilecektir.
• Turizm gelirinin artirilmasi, mevcut pazarlarin güçlendirilmesi, yeni pazarlarin olusturulmasi ve harcama egilimi yüksek ziyaretçilere ulasilmasi amaciyla tanitim faaliyetleri yürütülecektir.
• Turizmin cesitlendirilerek 12 aya ve tüm ülkeye yayginlastirilmasi amaciyla sürdürülebilir turizm anlayisi içerisinde, farki turizm ürünlerini ayni anda sunan, bütüncül olarak planlanmis turizm alanlari olusturulacak, Sürdürülebilir Turizm Programiyla çevre dostu turizm uygulamalarina öncelik verilecektir.
• Saglik turizmi alaninda hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak gelistirilecek, tanitim ve pazarlama faaliyetleri artinilacaktir.
• Türkiye'yi önemli bir film yapim merkezi haline getirmek üzere uluslararasi yapimlar desteklenecektir.
• Finansal hizmet ihracati hacmini artirmak üzere, degisen küresel ve bölgesel ihtiyaçlara yönelik Istanbul Finans Merkezi odaginda rekabetçi bir finansal ekosistem olusturulacaktir.
• Yurtdisi Lojistik Dagitim Aglari (YLDA)'nin tedarik zincirindeki konumu güçlendirilecek, YLDA destegi kapsaminda daha fazla firmanin dagitim aglarina dâhil olmasi, ihracatin etkin ve kapsamli akisi saglanacak, uçtan uca teslimatlarin daha kisa sürede ve daha az maliyetle gerçeklestirilmesiyle önemli pazarlarda ihracati sürekli kilacak altyapi temin edilecektir.

5. Finansal istikrar

Sermaye piyasalari gelistirilerek finansmana erisimin kolaylastirilmasi ve finansal sistemde tasarruflarin artirilmasi, kaynak dagiliminda etkinligin saglanmasi, yesil ve dijital dönüsümün hizlandirilmasini destekleyici sürdürülebilir araçlarla finansal istikrarin desteklenmesi amaçlanmaktadir.

Piyasa · ekonomisi ilkeleri gözetilerek dezenflasyon sürecinin desteklenmesi, sanayi sektöründe teknolojik yenilenme ve sektörel dönüsüme katkida bulunmak amaci çerçevesinde reel sektörün finansmana erisiminin kolaylastirilmasi ve finansal istikrarin güçlendirilmesi hedeflenmektedir.

Finansal düzenlemelerin sadelestirilmesi

Dezenflasyon sürecini destekleyecek sekilde finansal istikrar güçlendirilecek, piyasa ekonomisiyle uyum çerçevesinde finansal düzenlemelerin sadelestirilmesi süreci tamamlanacaktir.

• Kredi büyümesindeki asiri artis ve daralmalari azaltmak için döngüsel sermaye tamponu düzenlemesi aktif olarak uygulanacaktir.
• Kur korumali mevduat ile yabanci para mevduatin cazibesinin azaltilmasi ve Türk lirasi mevduata geçisin hizlandirilmasi saglanacak, Türk lirasi mevduatin toplam mevduat içindeki payinin artirilmasina ve vadesinin uzatilmasina yönelik politikalarin uygulanmasina devam edilecektir.
• Finansal sektörün tasarruflara aracilk faaliyetini etkin ve verimli bir sekilde yapmasi için gerekli politika adimlari atilacak ve düzenlemelerde yapilacak sadelestirme ile KKM bakiyesinin azaltilmasi sürecine devam edilecektir.
• Basel III Final düzenlemeleri paketi ile getirilen degisikliklere uyum saglanacaktir.

Seçici kredi uygulamasi

Uretim kapasitesini artirmak amaciyla, sanayi sektöründe teknolojik yenilenme ve sektörel dönüsüm hedefleri de göz önünde bulundurularak reel sektörün finansmana erisimi kolaylastirilacaktir. Bu dönemde tüketici kredilerinin dezenflasyon süreciyle uyumlu gelismesi saglanacaktir.

• Reel sektörde faaliyet gösteren büyük ölçekli sirketler, yurt içi bankacilk sektöründen sagladiklar1 finansmana olabilecek kaynaklara yönlendirilecek ve alternatif fonlama kompozisyonlarinin çesitlendirilmesi tesvik edilecektir.
• iç talebi dengelemek, enflasyon beklentilerini çipalamak ve cari açigi azaltmak amaciyla bireysel krediler ve hedefli olmayan ticari kredilerde seçici miktarsal sikilastirma politikalari uygulanacaktir.
• Kredi karti limitlerinin gerçek gelirle uyumunu artirmak amaciyla, SGK kapsaminda toplanan veri setleri ile Risk Merkezi veri setlerinin entegrasyonu saglanacaktir.
• 2023 ylll Subat depremleri sonrasi sehirlerin yeniden yapilanmasi ve faaliyetlerin canlandirilmasi amaciyla, deprem bölgesine yönelik krediler sikilastirici politikalardan muaf tutulmaya devam edilecektir.

Sermaye piyasalarinin gelistirilmesi

Sermaye piyasalari gelistirilerek reel sektör sirketlerinin fonlama kompozisyonlarini çesitlendirmeleri ve finansmana erisimleri kolaylastirilacaktir. Alternatif finansal araçlarin gelistirilmesiyle yatirimci tabaninin genisletilmesi ve tasarruflarin artisi hedeflenecektir.

• Kripto varhklar, platformlar ve kripto varlik hizmet saglayicilara iliskin olarak ikincil düzenlemeler hayata geçirilecektir.
• Sermaye piyasalarinda sürdürülebilirlik temelinde uluslararasi standartlara uyum gözetilerek raporlama ve yönetim ilke ve standartlarina iliskin yeni düzenleme ve uygulamalar gelistirilecektir.
• Sermaye piyasalarinda yapay zekâ ve diger teknolojilerin daha yaygin kullanimiyla denetim kapasitesi artirilacak ve sermaye piyasalarinin etkin isleyisi güçlendirilecektir.
• Sermaye piyasasi uyusmazhiklarinda tahkimin etkinlestirilmesi için gerekli mevzuat çalismalari yapilacaktir.
• Sermaye piyasalarinda daha saglikh fiyat olusumlarini teminen piyasa bozucu eylemlere yönelik adli ve idari cezalar daha caydirici hale getirilecektir.

Katihm finansin gelistirilmesi

Katilim finans sisteminin tanitimi, farkindaligin artirilmasi, uluslararasi iliskiler ve stratejik isbirliklerinin güçlendirilmesi suretiyle ve Istanbul Finans Merkezi (IFM) aracihgiyla katihm finans sektöründe öncü konuma gelinmesi hedeflenmektedir.

• Istanbul Finans Merkezi içerisinde yenilikçi, kapsayici ve dinamik bir katilim finans ekosisteminin olusturulmasina yönelik adimlar atilacaktir.
• Katilim sigortaciligi mevzuat altyapisi gelistirilecek, katilim sigortaciliginin ve katilim emeklilik planlarinin kapsayiciligi artirilacaktir.
• Altyapi projelerinin finansmani ve katilim finans kuruluslarinin likiditeye erisimini kolaylastirmayl hedefleyen Uluslararasi islami Altyapi ve Likidite Kurulusu (IILC)'nun kurulmasina iliskin çalismalar yürütülecektir.
• Basta kira sertifikalari olmak üzere, katilim finans ürünlerinde, benzer finansal ürünlere göre ortaya çikabilecek mükerrer vergilendirme gibi sorunlarin çözümüne yönelik çalismalar yapilacaktir.

Finansal teknolojilerin gelistirilmesi

Finansal teknolojilerin gelisimi saglanarak, IFM öncülügünde fintek faaliyetlerinin ölçek ve etkinligi açisindan ülkemizin belli bash ülkeler arasinda yerini almasi hedeflenmektedir.

• Fintek ekosisteminin gelistirilmesi amaciyla alternatif ve yenilikçi finansmanin artirilmasi yönünde çalismalar yürütülecektir.
• Dijital finans ve fintek ekosisteminin gelistirilmesi amaciyla yerlesik finansal oyuncularin fintek kuruluslari ile iliskilerinde uygulanmak üzere kural setleri gözden geçirilecek ve yerli teknolojilerin gelistirilmesine yönelik tedbirler alinacaktir.
• Merkez Bankasi Dijital Türk Lirasi Arastirma Gelistirme Projesinin ikinci faz pilot bulgulari dogrultusunda dijital Türk lirasinin gelistirilmesine yönelik çalismalar yürütülecektir.
• Odeme ve elektronik para kuruluslari açisindan siber güvenlik alaninda dayanikhilik seviyesinin artirilmasina yönelik düzenlemeler gerçeklestirilecektir.
• Güvenli, rekabetçi ve yenilikçi finansal hizmetlerin sunuldugu ve katma degeri yüksek uygulama ve tesebbüslerin ortaya çiktigi ödeme hizmetleri ekosisteminin güçlendirilmesine yönelik çalismalar sürdürülecektir.

Tasarruflarn artirilmasi

Tasarruf bilincinin ve finansal araç yetkinliginin artirilmasi amaciyla finansal okuryazarhk gelistirilecek, uzun vadeli tasarruflarin artirilmasi bakimindan önemli olan bireysel emeklilik ve otomatik katilim sistemini gelistirici düzenlemeler hayata geçirilecektir.

• Otomatik Katilim Sistemi (OKS)'nin isverenlerin de katkisi ile ikinci basamak emeklilik sistemine dönüsecegi tamamlayici emeklilik sistemi kurulacaktir.
• Bireysel Emeklilik Sistemi (BES)'ndeki standart emeklilik yatirim fonlari, katilimailarin birikimleri için daha fazla katma deger üretecek sekilde yeniden tasarlanacaktir.
• OKS katilimcilarina BES'te yer alan emeklilik fonlarina erisim imkâni taninacak, kesintilerin sadelestirilmesini saglayacak düzenlemeler yapilacak ve bu kapsamda sistemin cazibesi artirilarak fon tutari ve katilima sayisinda artis saglanacaktir.
• Finansal egitim faaliyetleri yayginlastirilarak finansal okuryazarhk artirilacaktir.

6. Kamu Maliyesi

Program döneminde, basta deprem kaynakh harcamalar olmak üzere gerekli ihtiyaçlar karsilanirken mali disiplinin ekonomide güven ve istikrari artiran bir çipa olarak korunmasi ve güçlendirilmesi için tüm adimlar kararhhkla atilacaktir. Maliye ve gelirler politikalari, para politikasini destekleyici sekilde uygulanmaya devam edilecektir. Gelirlerin artirilmasi ve kaynak tahsisinde etkinligin saglanmasi yoluyla sürdürülebilirligi güçlendirilen kamu maliyesi, makroekonomik istikrarin saglanmasinda ve kalkinmada stratejik bir araç olarak kullanilacaktir. Vergilemede etkinligi ve adaleti artirmaya, kayit disiligi azaltmaya yönelik sürdürülen faaliyetlere daha kararh ve etkili bir sekilde devam edilecektir. Gelir ve harcama politikalari, yesil ve dijital dönüsümü desteklemek amaciyla gerekli kaynaklarin dagitimini saglayacak sekilde uygulamaya konulacaktir. Borçlanma politikasi, mümkün olan en makul finansman imkânlarindan faydalanilarak ulusal ve uluslararasi piyasa kosullari ve maliyet unsurlarinin göz önünde bulundurulmasi ile stratejik ölçütlere dayali risk yönetimi çerçevesinde, ihtiyaçlarin orta ve uzun vadede mümkün olan en uygun maliyetle karsilanmasi ve borç stoku yapisinin güclendirilmesi ilkeleri temelinde yürütülecektir. Finansman kaynaklari ve enstrüman çesitliliginin artirilmasi ile yatirimci tabaninin genisletilmesine devam edilecektir. Kamu kesimi genel dengesinin 2025 yllinda GSYH'nin yüzde 2,7'si oraninda açik vermesi ve söz konusu açigin Program dönemi sonu itibariyla yüzde 2,3 seviyesine gerilemesi öngörülmektedir. 2025 yili sonunda GSYH'ya oran olarak yüzde 0,2 olmasi öngörülen program tanimli kamu kesimi açiginin dönem sonunda yüzde 0,2 fazlaya dönmesi beklenmektedir. genel devlet açiginin Program dönemi sonunda yüzde 2,3 seviyesinde

2025 yili sonunda GSYH'ya oran olarak yüzde 2,9 olmasi öngörülen gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

GSYH'ya oran olarak 2025 yilinda yüzde 31,3 olmasi öngörülen genel devlet toplam gelirlerinin Program dönemi sonunda yüzde 31,4 olarak gerçeklesmesi, genel devlet toplam harcamalarinin ise ayni dönemde yüzde 34,2 seviyesinden yüzde 33,6'ya gerilemesi beklenmektedir. Merkezi yönetim bütçe açiginin GSYH'ya oran olarak 2025 yilinda yüzde 3,1, Program dönemi sonunda yüzde 2,5 olarak gerçeklesecegi, faiz disi harcamalar ile toplam gelirlerin 2025 yilinda esit olacagi, Program dönemi sonunda ise yüzde 0,6 faiz disi fazla verilecegi öngörülmektedir. 2025 yilinda, GSYH'ya oran olarak 0,4 puan artisla yüzde 24,1'e yükselmesi beklenen sosyal güvenlik primleri dâhil toplam vergi yükünün Program dönemi sonunda ise yüzde 24,2 olmasi öngörülmektedir. GSYH'ya oranla 2025 yilinda yüzde 25,3 olarak gerçeklesmesi beklenen AB tanimli genel yönetim borç stokunun Program dönemi sonunda yüzde 24,8'e düsürülmesi hedeflenmektedir. Merkezi yönetim bütçe giderlerinin GSYH'ya oraninin 2025 yllinda yüzde 23,9, merkezi yönetim bütçesi faiz hariç bütçe giderlerinin GSYH'ya oraninin ise yüzde 20,8 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. Merkezi yönetim bütçe gelirleri ise, makroekonomik tahminler, ulusal ve uluslararasi piyasalardaki gelismeler ve gelir politikalarinin bütçe gelirlerine etkileri dikkate alinarak belirlenmistir.

Merkezi yönetim bütçe gelirlerinin GSYH'ya oraninin 2025 yilinda yüzde 20,8, genel bütçe vergi gelirlerinin GSYH'ya oraninin ise yüzde 18,1 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

Grafik 13: Merkezi Yönetim Bütçe Dengesi/GSYH (Yüzde)

GT: Gerçeklesme Tahmini

Harcamalarda etkinlik

Program döneminde, deprem hariç harcamalari kontrol altinda tutmaya yönelik önlemler alinmaya devam edilecek, kamu açiji kademeli olarak düsürülecek ve mali disiplin güçlendirilecektir.

• 2023 yili Subat ayinda meydana gelen depremlerin yol açtijì hasarin telafi edilmesi ve afet risklerinin azaltilmasi için gerekli önlemler alinmaya devam edilecektir.
• Kaynak kullaniminda etkinligin ve verimliligin artirilmasi amaciyla harcamalar sistematik olarak gözden geçirilmeye devam edilecek, verimsiz harcama alanlari tasfiye edilecektir.
• Kamu hizmetleri verimlilik ve tasarruf anlayisiyla yürütülecek, tasarruf tedbirlerine uyum kurumsallastirilacak ve izlenecektir.
• Kamu yatirim programinda rasyonellestirme çalismalar1 yapilmak suretiyle kisa sürede tamamlanarak ekonomik ve sosyal fayda üretecek yatirimlar önceliklendirilecektir.
• Hazine nakit rezervinin güçlendirilmesi ve daha etkin kullanimi için Tek Hazine Kurumlar Hesabinin kapsami daha da genisletilecektir.
• Kamu ihale mevzuati uluslararasi norm ve standartlara uyumlu olacak sekilde dijitallesmeyi, yenilikçiligi ve sürdürülebilirligi
• destekleyen ve önceleyen satin alma yaklasimiyla güncellenecek, sektörel kamu alimlari düzenlemesi hayata geçirilecektir.
• Kamu alimlarinin detayli analiz ve yönetiminin yapilabilmesi amaciyla tasarruf odakli merkezi kamu alim politikalarina da imkân saglayacak e-Tedarik Sistemi hayata geçirilecektir.
• Tasarruf analizlerinin yapilabilmesi ve kontrol düzeyinin artirilarak islemlerin elektronik ortamda gerçeklestirilmesi amaciyla kamuda kullanilan elektronik faturanin kapsami genisletilecektir.
• Kamu tasitlarinin kullanimi ihtiyaç analizleri ve tasarruf anlayis1 çerçevesinde sistematik olarak gözden geçirilecek, ihtiyaç fazlasi olan veya ekonomik ömrünü tamamlamis tasitlar tasfiye edilecek ve zorunlu hallerle sinirhi yeni tasit edinimlerinde ekonomiklik gözetilerek yerli üretim ile çevreci araçlara öncelik verilecektir.
• KÖi projeleri, makroekonomik politikalar, kamu yükümlülükleri ve bütçe dengeleri dikkate alinarak ve dengeli bir risk paylasimi ile maliyet etkinligi gözetilerek planlanacak ve yürütülecektir.
• Kamu idarelerinin mali yönetim ve kontrol alanindaki uygulamalarinin etkinligi artirilacak, iç denetim birimlerinin idari kapasiteleri güçlendirilecek ve iç kontrol sistemlerinin izlenmesi ve degerlendirilmesi faaliyetleri yayginlastirilacaktir.
• Bütünlesik Kamu Mali Yönetim Bilisim Sisteminin islevlerinden biri olan e-tahsilat uygulamasi yayginlastirilacak, kamu gelirlerinin tahakkuka dayali olarak elektronik ortamda tahsil edilmesi saglanacaktir.
• Yapay zekâ destekli muhasebe sistemleriyle mevzuata aykiri harcamalar tespit edilecek ve risk odakl denetim altyapisi güçlendirilecektir.
• Kamu kesimi genel dengesinde yer alan fon ve döner sermayelerin harcama ilkeleri belirlenecek, bütçenin birlik ilkesinin uygulamasinin güçlendirilmesine yönelik özel gelir, fon ve benzeri uygulamalar gözden geçirilecektir.

Afetlere dirençli yapinin finansmani

Yerlesim yerlerinin ve toplumun afetlere karsi dirençliliginin artirilmasi, afet risk ve zararlarinin azaltilarak can ve mal kayplarinin asgari düzeye indirilmesi, afet yönetiminin tüm süreçlerinin etkin bir sekilde yürütülmesinde gerekli finansmanin saglanmasi temel amaçtir. 2023 yl Subat ayinda meydana gelen depremlerin yol açtigi hasarin telafi edilmesi ve afet risklerinin azaltilmasi için gerekli önlemler alinmaya devam edilecektir. Yeterli, güvenli ve kapsayici konuta erisimin saglanmasi esasiyla basta Istanbul olmak üzere yerel yönetimlerle isbirligi halinde kentsel dönüsüm projelerinin gerçeklestirilmesine hiz verilecektir.

• Istanbul basta olmak üzere, afetlere karsi dayaniksiz yapi stokunun yenilenmesi için hak sahiplerinin beklentileri ve dönüsüm alanlarinin dinamikleri dikkate alinarak kentsel dönüsüm çalismalar sürdürülecektir.
• Sosyal konut üretiminde afet riski yüksek olan bölgelere öncelik verilecek, kapsayici, saghikli, güvenli ve dirençli yasam alanlari altyapi ve üstyapi tesisleriyle bir bütün olarak planlanarak insa edilecektir.
• Tüm afet tehlikelerini kapsayacak afet sigortasi gelistirilerek yayginlastirilacak, zorunlu deprem sigortasinin beyani ve ödemesinin etkin takibi saglanacaktir.
• Egitim ve saglik basta olmak üzere kamu hizmetlerinin sunuldugu yapilarin afet ve olaganüstü durumlara karsi hazirlik durumu güçlendirilmeye devam edecektir.
• Erken uyari amaçhi veri analizini, afetlerin izlenmesini, komuta ve sevkiyati saglamak üzere teknolojik altyapi gelistirilecektir.
• Afet ve acil durumlara müdahaleye yönelik teknik ve beseri kapasite gelistirilecek, kesintisiz güvenli haberlesme sistemi altyapisinin kurulumu tamamlanacaktir.
• Afetten etkilenen bölgelerde turizm faaliyetlerinin afet öncesi canliligina kavusturulmasina yonelik yatirimlara öncelik taninacaktir.
• Orman yanginlarini önleyici tedbirlerin artirilmasi saglanacak, yanginlarla mücadele amaciyla yapay zekâ uygulamalariyla desteklenmis karar destek sistemleri güçlendirilecek, kara ve hava tasit filosunun artirilmasina devam edilecektir.
• Taskin koruma ve kontrol yatirimlari artirilacak ve taskin hasarlarinin kontrol altina alinmasi ve azaltilmasina yönelik taskin erken uyari sistemleri kurulacaktir.

Vergilemede adalet ve etkinlik

Vergilemede gonüllü uyum, öngörülebilirlik ve seffaflik artirilacak, vergide adalet güçlendirilecek, geliri adil bir sekilde yeniden dagitan ve vergiyi tabana yayan bir yaklasimla gelirler artirilacaktir.

• Vergi politikalarinda büyüme ve sosyal adalet ilkeleri ekseninde yatirimi, istihdami, üretimi, ihracati ve rekabet ortamini destekleyen gelir politikalarinin önceliklendirilmesine devam edilecektir.
• Kamu mali yönetiminde sürdürülebilir gelir kaynaklarinin artirilmasi için vergi tabaninin genisletilmesi ve vergilemede gönüllü uyumun artirilmasina yönelik çalismalar sürdürülecektir.
• Vergi harcamalari analiz edilecek, etkin olmayan istisna, muafiyet ve indirimlere yönelik düzenlemeler yapilacaktir.
• Vergilerin tam ve zamaninda ödenmesinde etkili olan mükellef davranislari ve vergiye uyum sorunlari analiz edilerek uyum düzeyini artirmaya katki saglayacak stratejiler gelistirilecektir.
• Izaha davet süreçlerinin dijital platformlar üzerinden yürütülmesi için gerekli altyap olusturulacak, izlenebilirligin ve seffafligin artirilmasi saglanacaktir.
• Vergi istatistikleri ve bu alandaki raporlarin daha kapsamli bir sekilde yayimlanmasi saglanacaktir.

Kayit disilkla mücadele ve denetimlerde etkinlik

Kayit disilkla mücadele kararhhkla sürdürülecek, kurumsallasmayi, verimliligi ve rekabet gücünü artirarak ekonominin daha saghikhi, istikrarh ve güçlü bir sekilde büyümesi saglanacak, denetimlerde etkinlik artirilacaktir.

• Kayit disilikla mücadele, teknolojik imkânlardan daha çok faydalanilarak tüm taraflarin etkin katilimiyla yürütülecektir.
• Kayit disiligi azaltmaya yönelik denetim faaliyetlerine ve tahsilatta etkinligin artirilmasina devam edilecektir.
• Prim tabanini genisletmek üzere kayit disi istihdam ve kayit disi ücretle mücadelede veri analizine dayali risk odakli denetim faaliyetleri artirilacaktir.
• Vergi kayip ve kaçagi ile kayit disi ekonomik faaliyetlerin önlenmesi, vergide adaletin saglanmasi, vergiye gönüllü uyumun desteklenmesi amaciyla ileri analiz teknikleri ve araçlari kullanilarak ilgili sektör ve alanlara iliskin potansiyel riskler tespit edilecek ve önleyici veya sinirlandirici tedbirler alinmasi amaciyla kurumsal koordinasyon saglanacaktir.
• Makro düzeyde kayit disi ekonomi boyutunun ölçülmesine ve vergi türleri bazinda vergi açigi hesaplanmasina, kayit dis1 ekonomiyle mücadeleye iliskin politika destekleyici analizlerin yapilmasina yönelik çalismalar yürütülecektir.
• Dijital faaliyetlerdeki kayit disiligi kavrayacak ve yatirim ortaminin cazibesini artiracak uygulamalar gelistirilecektir.
• Vergi kayip ve kaçagi ile kayit disi ekonomik faaliyetlerin önlenmesi için olusturulan Risk Analizi Degerlendirme ve Arastirma (RADAR) Sistemi; mali ve ekonomik verilerin entegrasyonu ve bu verilerin sektörel ve mükellef bazh risk senaryolarini beslemesi suretiyle gelistirilecektir.
• Vergi kaçakçiligi fiillerinin tespitine yönelik yapay zekâ imkânlarindan yararlanmak suretiyle vergi kaçakgiligini besleyen sahte belge kullanimi önlenecektir.
• Vergi denetiminde vergiye tabi islemlerin dogrulugunun

tespitinde üçüncü taraf idari verilerden daha etkin yararlanilacaktir.

• Fiili saha vergi denetimlerinin artirilmasiyla vergi denetimi algisinin mükelleflerde yerlesmesi saglanacak, bu suretle mükelleflerin vergiye gönüllü uyumu tesvik edilecek ve vergisel risk unsurlarinin, dijital takip ve risk yaklasimi ile izlenmesine devam edilecektir.

KIT yönetisim reformu

Kamu isletmeciliginde hesap verebilirliginin güçlendirilmesi, seffafliginin artirilmasi, ticari hayatin gerektirdigi sekilde faaliyetlerinin sürdürülmesi ile etkinlik ve verimliliginin daha yüksek düzeylere çikarilmasi saglanacaktir.

• KIT"lerin faaliyetlerini makroekonomik, sektörel, sosyal politikalarla uyum icerisinde ve kamu maliyesinde sürdürülebilirligi destekleyen bir anlayisla etkin ve verimli bir sekilde sürdürmesi saglanacak, KiT yönetisim reformuna yönelik düzenlemeler hayata geçirilecektir.

Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdurülebilirligi

Sosyal güvenlik sisteminin uzun vadeli mali sürdürülebilirligi güçlendirilecek, prim tabani ve tahsilati artirilacak, yeni çalisma biçimlerine uyum artirilacaktir.

• Sosyal güvenlik sisteminde kisilerin daha çok istihdamda kalmasini tesvik eden, hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi önceleyen düzenlemeler hayata geçirilerek sistemin mali sürdürülebilirligi güçlendirecektir.
• Sosyal güvenlik sisteminin fiili ve yasal kapsaminin genisletilmesi ve kapsamda yer almayan gruplarin sisteme girislerinin saglanmasi için farkh meslek ve gelir gruplarina yönelik uygulamalar gelistirilecek, sosyal güvenlik mevzuati degisen isgücü piyasasi kosullarina ve yeni nesil esnek çalisma sekillerine daha uyumlu hale getirilecektir.
• Akilci ilaç kullanimi tesvik edilerek ilaç ve tedavi harcamalari rasyonellestirilecektir.
• Prim borçlarinin takip ve tahsilat süreçleri etkinlestirilecektir.
• Birinci basamak saghik hizmetlerinin saglik sistemi içerisindeki etkinligi artirilacak ve hizmet basamaklar1 arasindaki entegrasyon güçlendirilecektir.
• Saglik ürün ve hizmetlerinde talep kontrolü ve hizmet basamaklari arasindaki entegrasyon güçlendirilerek hizmet basamaklarinin uygun kullanimi saglanacaktir.
• Saghik hizmetlerinin geri ödemesinde risk analizine ve hizmet sunucularinin davranislarini dikkate alan denetim modelleri gelistirilecektir.
• Sosyal Güvenlik Kurumunun bilisim sistemleri güçlendirilecek, kurumlar arasi veri paylasimi artirilacak, uzun dönemli mali sürdürülebilirlige iliskin göstergelerin düzenli olarak izlenmesi saglanacaktir.
• Saghik Market Uygulamasinin kapsami genisletilerek ilaç ve medikal malzeme tedarik zinciri daha da güçlendirilecektir.
• Saglik hizmetlerine erisimi kisitlamadan finansal sürdürülebilirligi saglamak amaciyla, veri analizi yoluyla geri ödeme kriterleri incelenecek, deger bazli geri ödeme yöntemleri yayginlastirilacak ve yurtdisindan temin edilen ilaçlar gibi hizli artis gösteren gruplarda harcamalarin etkinlestirilmesi saglanacaktir.
• istihdam tesviklerinden etkin olmayanlar sonlandirilacak, kadin, genç ve engellilere yönelik tesviklerin agirligi artirilarak tesvik sisteminin sade ve etkin bir yaplya kavusturulmasi saglanacaktir.

7. Is ve Yatirim Ortami

Program döneminde kurala dayali, öngörülebilir, seffaf ve kolaylastirici kamu politikalari çerçevesinde, is ve yatirim ortamini iyilestirerek büyümeyi ve istihdami desteklemek temel amaçtir. Bu dönemde nitelikli uluslararasi dogrudan yatirimlarin ülkemize çekilmesine yönelik politikalar sürdürülecek, iç ve dis tasarruflarin üretken alanlara yönlendirilmesiyle sermaye birikimi artirilacaktir.

Is ve yatirim süreçlerinin iyilestirilmesi

Program döneminde sirket kurma ve tasfiye süreçlerinin iyilestirilmesi, bürokratik islemlerin azaltilmasi, kolaylastirilmasi, hizlandirilmasi ve maliyetlerin düsürülmesine yönelik düzenlemeler yapilacaktir.

• Yatirimlara iliskin izin, lisans, ruhsat gibi islemleri sonuçlandirma süreleri kisaltilacaktir.
• Sirket ve ticaret sicili islemlerinde dijital uygulamalar yayginlastirilacaktir.
• Yatirimlara iliskin izin, lisans, ruhsat gibi islemlerin çevrimiçi platforma tasinmasi saglanacak ve kurumsal tek durak ofisler araciligiyla süreçler kisaltilacaktir.
• Yatirimcilarin faydalanmasi için uygun yatirim yerlerini içeren yatirim yeri envanteri olusturulacaktir.
• Uluslararasi dogrudan yatirimcilara kurulma asamasinda ve sonrasinda verilecek destek hizmetlerinin bir model dâhilinde gelistirilmesi saglanacaktir.
• Yabanci girisimci ve yatirimcilar ile nitelikli isgücünün çekilebilmesi için politika ve uygulamalar gelistirilecektir.

Düzenleyici çerçevenin iyilestirilmesi

Is ve yatirim ortaminda düzenleyici çerçeve iyilestirilerek yatirimc güveni, öngörülebilirlik ve istikrar artirilacaktir.

• Yargilama süreçlerinin etkinlestirilmesi ve alternatif uyusmazlik çözüm yöntemlerinin daha da güçlendirilmesi saglanacaktir.
• Yargida ihtisaslasmanin gelistirilmesi kapsaminda hâkim ve savcilar ile bilirkisi ve arabulucularin nitelik ve nicelik açisindan gelistirilmesine yönelik çalismalar yapilacak, ihtisas mahkemeleri güçlendirilecektir.
• Ihtisas mahkemelerinin etki analizi yapilarak yeni ihtiyaç alanlari belirlenecek ve yeni ihtisas mahkemeleri olusturulacaktir.
• Kadastro mahkemelerindeki yargilamalar, makul sürede yargilanma hakki çerçevesinde gelistirilecektir.
• Icra ve iflas mevzuati günümüz sartlari göz önüne alinmak suretiyle güncellenecektir.
• Mal ve hizmet ihracatini etkileyen yönleriyle AB dijital ekonomi düzenlemeleri dogrultusunda, Kisisel Verilerin Korunmasi Kanununun Avrupa Birligi Genel Veri Koruma Tüzügü basta olmak üzere AB müktesebatina uyum süreci tamamlanacaktir.
• Farkli idareler tarafindan yürütülen piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin toplulastirilmasi, uygulama yeknesakliginin saglanmasi ve mükerrerliklerin engellenmesi amaciyla Piyasa Gözetim ve Denetim Kurumu kurulacaktir.
• Fikri mülkiyet sisteminde toplumsal bilinci ve farkindaligi artirmak üzere hukuki altyapi güçlendirilecek, fikri mülkiyet haklarinin olusmasini destekleyen ekosistem gelistirilerek bu haklarin ticarilestirilmesi hizlandirilacaktir.
• Yatirimlar için uzun vadeli öngörülebilirligi desteklemek üzere, mevzuatta yapilan düzenlemelerin geriye dönük sonuç dogurmamasini ya da mevcut yatirimlarin bu degisikliklerden rekabet dezavantaji olusturacak sekilde etkilenmemelerine yönelik mevzuat çerçevesi güçlendirilecektir.

Rekabetçi yeni yatirimlarin tesisi

Oncelikli sektörler ve bölgesel kosullar dikkate alinarak özel kesim yatirimlarinin artirilmasi amaciyla basta yeni girisimciler olmak üzere yatirimlarin finansman imkânlari gelistirilecek, yatirim yeri arzi artirilacak ve yatirim yeri tahsisi sistemi güçlendirilecektir.

• Ülke çapinda yeni sanayi alanlarinin tespitinin yapilmasi amaciyla Sanayi Alanlari Master Plani çalismasi tamamlanarak; sanayi alanlarinin yasam alanlarina erisilebilirlik, beserî ve sosyal imkânlar gözetilerek gelistirilmesi, artirilmasi ve tahsis süreçlerinin kolaylastirilmasi saglanacaktir.
• Hazine arazileri uzun dönemli yatirim ihtiyaçlari çerçevesinde çevresel ve sosyal etkiler dikkate alinarak bölgesel, sektörel ve ölçek bazinda planlanarak yatirimcilara arz edilmek üzere ilana çikarllacaktir.
• Imalat sanayiine yönelik büyük ölçekli ve stratejik yatirimlarin yatirim yeri tahsis süreçlerinin hizlandirlmasi amaciyla yeni tahsis modelleri gelistirilecektir.
• Uluslararasi yatirimailarin yer temini taleplerini karsilayabilmek amaciyla rezerv sanayi alanlarinin belirlenmesine yönelik pilot sehirler özelinde çalismalar yapilacaktir.
• Yerli firmalarin yabanci firma satin almalari veya ortak olmalarina yönelik mevcut destek programlari gelistirilecektir.
• Yurt içine gelen ve yurt disina giden uluslararasi dogrudan yatirimlarin birbirini tamamlayiciligi ve ekonomiye katkisinin artirilmasi için çalismalar yürütülecektir.

Yesil, dijital ve tedarik zinciri odakh yatirimlarin artirilmasi

Yesil ve dijital dönüsümü destekleyecek nitelikte yatirimlarin artirilmasina yönelik isbirlikleri gelistirilerek küresel tedarik zincirine eklemlenme artirilacaktir.

• Yesil dönüsüme yönelik yatirimlarda yerli tedarik ekosistemi gelistirilerek yerelden tedarikin artirilmasi saglanacaktir.
• Yesil ve dijital dönüsüm ile tedarik zincirlerinin gelistirilmesi konularinda Avrupa Birligi ile yeni bir diyalog mekanizmasi hayata geçirilecektir.
• KOBllerin kurumsal kapasitesini güçlendirmek ve uluslararasi dogrudan yatirimlarin tedarik zincirine dâhil olma imkânlarini artirmak amaciyla tedarikçi gelistirme programlari olusturulacaktir.
• Tedarik zincirlerinin güçlendirilmesini teminen, rekabet edebilirlik ve sürdürülebilirlik potansiyeli tasiyan, ulusal düzeyde önemi haiz kümelenme tesebbüsleri desteklenmeye devam edilecektir.

8. Merkezi Yönetim Bütçesi Ödenek Teklif Tavanlari ve Bütçe Sürecine iliskin Hususlar

5018 sayili Kanunun 16 nci maddesi geregince, söz konusu Kanuna ekli (I) ve (II) sayih cetvellerde yer alan genel bütçe kapsamindaki kamu idareleri ve özel bütçeli idarelerin 2025, 2026 ve 2027 yillarina iliskin ödenek teklif tavanlari Ek 2'de yer almaktadir.

2025, 2026 ve 2027 yillari bütçe teklifleri, kamu kurum ve kuruluslari tarafindan 5018 sayil Kanunun 15, 16, 17 ve 18 inci maddelerine uygun olarak çok yilli bütçeleme anlayisi ile uyumlu bir sekilde hazirlanacaktir. Çok yilli bütçelemenin basarih bir sekilde sürdürülmesi, bütçe uygulamalarinda kamu idareleri arasinda gerekli isbirligi ve esgüdümün saghkl bir sekilde yürütülmesine bagh bulunmaktadir. Ayrica, idarelerin bütçe tekliflerini hazirlarken 2024/7 sayil Tasarruf Tedbirleri ile ilgili Cumhurbaskanlgi Genelgesinde yer alan düzenlemelere uymalari gerekmektedir.

Genel bütçe kapsamindaki kamu idareleri ile özel bütçeli idareler, Bütçe Çagrisi ve eki Bütçe Hazirlama Rehberi ile Yatirim Genelgesi ve eki Yatirim Programi Hazirlama Rehberindeki esas ve usuller çerçevesinde 2025-2027 yillarini kapsayan bütçe tekliflerini hazirlayarak 30 Eylül 2024 tarihine kadar Strateji ve Bütçe Baskanligina teslim edeceklerdir.

EK 1: Makroekonomi ve Kamu Maliyesine iliskin Temel Göstergeler ve Hedefler

Tablo 1.1: Temel Ekonomik Büyüklükler

Not: GT: Gerçeklesme Tahmini

P: Program

(1) Zincirlenmis hacim endeksi yüzde degisim

(2) Kamu ve özel ayriminda tüketim ve yatirim verileri Strateji ve Bütçe Baskanhgi hesaplamalanidir.

(3) Toplam tasarruf-yatirim farki ile cari islemler açigi arasindaki fark, milli gelir hesaplamalarnda ihracat ve ithalat agirlikli döviz kuru kullanilmasindan kaynaklanmaktadir.

(4) SBB hesaplamalaridir.

(5) TÜIK tarafindan yayimlanan Genel Ticaret Sistemi (GTS) ile uyumlu dis ticaret istatistiklerini göstermektedir.

Tablo 1.2: Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

Tablo 1.3: Program Tanimli Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

(1) Faiz gelirleri ve giderleri, özellestirme gelirleri, kamu bankalar kâr paylari ve bazi özellikli gelirler ile giderler hariç tutularak hesaplanmaktadir.

P: Program

GT: Gerçeklesme tahmini

Tablo 1.4: Kamu Kesimine iliskin Diger Göstergeler

(1) Red ve iadeler hariçtir.

GT: Gerçeklesme tahmini

P: Program

Tablo 1.5: Genel Devlet Dengesi (1)

(1) Genel devlet; merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki kurum ve kuruluslar, mahalli idareler, sosyal güvenlik kuruluslari, genel saglik sigortasi, fonlar, döner sermayeler ve Issizlik Sigortas Fonundan olusmaktadir.

GT: Gerçeklesme tahmini

P: Program

Tablo 1.6: Merkezi Yönetim Bütçesi

T: Gerçeklesme tahmir

EK 2: Merkezi Yönetim Bütçesi (2025-2027) Ödenek Teklif Tavanlari

• Genel bütçe kapsamindaki kamu idarelerinin ödenek tekif tavanlarina, özel bütçeli idarelere yapilacak hazine yardimi dahil edimemistir.

GENEL BUTGE AES AUTNESTOOAMEK TAREIF FA VASAYTLT CETVEL)

_"Denrem Kansamindaki Ödenek" sütunlarinda ver alan tutarlar "Tonlam Ödenek"lere dahil olun cadece hilei amacl olarak avrica gösterilmektedir

(TL)

2025 VIL BUES DENE TELE TAVANEART

(TL)

"Deprem Kapsamindaki Ödenek" sütunlarinda ver alan tutarlar "Toplam Ödenek"lere dahil olup sadece bili amacli olarak avrica gösterilmektedir.

• Genel bütçe kapsamindaki kamu idarelerinin ödenek teklif tavanlarina, özel bütçel idarelere yapilacak hazine yardimi dahil edilmemistir.

GENEL BUTOZE AIE AUTEST OKENEK TERELFFA VASAARY CETVEL)

• "Deprem Kapsamindaki Ödenek" sütunlarinda yer alan tutarlar "Toplam Ödenek"lere dahil olup sadece bilgi amaçli olarak ayrica gösterilmektedir.

(TL)