ORTA VADELİ PROGRAM (2023-2025)'IN ONAYLANMASI HAKKINDA KARAR (KARAR SAYISI: 6003)

malal Daymole UUUo

C*

CUMHURBAŞKANI KARARI

Karar Sayısı: 6003

4 Eylül 2022

Sayı : 31943 (Mükerrer)

Recep Tayyip ERDOĞAN

CUMHURBAŞKANI

ORTA VADELI PROGRAM (2023-2025)

IÇiNDEKiLER

GiRi$

Merkezi yönetim bütçesinin hazirlanma sürecini baglatan Orta Vadeli Program' (OVP), makro politikalari, ilkeleri, hedef ve gösterge niteligindeki temel ekonomik büyüklükleri, gelecek üç yila iliskin toplam gelir ve gider tahminlerini, bütçe dengesi ve borçlanma durumu ile kamu idarelerinin ödenek teklif tavanlarini içeren temel politika dokümanidir.

Her sene Hazine ve Maliye Bakanligi ile Cumhurbaskanligi Strateji ve Bütçe Baskanliginca üs yillik bir perspektif ile hazirlanan OVP, Cumhurbaskani Karariyla resmilesmektedir. Program dönemi süresince, kamu kurumlarinin bütçelerinin hazirlanmasinda, yasal ve idari düzenlemelerin gerçeklestirilmesinde, karar alma ve uygulama süreçlerinde OVP'de yer verilen amaç ve önceliklerle tam uyum saglanmasi esastir.

OVP'de küresel, bölgesel ve ulusal ekonomideki gelismeler analiz edilmekte, bu analizler çerçevesinde belirlenen makroekonomik hedefler ile ekonomik ve sosyal alanlarda izlenecek politikalar kamuoyuyla paylagilmaktadir. Bu yönüyle OVP, gerek kamu kesimi gerekse özel kesim için öngörülebilirligi artiran bir yol haritasi niteligi tasimaktadir.

OVP (2023-2025), temel olarak On Birinci Kalkinma Plani esaslarini dikkate almaktadir. Uygulama dönemi itibariyla Program ayni zamanda hazirliklari baslatilan On ikinci Kalkinma Plani (2024-2028) dönemine geçis süreci için de önem arz etmektedir. Bununla birlikte program makroekonomik ve finansal istikrari güçlendirmeyi, yüksek katma degerli üretimi tesvik etmeyi, cari islemler dengesinde kalici iyilesmeyi saglamayi, verimlilik artislari ve ihracat artisi ile birlikte enflasyonu düsürmeyi amaçlayan Türkiye Ekonomi Modeli ile uyumlu hazirlanmistir.

OVP'de büyüme ve istihdam odakli alanlarda izlenecek politikalar ve bu politikalari hayata geçirecek öncelikli tedbirler yer almaktadir. Programin ilk yilinda uygulanacak politikalara ve somut tedbirlere ayrintili olarak 2023 Yili Cumhurbaskanligl Yillik Programinda yer verilecektir.

1. DÚNYA VE TÜRKIYE EKONOMISÍNDE GELISMELER

A. DÜNYA EKONOMISI

2020 yilinda Kovid-19 salgininin olumsuz yansimalariyla tarihsel düzeyde daralan dünya ekonomisi, 2021 yilina gelindiginde genisletici para ve maliye politikalari uygulamalari, hanehalklarini ve sirketleri destekleyici önlemler ve yayginlasan saglik tedbirleri sayesinde belirgin bir toparlanma kaydetmistir. Söz konusu toparlanmaya ragmen, 2022 yilinda gözlenen yeni gelismeler küresel ekonomi üzerindeki belirsizlikleri artirmistir. Nitekim Rusya ve Ukrayna arasinda baslayan savas fiyat, tedarik zinciri ve ticaret kanallari araciligiyla enerji ve gida sektörleri basta olmak üzere küresel ekonomiyi olumsuz etkilemektedir. Hâlihazirda etkisi sinirli kalmakla beraber yeni Kovid-19 varyantlarinin ortaya çikmasi, Çin'de uygulanan "sifir vaka" politikasinin küresel tedarik zincirleri ile talebe iliskin belirsizlik olusturmasi, sikilasma politikalari ve tarihi seviyelere ulasan enflasyon oranlari ve küresel finansal kosullara yönelik endiselerin sürmesi nedeniyle salgin sonrasi dönemdeki toparlanmanin hiz kesmesi beklenmektedir.

• Orta Vadeli Program ve Orta Vadeli Mali Plan 20.05.2021 tarihli ve 7319 sayili Kanunla 5018 sayili Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununda yapilan degisiklikle Orta Vadeli Program adi altinda birlestirilmistir.

ORTA VADELI PROGRAM (2023-2025)

Bu süreçte, ABD, Avro Bölgesi, Çin, Hindistan ve Rusya ekonomisinin öngörülenden zayif bir ekonomik performans sergilemesi ve salgin, savas ve finansal kosullar kaynakli olumsuz etkilerin sürmesi, dünya hasilasindaki artis hizinin belirgin ölçüde ivme kaybedecegine isaret etmektedir. Söz konusu olumsuz kosullarin besledigi bir ortamda uluslararasi kuruluslarin büyüme öngörülerinde de kayda deger sekilde asagi yönlü güncellemeler yapilmistir. 2021 yilinda küresel ekonominin yüzde 6,1 oraninda büyüdügünü belirten Uluslararasi Para Fonu (IMF), Temmuz ayr itibariyla 2022 ve 2023 yillarina iliskin tahminlerinde asagi yönlü olarak sirasiyla 0,4 ve 0,7 puanlik güncellemeler kaydederek 2022 yil için yüzde 3,2, 2023 yili için ise yüzde 2,9 büyüme tahminleriyle nispeten yavaglayan bir küresel ekonomik görünüme isaret etmektedir.

Arz sorunlari, para politikasi uygulamalari ve enerji kisitlari nedeniyle gelismis ekonomilerin IMF tahminlerine göre 2022 yilinda yüzde 2,5 oraninda büyümeleri beklenmektedir. Yükselen ve gelismekte olan ekonomilerin ise basta Çin ve Hindistan'in ilimli büyüme performanslari neticesinde 2022 yilinda yüzde 3,6 oraninda büyüme kaydetmeleri öngörülmektedir. Bu dönemde, savasin yasandigi bölgeyi kapsayan yükselen ve gelismekte olan Avrupa ekonomilerinin ise büyük ölçüde Rusya ekonomisindeki daralmanin etkisi ile yüzde 1,4 oraninda küçülmesi beklenmektedir.

Kisa dönemli ekonomik göstergeler incelendiginde, küresel düzeyde imalat sanayiinde yaygin bir yavaslama egilimi gözlenmektedir. Gelismis ülkelerde Satin Alma Yöneticileri Endeksi (PMI) imalat sanayii ve hizmet sektörlerinde esik degerlerin üzerinde seyretmekle birlikte, PMI göstergelerinde düsüs egilimi, güven endekslerinde ise zayif görünüm devam etmektedir.

Enflasyon oranlarindaki artisin yaninda durgunluk isaretlerinin sadece imalat sanayii ile sinirli kalmayacagi ve yilin kalan döneminde hizmetler sektörüne de yansiyabilecegi degerlendirilmektedir. Tedarik zincirindeki aksaklklarin devam etmesi, jeopolitik risklerdeki artis ile para politikalarindaki sikilasma egilimi küresel düzeyde kisa vadeli görünümü olumsuz etkilemektedir.

Önümüzdeki dönemde, jeopolitik sorunlar, Kovid-19 salgininin seyri, enerji ve gida piyasalarindaki olasi dalgalanmalar, küresel tedarik zincirlerindeki gelismeler, mal ve hizmet ticaretinde ürün ve pazar çesitlenmesi ve parasal sikilasma kararlarinin boyutu ülkelerin büyüme performanslari üzerinde etkili olacaktir.

Grafik 1: Küresel Büyüme ve Küresel Ticaret Hacmi (Yüzde)

Kaynak: IMF Küresel Ekonomik Görünüm (Temmuz 2022), T: Tahmin

2022 yilinda küresel ekonomik aktivitedeki yavaslamaya paralel olarak dünya ticaret hacminde, yükselen ve gelismekte olan ekonomilerde daha kuvvetli olmak üzere ivme kaybi öngörülmektedir. Bu dönemde sikilasan finansal kosullarin küresel ticareti yavaslatmasi beklenmektedir. 2022 yilinda mal ve hizmet ticaret hacminin küresel düzeyde yüzde 4,1, gelismis ülkelerde yüzde 5,3, yükselen ve gelismekte olan ekonomilerde ise yüzde 2,2 oraninda artis kaydetmesi öngörülmektedir. 2023 yilinda ise küresel mal ve hizmet ticaretindeki artis hizinin yavaslayarak yüzde 3,2 olmasi beklenmektedir.

Tablo 1: Küresel Ekonomik Görünüm (Yüzde Degisme)

Kaynak: IMF Küresel Ekonomik Görünüm (Temmuz 2022), T: Tahmin

Rusya-Ukrayna savagi küresel iktisadi faaliyetteki yavaslamayi hizlandirmistir. Savagin ve Rusya' ya karsi birçok alanda uygulanan yaptirimlarin enerji fiyatlarinda dalgalanmaya yol açmasi küresel düzeyde fiyat baskilarini artirmistir. Bu dönemde, Rusya'ya yönelik yaptirimlar ve bu yaptirimlara karsi Rusya'nin attigi adimlar özellikle dogal gaz tedariki ve fiyatina yönelik belirsizlikleri beslemistir. Gida ve enerji basta olmak üzere bazi sektörlerde arz güvenligini saglamayi amaçlayan ticaret yasaklari ile artan belirsizlikler, emtia fiyatlarindaki yüksek seyir ve tagimacilk maliyetlerindeki yüksek seviyeler küresel ölçekte üretici ve tüketici fiyatlarinda artislara yol açmistir. Tedarik zincirlerindeki aksamalarin yani sira isgücü piyasalarindan kaynaklanan maliyet baskilarinin da etkisiyle yüksek enflasyon egilimi birçok ekonomide belirgin hale gelmektedir.

Grafik 2: Küresel PMI ve Seçilmis Emtia Fiyatlari (2017 Aralik=100)

Kaynak: Markit Economics, FAO, Bloomberg, Dünya Bankasi

Yavaslayan ekonomik aktiviteye ragmen, artan gida ve enerji fiyatlari nedeniyle uluslararasi kuruluslar küresel enflasyon tahminlerini yukari yönlü revize etmislerdir. IMF 2022 yilinda, enflasyonun gelismis ekonomilerde yüzde 6,6 ve yükselen piyasalarda ve gelismekte olan ekonomilerde yüzde 9,5, küresel enflasyonun ise bir önceki tahmine göre 0,9 puan yukarida yüzde 8,3 oraninda gerçeklegecegini tahmin etmektedir. Enflasyonun dünya genelinde 2024 yili sonunda salgin öncesi seviyelere geri dönmesi beklenmektedir.

Küresel düzeyde gözlenen enflasyon artisi, alim gücünün düsmesine ve hanehalklarinin yasam standartlarinin gerilemesine yol acmaktadir. Enflasyonla mücadele kapsaminda siki para politikasi uygulamalarinin devam etmesi halinde, üretimde azalisa ve issizlik oranlarinda artiça yol açarak dünya ekonomisinde baska önemli sorunlara yol açmasi muhtemeldir. Bu dönemde, kirilgan kesimlere yönelik muhtemel mali desteklerin yani sira merkez bankalari tarafindan gelistirilen yeni destekleyici araç ve uygulamalara ilave olarak iyi tasarlanmis makroihtiyati politikalarin küresel düzeyde sorunlarin hafiflemesine yardimci olabilecegi degerlendirilmektedir.

Bununla birlikte, dünya genelinde tüm ülkeler için standart bir ekonomi politikasi yaklasiminin izlenemeyecegi, ülkelerin farklilasan iktisadi görünüme bagli olarak ihtiyas ve önceliklerinin degisebilecegi degerlendirilmektedir.

Birçok gelismis ülkede merkez bankalarinin politikalari ayrismakla birlikte yayginlaçan küresel egilimin parasal sikilasma yönünde olmasinin, gelismekte olan ülkelerin para birimlerinde ve küresel ekonomik aktivede istenmeyen dalgalanmalara neden olabilecegi düsünülmektedir. Küresel borçluluk düzeyinin yüksek oldugu bir dönemde gerçeklesen bu parasal sikilasma döngüsünün muhtemel etkileri, hem gelismis ekonomilerde hem de görece zayif bilançoya sahip gelismekte olan ülkelerde yakindan takip edilmektedir.

Gelismis ekonomilerde sikilasmaya baslayan finansal kosullar, küresel piyasalarda durgunluk beklentilerini, finansal yüklerin agirlasmasini ve risk algisini artirmaktadir. Basta ABD ve Avrupa olmak üzere 2022 yili içerisinde birçok gelismis ekonomide çeyreklik daralmalar görülmekte ve bu durum küresel büyüme üzerinde baskr olusturmaktadir. Bu çerçevede, finansal istikrara yönelik gelismeler ve finansal risklerin bulasma olasiligi dünya genelinde para politikalarinin gidisatini belirleyecektir. Finansal kosullarin agiri sikilagmasi durumunda hem küresel ticaret hem de borglulugu yüksek ekonomiler üzerinde riskler artabilecektir.

Önümüzdeki dönemde, Avrupa'da basta lokomotif ekonomiler olmak üzere Rusya'dan gaz akisinin kesilmesi küresel ekonomik aktiviteyi sekteye ugratabilecek önemli bir risk unsuru olarak görülmektedir. Benzer sekilde, Rusya-Ukrayna savasinin basta tahil olmak üzere gida fiyatlarinda sebep oldugu yükselislerin yani sira olasi kuraklik beklentileri de sürdürülebilir gida arz güvenligini tehdit eden gelismelerdir. Bununla birlikte, Türkiye'nin öncülügünde diplomatik girisimler sonucunda olusturulan tahil koridoru sayesinde, gidaya erisimin insani boyutu ve küresel tahil ticaretinin kolaylastirilmasi adina önemli bir adim atilmistir. Söz konusu girisim, tahil fiyatlarindaki belirsizlikleri giderecek bir potansiyele sahip olmasi yönüyle de Türkiye'nin bölgesindeki ve küresel düzeydeki önemini ve öncü rolünü bir kez daha ortaya koymustur.

B. TÜRKIYE EKONOMISi

1. Büyüme

2021 yilinda devam eden Kovid-19 salginina ragmen iktisadi faaliyette yil genelinde oldukça yüksek bir performans gözlenmistir. Türkiye ekonomisi, 2021 yili genelinde yüzde 11,4 oraniyla son elli yilin en yüksek büyüme hizina ulagarak OVP (2022-2024) tahmini olan yüzde 9'u asmis, on iki yildir kesintisiz büyüme sürecini sürdürerek emsal ülkelerden olumlu yönde ayrismistir. Bu gelismede, gelir kaybina ugrayan hanehalklarina saglanan kisa çalisma ödenekleri, bazi sektörlerdeki vergi indirimleri, SGK prim ödemelerinin ertelenmesi, isletmelere yönelik hibe destekleri ve kredi uygulamalari gibi salginin ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerini hafifletmeye yönelik politikalar etkili olmustur.

2021 yili genelinde milli gelire üretim yönünden bakildiginda insaat dahil hizmetler sektörü ve sanayi sektöründe sirasiyla yüzde 12,9 ve yüzde 17,2 oranlarinda katma deger artislari öne gikmistir. Diger taraftan, ayni yil yasanan kuraklik nedeniyle tarim sektöründe yüzde 2,9 oraninda kaydedilen daralmaya ragmen ekonomi genelindeki rekor düzeydeki büyümenin önemi daha da artmaktadir.

Türkiye ekonomisi, 2021 yilinin ilk yarisinda bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 14,7 oraninda büyümüstür. 2020 yilinin özellikle ikinci geyreginde salgin kaynakli olusan baz etkisi de bu büyüme performansinda belirleyici faktörlerden biri olmustur. Asilamada gerekli doz sayisinin uygulanmasinda yasanan kayda deger gelismelerle birlikte toplam nüfus içerisindeki asilama oraninin artirilmasi salginla ilgili kisitlamalarin gevsetilmesine olanak saglamistir. Diger taraftan, özellikle yilin ilk yarisinda, dis talepte yasanan iyilesme sonucunda, ihracatta kaydedilen kuvvetli artislarin da etkisiyle imalat sanayii büyümede lokomotif sektör olarak ön plana çikmistir.

2021 yilinin ikinci yarisinda turizm faaliyetlerindeki toparlanma, ekonomiyi destekleyici düzenlemelerin etkileri ve kademeli olarak normallegme adimlarinin atilmaya baslanmasiyla sanayi ve hizmetler sektörü öncülügünde ekonomideki güçlü görünüm sürmüs, büyüme yüzde 8,8 oraninda gerçeklesmistir.

2021 yilinin ikinci yarisinda kisitlayici önlemlerin kaldirilmasi ve normallesme sürecinin baslamasi sayesinde büyümeye 7,4 puan katkr veren hizmetler sektörü, 2,2 puan katkr saglayan sanayi sektörüne kiyasla daha fazla öne çikmistir. Asilamanin toplumun geneline yayilmasi ve ortaya çikan yeni varyantlarin göreli olarak daha az ölümcül olmasi ile salginin 2021 yili genelinde makroekonomik görünümdeki olumsuz etkisi sinirli düzeyde kalmistir. Diger taraftan, enflasyon beklentilerindeki artiça bagli olarak hanehalklarinin tüketim taleplerini öne çekmeleri sonucunda iktisadi faaliyet yilin son aylarinda da güçlü görünümünü korumustur. Bu çerçevede asilamanin toplumun geneline yayilmasi salgindan olumsuz etkilenen hizmetler, turizm ve baglantili sektörlerin canlanmasina ve iktisadi faaliyetin daha dengeli bir bilesimle sürdürülmesine olanak tanimistir. Bununla birlikte ayni dönemde, kuraklik nedeniyle bitkisel üretimdeki olumsuz görünümden dolays tarim sektörü iktisadi büyümeyi sinirlandirmistir.

Grafik 3: Üretim Yoluyla GSYH Büyümesi ve Sektörel Katkilar (Yüzde Puan)

Kaynak: TÜIK, SBB hesaplamalari

2021 yilinin son geyreginde gözlenen güçlü büyüme performansinin 2022 yilinin ilk çeyreginde de devam etmesiyle Türkiye ekonomisi yüzde 7,5 oraninda büyüme kaydetmistir. Üretim yönünden degerlendirildiginde, bu dönemde yillik büyümenin temel belirleyicileri hizmetler ve sanayi sektörü olmustur. ingaat sektörünün büyüme üzerindeki sinirlayic etkisi ise devam etmistir. Sanayi sektörünün katma degeri 2022 yilinin ilk çeyreginde yüzde 8,2 oraninda artarken, salgin sonrasi normallesme sürecinin devamiyla birlikte hizmetler sektörü yüzde 9,5 oraninda büyüme kaydetmistir.

Subat ayinin sonlarina dogru Rusya-Ukrayna savasiyla baslayan jeopolitik gerilim küresel ekonomi üzerindeki riskleri artirmistir. Savasla beraber bölgesel tedarik zincirlerinde meydana gelen aksamalar, bu iki ülkenin küresel düzeyde önemli tedarikçileri oldugu hammadde ve gida ürünleri arzini tehlikeye sokmustur. Artan küresel hammadde ve enerji fiyatlar Türkiye'deki üretim birimleri igin risk olusturmasina karsin bu unsurlarin Türkiye ekonomisinin büyüme performansi üzerindeki etkileri sinirli olmustur. Bu durumda, temel amaci makroekonomik ve finansal istikrari güçlendirmek olan Türkiye Ekonomi Modeli kapsaminda Kredi Garanti Fonu (KGF) paketleri ile ihracatçilara ve turizm sektörüne saglanan finansman imkânlarinin önemli etkisi olmustur. Böylece küresel düzeyde iktisadi faaliyet zayiflamasina ragmen ihracat yüksek bir performans sergilemis, sanayi üretimi de güglü görünümünü korumustur.

2022 yilinin ikinci geyreginde Türkiye ekonomisi yüzde 7,6 oraninda büyümüstür. Bu dönemde sanayi sektöründe katma deger yüzde 7,8 oraninda artarak büyümeye yüzde 1,7 puan katkr yaparken, hizmetler sektörü katma degeri yüzde 9,7 oraninda artarak büyümeye 6,2 puan katkida bulunmustur. Böylece 2022 yili ilk yarisindaki ekonomik büyüme yüzde 7,5 oraninda gerçeklegmistir.

Grafik 4: Harcama Yoluyla GSYH Büyümesi ve Sektörel Katkilar (Yüzde Puan)

Kaynak: TÜIK, SBB hesaplamalari

Harcamalar yönünden degerlendirildiginde, 2022 yilinin ilk yarisinda nihai yurtiçi talep, özel tüketim öncülügünde büyümenin sürükleyicisi olmustur. Bu dönemde öne gekilen tüketim egiliminin sonucu olarak özel tüketim harcamalari yüzde 21,9 orani ile kuvvetli bir artis kaydetmistir. Böylece özel tüketimin 2022 yilt ilk yarisinda büyümeye katkisi 13,3 puan olmustur. Ayni dönemde toplam sabit sermaye yatirmlari yüzde 4,4 oraninda yükselirken makine teçhizat yatirimlarindaki artis yüzde 15,6

olarak kaydedilmistir. Potansiyel büyümenin sürükleyicilerinden olan makine-teçhizat yatirim harcamalari 2022 yilinin ikinci çeyreginde artmaya devam ederek, on bir çeyrek boyunca kesintisiz artis göstermis ve istikrarli bir görünüm sergilemistir. Net mal ve hizmet ihracatinin büyüme katkrsi ise 2022 yilinin ilk yarisinda 2,9 puan seviyesinde gerçeklegerek dengeli büyüme kompozisyonunun devam ettigini göstermistir. Böylece, makine teçhizat yatirimlari ve net mal ve hizmet ihracati gibi surdürülebilir buyümeyi saglayici temel bilegenlerin milli gelirdeki payi tarihi yuksek seviyelerine ulasmistir.

Öncü göstergeler dikkate alindiginda, 2022 yilinin ikinci yarisinda yurtiçi talepte ve ihracatta bir miktar ivme kaybi beklenmesine ragmen turizmdeki canli görünümün de etkisiyle yilin tamaminda OVP (20222024) tahmini ile uyumlu olarak Türkiye ekonomisinin yüzde 5,0 oraninda, dengeli bir iç ve dis talep kompozisyonu gerçevesinde büyümesi beklenmektedir.

2. istihdam

2021 yili genelinde hem isgücüne katilim hem de istihdam açisindan toparlanma devam etmistir. Yil bitmeden isgücüne katilim oranlarinda salgin öncesi düzeye dönülmüs, tüm sektörlerde salgin süresince yasanilan istihdam kayiplari telafi edilmistir. Bu çerçevede, Türkiye OECD ülkeleri arasinda salgin sonrasinda istihdamini en çok artiran ülkelerden biri olmustur. 2021 yili genelinde toplam istihdam 2,1 milyon kisi artmis olup söz konusu artisin 998 bini hizmetler sektöründe, 661 bini sanayi sektöründe, 231 bini insaat sektöründe ve 211 bini tarim sektöründe gerçeklesmistir. Söz konusu yilda 1 milyon 166 bini erkeklerde ve 814 bini kadinlarda olmak üzere isgücüne 1 milyon 981 bin kisilik ilave katilim gergeklesmistir. isgücü piyasasindaki güçlü toparlanmanin etkisiyle issizlik orani bir önceki yila göre 1,1 puan azalarak yüzde 12 seviyesinde gerçeklesmis ve yüzde 12,6 olan OVP (2022-2024) tahmininin altinda kalmistir.

2021 yilinda baglayan istihdamda ve isgücüne katilimdaki güçlü artis egilimi 2022 yilinin ilk yarisinda da devam etmistir. Yilin ikinci geyreginde mevsimsellikten arindirilmis istihdam, geyreklik bazda 765 bin kisi, isgücü ise 722 bin kisi artmistir. Mevsimsellikten arindinilmis istihdam orani yüzde 47,7 seviyesinde gerçeklegirken, issizlik orani yüzde 10,6 olmustur. Bu çerçevede, salginin etkilerinin en ciddi hissedildigi 2020 yili ikinci çeyreginden bugüne kadar geçen sürede yaklagik 5 milyon ilave istihdam saglanarak 30,8 milyon kisi ile en yüksek istihdam seviyesine ulagilmistir.

Yil genelinde güçlü istihdam artisinin isgücüne katilim ve nüfus artisi etkilerine baskin gelmesi sonucunda issizlik oraninin yüzde 10,8 düzeyine gerileyecegi tahmin edilmektedir.

Grafik 5: igsizlik Oranindaki Degisime Katkilar (Yüzde Puan)

Kaynak: TÜIK, SBB hesaplamalari, GT: Gerçeklesme Tahmini

Önümüzdeki dönemde iktisadi faaliyetteki güçlü seyrin yani sira, isgücü piyasasina yönelik yapisal dönüsüm adimlarinin hayata geçirilmesi sayesinde, istihdam ve isgücüne katilimda iyilesmenin devam etmesi beklenmektedir.

3. Fiyat istikran

Salginla birlikte piyasalarda olusan arz talep dengesizligi ve sonrasinda ekonomiyi canlandirmaya vönelik uygulamaya konulan genisleyici para ve maliye politikalari sonucunda küresel düzeyde fiyat istikrari sarsilmaya baslamistir. Iktisadi faaliyetin canlanmasiyla birlikte petrol ve emtia fiyatlarindaki hizli artislar, tedarik zincirlerindeki aksamalar, basta gida sektörü olmak üzere ihtiyati bir güdüyle pek çok sektörde gereginden fazla stoklama davranisinin yayginlagmasi, tagimacilik maliyetlerinin artmasi ve 2021 yilinda yasanan kurakligin etkisiyle gelismis ve gelismekte olan ülkelerde enflasyon yüksek bir seyir izlemektedir.

Söz konusu gelismelerin etkilerinin hissedildigi ülkemizde 2021 yilinin ilk dokuz aylik döneminde sinirli oranda artan yillik TÜFE, son çeyrekte basta kur gelismeleri ve fiyat olusumlarindaki bozulmalar nedeniyle ivme kaydetmis, yil sonunda TÜFE yillik artis orani yüzde 36,1 olarak gerçeklesmistir.

2022 yili Ocak-Temmuz döneminde birikimli TÜFE artis orani yüzde 45,7 olarak kaydedilmistir. Bu egilimde kur gelismelerinin birikimli etkileri, Rusya-Ukrayna savasina bagli olarak yüksek oranda artan enerji ve gida fiyatlarinin yansimalari, tedarik zincirlerindeki aksaklklarin eslik ettigi emtia fiyatlarindaki dalgalanmalar ve enflasyon beklentilerindeki bozulmayla güçlenen atalet etkisi belirleyici olmustur. Diger taraftan, Türkiye Ekonomi Modeli kapsaminda uygulanan vergi indirimleri ve sübvansiyonlar araciligiyla temel ürünlere erisimin kolaylastirilmasi, basta gida olmak üzere dis ticaret tedbirleriyle arz kisitlarinin hafifletilmesi ve kira artislarina tavan uygulanmasi gibi enflasyonla mücadele önlemleri TÜFE yillik artis hizini sinirlamistir. Böylece, TÜFE yillik artis orani 2022 yili Temmuz ay itibariyla yüzde 79,6 olmustur.

Grafik 6: TÜFE Yillik Artisi (Yüzde)

Kaynak: TÜIK

2022 yilinin geri kalaninda, fiyat istikrari ve finansal istikrara yönelik uygulanan önlemlerin yansimalari, basta gida fiyatlari olmak üzere baz etkisinin devreye girmesi ve kur gelismelerinin birikimli etkisindeki zayiflamayla birlikte TÜFE yillik artis oraninin yil sonunda yüzde 65,0 seviyesine gerilemesi öngörülmektedir.

4. Ödemeler Dengesi

2021 yilinda küresel ekonomik aktivitedeki hizli toparlanma sonrasinda artan dis talep ve ihracatçi firmalarin salgin sonrasi degisen küresel ticaret dinamiklerine hizli adaptasyonunun yani sira birim deger endeksindeki artisin da etkisiyle ihracatta ciddi artis yasanmistir. Bu dönemde, mal ihracati OVP (2022-2024) tahmininin 14,2 milyar dolar üzerinde 225,2 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmis, küresel mal ihracatindan alinan pay ilk kez yüzde l'in üzerine gikmistir. Mal ithalatinda ise küresel düzeyde emtia fiyatlarinin artis göstermesi temel belirleyici unsur olmustur. 2021 yilinda ithalat beklentilerin üzerinde yükselerek OVP (2022-2024) tahminini 13,4 milyar dolar asmis ve 271,4 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. Bununla birlikte, 2021 yilinda kaydedilen yüksek büyümeye ragmen ithalat miktar endeksinde düsüs gözlenmis, ithalat artisinin tamami birim deger endeksindeki artistan kaynaklanmistir.

Grafik 7: Cari islemler Dengesi / GSYH (Yüzde)

Kaynak: TCMB, TÜIK

2021 yilinda uluslararasi turizmdeki kismi toparlanmayla seyahat gelirleri bir önceki yila göre yüzde 103,8 düzeyinde artis göstererek 20,8 milyar dolar seviyesine yükselmistir.

Bu gelismelerin sonucunda, 2021 yilinda 13,6 milyar dolar seviyesinde kaydedilen cari iglemler açigi, GSYH'ya oranla yüzde 1,7 ile OVP (2022-2024) tahmininin 0,9 puan altinda gerçeklesmistir.

2021 yilinda sermaye hareketleri bakimindan dogrudan yabanci yatirimlar ile diger yatirimlar kaynakli net sermaye girisleri artarak devam etmis, portföy yatirimlari kaynakli net sermaye gikislari sona ererek sinirli düzeyde net sermaye girisine dönmüstür. Cari islemler açigindaki azalisin da etkisiyle rezerv varliklar hesabinda artis yasanmistir.

2022 yilinin ilk yedi ayinda ihracat, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 19,1 oraninda artis kaydederek 144,3 milyar dolar seviyesine yükselmistir. Bu gelismede, Türkiye Ekonomi Modelinin öngördügü politikalar dogrultusunda atilan adimlarin yani sira, dis talebin yilin ilk yarisinda güçlü seyrini korumasi ve ihracat fiyatlarindaki görece yüksek seyir ile beraber reel sektör ve ihracatçi firmalarin ürün ve pazar çesitliligi bakimindan dinamik ve esnek yapisi etkili olmustur. Rusya-Ukrayna savasinin ihracat üzerindeki etkisi sinirli gerçeklesmis, jeopolitik risklere ragmen ihracat gücünü korumustur. ihracattaki artisin yilin kalan aylarinda, dis talep kosullarindaki zayiflama nedeniyle ivme kaybetmesine ragmen devam edecegi ve 2022 yilinda ihracatin yüzde 13,2 oraninda artarak 255 milyar dolar seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

Yilin ilk yedi ayinda ithalat yüzde 40,7 oraninda artarak 206,5 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. Bu gelismede, Rusya-Ukrayna savaginin baglamasiyla birlikte emtia fiyatlarindaki yükselisin hizlanmasi ile petrol ve özellikle dogal gaz kaynakli olarak enerji ithalatinin tarihi yüksek seviyelere çikmasi etkili olmustur. Bu dönemde altin ithalatinda da geçtigimiz yila göre artis egilimi gözlenmektedir. 2022 yilinin genelinde ithalatin yüzde 32,6 oraninda artarak 360 milyar dolar seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

2022 yilinda etkisi zayiflamakla birlikte Kovid-19 salginina iliskin devam eden risklere ve Rusya-Ukrayna savasina ragmen uluslararasi turizm hareketliligindeki artis sürmektedir. Bu kapsamda, seyahat gelirlerinin yükselis egilimini devam ettirip 34 milyar dolar ile salgin öncesindeki seviyelerinin üzerine çikacagi öngörülmektedir.

Seyahat gelirlerindeki tarihi yüksek seviyeler ve ihracat tarafindaki olumlu seyrin devamina karsin basta enerji olmak üzere emtia fiyatlarindaki hizli yükselis nedeniyle cari islemler dengesi görünümünde geçtigimiz yila göre bozulma yasanmistir. 2022 yilinin genelinde cari islemler açiginin GSYH'ya oraninin yüzde 5,9 seviyesinde gerçeklegmesi, enerji hariç cari islemler dengesinin ise GSYH'ya oranla yüzde 5,0 oraninda fazla vermesi öngörülmektedir.

5. Finansal istikrar

Bankacilk sektörünün sermaye yeterliligi risklere karsi güçlü görünümünü sürdürmektedir. Nisan ayinda yüzde 20,4 seviyesinde bulunan sektörün sermaye yeterlilik rasyosu (SYR) Temmuz ayi itibariyla yüzde 18 olarak gerçeklesmistir. Bu azalista BDDK'nin salgin döneminde, SYR'nin hesaplanmasina yönelik getirdigi esneklikleri kademeli olarak kaldirmasi etkili olmustur. Sektörün rasyosu gerilese de, Basel kriterleri çerçevesinde belirlenen yasal asgari oran olan yüzde 8'in ve BDDK'nin hedef oran olarak belirledigi yüzde 12'nin oldukça üzerinde bulunmaktadir. Sermaye kalitesinin bir ölçütü olarak kabul edilen çekirdek sermaye yeterliligi rasyosu da yüzde 13,7 ile yasal oran olan yüzde 4,5'in oldukça üzerindedir.

Bankacilik sektörünün kisa vadeli likidite pozisyonu saglam görünümünü korumaktadir. 2022 yilinda güçlü seyreden mevduat artisi ve devlet is borçlanma senetlerinin portföy içerisindeki payinin yükselmesi sektörün kisa vadeli likiditesini desteklemektedir. Likit aktiflerdeki artis, bankalarin kisa vadeli likidite çikislarini yönetme kabiliyetini gösteren likidite karsilama oranlari (LKO)'na da olumlu yansimis toplam LKO tarihi yüksek seviyesine ulasmistir. Ayrica, bankalarin finansal soklara karsi kullanabilecekleri kisa vadeli yabanci para likidite tamponlari, bir yil içinde vadesi dolacak yurtdisi kaynakli borçlarini karsilayabilecek yeterliliktedir.

2021 yilinin son geyreginden itibaren gevseyen finansal kosullarin etkisiyle hareketlenen kredi artisi 2022 yilinda güçlü bir ivme yakalamistir. 2021 yilinda alinan makroihtiyati tedbirler tüketici kredilerindeki artisin kisitlanmasini saglamistir. Buna karsilik, emtia ve enerji fiyatlarindaki artisin isletmelerin çalisma sermayesi ve stok ihtiyacini artirmasi nedeniyle TL ticari kredi artisi daha güçlü seyretmistir. TCMB ve BDDK, kredilerin üretken yatirimlara gitmesini teminen Türkiye Ekonomi Modeli kapsaminda 2022 yili Nisan ayinda ticari kredilere yönelik makroihtiyati tedbirler açiklamistir. Ayrica, BDDK Haziran ayinda hem tüketici hem de ticari kredilere yönelik ilave tedbirleri yürürlüge koymustur. Bu gelismelerin neticesinde son dönemde tüketici kredileri ve ticari kredilerin artisinda yavaglama oldugu gözlenmektedir. Son olarak Agustos ayinda TCMB, Türkiye Ekonomi Modeli çerçevesinde önceliklendirilen selektif sektörlere yönelik amacina uygun ve politika faiz oraniyla uyumlu düsük faizli kredi kullandirilmasini tesvik etmek amaciyla ilave makroihtiyati tedbirler açiklamistir.

BDDK'nin kredilerin yakin izleme ve tahsili gecikmis alacaklar (TGA) olarak siniflandirma sürelerini uzatan düzenlemesi Eylül 2021'de kaldirilmis, ancak yilsonuna kadar asamali bir geçis süreci taninmistir. Buna istinaden TGA bakiyesi yilin son geyreginde bir miktar yükselse de, güçlü seyreden TGA tahsilatlarinin etkisiyle salgin döneminde getirilen esnekliklerin kaldirilmasinin etkisi sinirli olmustur. Bunun yani sira, TL kredi hacminde süregelen güçlü artis ve kurlardaki yukari yönlü egilim özellikle ticari TGA oraninin gerilemesine neden olmaktadir. Önümüzdeki süreçte, iktisadi faaliyetteki egilim, kredi artis hizi ve kur gelismeleri TGA oraninin yönünü belirleyecektir. Bankacilik sektörü güçlü sermaye yapisi ve yüksek karsilik oranlariyla TGA'daki olasi artislari yönetebilecek konumdadir.

Türk lirasi cinsi enstrümanlara olan talebin artirilmasi ve döviz kurlarindaki oynakliklarin azaltilmasi amacryla 2021 yilinin Aralik ayinda Türkiye Ekonomi Modeli kapsaminda Kur Korumali Mevduat (KKM) uygulamasi devreye alinmistir. KKM'nin kapsami daha sonra döviz tevdiat hesaplari, katilim fonlari ve altin hesaplarindan TL'ye dönmek isteyenler ile yurtdisinda yasayan yerlesik kisi ve sirketler için genisletilmistir. Toplam KKM bakiyesi 1 Eylül 2022 itibariyla 1,3 trilyon TL'ye ulagmistir. KKM artarken döviz tevdiat hesaplarinda azalis meydana gelmis, yurtiçi yerlegiklerin YP mevduati yilsonundaki 237 milyar dolar seviyesinden 26 Agustos itibariyla 212,7 milyar dolara gerilemistir. Ayni dönemde yurtiçi yerlesiklerin mevduatlarinin dolarizasyon orani yüzde 62,7'den yüzde 53,1'e düsmüstür. Bireysel yatirimcilara TL getirili alternatif bir yatirim araci imkani sunmak üzere Haziran ayinda Gelire Endeksli Senet ihraci gerçeklestirilmistir. Böylece, finansal enstrümanlarin tabana yayilarak sermaye piyasalarinin gelistirilmesi ve özellikle hanehalkinin tasarruflarini TL cinsinden degerlendirmesi tesvik edilmistir.

Türkiye Ekonomi Modeli adimlarindan biri olan Altin Tasarruf Ekosistemi kurularak finansal sistem disindaki yastik alti altinlarinin ekonomiye kazandirilmasina katki saglanmistir. ilaveten Borsa istanbul bünyesinde Emtia Pazari kurulmustur.

Sermaye piyasalarinin uluslararasi sürdürülebilirlik standartlarina uyum süreci devam ederken hem arz hem de talep tarafinda gelisimi sürmektedir. 2022 yilinda ABD Merkez Bankasi basta olmak üzere, gelismis ülke merkez bankalarinin son dönemlerin en hizli parasal sikilastirmasina gitmesi ve küresel olarak artan jeopolitik riskler sermaye piyasalari üzerinde dalgalanma yaratsa da Türkiye' de basta pay piyasasi olmak üzere yatirimcilarin sermaye piyasalarina ilgisi devam etmistir. BiST 100 Endeksinde yil içinde tüm zamanlarin en yüksek kapanis seviyeleri kaydedilmis, ayrica ayni dönemde toplam bakiyeli yatirime sayisi tekrar 2,5 milyonu asmistir. Pay piyasasinda görülen yüksek talebin yaninda firmalarin özkaynak finansman tercihi de 2021 yilinda oldugu gibi artarak devam etmistir. 2021 yilinda 52 adet birincil halka arz ile tüm zamanlarin en yüksek seviyesi görülürken, 2022 ylinin ilk sekiz ayr itibariyla ulasilan 30 adet halka arz ile benzer egilim sürmüstür. Ayni dönemde halka arzlardan elde edilen toplam hasilat 12,7 milyar TL olarak gerçeklesmistir.

Küresel likiditenin ve risk istahinin azaldigi iktisadi konjonktürde Türk sermaye piyasalarinda görülen olumlu gelismeler, sermaye piyasasi araçlarinin çesitlendirilmesi ve uluslararasi sürdürülebilirlik standartlarina uyum konusunda da kendini göstermistir. OVP (2022-2024) döneminde, yeni is fikirleri ve girisim sirketlerinin ihtiyaç duydugu finansal kaynaklarin toplanmasi amaciyla, borçlanmaya dayali kitle fonlamasina iligkin usul ve esaslar belirlenerek kitle fonlamasi mevzuati tek bir Teblig'de birlestirilmistir. Bunun yani sira, yesil ve sürdürülebilir borçlanma araci ihraglarinin uluslararasi finansal piyasalardaki en iyi uygulamalar ve standartlarla uyumlu sekilde yürütülmesi hedefiyle Yesil Borçlanma Araci, Sürdürülebilir Borçlanma Araci, Yesil Kira Sertifikasi, Sürdürülebilir Kira Sertifikasi Rehberi yayimlanmistir.

Hanehalki borçlulugunda Türkiye, gelismekte olan ülke ortalamalarina göre oldukça düsük bir risklilige sahiptir. Uluslararasi Ödemeler Bankasi (BIS) veri tabanina göre, 2021 yilinda Türkiye'de hanehalki borcunun GSYH'ya orani bir önceki yila göre 2,7 puan azalarak yüzde 14,8'e gerilemistir. Ayni dönemde gelismekte olan ülkelerin agirlikli ortalamasi 3,2 puan azalisla yüzde 51 olmustur. Ayrica, döviz cinsinden veya dövize endeksli kredi kullanma imkâninin olmamasi nedeniyle hanehalkinin kur riski bulunmamaktadir.

Pandemi ile birlikte küresel emtia fiyatlarinda yaçanan artislar, arz soklari, enerji fiyatlarindaki yükselis ve kurlarda görülen sert hareketlerin etkisiyle, reel kesimin borçlulugu ülkemizde artis göstermistir. BIS'e göre, Türkiye'nin reel sektör borcunun GSYH'ya orani, 2020 yilina göre 3 puan artarak 2021 yili sonunda yüzde 75,1 olmustur. Çin haris gelismekte olan ülke ortalamasi ise ayni dönemde 10,9 puan azalarak yüzde 67 olmustur. Ülkemizde reel sektör firmalarinin kisa vadeli döviz pozisyonu fazlasi 2022 yili Haziran ayi itibariyla 60,8 milyar dolardir.

6. Kamu Maliyesi

2020 yili Mart ayindan itibaren etkisini gösteren Kovid-19 pandemisinin ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak üzere kapsamli önlemler içeren ekonomik istikrar paketleri açiklanmistir. Bu kapsamda istihdam, saglik ve sosyal koruma ile ekonomik aktivitenin devamini saglamak üzere çesitli alanlarda tedbirler uygulanmistir. Uygulanan bu tedbirler neticesinde, pandemi kaynakli olumsuzluklara ragmen, 2020 ve 2021 yillari olumlu bir mali performansla tamamlanmistir.

Pandeminin etkilerinin azaltilmasi ve yapisal dönüsüme iliskin programlarin devam ettirilmesini saglamak üzere 2021 Yili Merkezi Yönetim Bütçe Kanununda GSYH'ya oran olarak yüzde 4,3 seviyesinde bir bütçe açigi öngörülmüstür. 2021 yili baginda mali disiplinin güçlendirilmesi amaciyla bütçe açigi hedefi GSYH'ya oranla yüzde 3,5 olarak revize edilmistir. Bu çerçevede hayata geçirilen önlemler paketinin yani sira ekonomik aktivitenin canlanmasina yönelik politikalarin uygulamaya konulmasiyla gerçeklesen büyüme performansi neticesinde, salginin sosyal etkilerinin azaltilmasi ve ekonomiye destek amaciyla vazgeçilen bütçe gelirlerine ragmen, yil sonu bütçe açigi GSYH'ya oran olarak yüzde 2,8 seviyesinde gerçeklesmistir.

2021 yilinda genel devlet toplam gelirleri GSYH'ya oran olarak bir önceki yila göre 1,5 puan, genel devlet toplam harcamalari 2,8 puan azalmistir. 2021 yilinda 2020 yilina göre, genel devlet cari giderlerinde 1,8, transfer harcamalarinda ise 1 puan azalis kaydedilmistir. Bu çerçevede, GSYH'ya oran olarak genel devlet açigi 1,3 puan azalarak yüzde 2,6 olarak gerçeklesmistir.

2021 yili kamu kesimi borglanma geregi bir önceki yila göre GSYH'ya oran olarak 1,4 puan azalisla yüzde 2,5 düzeyinde kaydedilmis, AB tanimli genel yönetim borç stokunun GSYH'ya orani bir önceki yila göre 2,4 puan artarak yüzde 42 olarak gerçeklesmistir.

2021 yili sonunda döviz kuru ve emtia fiyatlarinda gözlemlenen artis ile izleyen aylarda enerji fiyatlarinin öngörülerin üzerinde artmasi küresel ekonomik görünümde bozulmaya sebep olmus, ülkemizi de etkileyen bu gelismeler çerçevesinde 2022 yili program hedeflerinde revizyon yapma ihtiyaci dogmustur. Bu çerçevede gelir ve harcama nominal büyüklüklerinde meydana gelen degisim sebebiyle ek bütse yapilmistir.

Bu gelismeler çerçevesinde, 2022 yilinda merkezi yönetim bütçe açiginin GSYH'ya oraninin OVP (20222024)'de öngörülen yüzde 3,5'lik hedefe göre 0,1 puan iyileserek yüzde 3,4 oraninda gerçeklesmesi beklenmektedir.

2022 yilinda, bir önceki yila göre, genel devlet toplam gelirlerinin GSYH'ya oraninin 1,4 puan azalmasi, genel devlet toplam harcamalarinin ise 0,8 puan azalmasi beklenmektedir. 2022 yilinda 2021 yilina göre, genel devlet cari giderlerinin 1 puan azalmasi, transter harcamalarinin 0,2 puan azalmasi, yatirim harcamalarinin ise 0,4 puan artmasi beklenmektedir. GSYH'ya oran olarak 2022 yili genel devlet vergi gelirlerinde özellikle kazanç üzerinden alinan vergilerden kaynakli olumlu bir performans beklenirken, vergi disi gelirler ve sosyal güvenlik prim tahsilatlarinda düsüs öngörülmektedir. Bu çerçevede, GSYH'ya oran olarak genel devlet açiginin bir önceki yila göre 0,6 puan artarak yüzde 3,2; genel devlet faiz disi açiginin ise yüzde 0,7 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2022 yili kamu kesimi borçlanma gereginin GSYH'ya oranla yüzde 6,4 olarak, AB tanimli genel yönetim borg stokunun GSYH'ya oraninin ise bir önceki yila göre 5,3 puan azalarak 36,7 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

II. TEMEL AMAÇLAR

OVP'nin temel amaci, Türkiye Ekonomi Modeli'ni esas alarak yatirim, istihdam, üretim ve ihracati önceleyen büyümenin sürdürülmesi, verimli ve rekabetçi yerli üretim yapisinin güglendirilmesi, ithalat bagimhliginin azaltilmasi, kalici fiyat istikrarina ulagilmasi, begeri sermaye ve iggücü kalitesinin artirilmasi, is ve yatirim ortaminin iyilestirilmesi, sürdürülebilir, kapsayici büyüme ile adaletli paylaçima yönelik ekonomik dönüsümün gerçeklestirilmesidir.

Salgin sonrasi göreli bir toparlanma egilimine giren, ancak, jeopolitik riskler ve yüksek enflasyon ile bozulan küresel ekonomik görünüme ragmen Türkiye ekonomisi güçlü büyümesini sürdürebilmistir. Program döneminde büyüme potansiyelini ve istihdami artiran, yüksek katma degerli üretimi öncelikli kllan ve ihracat temelli sürdürülebilir büyüme stratejisi kararli bir biçimde uygulanacaktir.

Hizmet gelirlerinde saglanacak artisin yaninda dijital dönüsümü dikkate alarak ithalat bagimliligin azaltilmasi, ihracatta ürün ve ülke gesitlendirmesi ile katma degeri yüksek üretimin desteklenmesine yönelik uygulamalarin sürdürülmesiyle cari islemler açiginin kademeli bir sekilde azaltilmasi hedeflenmektedir.

Bu dönemde, fiyat artislarini etkileyen tüm unsurlari ve bu unsurlarin etkilesimini temel alan ve sürdürülebilir fiyat istikrarini önceleyen bir yaklasimla enflasyonun tek haneli seviyelere düsürülmesi hedeflenmektedir. Finansal sistemde tasarruflarin artirilmasi, kaynak dagiliminda etkinligin saglanmasi, sermaye piyasalarinin gelistirilmesi yoluyla finansmana erisimin kolaylastirilmasi ve finansal okuryazarligin yayginlastirilmasi suretiyle finansal istikrarin desteklenmesi amaçlanmaktadir.

Ayrica Program süresince, iklim degisikliginin çevresel, sosyal ve ekonomik alandaki çok yönlü etkileri dikkate alinarak ve kalkinma öncelikleri çerçevesinde ekonominin her alaninda ve tüm sektörlerde yesil dönüsüme önem verilecektir.

Tarihi yüksek seviyelerine ulasan istihdam ve isgücünün Program döneminde ekonomik aktivitedeki istikrarl seyir ile artis egilimini sürdürmesi, aktif iggücü politikalari basta olmak üzere ekonomide gelisen ihtiyaçlara cevap verecek sekilde meslek edindirici, nitelikli istihdam edilebilirligi ve üretkenligi artirici politikalarla isgücü potansiyelimizin azami sekilde kullanilmasi amaçlanmaktadir.

Program döneminde bütçe disiplini sürdürülerek kamu açiklarinin tedrici olarak azaltilmasi ve mali yapinin daha da güclendirilmesi izlenecek maliye politikasinin temel amaci olacaktir.

III. MAKROEKONOMIK HEDEFLER VE POLITIKALAR?

1. Büyüme

Ekonomik aktivite üzerinde salginin etkisinin azalmasiyla birlikte ekonomide is ve dis talebin dengelendigi bir görünüm tesis edilmis olup bu yapinin sürdürülmesi hedeflenmektedir. Bu çerçevede, son yillarda önemli kazanimlar saglayan ihracat odakli büyüme stratejisi verimli ve rekabetçi bir sekilde devam ettirilecektir. is ve yatirim ortaminin iyilestirilmesi ile beraber daha yenilikçi bir üretim yapisinin gelistirilmesinin yani sira is gücü ve kaynaklarin verimliligini artirici politikalar sürdürülecektir. Güçlü, sürdürülebilir ve istihdami destekleyen büyümenin potansiyel hizinda seyretmesi amaciyla para, maliye ve gelirler politikalari koordinasyon içerisinde yürütülmeye devam edilecektir. Program döneminde özel sektördeki üretken alanlara yönelik yatirimlarla desteklenen, sürdürülebilir bir büyüme ve kalkinma stratejisiyle ortalama yüzde 5,3 oraninda büyüme hedeflenmektedir. Büyümeye yönelik öngörülen verimlilik artisinin özel kesim yatirimlari ve yapisal reformlarla saglanmasi beklenmektedir.

2 Makroekonomi ve kamu maliyesine iliskin temel gösterge ve hedefler Ek 1'de yer almaktadir.

Politika ve Tedbirler

1. Makroekonomik istikrar ve is ortami güçlendirilerek sanayi sektöründe teknoloji yogun sabit sermaye yatirimlari ile dogrudan yabanci yatirimlar özendirilecek, sanayide teknolojik dönüsümü hizlandirmak üzere yatirim tesvik sisteminde dijital dönüsümü odaga alan ve yaygin etki olusturacak yeni bir çerçeve olusturulacaktir.
2. Üretim süreçlerinde ithalat bagimliligini azaltan, teknoloji yogun ve katma degerli ihracat potansiyeli yüksek, istihdama katk saglayacak öncelikli sektörlerde yatirimlar desteklenecektir.
3. Yatirim tesvik sisteminde yenilikçi ve katma degerli üretime odaklanan, küresel deger zincirinde üst kademelere geçisi hedefleyen ve kümelenme öncelikleriyle uyumlu yatirimlara münhasiran destek saglanacaktir.
4. Yerli ve ulustararasi yatirimcilar ile is birliklerini içerecek sabit sermaye yatirimlari desteklenecektir.
5. Yatirimlara iliskin hukuki süreçlerin hem yatirimc hem girisimci açisindan hizlandirilmasi saglanacaktir.
6. Hazine Destekli Kefalet Sisteminin öncelikli sektörlerde rekabetçiligi ve verimliligi artiracak projelerde kullanilmasina agirlik verilecek ve Kredi Garanti Fonu A.S. ile Ihracati Gelistirme A.S. araciligiyla ihracatçi firmalarin finansmana erisimi desteklenecektir.
7. Girisimcilik ekosistemini desteklemek için, girisim sirketlerinin yenilikçi is modelleri ve projeleri ile Ar-Ge faaliyetlerinin finansmana erisimini kolaylastirici Hazine Destekli Kefalet Sistemi kapsaminda yeni destek paketleri hayata geçirilecektir.
8. Türkiye Kalkinma Fonu bünyesindeki girisim sermayesi yatirim fonlari araciligiyla katma degerli yerli ve yenilikçi üretim desteklenecektir.
9. Büyük ölçekli yatirimlar, büyüyen KOBl'ler ve entegre tesisler için basta organize sanayi bölgeleri ve endüstri bölgeleri olmak üzere planli sanayi alanlari olusturulmasina devam edilerek, ülke yüzölçümü içerisinde toplam planli sanayi alanlarinin orani artirilacaktir.
10. Türkiye'nin sahip oldugu çesitli yerli ve yenilenebilir kaynaklar kullanilarak enerji arz güvenligine destek olacak Ar-Ge çalismalari ve yatirim projeleri hayata geçirilecektir.
11. Müsteri gereksinimlerini karsilayan Ar-Ge tabanli çözüm önerilerinin, KOBi'ler tarafindan ticarilesebilir çiktilara dönüstürülmesi kamu ve özel sektör es finansmani ile saglanacaktir.
12. Ar-Ge ekosistemi, salgin hastaliklar, iklim degisikligi ve dogal afetlerle mücadelenin yani sira yesil ve dijital dönüsüm gibi küresel degisim ve dönüsüm alanlari ile yeni gelisen teknolojilerden kaynaklanan zorluklarla mücadeleye yönelik her türlü teknoloji tabanli ihtiyaca hizli sekilde cevap verebilecek, çok disiplinli çalismayi kolaylastiran esnek bir yapiya kavusturulacaktir.
13. Turcorn adayi ve küresel iddiasi yüksek teknoloji girisimleri desteklenecek, Teknoloji Odakli Sanayi Hamlesi Programi kapsaminda yükselen ve yikici teknoloji alanlarinda ve kritik alanlarda yeni teknoloji ve ürün gelistirmeye yönelik projeler desteklenecektir.
14. Stratejik öneme sahip alanlarda sirket, üniversite, arastirma altyapisi ve kamu Ar-Ge merkezlerinin bir araya geldigi ve "birlikte basarma" yaklasimini esas alan büyük ölçekli platform ve ag destekleri ile teknoloji ve ürün gelistirme süreçleri tesvik edilecek, patentli teknolojilerin sanayiye aktarilmasi saglanacaktir.
15. Üniversiteler bünyesindeki merkezi ve tematik arastirma altyapilarinin sanayi ile isbirligini artiracak destekler hayata geçirilecektir.
16. Sürdürülebilir kalkinmayi destekleyecek sekilde sosyal ve beseri bilimlerde arastirma ve gelistirme faaliyetleri desteklenecektir.
17. Teknolojik dönüsümü destekleyecek, refahin artirilmasina katki saglayacak yatirimlarin ekonomiye kazandirilmasina yönelik olarak pandemi sonrasi dönemde yeniden sekillenen ticaret rotalarinda Türkiye'nin avantajli yönlerini ve önemli merkezlere olan yakinligini ortaya koyan bir tanitim raporu hazirlanacak ve bu çerçevede etkinlikler düzenlenecektir.
18. Güvenli kentlegmenin saglanmasini teminen afetlere hazir, çevre ve iklim dostu, enerji verimliligi yüksek, kültürel degerlerini koruyan, yatay mimariyi esas alan kentsel dönüsüm çalismalari hizlandirilacaktir.

2. Yegil Dönüsüm

iklim degisikligi nedeniyle, düsük karbon ekonomisine gesis küresel ölçekte önem kazanmaktadir. ihracatimizda en büyük paya sahip olan AB, küresel düzeyde yasanan enerji krizine bagli olarak öncelikleri degismis görünmekle birlikte sifir emisyonlu, kaynak verimli ve rekabetçi bir ekonomiye ulasmak amaciyla yesil dönüsüm politikalarinda ilerleme kaydetmektedir. 2053 net sifir emisyon hedefi dogrultusunda iklim degisikligiyle mücadelede benimsenen yeni yapisal dönüsüm perspektifi sürdürülebilir kalkinmanin saglanmasi bakimindan önem arz etmektedir. Program döneminde iklim degisikliginin çevresel, sosyal ve ekonomik alandaki çok yönlü etkileri dikkate alinarak kalkinma öncelikleri cerçevesinde ekonominin her alaninda ve tüm sektörlerde yesil dönüsüme yönelik adimlar atilmaya devam edilecektir.

Politika ve Tedbirler

1. Net sifir emisyon hedefine giden yolda orta vadeli düsük karbonlu büyüme stratejisi ortaya konulacak, sektörlerin yesil dönüsüm için ihtiyas duyacagi ilave yatirim miktari tespit edilecek ve rekabet güglerinin korunmasi amaciyla çesitli destek mekanizmalari planlanacaktir.
2. Sektörlerin mevcut en iyi teknikler ve en iyi çevresel uygulamalar çerçevesinde düsük karbonlu üretime geçisi için yol haritalari hazirlanacak ve uygulamalar tesvik edilecektir.
3. 2053 net sifir emisyon hedefi dogrultusunda sürdürülen Ulusal Katki Beyani ve Uzun Dönemli Iklim Degisikligi Stratejisi ve Ulusal Iklim Degisikligi Eylem Plani hazirlik çaligmalari, kalkinma plani basta olmak üzere üst politika belgeleriyle uyumlu olacak sekilde tamamlanacaktir.
4. Yesil dönüsüm altyapisinin olusturulmasi isin basta tarim, sanayi, ulastirma ve enerji sektörlerinde olmak üzere yesil teknoloji Ar-Ge projeleri desteklenmeye devam edilecek, yesil hidrojen ve enerji depolama gibi emisyon azaltilmasina katki saglayan teknolojilerin yatirim ekosistemi gelistirilecektir.
5. Yesil dönüsüme isgücü piyasasinin adil geçisinin saglanmasi için gerekli önlemler alinacaktir.
6. Iklim finansmanina erisim imkânlari özel sektörün ihtiyaçlari dikkate alinarak genisletilecek, verimlilik artiran, dönüstürücü nitelikli, katma degeri yüksek, sera gazi emisyon artisini sinirlayan ve yesil becerileri artiran yatirimlara öncelik verilecektir.
7. Basta ihracat yapan KOBl'ler olmak üzere firmalarin yesil dönüsüme uyumlarini kolaylastirmak üzere destek mekanizmalari gelistirilecek ve üretilen ürün ve hizmetlerin deger zincirindeki çevresel ve sosyal risklerin ölçülmesi, analizi ve yönetimi konusundaki kapasite gelistirilecektir.
8. AB'nin Sinirda Karbon Düzenlemesi Mekanizmasina (SKDM) geçis dönemi iyi degerlendirilerek SKDM' den hizli etkilenecek sektörler için en düsük maliyetle emisyon azaltimina yönelik politikalar hayata geçirilecektir.
9. SKDM'ye uyum kapsaminda etkin isleyen Ulusal Emisyon Ticaret Sistemi gelistirilecek, mevcut vergilerin karbon vergisine dönüstürülmesi konusunda Türk Vergi Sistemi gözden geçirilecek ve karbon fiyatlandirma araçlarinin kalkinma ve yatirim ortami üzerinde yol açacagi ekonomik ve sosyal etkiler analiz edilecektir.
10. iklim degisikliginin olusturacagi olumsuz etkilerden, ülkemiz tarimini ve çiftçilerimizi korumak için tarim sigortasinin koruma altina aldigi ürünler ve riskler bazinda kapsami genisletilecektir.
11. Çevresel olarak sürdürülebilir bir iktisadi faaliyetin tagimasi gereken nitelikleri belirleyen ve yesil boyamaya karsi koruma saglayacak, uluslararasi ortak bir siniflama sistemi ile uyumlu ve ülkemizin özgün ihtiyaglarini gözeten bilimsel temelli Ulusal Yegil Taksonomi mevzuati hazirlanacaktir.
12. Verimliligi artiran ve atik yönetimine katkida bulunan döngüsel ekonomiye geçis için bütüncül bir Ulusal Döngüsel Ekonomi Eylem Plani hazirlanacaktir.
13. Yegil Organize Sanayi Bölgesi ile Yegil Endüstri Bölgesi sertifikasyon sistemi tamamlanarak; çevreye duyarli, sürdürülebilir sanayi ve döngüsel ekonomi alanlari olusturulmasina hiz verilecektir.
14. Dogadaki kaynak kullaniminin azaltilmasi ve geri dönüstürülmüs hammaddelerin ekonomiye kazandirilmasi amaciyla üretim ve tüketim faaliyetlerinden sonra ortaya çikan atiklar döngüsel ekonomi ilkelerine uygun süreçler yoluyla tekrar üretim sürecine dâhil edilecek, geri kazanilmis ikincil ürüne ait standartlar belirlenecek, tesvik ve yönlendirme sistemi gelistirilecektir.
15. Sifir atik uygulamalari hanehalkini da kapsayacak gekilde yayginlastirilacaktir.
16. Net sifir emisyon hedefi dogrultusunda korunan alan büyüklügü artirilarak dogal kaynaklarin sürdürülebilir kullanimi ve biyolojik çesitliligin korunmasi saglanacaktir.
17. Karbon emisyonunun azaltilmasina yönelik orman varliginin artirilmasina, yeni yutak alanlarin olusturulmasina devam edilecek, fidan ve tohum üretim ve ihracat kapasitesinin artirilmasina yönelik yatirimlar sürdürülecektir.
18. Ormanlarin korunmasi ve yanginlarla mücadele amaciyla kara ve hava tasit filosunun artinilmasina devam edilecektir.
19. Demiryolu ulastirmasi ve kentiçi ulasim basta olmak üzere düsük karbonlu ve sürdürülebilir ulasim sistemine geçisi kolaylastiracak teknolojik dönüsümlere yönelik projeler gelistirilecektir.
20. Tasimacilikta geleneksel yakit kullaniminin azaltilmasini teminen gok modlu tasimacilik terminalleri olusturularak çevreye duyarli yol projeleri uygulamasi hayata geçirilecektir.
21. Türkiye deniz ticaret filosunun gençlestirilmesi ve gelistirilmesi ile yesil liman uygulamasina yönelik tesvikler saglanacak, denizlerimizde düsük emisyon bölgesi çalismalarina yönelik önlemler alinacaktir.

3. Istihdam

Kapsamli politika tedbirleri ve güçlü iktisadi faaliyet sonucu tarihi yüksek seviyelerine ulasan istihdam ve isgücünün Program döneminde özellikle isgücü piyasasina yönelik yapilacak yapisal reformlar ve hedeflenen büyüme oranlarina ulasilmasi neticesinde artis egilimini sürdürmesi öngörülmektedir.

Program dönemi boyunca istihdamin yillik ortalama 890 bin kisi artmasi ve isgücüne katilim oranlarindaki öngörülen artisa ragmen issizlik oraninin kademeli olarak gerileyerek 2025 yilinda yüzde 9,6 seviyesinde gerçeklesmesi tahmin edilmektedir.

Grafik 9: issizlik Orani (Yüzde)

GT: Gerçeklesme Tahmini

Politika ve Tedbirler

1. Nitelikli iggücünün gelistirilmesi amaciyla bölgesel ve sektör odakli egitim ihtiyaç analizleri yapilacak, mesleki egitim programlari dijital ve yesil dönüsümün gereklerine cevap verecek sekilde güncellenecektir.
2. Tarim, savunma sanayii, yapay zekâ, siber güvenlik, temiz ve sürdürülebilir enerji, havacilik ve uzay teknolojileri alanlarinda nitelikli isgücü yetistirmeye yönelik sektörle is birligi çalismalari gerçeklestirilecektir.
3. Mesleklerin beceri envanterlerinin çikarilmasina yönelik is analizleri gerçeklestirilecek, eslestirme sistemi beceri envanteri temelinde gelistirilecektir.
4. Egitimde ve istihdamda olmayan gençlerin isgücüne katilimini artirmaya yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir.
5. Dijital dönüsüm, teknolojik gelismeler ve pandemi sürecinin is mevzuatinda ortaya gikardigi ihtiyaçlara yönelik düzenlemeler yapilacaktir.
6. Uzaktan ögrenme yöntemleri tesvik edilerek bireylerin sertifika almalarina imkân taninacak ve ulusal hayat boyu ögrenme izleme sistemi kurularak kalite, etkililik ve verimliligi saglayacak egitim programlari gelistirilecektir.
7. Bilim ve teknoloji alaninda gigir açici nitelikte gelismeler saglamaya yönelik hedefler içeren ve önemli kesif veya bulus yapma potansiyeli olan projeleri gerçeklestirecek lider ve genç arastirmacilar desteklenecektir.
8. Beyin göçünü önleyecek uygulamalarin yani sira yüksek vasifli bireylerin ülkeye geri dönüsünü saglayacak tersine beyin göçü mekanizmalari hayata geçirilecektir.
9. Is sagligi ve güvenligi kültürünün gelistirilmesi ve yayginlastirilmasi maksadiyla çalisma hayatinin tüm taraflari ile sosyal diyalog güçlendirilecek, teftis programlari veri madenciliginden de yararlanilarak etkinlestirilecektir.
10. Geçici is iliskisi kurma faaliyetini kurumsal olarak yürüten isyerlerine yönelik denetimler gerçeklestirilecek ve ilgili faaliyetler kayit altina alinacaktir.
11. Is Kulüpleri ve sanal istihdam fuarlari özel politika gerektiren gruplarin isgücü piyasasina girislerine ve kalici olmalarina yönelik olarak yayginlastirilacak, Destekli istihdam Modeli kapsaminda is ve meslek danismanligi hizmeti verilecektir.
12. Kadinlarin, is kurma ve gelistirme süreçlerinin kolaylastirilmasi ve desteklenmesi, karar alma mekanizmalarinda ve e-ticaret platformlarinda daha fazla yer almalarinin tesvik edilmesi, kadin
13. kooperatifgiliginin güçlendirilerek destekleyici hizmetlerin sunulmasi ile kadinlarda finansal okuryazarligin gelistirilmesine yönelik çalismalar sürdürülecektir.
14. Is ve aile yasamini uyumlastirmak ve isgücüne katilimi tesvik etmek amaciyla çocuklar ile engelli ve yasii bireyiere yönelik erisilebilir, toplum temelli gündüz bakim hizmetleri yayginlastirilacaktir.
15. Gençlerin, kadinlarin ve sosyal yardim yararlanicilarinin istihdama kazandirilmasi amaciyla aktif isgücü piyasasi programlarindan etkin bir sekilde yararlanmalari saglanacaktir.
16. Gençlerin iggücü piyasasina geçislerini kolaylastirmak amaciyla staj, yari zamanli ve esnek çalisma modelleri yayginlastirilacak, kariyer farkindaliklarini artiracak egitim, program ve faaliyetlere agirlik verilecektir.
17. Mevcut insan kaynaginin veriye dayali analizi yapilarak isgücü piyasasi ihtiyaçlarina yönelik strateji ve programlar gelistirilecektir.
18. Norm kadro, unvan standardizasyonu, kariyer planlama, performans degerleme gibi insan kaynaklari süreçleri is analizlerine dayali olarak yapilandirilacaktir.
19. Mesleki yeterliliklerin ulusal ve uluslararasi alanda geçerliliklerinin ve yeterlilik belgesine sahip çalisan sayisinin artinilmasini saglamak amaciyla mesleki yeterlilik, sinav ve belgelendirme mevzuati gelistirilecektir.

4. Fiyat istikran

Program döneminde fiyat artislarini etkileyen tüm unsurlarla mücadele edilerek enflasyonun tek haneli seviyelere düsürülmesi amaçlanmaktadir. Üretim ve verimlilik artislari saglanarak TÜFE yillik artis hizinin 2025 yili sonunda yüzde 9,9 olarak gerçeklesmesi hedeflenmektedir. Bu serçevede, Türk lirasinin istikrarli bir görünüm sergileyecegi, gida enflasyonunun program dönemi içinde tek haneli seviyelere düsürülecegi öngörülmektedir.

Grafik 10: Yil Sonu TÜFE Artis Orani (Yüzde)

GT: Gerçeklesme Tahmini

Politika ve Tedbirler

1. Fiyat istikrarinin kalici olarak tesis edilmesi amaciyla enflasyon hedeflemesi uygulamasina devam edilecek, Merkez Bankasi tarafindan faiz politikasiyla birlikte, zorunlu karsiliklar, likidite, teminat ve proaktif rezerv yönetimine iliskin politika bileseni fiyat istikrari hedefi gözetilerek etkin bir sekilde kullanilacaktir.
2. Fiyat istikrarini destekleyecek sekilde sürdürülebilir kalkinmaya yönelik yatirim-istihdamüretim-ihracat hedefleri dogrultusunda reel sektöre uygun finansman maliyetleriyle saglanan krediler hedef odakli olarak yayginlastinilacaktir.
3. Fiyat istikrarini sürdürülebilir hale getirmeyi hedefleyen politikalarin asli unsuru olan Liralasma stratejisi kapsaminda finansal sistemde temel deger saklama aracinin Türk lirasi cinsinden

varliklar olmasini, hanehalki, firma ve bankacilik kesimlerinin varlik ve yükümlülüklerinde Türk lirasi cinsi kalemlerin agirliginin artirilmasini, kamunun ve özel sektörün yurtiçindeki ticari islemlerde fiyatlama ve ödemelerinin Türk lirasi temel alinarak yapilmasini saglayacak bütüncül politikalarla finansal mimarinin gelistirilmesi saglanacaktir.

1. Gelirler politikasi fiyat istikrarini ve gelir dagilimini gözetecek sekilde para ve maliye politikalari ile esgüdüm içerisinde belirlenmeye devam edecektir.
2. Salgin döneminde daralan konut arzinin hizla arttirilmasina, kira ve konut fiyatlarinin düsürülmesine ve insaat sektörünün canlandirilmasina katki saglanmasina yönelik olarak yeni sosyal konut projeleri gelistirilecek ve dar gelirli vatandaslarin konuta erisim imkâni arttirilacaktir.
3. Konut sektöründe arz ve talep dengesizligi kaynakli fiyat dalgalanmalarini azaltacak sekilde sehirlerimizde daha saglikli yapilasma kosullarinin saglanmasi ve arsa maliyetlerinin azaltilmasi amaciyla planli, altyapisi tamamlanmis sosyal donati alanlarina sahip Hazine arazileri ev yapmak isteyen vatandaslarimiza sunulacaktir.
4. Basta tohum, gübre, yem, mazot ve ilaç olmak üzere tarimda girdi maliyetlerinin azaltilmasi, finansman yükünü hafifletici, teknoloji odakli dönüsümü saglayici programlar uygulanmasi ve stratejik tarim ürünlerinde hedef yeterlilik oranlarinda üretimin tesis edilmesi suretiyle gida arz güvenligi saglanacak, siftçi gelirlerinin üretimin sürdürülebilirligini temin edecek sekilde belirlenmesine devam edilecektir.
5. Tarim arazilerinin amaci disinda kullaniminin önüne geçilmesine, ekilebilir arazilerin üretime kazandirilmasina, sulanabilir alanlarin artirilmasina ve sertifikali tohum kullaniminin yayginlastirilmasina yönelik çalismalar sürdürülecektir.
6. Tarimsal destekler üretimde verimliligi ve kaliteyi artiracak sekilde tahsis edilecek, etkin olmayan destekleme uygulamalari sona erdirilecektir.
7. Fiyat istikrarini desteklemek üzere gida ve tarim ürünleri stok takip sistemi olusturulacak ve gida ürünleri depolarinda izlenebilirlik artirilacaktir.
8. Yas sebze ürünlerinde arz sürekliliginin saglanmasi amaciyla jeotermal seracilik ve sera yenileme yatirimlari desteklenmeye devam edilecektir.
9. Lojistik ve enerji maliyetleri dikkate alindiginda, önümüzdeki dönemde büyük sehirlerin ihtiyaci olan belirli yas sebze ve meyvenin sehirlerin kendi çevrelerinde yetistirilmesine iliskin kent tarimi çalismalari baslatilacak bu kapsamda üretim ve tüketim yerleri yakinlastirilacaktir.
10. Dijital tarim uygulamalari kapsaminda, uydu, telsiz haberlesme aglari, hava araçlari, yapay zekâ, veri bilimi ve yogun teknoloji kullanimi ile tahminler yapilacak, veri ve modelleme kalitesi artirilarak üretim planlamasi yapilacaktir.
11. Tarmsal üretimde öngörülebilirligin artirilarak fiyat dalgalanmalarinin önüne geçilmesini, giftginin ürettigi ürünü deger fiyattan satabilmesini ve sanayinin ihtiyas duydugu kalitede ürünü tedarik edebilmesini teminen yeni mekanizmalar gelistirilecektir.
12. Gida ürünlerinin en az fireyle ve makul fiyatlarla tedarikini saglamak üzere bütüncül bir yaklasimla hal ve kooperatifçilikte iyilestirmeler yapilarak dagitimin kayitli ve en az lojistik maliyetli olmasina yönelik düzenlemeler hayata geçirilecektir.
13. Fiyatlarin mal ve hizmetler için belirlenecek kodlar vasitasiyla elektronik ortamda takip edilmesi saglanarak fiyat verilerine ülke çapinda idari veri statüsü kazandirilacaktir.
14. Perakende sektöründe tüketicinin tabi oldugu fiyatlarin seffaf olarak kamuoyuyla paylasimina yönelik gerekli düzenlemeler teknolojik altyapisi olan firmalar için ivedilikle uygulanacak, küçük perakendecilerin teknolojik altyapiya kavusturularak uygulamaya dahil olmalari saglanacaktir.
15. indirim ve promosyon uygulamalarnin tüketiciyi yaniltmama ve kapsayicilik ilkeleri dogrultusunda tüm tüketicilerin faydalanabilecegi hiz ve yogunlukta yapilmasina yönelik düzenlemeler hayata geçirilecektir.
16. Tarimsal örgütlerin kurumsal kapasitelerinin güçlendirilmesini teminen üretim planlamasi ve tedarik zincirinin kisaltilmasina yönelik olarak üretici örgütleri ve kooperatifleri daha aktif hale getirilecektir.
17. Üretici örgütlerinin ortak tedarik, pazarlama, satis ve makine kullaniminin yani sira depolama, dagitim ve nakliye hizmetleri gibi destekleyici hizmetleri sunmasini saglayacak mekanizmalar hayata geçirilecektir.
18. Sürdürülebilirlik kapsaminda meralarin islahi ve korunmasi çalismalarina hiz verilecektir.
19. Küçük aile isletmelerinin kirsaldaki varligi ve tarimsal üretime katkilarini artirmak için hayvan verimini artiracak sekilde ahir ve agillarin islahi gerçeklestirilecektir.

5. Ödemeler Dengesi

Küresel ölçekte parasal sikilagma politikalari ve jeopolitik riskler 2022 yilinin kalan döneminde ve 2023 yilinda küresel ekonomik görünüm üzerinde baskilayici unsurlar olarak öne çikmaktadir. Bu durumun küresel ticaret üzerinde de olumsuz etki olusturmasiyla ihracat artisinin önümüzdeki dönemde bir miktar ivme kaybetmesi öngörülmektedir. Bununla birlikte, emtia fiyatlarindaki yüksek seviyelerin gerilemesi ve hizmet gelirlerindeki artisin etkisiyle cari islemler dengesinde iyilesme yasanacagi tahmin edilmektedir.

Program döneminde, ithal girdi bagimlligini azaltici, ihracatta ürün ve ülke çesitlendirilmesini saglayici, ihracatta katma degeri yüksek üretimi destekleyici politikalarin cari islemler açiginin kademeli bir sekilde azaltilmasina katki saglamasi öngörülmektedir.

Cari islemler açigindaki iyilesmeye ilave olarak uzun dönemli üretim ve verimlilik artisinin saglanmasi bakimindan önem arz eden dogrudan yabanci yatirimlar yoluyla açigin finansman kalitesi artirilacaktir.

Grafik 11: Cari Islemler Dengesi/GSYH (Yüzde)

GT: Gerceklesme Tahmini

Politika ve Tedbirler

1. Türkiye'nin uluslararasi görünürlügünün arttirilmasi ve imajinin güçlendirilmesi için kamu ve kültür diplomasisi faaliyetleri yogunlastirilacak, basta yakin cografyamiz olmak üzere, diger ülkelerle ticari iliskilerin gelistirilmesi ve ülkemiz hak ve menfaatlerinin azami ölçüde gözetilmesini teminen ticaret diplomasisi araçlari ile bölgesel ve çok tarafli isbirligi platformlari etkin sekilde kullanilacaktir.
2. Bölgesel ve çok tarafli isbirligi platformlarindan en etkin sekilde istifade edilerek ticari baglarimiz çesitlendirilecek ve yurtdisinda yaçayan vatandaslarimizi, is dünyasini ve finansman unsurlarini temel alan bütüncül yaklasim sürdürülecektir.
3. Dis ticarette rekabetçiligimizin artirilmasi ve tedarik zincirlerindeki konumumuzun güçlendirilmesine yönelik politikalar, gevresel faktörler de göz önünde bulundurularak Yesil Mutabakat Eylem Planina uygun biçimde yürütülecektir.
4. Degisen tüketici egilimleriyle teknolojik gelismeler dogrultusunda turizmin çesitlendirilmesi amaciyla alternatif turizm ürünleri belirlenecek, hedef pazarlarda tanitim faaliyetleri yürütülecektir.
5. Mevcut pazarlarimizin gelistirilmesinin yani sira pazar çesitliligini saglamak amaciyla basta uzak dogu ülkeleri olmak üzere dünyada yükselen pazar konumundaki ülkelerden gelen ziyaretçi sayisini artirmaya yönelik çalismalar yürütülecektir.
6. Ulkemiz turizminin sürdürülebilirlik ilkesi gerçevesinde gelistirilmesi amaciyla Ulusal Sürdürülebilir Turizm Programi kapsaminda yeni standartlar belirlenecek ve programin tanitimi uluslararasi alanda yapilacaktir.
7. Saglik turizmi alaninda ülke taninirligi ve tercih edilirligi artirilacak, saglik turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak gelistirilecek ve "Heal in Türkiye" markasiyla saglik hizmet ihracatina yönelik tanitim faaliyetleri yürütülecektir.
8. Ihracat odakli büyüme hedefi kapsaminda, AB ile tercihli ticari iliskilerimizin temelini olusturan Gümrük Birligi'nin güncellenmesinin yani sira yeni serbest ticaret anlasmalari müzakere edilecek ve yürürlükteki serbest ticaret anlasmalarinin kapsaminin genisletilmesine yönelik çalismalar sürdürülecektir.
9. Öncelikli sektörlere yönelik ticari ve ekonomik iliskiler, Girisimci ve Insani Dis Politikamiz gerçevesinde derinlestirilip çesitlendirilecek; Afrika ve Latin Amerika ya yönelik ortaklik ve açilim politikalariyla Yeniden Asya girisimine somut hedefler dogrultusunda devam edilecektir.
10. Türk Eximbank'in is modeli uluslararasi en iyi uygulamalar dikkate alinarak güncellenecek, fonlama imkanlari öncelikle KOBl'lerin ihracati ile yüksek teknoloji ve katma degerli ihracatin finansmaninda kullanilacaktir.
11. Elektronik ticaret pazar yerlerinde mikro isletmeler, küçük ve orta büyüklükteki isletmeler ile esnaflarin haklarini koruyucu tedbirler alinarak daha adil ve seffaf piyasa yapisi saglanacaktir.
12. Hizmet ihracatçilarinin verimlilik düzeyleri ile rekabet güglerinin artirlmasini teminen güncellenen devlet yardimi programlari uygulamasina devam edilecektir.
13. Bilisim, yazilim, dijital oyun, telekomünikasyon, finansal teknolojiler (fintek), aklli sehircilik alanlarinda sektörlerin yurtdisina açilmasi ve ihracatinin artirilmasina yönelik sektöre özel kurgulanan destekler verilecektir.
14. Küresel rekabet gücümüzün artirilmasi ve disa bagimliligin azaltilmasi için ihtiyaç duyulan agi, ilaç, tibbi cihaz, tani kiti ve yapay zekâ tabanli saglik teknolojilerinin gelistirilmesine yönelik projeler desteklenecektir.
15. Sakarya Dogal Gaz Sahasinin ekonomiye kazandirilmasina yönelik çalismalar basta olmak üzere yurticinde ve yurtdisinda petrol ve dojal gaz arama ve üretim faaliyetleri artirilarak sürdürülecektir.
16. Yeni rüzgar ve günes enerji santral projeleri tesis edilerek yenilenebilir enerjiye dayali elektrik kurulu gücü artirilacak, Yenilenebilir Enerji Kaynak Alani ve benzeri mekanizmalarla yerli üretim, Ar-Ge ve teknoloji transferi faaliyetleri desteklenecektir.
17. Enerji verimliligini ve tasarrufunu artirici uygulamalar hayata geçirilecektir.
18. Stratejik ve kritik minerallerin arama calismalari hizlandirilacak, yurticinde islenerek ara veya uç ürünlere dönüstürülmesi yoluyla madenlerimizin katma degeri artirilacaktir.
19. Lojistik açidan kritik önemi haiz bölge ve ülkelerde Yurt Dist Lojistik Dagitim Aglarinin kurulmasina ve isletilmesine yönelik destek saglanacaktir.
20. Serbest bölgelere yüksek teknoloji içeren yatirimlar çekilerek ekonominin rekabet gücü artirilacaktir.
21. Ihracatin artinilmasi ve is süreçlerinin hizlandirilmasi amaciyla gümrük idareleri ve gümrük kapilarinin islem kapasiteleri artirilacak ve altyapilari yenilenecektir.
22. Gümrüklü sahalarda yerli teknolojiler yayginlastirilarak kaçakçilikla mücadelede etkinlik artirilacaktir.

6. Finansal Istikrar

Finansal sistemde tasarruflarin artirilmasi, kaynak dagiliminda etkinligin saglanmasi, sermaye piyasalari gelistirilerek finansmana erisimin kolaylastirilmasi ve finansal okuryazarligin yayginlastirilmasi suretiyle finansal istikrarin desteklenmesi amaçlanmaktadir.

Program döneminde ekonominin dissal ve geçici oynakliklara karsi direncinin artirilmasina yönelik düzenleyici tedbirlerle finansal istikrarin güçlendirilmesi, finans sektörünün yüksek katma degerli ve ihracata katki sunan sektörleri desteklemesi saglanarak dis finansmana bagimliliktan kaynaklanan kirilganliklarin en aza indirilmesi hedeflenmektedir.

Politika ve Tedbirler

1. Finansal aracilik islemlerinin Türk lirasinin cazibesinin artirilmasina yönelik politikalarla uyumlu sekilde gerçeklesmesi saglanacaktir.
2. Türk lirasi cinsinden mevduatin toplam içerisindeki payinin yükseltilmesini teminen tesvik mekanizmalari uygulamaya konulacaktir.
3. Ödemeler alaninda Açik Bankacilik ve Kamu Ödeme Geçidi projeleri 2023 yilinda devreye alinacak ve FAST ile TR Karekodlu Ödemelerin yayginlastirilmasina yönelik çalismalar yürütülecektir.
4. Kartli ödemelerde yerli ve milli kart semasi TROY'un kullaniminin yayginligi artirilacaktir.
5. Dijital Lira Arastirma Gelistirme Projesinin birinci ve ikinci faz pilot bulgulari dogrultusunda, ödemeler için Dijital Türk Lirasinin kullanim testlerine baslanacaktir.
6. Yastik alti altinlarinin ekonomiye kazandirilmasina yönelik FATSi (Altin Cinsi Fiziki Varliklarin Finansal Sisteme Kazandirilmasi) uygulamasi gelistirilerek yayginlastirilacaktir.
7. Ülke ekonomisine kaynak saglayan YUVAM hesabr uygulamasi gelistirilerek yayginlastirilacaktir.
8. Finansal sektörün boyutuna, karmagikligina ve gelisimine uygun denetleyici teknolojiler odakli yeni denetim uygulama ve yöntemleri hayata geçirilecektir.
9. Basel Komitesi'nin 2023 yili basinda uygulamaya koymayi planladigi Basel III Final düzenlemesine uyum saglanmasi için bankacilik mevzuatinda gerekli degisiklikler yapilacak ve AB'ye paralel olarak 2025 yilinda tam uygulamaya geçilecektir.
10. Katilim finans sisteminin standartlar, derecelendirme, lisanslama ve uyusmazliklarin çözümüne yönelik alanlarda kurumsallagmasi güglendirilecek ve güçlü bir mevzuat altyapisina sahip olmasi saglanacaktir.
11. Sermaye piyasalari ve yatirimci tabani genisletilerek katilim finans sektöründeki gelisimi de destekleyen yeni ürün, hizmet ve piyasalar gelistirilecektir.
12. Borsa istanbul bünyesinde kira sertifikalari, katilim esasli pay senetleri ve katilim esasli diger menkul kiymetler gibi katilim sermaye piyasasi ürünlerinden münhasiran endeksler olusturulacaktir.
13. Finansal teknoloji alaninda uzun vadeli strateji açiklanacak, yurtiçi ve yurtdisi yatirimcilar ile girisimciler için Türkiye Fintek Rehberi hazirlanacaktir.
14. Finans sektörünün hizla dijitallesmesiyle açiga çikan bilgi güvenligi, kisisel verilerin korunmasi ve finansal tüketicilerin bilinçlendirilmesi ihtiyacina yönelik çalismalar desteklenecek, kurumsal kapasite güçlendirilecek ve siber dolandiricilikla etkin mücadele edilmesine devam edilecektir.
15. Finansal alanda kullanilan teknoloji ekosisteminin gelisiminin desteklenmesi ve finans sektöründe dijitallesmede öncü ülkeler arasinda olma hedefine uygun olarak bilgi sistemlerine iliskin mevzuat güncellenmeye devam edilecektir.
16. Finans ekosistemine destek hizmeti veren kritik finansal teknoloji firmalari da denetim ve yaptirim kapsamina alinacaktir.
17. Kripto varlik alim satim platformlari düzenleme kapsamina alinacaktir.
18. Avrupa Yesil Mutabakatina uyum kapsaminda yesil bankacilik uygulamalarinin gelistirilmesi için strateji olusturma, kurumsal yapilanma, risk yönetimi, raporlama ve kamuoyuna açiklama alanlarinda rehberler hazirlanacaktir.
19. Sürdürülebilirlik raporlama ilkelerinin uluslararasi gelismelere uyumlu olarak güncellenmesi, kurumsal yatirimcilarin sorumlu yatirim yaklasimlariyla sürdürülebilirlik danismanligi veren sirketlerin düzenlenmesi ve iklim risklerinin tanimlanarak gözetim uygulamalarina entegre edilmesine yönelik strateji gelistirme ve düzenleme çalismalari yürütülecektir.
20. Dogal afetlerden kaynaklanabilecek magduriyetlere karsi vatandaslarimizi korumak ve kamu yükünü hafifletmek için bütüncül bir afet sigortasi ürünü olarak tasarlanan Zorunlu Afet Sigortasi konut sahiplerine sunulmaya baglanacaktir.
21. Finansal ürün ve hizmetler konusundaki farkindaligin artirilmasi, finansal piyasalardaki risklerin anlasilmasi amaciyla halen yürütülmekte olan finansal egitim faaliyetleri yayginlastinilacak ve finansal okuryazarlik seviyesi artirilacaktir.
22. Ülkemizde sigortalilik oraninin ve katilimc sayisinin yeterli düzeye ulasmasi, sigortacilik ve özel emeklilik sektörünün derinlesmesi ve tabana yayilmasi amaciyla bireysel sigorta ve özel emeklilik branslarinda ürün gesitliliginin artmasini destekleyen uygulamalar gelistirilecektir.
23. Otomatik katilim sistemi diger emeklilik sistemleri ile birlikte bütüncül bir sekilde degerlendirilerek çalisanlar için uzun dönemli ve tamamlayici bir tasarruf ve özel emeklilik sistemine dönüstürülecektir.

7. Kamu Maliyesi

Kamu kesimi genel dengesinin 2023 yilinda GSYH'ya oran olarak yüzde 4 açik vermesi ve söz konusu açigin Program dönemi sonu itibariyla yüzde 1,1 seviyesine gerilemesi öngörülmektedir.

2023 yili sonunda GSYH ya oran olarak yüzde 2,2 olan program tanimli kamu kesimi açiginin dönem sonunda yüzde 0,5 fazlaya dönmesi beklenmektedir.

2023 yili sonunda GSYH'ya oran olarak yüzde 3,5 olmasi öngörülen genel devlet açiginin Program dönemi sonunda yüzde 1,4 seviyesinde gergeklesecegi tahmin edilmektedir.

Genel devlet toplam harcama ve gelirlerinin GSYH'ya oranlarinin, 2023 yilindaki sirasiyla yüzde 34,3 ve yüzde 30,8 olan seviyelerinden Program dönemi sonunda kademeli bir azalisla yüzde 31,8 ve yüzde 30,4 seviyelerine gerilemesi beklenmektedir.

Merkezi yönetim bütçe açiginin GSYH'ya oran olarak 2023 yilinda yüzde 3,5 ve Program dönemi sonunda yüzde 1,5 olarak gergeklesecegi, faiz disi dengenin 2023 yilinda yüzde 0,5 açik verecegi ve Program dönemi sonunda ise yüzde 1,3 fazlaya dönecegi öngörülmektedir.

2023 yilinda, GSYH'ya oran olarak 1,1 puan artisla yüzde 23,4'e yükselmesi beklenen toplam vergi yükünün Program döneminde yatay bir seyir izleyerek 2023 yili seviyesini korumasi beklenmektedir.

GSYH'ya oranla 2023 yilinda yüzde 35,2 olarak gerçeklesmesi beklenen AB tanimli genel yönetim borç stokunun Program dönemi sonunda yüzde 32,1'e düsürülmesi hedeflenmektedir.

Merkezi yönetim bütçe giderlerinin GSYH'ya oraninin 2023 yilinda yüzde 24, merkezi yönetim bütçesi faiz hariç bütçe giderlerinin GSYH'ya oraninin ise yüzde 20,9 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

Merkezi yönetim bütçe gelirleri ise, makroekonomik tahminler ile gelir politikalarinin bütçe gelirlerine etkileri, ulusal ve uluslararasi piyasalardaki gelismeler ve gelirlerin geçmis yillarda gösterdigi egilimler dikkate alinarak belirlenmistir.

Merkezi yönetim bütçe gelirlerinin GSYH'ya oraninin 2023 yilinda yüzde 20,4, merkezi yönetim bütçesi vergi gelirlerinin GSYH'ya oraninin ise yüzde 17,2 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

Borçlanma politikasi sürdürülebilir, saydam ve hesap verebilir borg yönetimi çerçevesinde, stratejik ölçütlere dayali olarak sürdürülecektir. Borçlanmanin agirlikli olarak sabit getirili ve TL cinsi enstrümanlarla yapilmasi, yurtiçi döviz ve altin borçlanmalarinin piyasa kosullari çerçevesinde asamali olarak azaltilmasi stratejilerine devam edilecektir.

Politika ve Tedbirler

1. Bütünlesik Kamu Mali Yönetim Sisteminin ulusal düzeyde hayata geçirilmesi süreci hizlandirilacak, kamu kurumlarinin ilgili tüm sistemleri arasinda tam entegrasyon saglanacaktir.
2. Kamu harcama politikasinin çok yilli bütçeleme yaklagimi çerçevesinde belirlenen politika öncelikleri ve kamu idarelerine tahsis edilen ödenek tavanlari dogrultusunda yürütülmesi esas olacaktir.
3. Harcama gözden geçirmelerine devam edilecek, harcama programlarinin etkinligi artirilacak ve harcamalar kontrol altinda tutulacaktir.
4. Kamu hizmetleri, bütçe imkânlari içinde kalinarak ayrilan kaynaklarn üzerinde harcama yapilmasina yol açilmadan azami tasarruf anlayisi içinde yerine getirilecektir.
5. Enerji fiyatlarinda meydana gelen yüksek artislarin basta dar gelirliler olmak üzere nihai tüketiciye yansitilmamasi politikasi sürdürülecektir.
6. Kamu kaynaklarinin daha etkin sekilde degerlendirilmesi ve hazine nakit rezervinin güçlendirilmesi için Tek Hazine Kurumlar Hesabinin kapsami genisletilecektir.
7. Tasit bazli masraf yönetimi basta olmak üzere Kamu Filo Yönetim Sisteminin uygulama modelleri kamu idarelerine yayginlastirilacaktir.
8. Kamu gelir politikalari kamu harcamalari için ihtiyaç duyulan finansmanin saglanmasi, sosyoekonomik kalkinma ve adaletin desteklenmesi, ekonominin uluslararasi düzeyde rekabet gücünün artirilmasi, yurtiçi tasarruflara katki saglanmasi, fiyat istikrarinin kalici olarak tesis edilmesi ve sürdürülmesi hedefleri dogrultusunda yürütülecektir.
9. Kamu mali yönetiminde sürdürülebilir ve saglikli gelir kaynaklarinin artirilmasi için vergilemede adalet, esitlik, öngörülebilirlik ve seffaflik ilkeleri temelinde vergi tabaninin genisletilmesi ve gönüllü uyumun artinilmasina yönelik çalismalar sürdürülecektir.
10. Vergi mevzuatinin güncel gereksinimleri karsilayan, anlagilir, kolay uygulanabilir ve sade bir yapiya kavusturulmasi hedefi cercevesinde temel vergi kanunlarinin gözden gecirilmesi calismalarina devam edilecektir.
11. Vergisel tesvikler ile istisna ve muafiyetler, etkililik ve etkinlik degerlendirmeleri yapilarak sürekli gözden geçirilecektir.
12. Dijital ekonominin saglikli olarak kavranmasi ve vergilendirilmesine yönelik çalismalara devam edilecektir.
13. Kamu gelirlerine yönelik tahsilat performansi artinilacak, vergi denetiminde risk odakli ve uzaktan denetim sistemleri uygulamalari yayginlastirilacaktir.
14. Kayit disi ekonomiyle mücadeleye kararlilikla devam edilecek, bu kapsamda program dönemini de kapsayan yeni eylem plani hazirlanarak uygulamaya konulacak, vergi güvenlik müesseseleri olusturulacaktir.
15. Vergi kayip ve kaçaginin önlenmesi amaciyla ilgili sektör ve alanlara iliskin potansiyel risk unsurlari ortaya konularak önleyici ve sinirlandirici tedbirler uygulanacaktir.
16. Kayit disi istihdam ve kayit disi ücretle mücadelede veri analizine dayali risk odakli denetim faaliyetleri artirilacak, prim tabani genisletilecektir.
17. Mükellef hizmetlerinin gelistirilmesi ve mükellef hizmetleri yönetiminin etkin, güncel ve hizli bir sekilde merkezi olarak yönetilebilmesi için yeni nesil iletisim kanallari kullanilarak sürekli hizmet sunumu yapilmasi saglanacaktir.
18. Kamu maliyesine yönelik uygulama sonuçlarinin seffaf ve ayrintili bir sekilde paylagilmasi çalismalari genisletilerek vergi istatistikleri düzenli olarak kamuoyuyla paylagilacaktir.
19. KIT'ler karlilk ve verimlilik esasiyla piyasa sartlarini da dikkate alarak makroekonomik, sektörel ve sosyal politikalar ile uyumlu gekilde faaliyetlerini sürdürecektir.
20. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirligi güçlendirilecektir.
21. Saglik hizmetlerinin geri ödemesinde risk analizine ve hizmet sunucularinin davranislarini dikkate alan denetim modelleri gelistirilecektir.
22. Sosyal Güvenlik Kurumunun bilisim sistemleri güçlendirilecek, geri ödeme, emeklilik ve tescil islemleriyle ilgili bilgi sistemlerinin entegrasyonu iyilestirilecek ve vatandaglarin daha az belge ile etkin, hizli ve tek elden hizmet almasi için kurumlar arasi veri paylasimi artirilacaktir.
23. Devlet Malzeme Ofisi ile birlikte Saglik Market Uygulamasinin kapsami genisletilerek ilaç ve medikal malzeme tedarik zinciri daha da güçlendirilecektir.

8. Merkezi Yönetim Bütçesi Ödenek Teklif Tavanlar ve Bütçe Sürecine Iliskin Hususlar

5018 sayili Kanunun 16 nci maddesi geregince, söz konusu Kanuna ekli (1) ve (I1) sayili cetvellerde yer alan genel bütçe kapsamindaki kamu idareleri ve özel bütçeli idarelerin 2023, 2024 ve 2025 yillarina iliskin ödenek teklif tavanlari Ek 2'de yer almaktadir.

2023, 2024 ve 2025 yillari bütçe teklifleri, kamu kurum ve kuruluslari tarafindan 5018 sayili Kanunun 15, 16, 17 ve 18 inci maddelerine uygun olarak çok yilli bütçeleme anlayisi ile uyumlu bir sekilde hazirlanacaktir. Çok yilli bütçelemenin bagarihi bir sekilde sürdürülmesi, bütçe uygulamalarinda kamu idareleri arasinda gerekli is birligi ve es güdümün saglikli bir sekilde yürütülmesine bagli bulunmaktadir. Ayrica, idarelerin bütçe tekliflerini hazirlarken 2021/14 sayili Tasarruf Tedbirleri ile ilgili Cumhurbagkanligi Genelgesinde yer alan düzenlemelere uymalari gerekmektedir.

Genel bütçe kapsamindaki kamu idareleri ile özel bütçeli idareler, Bütçe Çagrisi ve eki Bütçe Hazirlama Rehberi ile Yatirim Genelgesi ve eki Yatirim Programi Hazirlama Rehberindeki esas ve usuller çerçevesinde 2023-2025 yillarini kapsayan bütçe tekliflerini hazirlayarak 30 Eylül 2022 tarihine kadar Strateji ve Bütçe Baskanligina teslim edeceklerdir.

EK 1:

Makroekonomi ve Kamu Maliyesine Iliskin Temel Göstergeler ve Hedefler

Tablo 1.1: Temel Ekonomik Büyüklükler

Not: GT: Gerçeklesme Tahmini

P: Program

(1) Zincirlenmis hacim endeksi yüzde degisim

(2) Kamu ve özel ayriminda tüketim ve yatirim verileri Strateji ve Bütçe Baskanhigi hesaplamalanidir.

(3) Toplam tasarruf-yatirim farki ile cari islemler açigi arasindaki fark, milli gelir hesaplamalarinda ihracat ve ithalat agirhkh döviz kuru kullanilmasindan kaynaklanmaktadir.

(4) SBB hesaplamalandir.

(5) TÜIK tarafindan yayimlanan Genel Ticaret Sistemi (GTS) ile uyumlu dis ticaret istatistiklerini göstermektedir.

Tablo 1.2: Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

(1) Kamu kesimi; merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki kurum ve kuruluslar, mahalli idareler, sosyal güvenlik kuruluslan ile GSS, fonlar, döner sermayeler, issizlik Sigortasi Fonu (Ahilik Sandign dâhil) ve KiT'lerden olusmaktadir.

GT: Gerçeklesme tahmini

P: Program

Tablo 1.3: Program Tanimli Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

Tablo 1.4: Kamu Kesimine iligkin Diger Göstergeler

(1) Ret ve iadeler harictir.

GT: Gerçeklesme tahmini

P: Program

Tablo 1.5: Genel Devlet Dengesi (1)

-0,1

(1) Genel devlet; merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki kurum ve kuruluslar, mahalli idareler, sosyal güvenlik kuruluslars, genel saglik sigortasi, fonlar, döner sermayeler ve Issizlik Sigortasi Fonundan (Ahilik Sandigt dâhil) olusmaktadir.

P: Program

GT: Gerçeklegme tahmini

Tablo 1.6: Merkezi Yönetim Bütçesi

P: Program

GT: Gerçeklesme tahmini

Merkezi Yönetim Bütçesi (2023-2025)

EK 2: Ödenek Teklif Tavanlar1

CUMHURBASKANLIGI

ANAYASA MAHKEMESI

YARGITAY

DANISTAY

SAYISTAY

ADALET BAKANLIGI

MILLI SAVUNMA BAKANLIGI

ICISLERI BAKANLIGI

DISISLERI BAKANLIGI

HAZINE VE MALIYE BAKANLIGI

MILLI EGITIM BAKANLIGI

SAGLIK BAKANLIG!

GENEL BÜTÇE KAPSAMINDAKI KAMU IDARELERI (I SAYILI CETVEL) 2023 YILI BÜTÇESI ÖDENEK TEKLIF TAVANLARI

(TL)

YÜKSEKÖGRETIM KURULU

ANKARA ÜNIVERSiTES!

HACETTEPE ÜNiVERSiTESI

GAZI ÜNIVERSITES!

ISTANBUL ÜNIVERSITESI

ISTANBUL TEKNiK ÜNIVERSiTESi

BOGAZIÇI UNIVERSITESI

MARMARA ÜNivERSiTESiI

VILDIZ TEKNIK ÜNIVERSiTESi

EGE ÜNIVERSiTESi

DOKUZ EYLÜL ÜNiVERSiTES!

ÖZEL BÜTÇELI IDARELER (II SAYILI CETVEL) 2023 YILI BÜTÇESI ÖDENEK TEKLIF TAVANLARI

(TL)

AFYON KOCATEPE UNIVERSITES!

KAFKAS ÜNiVERSITES

KIRIKKALE ONiVERSITESI

GALATASARAY UNIVERSiTES

KASTAMONU UNIVERSITES

DÜZCE ÜNIVERSiTESi

BATMAN ÜNIVERSITESI

ARDAHAN ÜNIVERSITES(

BARTIN UNIVERSITES!

BAYBURT ÜNIVERSITESI

GÜMÜSHANE UNIVERSITESI

HAKKARÍ UNIVERSITESI

IGDIR UNIVERSITESÍ

SIRNAK ÖNIVERSiTESi

MUNZUR ÜNIVERSITESi

VALOVA ÜNIVERSITEST

TÜRK ALMAN ÜNIVERSiTESI

BURSA TEKNIK ÜNIVERSiTESi

ABDULLAH GOL UNIVERSITESI

ATATÜRK ARASTIRMA MERKEZ

ATATÜRK KÜLTÜR MERKEZI

TÜRK DIL KURUMU

TÜRK TARÍH KURUMU

TÜRKIVE BILIMLER AKADEMISI

ORMAN GENEL MÜDÜRLOGU

IVAXIFLAR GENEL MÜDÜRIOGO

TÜRKIVE BÜYÜK MILLET MECLISI

CUMKURBASKANLIGI

ANAYASA MAHKEMESI

YARGiTAY

DANISTAY

SAYISTAY

ADALET BAKANUGI

MILLI SAVUNMA BAKANLIGI

ICISLERI BAKANLIGI

DISISLERI BAKANLIGI

HAZINE VE MALIYE BAKANLIGI

MILLI EGITIM BAKANLIGI

eXuwcsvenux,

GENEL BÜTÇE KAPSAMINDAKI KAMU IDARELERÍ (I SAYILI CETVEL) 2024 YILI BÜTÇESI ÖDENEK TEKLIF TAVANLARI

(TL)

ÖZEL BÜTÇELI IDARELER (II SAYILI CETVEL) 2024 YILI BÜTÇESI ÖDENEK TEKLIF TAVANLARI

(TL)

KAFKAS UNIVERSITESI

KIRIKKALE ÜNIVERSiTESi

GALATASARAY ÜNIVERSiTESi

KASTAMONU UNIVERSITES

DÜZCE ÜNIVERSITESI

BATMAN UNIVERSITESi

ARDAHAN UNIVERSITESI

BARTIN UNIVERSITESI

BAYBURT UNIVERSITESI

GÜMÜSHANE UNIVERSiTESI

HAKKARI ÚNIVERSITES!

IGOIR ÜNIVERSITESI

SIRNAK UNIVERSITES

MUNZUR ÚNIVERSITES

PALOVA UNIVERSITESi

TÜRK ALMAN UNIVERSITESI

BURSA TEKNIK UNIVERSITESI

ABDULLAH GOL UNIVERSiTESI

ATATÜRK KÜLTÜR MERKE2I

TÜRK DiL KURUMU

TÜRK TARIH KURUMU

TÜRKIYE BILIMLER AKADEMISI

ORMAN GENEL MÜDÜRLOGO

VAKIFLAR GENEL MÜDÜRLÜGO

CUMHURBASKANLIGI

ANAYASA MAMKEMESI

OANISTAY

SAYISTAY

ADALET BAKANLIG

MILLI SAVUNMA BAKANLIGI

ICiSLERi BAKANLIGI

DISÍSLERI BAKANLIGI

MILLI ECITIM BAKANIIGI

SAGLK RAKANLGI

GENEL BÜTÇE KAPSAMINDAKI KAMU IDARELERÍ (I SAYILI CETVEL) 2025 YILI BÜTÇESI ÖDENEK TEKLIF TAVANLARI

(TL)

YÜKSEKÖGRETIM KURULU

HACETTEPE ÜNIVERSiTESI

BOGAZIÇI ÜNIVERSITESi

MARMARA ONIVERSITES)

MILDIZ TEKNIK ÜNIVERSiTESi

EGE ÜNIVERSITES)

DOKUZ EYLÜL ÜniversiTeSi

TRAKYA ÜNiVERSiTESi

ÖZEL BÜTÇELI IDARELER (II SAYILI CETVEL) 2025 YILI BÜTÇESI ÖDENEK TEKLIF TAVANLARI

(TL)

BATMAN ÜNIVERSITES!

ARDAHAN ÜNIVERSiTESi

BARTIN ÜNiVERSiTESI

BAYBURT ÜNIVERSITES!

GÜMÜSHANE UNIVERSITESI

HAKKARI ÜNiVERSiTES!

IGDIR ÜNIVERSiTES!

SIRNAK ÜNIVERSITESi

MUNZUR ÜNIVERSITESI

YALOVA ÜNIVERSITESI

rÜRK ALMAN ÜNIVERSiTESi

BURSA TEKNIK ÜNIVERSiTESI

ABDULLAH GÜL UNIVERSITESI

ATATÜRK ARASTIRMA MERKEZI

ATATÜRK KOLTÜR MERKEZI

TÜRK DIL KURUMU

TÜRK TARIH KURUMU|

TÜRKIYE BILIMLER AKADEMISI