2019 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI YILLIK PROGRAMININ ONAYLANMASI HAKKINDA KARAR (KARAR SAYISI: 256)

C*

2019 YILI CUMHURBASKANLIGI

Karar Sayısı: 256

YILLIK PROGRAMI

BIRINCI BÖLÜM

Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanan ekli '2019 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı'nın onaylanmasına karar verilmiştir.

27 Ekim 2018

Recep Tayyip ERDOĞAN CUMHURBAŞKANI

arasinda büyüme oranlari farkhlasmaktadir. Bu dönemde artan ticaret engelleri, daralan finansal kogullar, yüksek borçluluk oranlari, yükselen ve gelismekte olan ekonomilerde

sermaye gikislar ve süregelen jeopolitik gerilimlerin etkisi dünya ekonomisi üzerinde daha belirgin hale gelmistir. Özellikle gelismekte olan ülkelerde ABD Merkez Bankasinin (Fed) faiz

artislari ve Avrupa Merkez Bankasinin (ECB) varlik alim programinin sonuna gelmesiyle birlikte finansal kogullarin gittikçe sikilagmasi risk olusturmaktadir. Gelismekte olan

ekonomilerin birçogunun 10 yil öncesine kiyasla daha yüksek düzeyde ozel ve kamu borçlarinin olmasi, bu ülkeleri daha kirilgan kilmaktadir.

2018 yilinda gelismis ekonomilerin büyüme oranlarnin 2017'ye göre bir miktar hiz kazanarak yüzde 2,4'e yükselmesi beklenmektedir. 2019 yilinda ise bu oranin basta ABD ve Avro Bölgesi olmak üzere geligmis ekonomilerde beklenen ivme kaybi sonucu yüzde 2,1 olarak gerçeklesmesi öngörülmektedir. Orta vadede gikti agiginin kapanmasi ve para politikalarinda normallesme adimlarinin devam etmesiyle birlikte gelismis ekonomilerin, son dönem büyüme ortalamalarinin altinda büyümesi beklenmektedir.

mali tegviklerin etkisiyle 2018'de yüzde 2,9'a ulasmasi beklenmektedir. 2019 yilinda güçlü iç talebin ekonomiyi tam istihdam seviyelerinin üzerine çikarmasi ve ithalat ile cari açigi artirmasi öngörülmekle birlikte Çin'den ithal edilen ürünlere uygulanan tarifeler ve yakin zamanda açiklanan diger ticari önlemlerin baskilayici etkisiyle büyümenin yüzde 2,5'e dügmesi beklenmektedir. Mevcut makroekonomik görünüm gerçevesinde Fed'in önümüzdeki dönemde de faiz artiglarini sürdürmesi beklenmektedir.

2017 yilinda yüzde 2,4 oraninda büyüyen Avro Bölgesinin 2018 ve 2019 yillarinda bir miktar ivme kaybederek sirasiyla yüzde 2 ve yüzde 1,9 oraninda büyümesi beklenmektedir. Hâlihazirda devam eden destekleyici para politikasi, artan tüketim harcamalari ve istihdamdaki iyilesme tlimli büyüme oranini desteklemektedir. Ancak, küresel düzeydeki ticari gerilimlerin artmasi, ECB'nin para politikasi normallesme sürecine iliskin üye ülkelerin olasi uyum sorunlari, Ingiltere'nin AB'den ayrilma (Brexit) süreci, Italya ekonomisindeki mali kirilganliklar ve Avrupa disindaki jeopolitik ve siyasi gerilimler ile gögmen sorunu Avro Bölgesi ekonomisi üzerinde önümüzdeki dönemde risk ve belirsizlik olusturmaktadir.

TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler

Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Ekim 2018

(*) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Temmuz 2018 Güncellemesinden Farklar

2017 yilinda yüzde 4,7 oraninda büyüyen yükselen ve gelismekte olan ekonomilerin, 2018 ve 2019 yillarinda da ayni oranda büyümesi öngörülmektedir. Hindistan ekonomisindeki beklenen güçlü büyüme, yükselen ve gelismekte olan ekonomilerin büyümesine katki saglarken, ABD'nin 2018 yilinda uygulamaya koydugu tarifeler sebebiyle Çin'in daha düsük oranda büyümesi ihtimali, söz konusu ekonomilerin büyümesi agisindan asaji yönlü risk arz etmektedir. Bununla birlikte petrol fiyatlarindaki yükselis trendi özellikle petrol ihracatçisi ülkelerin büyümelerini destekleyecektir.

2017 yilinda yüzde 6,9 oraninda büyüyen Çin ekonomisinin 2018 ve 2019 yillarinda bir miktar ivme kaybederek sirasiyla yüzde 6,6 ve yüzde 6,2 oranlarinda büyümesi öngörülmektedir. ABD'nin uyguladigi tarifelerin yaninda, özel sektör borçlulugunu azaltmaya yonelik tedbirier ve ekonomide yeniden dengelenme politikalari da Çin büyümesini asaji yönlü baskilamaktadir, 2017 yilinda yüzde 6,7 ile son yillarn en düsük büyüme oranini kaydeden Hindistan ekonomisinin ise 2018 ve 2019 yillarinda kamu yatirimlan ve imalat sanayiindeki güçlü artisia birlikte sirasryla yüzde 7,3 ve yüzde 7,4 oranlarinda büyümesi öngörülmektedir.

Bütün bu geligmeler ve riskler dikkate alindiginda dünya ekonomisinin 2018 ve 2019 yillarinda yüzde 3,7 oraninda büyüyecegi tahmin edilmektedir!.

2017 yilinda yüzde 5,2 oraninda büyüyerek güçlü bir görünüm sergileyen dünya ticaret hacminin gümrük tarifeleri basta olmak üzere korumaci politikalann etkisiyle önümüzdeki dönemde büyüme ivmesini bir miktar kaybederek 2018 yilinda yüzde 4,2 ve 2019 yilinda yüzde 4 oraninda büyümesi beklenmektedir.

ABD, Kanada ve Meksika 30 Eylül 2018 tarihinde 24 yllik NAFTA'nin yerine geçecek olan ve USMCA olarak anilan yeni çok tarafli bir serbest ticaret anlasmas üzerinde uzlasmaya varmislardir. Yeni anlasmanin; otomobil sektörü, süt ürünleri, fikri mülkiyet haklar ve geçerlilik süresi gibi alanlarda NAFTA'dan temel farklari bulunmaktadir. Bu anlasmanin bagta Çin olmak üzere Uzak Doju ülkelerinin USMCA'ya taraf olan ülkelerle ticareti olumsuz etkilemesi beklenmektedir.

Son yillarda küresel istihdam piyasasindaki kosullarin iyilesmesiyle birlikte dünya issizlik orani yaklagik yüzde 5,5 düzeyinde istikrar kazanmistirz, 2017 yilinda yüzde 4,4 olarak gerçeklesen ABD igsizlik oraninin 2018 yilinda yüzde 3,8'e ve 2019 yilinda ise yüzde 3,5'e gerilemesi beklenmektedir. Avro Bölgesinde ise 2017 yilinda yüzde 9,1 olan igsizlik oraninin 2018 yilinda yüzde 8,3'e ve 2019 yilinda yüzde 8'e gerileyecegi tahmin edilmektedir. Ancak gelismis ekonomilerde reel ücret artiglarnin sinirli olmasi ve isgücü piyasasindaki görece düsük verimlilik düzeyleri gibi yapisal problemler varligini sürdürmektedir.

2018 yilinda küresel enflasyon oraninin 2017 yilina kryasla artarak yüzde 3,8 oraninda gerçeklesmesi beklenmektedir. Enerji basta olmak üzere, emtia fiyatlarindaki yukar yönlü hareket dünya genelinde enflasyonu artirmaktadir. 2017 yilinda gelismis ekonomilerde yüzde 1,7 olarak gerçeklesen yillik ortalama enflasyonun 2018 yilinda 0,2 puan artarak yüzde 2,0 oraninda gergeklesmesi beklenmektedir. 2017 yilinda yüzde 4,3 olan yükselen ve gelismekte olan ekonomilerin enflasyon oraninin ise 2018 yilinda 0,7 puan artisla yüzde 5 olarak gergeklesmesi öngörülmektedir.

2013 yilindan itibaren ciddi oranlarda azalan gelismekte olan ekonomilere yönelik net sermaye akimlari 2017 yilinda önemli ölçüde artis kaydetmistir. 2017 yilindaki sermaye girislerinin önemli bir kismini dogrudan yabanci yatirimlar olusturmustur. Basta ABD olmak üzere gelismis ekonomilerin para politikalarindaki normallesme süreci, küresel likiditede sikllagma ve büyume gorünümündeki asagr yönlu riskler, gelismekte olan ekonomilere yönelik net sermaye akimianini 2018 yilinda olumsuz etkilemistir. Onümüzdeki dönemde söz konusu net sermaye akimlarinin pozitif ancak düsük düzeyde gergeklesmesi beklenmektedir.

• Dünya ekonomisine illskin veriler Ulusiararasi Para Fonu (IMF) tarafindan 2018 Ekim ayinda açikianan tahminierdir.

2 Kaynak: Uluslararasi Calisma Örgütü (ILO) verileri

Enerji fiyatlari son dönemde yüksek petrol fiyatlarinin etkisiyle artis göstermistir. ABD'nin rekor seviyedeki yüksek petrol üretimine ragmen, 2018 ylinin ilk yarisindaki arz kesintileri ve güçlü ekonomik faaliyet OECD ülkelerinin petrol stoklarini hizla düsürmüs, 2018 yil Mayis ve Temmuz aylarinda petrol fiyatlarinin 2014 yili Kasim ayindan bu yana en yüksek seviyelere gikmasina neden olmustur. Daha sonra Suudi Arabistan ve Rusya'dak yuksek uretim duzeyleri petrol piyasasini yeniden dengelemistir. Bu gelismelere ragmen Iran'in petrol ihracatinin 2018 yili Kasim ayindan itibaren kisitlanacak olmasi petrol fiyatiarinda Agustos ayi ortasindan itibaren hizli bir artiça neden olmustur. 26 Ekim 2018 itibariyla Brent tipi ham petrol fiyatiari 76 ABD dolari seviyesindedir.

Uluslararasi ekonomik isbirligini artirmayi amaçlayan ve küresel ekonomik kararlarn alindigi önemli bir platform olan G20 zirvesi 21-22 Temmuz 2018 tarihlerinde Arjantinin dönem baskanliginda yapilmistir. Toplantida küresel ekonomi, teknolojik degisimin ekonomiler üzerindeki etkisi, özel sektörün altyapi yatirimlarina katilmasi, güçlü, sürdürülebilir ve dengeli büyüme çerçevesi, uluslararasi finansal mimari, finansal düzenlemeler, vergi, esitsizlik ve istihdam gibi konular ele alinmistir. Toplantinin ardindan yayimlanan bildiride, küresel büyümenin gücünü korumasina karsin daha dengesiz hale geldigi belirtilmis, kisa ve orta vadeli asagi yönlü risklerin yükseldigi vurgulanmis, ancak korumaci ticaret politikalarindan kaginilmasina yönelik net bir ifadeye yer verilmemistir.

1.2. TÜRKIYE EKONOMISINDEKI GELISMELER VE HEDEFLER

2017 yilinda GSYH, yüzde 7,4 oraninda artis hiziyla 2013 sonrasi dönemde kaydedilen en yüksek büyüme hizina ulagmistir. Bu dönemde, genisleyici bir maliye politikasi uygulanmis, Hazine destekli Kredi Garanti Fonunun (KGF) kredi kefalet tesviki sayesinde firmalarin krediye erisim imkânlari artirilmis, makro ihtiyati politikalara iliskin genisletici bir çerçeve ortaya konulmus, böylece iktisadi faaliyet ve yurt içi talep güçlü sekilde desteklenmistir.

Bu tedbirler sayesinde ekonomi 2017 yilinin ilk yarisinda potansiyeline yakin bir performans göstererek yüzde 5,3 oraninda büyürken, ikinci yarisinda büyüme ivme kazanmistir. Yulin üçüncü çeyreginde büyüme orani, özellikle bir önceki yilin ayni geyreginden gelen baz etkisiyle, son 24 çeyregin en yüksegi olan yüzde 11,5 oranina ulagirken, son geyrekteki büyüme hizi yüzde 7,3 olmustur.

2017 yilinda uygulanan tesvik ve tedbirlerin ekonomi üzerinde hizli bir sekilde etkide bulundugu ve iktisadi faaliyetteki güglenmenin sektörel yayihminin arttigi gözlenmistir. 2017 yilinda sanayi sektörü büyümesi yüzde 9,1 oraninda gerçeklegerek son alti yihn en yüksek seviyesine ulasirken, hizmetler sektörü yüzde 7,8, tarim sektörü ise yüzde 4,9 oraninda büyüme kaydetmistir. Böylece, büyümeye sanayi sektörünün katkisi 1,8, hizmetler sektörünün katkisi 4,8 ve tarim sektörünün katkisi 0,3 puan olmustur.

Harcama yönünden incelendiginde, yüzde 7,4 oranindaki yurtiçi talep kaynakl büyümeye toplam tüketim 4,4 puan katki verirken, toplam sabit sermaye yatirimlarinin katkisi yüzde 2,3 puan olmustur. Net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi ise 0,1 puanda kalmistir. Büyümeye üretim faktörlerinin katkilari incelendiginde, toplam faktör verimliliginin pozitif katki verdigi, sermaye stoku ve istihdamin katkilarinin da güçlü bir biçimde arttigi görülmüstür.

2017 yilinda kaydedilen canlanma 2018 yilinin ilk çeyreginde de devam etmis ve ekonomi yüzde 7,3 oraninda büyümüstür. Büyümeye bu dönemde sanayi sektörü yüzde

• 8,1 oranindaki büyüme orani ile 1,7 puan, hizmetler sektörü ise yüzde 7,2 oranindaki büyüme orani ile 4,7 puan olumlu katkr vermistir.

2018 yilinin ilk çeyreginde, yüzde 9,3 oraninda artan özel tüketimin büyümeye katkisi 5,8 puan, yüzde 4,9 oraninda artan kamu tüketiminin büyümeye katkisi 0,7 puan olmustur. Net mal ve hizmet ihracati bu dönemde büyümeye negatif katki verirken toplam sabit sermaye yatirimlari yuzde 7,9 oraninda artarak büyümeye 2,3 puan katki vermistir. Yatirm harcamalarinin büyümeye yaptigi bu katkinin 1,7 puani ingaat yatirimlarindaki artistan kaynaklanmistir.

2017 yilinda oldugu gibi, 2018 yilinin ilk alti ayinda da ekonomik büyüme yurtiçi talep kaynakl gerçeklegmistir. 2018 yilinin ikinci geyreginden itibaren Fed'in faiz artisiari ve geligmekte olan ülkelere yönelik risk algisinin bozulmasiyla ülkemizdeki finansal piyasalardaki oynaklk artmis, buna bagli olarak finansman maliyetleri yükselmistir. Yilin ikinci çeyreginden itibaren yurt içi talep, tüketim ve yatirim harcamalare dhimli bir seyir iziemistir. Bu çerçevede ekonomi yilin ikinci geyreginde yüzde 5,2, yilin ilk yarisinda ise yüzde 6,2 oraninda büyüme kaydetmistir.

2018 ylinin ilk yarisinda canli seyreden ig talep, yükselen ham petrol ve emtia fiyatlar ile altin ithalati kaynakl olarak ithalatin ihracattan daha güçlü seyretmesi nedeniyle dis ticaret açigi genislemistir.

Bu dönemde, üretim yönünden sanayi ve hizmetler sektörlerinin katma degerlerinde kaydedilen artiglar büyümeyi desteklerken, olumsuz hava kogullari nedeniyle tarimsal üretim, özellikle ikinci geyrekte zayif bir görünüm sergilemistir.

Tüketimde düsüs ve yatirimlarda ivme kaybina bagli olarak yurtiçi talebin zayiflamasi, diger taraftan net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisinin artmasi ile ekonomide dengelenme egiliminin 2018 yilinin ikinci yarisinda daha da belirginlegmesi beklenmektedir. Nitekim yilin üçüncü geyregine iliskin öncü göstergeler iktisadi faaliyette göreli bir yavaglamanin gergeklestigini gösterirken, olugan rekabetgi kur düzeyinin de etkisiyle dis ticaret dengesinde iyilegme ve turizm gelirlerinde artis göze çarpmaktadir. Yilin son çeyreginde, belirsizliklerin ve döviz kurundaki dalgalanmalarin azalacagi, ekonomideki dengelenme sürecinin bir süre daha devam edecegi öngörüsü altinda, 2018 yilinin GSYH büyümesinin yüzde 3,8 seviyesinde gergeklesecegi tahmin edilmektedir. 2018 yilinda büyümeye agirhikli olarak sermaye stokunun katkr vermesi, toplam faktör verimliliginin katkisinin ise pozitif olmasi beklenmektedir.

2017 yilinda gerçeklesen güçlü büyüme performansi ve uygulanan tesviklerin neticesinde bir önceki yila göre, toplam istihdam 984 bin kisi, tarim-disi istihdam ise 825 bin kisi artmistir. Ancak, isgücüne katilma oraninin bir önceki yila göre 0,8 puan yükselmesinin ve yila yüksek issizlik oraniyla baslanmasinin da etkisiyle, 2017 yilinda issizlik orani bir önceki yil ortalamasi olan yüzde 10,9'da sabit kalmistir. Tarim disi igsizlik orani yüzde 13, genç nüfusta issizlik orani ise yüzde 20,8 olarak gergeklesmistir.

2018 yili Temmuz döneminde (Haziran-Temmuz-Agustos) geçen ylin ayni dönemine göre istihdam edilenlerin sayisi 507 bin kisi artarak 29.265 bin kisi, istihdam orani ise 0,2 puanlik artis ile yüzde 48,2 olmustur. Bu dönemde issizlik orani 0,1 puanhk artig ile yüzde 10,8 seviyesinde gerçeklegmistir. 2018 ylinda issizlik oraninin yüzde 11,3 olmasi beklenmektedir.

Ekonomik aktivitenin hizlanmasiyla ertelenmis olan ithalat gerçeklesmis ve dis ticaret agigi 2017 yilinda 76,8 milyar ABD dolarina yükselmistir. Dis ticaret agiginin artmasina bagli olarak 47,4 milyar ABD dolari olarak gerçeklesen cari islemler açigi milli gelirin yüzde 5,6'sl seviyesine yükselmistir.

Küresel korumacilik egilimlerindeki artiça ragmen, 2018 yilinin Ocak-Agustos döneminde ihracat, üretime ve ihracata yönelik desteklerin devam etmesinin de etkisiyle yüzde 5,2 oraninda artmis ve 108,6 milyar ABD dolari olarak gerçekiesmistir. Büyük ölçüde enerji fiyatlarinin artmasina bagli olarak yüzde 5,9 oraninda artan ithalat 157,8 milyar ABD dolarina ulagmistir. Bu dönemde, sektöre yönelik desteklerin olumlu etkisi ve jeopolitik olumsuzluklarin azalmasina bagli olarak net seyahat gelirleri yüzde 26 oraninda artis kaydetmistir.

Vilin kalan aylarinda ticaret ortaklarimizin talebindeki canhligin devam etmesine bagli olarak ihracatta toparlanmanin ve ithalatta da gözlenen gerilemenin sürmesiyle 2018 yili dig ticaret açiginin 66 milyar ABD dolari seviyesine gerilemesi tahmin edilmektedir. Dis ticaret açigindaki öngörüler ile seyahat gelirlerindeki artigin devami neticesinde cari islemler agiginin GSYH'ya oraninin 2018 yilinda yüzde 4,7 seviyesine gerilemesi beklenmektedir.

Yurt içi tasarruflarin GSYH'ya oraninin, 2017 yilinda bir önceki yila göre, özel tasarruflarda kaydedilen artigin etkisiyle, 1 puan artarak yüzde 25,4 olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Bu dönemde, özel tüketim artiginin özel harcanabilir gelir artisinin gerisinde kalmasinin neticesinde özel kesim tasarruf oraninin bir önceki yila göre 1,3 puan artarak yüzde 23'e ulasmasi beklenmektedir. 2017 yilinda ise kamu tasarruflarinin GSYH'ya oraninin yüzde 2,4 olmasi beklenmektedir.

2018 yilinda toplam yurt içi tasarruf oraninin, bir önceki yila göre 0,5 puan artarak yüzde 25,9 olacagi tahmin edilmektedir. Bu gelismede, 2017 yilina göre kamu harcanabilir gelirindeki düsüs kaynakl olarak kamu tasarrufunun 1,2 puan azalmasina karsin özel tasarruflarin 1,7 puan artmasi belirleyici olmaktadir.

2016 yilindan bu yana enflasyona dair geligmelerde temel olarak Türk Lirasindaki deger kaybi basta olmak üzere, ithalat fiyatiari, islenmemis gida fiyatlari ile iktisadi faaliyetin güçlü seyrinin yarattigi talep artisi belirleyici olmustur. 2018 yilinin ikinci çeyreginde tüketici enflasyonu hizh bir artis kaydetmistir. Enflasyondaki yükselis alt gruplarin geneline yayilan bir görünüm sergilemis, ancak, özellikle gida, enerji ve temel mal kalemlerindeki artis daha belirgin olmustur. Gekirdek enflasyon göstergelerinin de belirgin sekilde yükseldigi ve ekonomik birimlerin fiyat artirma egiliminin oldukça kuvvetlendigi gözlenmistir. Toplam talep kogullarinin enflasyon üzerindeki yükseltici etkisi ikinci çeyrek itibariyla kademeli olarak zayiflamaya baglamakla birlikte, maliyet yönlü baskllar ve bozulan fiyatiama davranislari enflasyon görünümünü olumsuz etkilemeye devam etmistir. Sonuç olarak, 2016 ylini yüzde 8,5 düzeyinde kapatan TUFE artisi 2017 ylinda yüzde 11,9 olmus, 2018 yllinin Eylul ayinda ise yüzde 24,5 seviyesine yükselmistir.

Yilin geri kalaninda, para ve maliye politikalarindaki siki durus, Enflasyonla Topyekûn Mücadele Programinda öngörülen uygulamalar, finansal piyasalarda istikrar ve beklentilerin yönetimiyle TUFE'nin yilsonunda yüzde 20,8 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2017 yilinda GSYH'ya oranla yüzde 1,8 olarak gerçeklegen kamu kesimi borçlanma gereginin 2018 yilnda yüzde 2,7'ye; yüzde 1 olan program tanimli kamu kesimi açiginin ise yüzde 2,l'e yükselmesi beklenmektedir.

Kamu kesiminin en önemli bilegeni olan merkezi yönetim bütçesi 2017 ylinda GSYH'ya oranla yüzde 1,5 agik vermistir. 2018 yili bütçe agiginin GSYH'ya oraninin yilin sonunda yüzde 1,9 düzeyinde gerçeklegmesi; program tanimli dengenin ise yüzde 1 agik vermesi beklenmektedir.

AB tanimli genel yönetim borg stokunda sinirh bir artis gözienmekle birlikte, mevcut seviyeler Maastricht kriterinin oldukça altindadir. Bu kapsamda, GSYH ya orania, 2017 yilinda yüzde 28,3 olarak gerçeklesen AB tanimli genel yönetim borg stokunun 2018 yili sonunda yüzde 31,1 seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

1.2.1. BÜYÜME VE ÏSTIHDAM

1.2.1.1. GSYH ve Sektorel Büyüme Hizlars

a) Mevcut Durum

2017 yllinda, bir önceki yil yasanan tüm olumsuz siyasi ve ekonomik gelismelere karsin, alinan tedbir ve tesviklerin de etkisiyle GSYH büyümesi yüzde 7,4 olarak gerçeklegmistir. Bu donemde katma deger, sanayi sektöründe yüzde 9,1 ve hizmetier sektöründe (insaat dahil) ise yüzde 7,8 oraninda artmistir. Imalat sanayiinin katma degeri yüzde 9,1 oraninda artarken, hizmetler sektöründe kaydedilen artista; insaat, ticaret, ulastirma ve konaklama faaliyetleri ile mesleki, idari ve destek hizmet faaliyetlerinin katma degerlerindeki yüksek oranlarda kaydedilen artislar etkili olmustur. 2017 yilinda tarm sektörü katma degeri ise olumlu hava kosullari ve düsük baz etkisine bagli olarak yüzde 4,9 oraninda artmistir.

TABLO I: 2- Katma Deger Artrs Hizlars ve Sektörlerin GSYH igindeki Paylars

(1) Gerçeklesme Tahmini (2) Program (3) SBB hesaplamasidir, insaat dâhil (4) Vergi-sübvansiyon harig.

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi (SBB), TÜIK

TABLO I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler

Kaynak: Strateji ve Bütge Baskanlig, TÜIK. (1) Gergeklesme Tahmini, (2) Program, (3) Zincirleme hacim yüzde degisim, kamu ve özel sektörler Strateji ve Bütçe Baskanligi verileridir, (4) Büywmeye katk olarak verilmektedir, (5) OECD verileridir, 2011-2017 dönemi Eylül aynda revize edilmistir. (6) TÜIK, Nüfus Projeksiyonlan 2018-2080, (7) 2018-2019 Strateji ve Bütge Baskanligi tahminleridir.

TABLO I: 4- Fert Basina GSYH

(1) 1998-2017 TÜIK, 2018-2019 Strateji ve Bütge Baskanlgr verileridir.

(2) OECD tarafindan GSYH isin hesaplanan satin alma gücü paritesidir. Tabloda OECD tarafinddan 9 haneli olarak verilen katsay 2 haneli olarak gösterilmistir. Söz konusu katsayilar OECD tarafindan geriye dönük olarak her yl revize edilmektedir. 2018-2019 Strateji ve Bütce Baskanlgi rakamlandir. (3) SAGP hesaplamasinda OECD'nin haneli katsayr kullanilmasi nednivle tabloda verilen SAGP katsayrsi kullanilarak SAGP'ye göre fert basina mill gelire net olarak ulasilamaz. (4) Gergeklesme Tahmini, (5) Program

2018 yilinin ilk yarisinda GSYH'da yüzde 6,2 oraninda artis kaydedilmistir. Bu dönemde katma deger artis hizlari, tarim, sanayi ve hizmetler (insaat dâhil) sektörlerinde sirasiyla yüzde 1,2, yüzde 6,2 ve yüzde 6,7 olarak gerçeklegmistir.

2018 yilinin ikinci yarisina iliskin reel sektörde bazi öncü göstergeler ekonomik aktivitede dengelenme egilimine girildigine isaret etmektedir. 2018 ylinin ilk yarisinda sanayi üretimi yüzde 7,3 artarken, Temmuz ve Ajustos aylarinda sanayi üretim endeksi bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 1,6 oraninda azalmistir. Kapasite kullanim oranlari, Satin Alma Yöneticileri Endeksi (PMI) ve elektrik üretim ve tüketimi yilin ilk yarisina göre daha zayif bir görünüm sergilemektedir. Bu nedenle, yilin üçüncü geyreginde GSYH artisinin yilin ilk yarisina kiyasia daha düsük seviyede gerçeklesmesi beklenmektedir. Ekonomideki dengelenme sürecinin dördüncü geyrekte de devam edecegi öngörüsü ile GSYH artisinin 2018 yilinda yüzde 3,8 oraninda gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Üretim sektörleri itibariyla katma deger artis hizlarinin tarim sektöründe yüzde 1,3, sanayi sektöründe yüzde 4,2 ve hizmetler sektöründe (insaat dâhil) yüzde 3,9 olmasi beklenmektedir.

b) 2019 Yih Hedefleri

Yeni Ekonomi Programi (YEP) kapsaminda agiklanan 2019-2021 Orta Vadeli Programiyla (OVP) öngörülen makroekonomik dengelenme sürecine yönelik politika ve tedbirlerin hizli ve etkin bir sekilde hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Kisa vadede fiyat istikrarinin ve finansal istikrarin yeniden tesis edilmesi, ekonomide dengelenmenin ve bütçe disiplininin saglanmasi, orta vadede sürdürülebilir büyüme ve adaletli paylasima yönelik ekonomik degisimin gerçeklestirilmesinin amaçlandigi OVP'nin ilk yilinda, GSYH büyüme hizinin yüzde 2,3 olarak gergeklesmesi, katma degerin ise tarim sektöründe yüzde 1,5, sanayi sektöründe yüzde 1,6, hizmetler sektöründe (insaat dâhil) yüzde 2,6 oraninda artacagi tahmin edilmektedir.

GRAFIK I: 1- Sektörel Büyüme Hizlari

Kaynak: Strateji ve Bütçe Bagkanligi, TUIK

(1) Gerçeklegme Tahmini (2) Program

1.2.1.2. istihdam

a) Mevcut Durum

2017 yilinda istihdam, 2016 yilina göre 984 bin kisi artarak 28 milyon 189 bin kisi olurken, isgücüne katilma orani 0,8 puan artarak yüzde 52,8'e yükselmistir. Bu çerçevede, igsizlik orani degisim göstermeyerek yüzde 10,9 olarak gerçeklesmistir.

TABLO I: 5- Yillar Itibariyla Yurt içi isgücü Piyasasinda Gelismeler

(1) Insaat dâhil

Kaynak: TÜiK, Hanehalk isgücü Anketi Sonuçiart

2017 yilinda bir önceki yila göre hizmetler sektörü istihdaminda yüzde 4,4 oraninda artis kaydedilirken, sanayi ve tarim sektörlerinde istihdam sirasiyla yüzde 1,6 ve yüzde 3 oraninda artmistir. Toplam istihdam içerisinde tarim, sanayi ve hizmetler sektörlerinin paylari ise sirasiyla yüzde 19,4, yüzde 19,1 ve yüzde 61,5 olmustur.

TABLO I: 6- istihdam Edilenlerin isteki Çalisma Durumuna Göre Dagilimi

Kaynak: TÜiK, Hanehalkr isgücü Anketi Sonuçlari

2017 yilinda bir önceki yila göre toplam istihdam içerisinde kendi hesabina çalisanlarin payi artarken ücretli ve yevmiyeli olarak çalisanlarin, isverenlerin ve ücretsiz aile isçilerinin paylarinin azaldigr gözlenmektedir.

TABLO I: 7- Yurt içi isgücü Piyasasindaki Gelismeler

(1) Temmuz dönemi itibanyladir.

Kaynak: TÜIK, Hanehalk isgücü Anketi Sonuçlar

2018 yilinin Temmuz döneminde 2017 yilinin ayni dönemine göre istihdam 507 bin kisi artmistir. Igsizlik orani bir önceki yilin ayni dönemine göre 0,1 puan artarak yüzde 10,8 olarak gerçeklesmistir.

Tarim disi issizlik orani bir önceki yilin ayni dönemine göre 0,1 puan azalarak yüzde 12,9 seviyesinde gerçeklegirken, genç nüfusta issizlik orani 1,2 puan düsüsle yüzde 19,9'a gerilemistir. Söz konusu dönemde 2017 yilinin ayni dönemine göre, istihdam tarimda 247 bin kigi azalis kaydederken, tarim disi sektörlerde ise 755 bin kisi artis kaydetmistir. Sanayi sektöründe istihdam 340 bin kisi, hizmetler (ingaat dâhil) sektöründe ise 415 bin kisi artmistir.

Ayni dönemde mevsim etkilerinden arindirilmis istihdam bir önceki döneme göre 6 bin kisi azalarak 28.733 bin kisi olurken istihdam orani ise degismeyerek yüzde 47,4 seviyesinde kalmistir. Mevsim etkilerinden arindirilmis issizlik orani yüzde 11, isgücüne katilma orani ise yuzde 53,2 olarak gerçeklesmistir.

TABLO I: 8- Temel isgücü Piyasasi Göstergeleri

(1) Gerçeklegme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(2) Program

2018 yilinda, istihdamin bir önceki yila göre 488 bin kisi artacaji, isgücüne katilma oraninin ise yüzde 53,2 olacagi tahmin edilmektedir. Bu gergevede issizlik oraninin yüzde 11,3 olarak gerçeklesecegi öngörülmektedir.

b) 2019 Yili Hedefleri

2019 yilinda, ekonomideki dengelenme süreci ve bu sürecin ima ettigi düsük büyüme oranlari gerçevesinde istihdam artisinin bir miktar hiz keserek bir önceki yila göre 439 bin kisi artacagi, issizlik oraninin ise yüzde 12,1'e yükselecegi öngörülmektedir. isgücüne katilma oraninin yükseligini sürdürerek 2019 yilinda 0,5 puan artisla yüzde 53,7'ye ulasmasi beklenmektedir.

1.2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi

a) Mevcut Durum

2017 yilinda ekonomide toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim artisinin yani sira toplam yatirimlarin da olumlu katkisiyla GSYH artis hizi yüzde 7,4 olmustur. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi yüzde 0,1 puan olarak gerçeklesirken, toplam tüketimin ve sabit sermaye yatirimlarinin büyümeye katkilar sirasiyia 4,4 puan ve 2,3 puan olarak gerçeklegmistir. 2017 yilinda özel kesim tüketim harcamalarinda kaydedilen reel artis, özel harcanabilir gelir artisinin altinda kalirken kamu kesimi tüketim harcamalarindaki reel artis kamu kesimi harcanabilir gelir artiginin üzerinde gerçeklesmistir.

Zincirlenmis hacim degerlerine göre, 2017 yilinda özel tüketim harcamalari yüzde 6,6, kamu tüketim harcamalari ise yüzde 1,5 oraninda artmistir. Böylece, GSYH içerisinde özel tüketimin payi bir önceki yila göre 0,6 puan azalarak yüzde 63,1, kamu kesimi tüketim harcamalarinin payi da 0,6 puan azalarak yüzde 10,4 olmustur.

2017 yilinda, toplam sabit sermaye yatirimlarindaki reel artig hizi yüzde 7,8 olmustur. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin GSYH içerisindeki payi bir önceki yila göre 0,2 puan artarak yüzde 4,3 olurken, özel kesim sabit sermaye yatirim harcamalarinin payi bir önceki yila göre 0,4 puan artarak yüzde 25,7'ye ulasmistir. Kamu ve özel sabit sermaye yatirimlarinin GSYH içerisindeki payi son bes yil ortalamasinin üzerinde gerçeklegmistir. 2017 yilinda reel mal ve hizmet ihracati yüzde 11,9, reel mal ve hizmet ithalati ise yüzde 10,3 oraninda artmistir.

2017 ylinda toplam tüketimin GSYH'ya orani 1,2 puan azalarak yüzde 73,5 olurken, toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ya orani 2016 yilina göre 1 puan artarak yüzde 25,4'e yükselmistir. Bu gelismede cari fiyatlarla özel tasarruflarda kaydedilen artis önemli rol oynamistir. 2017 yilinda kamu tasarruflarinin GSYH'ya orani yüzde 2,4 olarak gerçeklesmistir. Bu dönemde, özel tüketim artisinin özel harcanabilir gelir artisinin gerisinde kalmasinin neticesinde özel kesim tasarruf oraninin bir önceki yila göre 1,3 puan artarak yüzde 23'e ulasmasi beklenmektedir.

2018 ylinin ilk yarisinda yüzde 6,2 oraninda gerçeklesen büyüme oranina en önemli katki tüketim harcamalarindan gelmistir. Yiln ilk yarisinda, toplam tüketim harcamalari ikinci geyrekteki nispi gerilemeye ragmen, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 7,5 oraninda artarak büyümeye 5,6 puan katkr yapmistir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirim harcamalari yüzde 5,8 oraninda artmis ve bunun büyümeye katkisi 1,7 puan olmustur. Bu geligmeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 7 oraninda reel artis kaydetmistir.

2018 yilinin ilk yarisinda mal ve hizmet ihracati reel olarak yüzde 2,7 oraninda artis gösterirken, mal ve hizmet ithalati yüzde 7,3 oraninda artmistir. Sonug olarak, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi 2018 yihnin ilk yarisinda negatif 1,1 puan olmustur.

2018 yilinda zincirlenmis hacim endeksine göre özel tüketim harcamalarinin yüzde 3,8, kamu tüketim harcamalarinin yüzde 3,5 ve böylece toplam tüketim harcamalarinin yilin tamaminda yüzde 3,7 oraninda artmasi öngörülmektedir.

Ayni dönemde, kamu sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 1,4, özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin ise yüzde 1,8 ve böylece toplam sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 1,8 oraninda artmasi beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebinin yüzde 2,9 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise yüzde 0,4 puan katki yapmasi beklenmektedir. Bu beklentiler dogruitusunda, GSYH'nin 2018 yilinda reel olarak yüzde 3,8 oraninda artig gösterecegi tahmin edilmektedir. Dis ticarette olusacak dengelenme ve turizm gelirlerindeki artigin etkisiyle 2018 yilinin tamaminda net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye 1,4 puan katk yapmasi öngörülmektedir.

GRAFIK I: 2- GSYH Büyümesine Katkilar

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlig hesaplamalari

(1) Gerçeklesme Tahmini

(2) Program

TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi

TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi

Ozel harcanabilir gelirin GSYH'ya oraninin 2018 yilinda bir önceki yila göre 1 puan artarak yüzde 87,2'ye yükselmesi öngörülmektedir. 2018 yilinda toplam yurt igi tasarruf oraninin ise, bir önceki yila göre 0,5 puan artarak yüzde 25,9 olacaji tahmin edilmektedir. Bu gelismede, 2017 yilina göre GSYH'ya oran olarak özel tasarruflarin 1,7 puan artmasi belirleyici olmaktadir.

b) 2019 Yil Hedefleri

2019 yulinda yüzde 2,3 olmasi hedeflenen GSYH büyümesinin özellikle mal ve hizmet ihracati kaynakli olmasi öngörülmektedir. Göreceli olarak azalmakla birlikte tüketimin büyümeye pozitif katkisinin devam etmesi beklenmektedir.

2019 yilinda bir önceki yila göre özel kesim tüketim harcamalarinda yüzde 2,1, kamu kesimi tüketim harcamalarinda ise yüzde 1,1 oraninda artis olacagi öngörülmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 2,0 oraninda artacagi, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin ise yuzde 36,1 oraninda azalacagi tahmin edilmektedir.

2019 yili GSYH büyümesine; özel tüketimin 1,3 puan, özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin ise 0,5 puan katki yapmasi beklenmektedir. Bu dönemde kamu tüketiminin büyümeye 0,1 puan, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin büyümeye negatif 1,4 puan katki yapmasi beklenmektedir. Bu dönemde, GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatinin katkisinin ise ekonomik dengelenmenin de bir sonucu olarak 1,5 puan olacaji tahmin edilmektedir.

Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oraninin 2019 yilinda yüzde 11,1 oraninda gerçeklegecegi tahmin edilmektedir. GSYH'ya oranla 2019 yilinda kamu tasarruflannin yüzde 0,7, kamu yatirimlarinin ise yüzde 2,7 olmasi beklenmektedir. Buna göre, kamu tasarruf-yatirim farkinin GSYH'ya oraninin negatif yüzde 2,1 olarak gerçeklegecegi tahmin edilmektedir.

Ozel tasarruflarin GSYH'ya oraninin 2019 yilinda bir önceki yila göre degismeyerek yüzde 24,7, özel yatirim harcamalarinin yüzde 25,8 olmasi beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatirim farkinin GSYH'ya oraninin negatif yüzde 1,1 oraninda gerçeklesecegi öngörülmektedir. 2019 yilinda toplam tasarruflarin GSYH'ya oraninin bu gelismeler neticesinde yüzde 25,3, toplam tasarruf-yatirim agiginin GSYH'ya oraninin ise negatif yüzde 3,2 olmasi beklenmektedir.

1.2.2. YATIRIMLAR

1.2.2.1. Yatirimlarin Sektörel Dagilimi

a) Mevcut Durum

Kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin 2018 yilinda reel olarak yüzde 1,4 oraninda artmasi beklenmektedir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 47,9'unun merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idareler, yüzde 37'sinin mahalli idareler, yüzde 13,2'sinin isletmeci KIT'ler, yüzde 0,1'inin özellestirme kapsamindaki kuruluslar, yüzde 1,8 inin döner sermayeli kuruluglar ve sosyal güvenlik kuruluglar tarafindan gerçeklestirilecegi tahmin edilmektedir.

2018 yilinda özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin reel olarak yüzde 1,8 oraninda artmasi öngörülmektedir. Bu dönemde, cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatirimlari içinde imalat, turizm, egitim ile diger hizmetler alt sektörlerinin göreli agirlklarinin artmasi, enerji, konut ve ulastirma alt sektörlerinin agirliklarinin ise azalmasi beklenmektedir. SöZ

konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlari iginde madencilik, imalat, enerji, konut, egitim ile saglik alt sektörlerinin göreli agurlikarinin artmasi, tarim, ulastirma, turizm ve diger hizmetler alt sektörlerinin agurliklarnin ise azalmasi öngörülmektedir.

TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatirimlarinin Sektörel Dagilimi (1)

(1) Merkezi yönetim bütçesinde yatirim isgiligi dâhildir.

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(2) Gerçeklesme Tahmini

(3) Program

TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlar (2017)

(1) Yatirim isciligi Haric

(Cari Fiyatarla, Milyon TL)

TABLO I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlar (2018) (1)

(1) Gerceklesme Tahmini

(2) Vattrim isgiligi Hariç

TABLO I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlar (2019) (1)

() Patrm isnlgi Hartg

TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatirimlarinin Sektörel Dagilimi (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(1) Merkezi yönetim bütgesinde yatrrim isçilii dâhildir.

(2) Gerçeklesme Tahmini

(3) Program

b) 2019 Yil Hedefleri

Kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin alinan harcama tedbirleri neticesinde 2019 yilinda reel olarak yüzde 36,1 oraninda azalacagi öngörülmektedir. Bu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 43'ünün merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idareler, yüzde 44,7'sinin mahalli idareler, yüzde 11,6'sinin isletmeci KiT'ler, yüzde 0,1inin özellestirme kapsamindaki kuruluslar, yüzde 0,6'sinin döner sermayeli kuruluslar ve sosyal güvenlik kuruluslari tarafindan gerçeklestirilecegi öngörülmektedir. 2019 yilinda cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin tarim, ulastirma, egitim ve diger hizmetler alt sektörlerinde yogunlasmasi beklenmektedir.

2019 yilinda özel kesim sabit sermaye yatrrimlarinin reel olarak yüzde 2,0 oraninda artis gösterecegi tahmin edilmektedir. Ozel kesim sabit sermaye yatirimlarinin imalat sanayii, ulastirma ve konut alt sektörlerinde yogunlagmasi beklenmektedir. Bunun yani sira turizm sektörünün payinin yüzde 3,6 seviyelerine kadar artacagi beklenmektedir.

1.2.2.2. Kamu Yatirim Uygulamalar

a) Mevcut Durum

Ulkemizde yaçam kalitesinin yükseltilmesi, rekabet gücümüzün artirimasi ve sürdürülebilir büyümenin saglanmasi amaciyla gerekli sosyal ve fiziki altyapinin gelistirilmesi, gevrenin korunmasi, gelismis ülkelerle ülkemiz arasindaki gelismislik farklari ile ülkemiz içerisindeki bölgeler arasi ve bölge içi gelismislik farklarinin azaltilmasi igin önemli miktarlarda kamu yatirimi ihtiyaci bulunmaktadir.

Genel devlet kapsamindaki kamu sabit sermaye yatirimlarinin GSYH içindeki payinin ortalamalari dikkate alindiginda, ülkemizde, 2009-2018 döneminde yaklagik olarak AB üyesi ülkeler ile ABD ve Japonya seviyesinde yatirim gerçeklestirildigi görülmektedir. Ancak söz konusu ülkelerin GSYH büyüklükleri, gelismislik seviyeleri, yüzölçümleri, nüfuslari ve mevcut altyapilari dikkate alindiginda, ülkemizde daha fazla kamu yatirimi yapilmasi ihtiyacinin devam ettigi degerlendirilmektedir.

2018 ylll kamu yatirim uygulamalarinda, sektörel, bölgesel ve proje bazindaki öncelikler dikkate alinarak ekonomik ve sosyal altyapiys gelistirecek nitelikteki yatirimlara agirlk verilmistir.

2018 yilinda, mahalli idare yatirimlari ve yatirim isgilik giderleri hariç olmak üzere; toplam tutari 804,6 milyar TL, 2017 yili sonu kümülatif harcamasi 308,2 milyar TL ve 2018 yili baslangig ödenegi 88 milyar TL olan 3.212 kamu yatirim projesi yürütülmektedir.

2018 Yili Yatirim Programinda yer alan 3.212 projenin 17,8 milyar TL tutarindaki 859 adedi yil iginde baglanip bitirilmesi programlanan yillik projelerden olusmaktadir. Ayrica 2018 yilinda toplam proje tutari 21,5 milyar TL, 2018 yili ödenegi 1,7 milyar TL olan 276 adet yeni gok yilli proje yatirim programina dâhil edilmistir.

2018 Yili Yatirim Programinda 3.212 projeye yapilan 88 milyar TL tutarindaki tahsis içinde yüzde 32,8 oranindaki payla ulastirma-haberlesme sektörü ilk siray almis, bunu yüzde 15,9 oraniyla egitim, yüzde 11,5'le tarim, yüzde 8,2'yle saglik ve yüzde 6,5 payla enerji sektorieri izlemistir. 2018 yili kamu yatirim tahsisleri iginde madencilik, imalat, turizm ve konut sektörlerinin toplam pays yüzde 5,6 olurken, diger kamu hizmetlerinin payi yüzde 19,5 olmustur.

TABLO I: 16 - Genel Devlet Sabit Sermaye Yatirimlarinin GSYH içindeki Payr

Kaynak: Avrupa Komisyonu Ekonomik Tahminle Raporu, ilkbahar 2018; Strateji ve Bütçe Baskanligr

(1) Gerçeklegme Tahmini

TABLO I: 17 - Türkiye'de Kamu Yatirimlar (2010-2018) (1)

(2) Mevcut stokun, ilgili yildaki program ödenek seviyesiyle tamamlanmasi igin gereken ilave süreyi göstermektedir.

(1) Mahalli idare yatrimiari, kamulastirma harcamalari ve yatinm programinda toplam disi tutulan yatinmlar hariçtir.

2018 Yil Yatirim Programina göre, mevcut proje stokunun tamamlanabilmesi için 2019 ve sonrasinda gereken ilave harcama tutari 408,4 milyar TL'dir. Bu durumda, 2018 yill ödeneklerinin tamaminin harcanacagi, kamu yatirimlari için sonraki yillarda da 2018 yili düzeyinde ödenek ayrilacagi ve Programa yeni proje alinmayacagi varsayimiyla, mevcut stokun tamamen bitirilebilmesi igin 2018 yili sonrasinda 4,6 yillik bir süre gerekmektedir.

2018 yllinda tahsis edilen 88 milyar TL yatirim ödeneginin yüzde 75,8'ine karsilik gelen 66,7 milyar TL tutarindaki merkezi yönetim bütçesi yatirimlarindan en büyük payi yüzde 24,2'yle ulastirma-haberlegme sektörü almis, bu sektörü yüzde 20,8'le egitim sektörü, yüzde 14,4le tarim sektörü takip etmistir. Genel idare, güvenlik, adalet, içme suyu, çevre, teknolojik arastirma gibi alt sektörlerin yer aldigi diger kamu hizmetleri sektörünün payi ise yüzde 24,9'dur.

b) 2019 Yili Hedefleri

Program dönemi sonunda kamu sabit sermaye yatirimlarinin GSYH içerisindeki payinin yüzde 2,8, sermaye giderlerinin Merkezi Yönetim Bütçesi içerisindeki payinin ise yüzde 5,7 olmasi hedeflenmektedir.

1.2.2.3. Kamu Özel isbirligi Uygulamalari

a) Mevcut Durum

Ulkemizde, Yap-islet-Devret (YID), Yap-Islet (YI), Yap-Kirala-Devret (YKD) ve isletme Hakk Devri (IHD) olmak üzere dört temel Kamu Ozel Isbirligi (KÖI) modeli uygulanmaktadir. YID ve IHD modellerinin sektörel kapsami oldukça genis olup hâlihazirda bu modellerle karayolu, havaalani, liman, yat limani ve turizm tesisi, gümrük tesisi ve gümrük kapisi, kentsel altyapi ve enerji tesisi projeleri yürütülmektedir. YKD modeli ise belli sektörlerle sinirli olup mevcut durumda saglik tesislerinin hayata gegirilmesinde kullanilmaktadir.

1986 yilindan baslamak üzere, 2018 yili Eylül ayi itibariyla 239 KÖi projesi igin uygulama sözlesmesi imzalanmistir. KÖI uygulamalarinda ilk sirada 90 projeyle enerji sektörü yer almaktadir. Bunu karayolu (42), liman (22), saglik (21), havaalani (19), yat limani (17) ve gümrük tesisi (16) projeleri takip etmektedir. Mevcut durumda, 204 proje isletmeye alinmis olup, 35 projenin yürütülmesine devam edilmektedir. IHD modeliyle yürütülenler hariç olmak üzere, uygulama söziesmesi imzalanan projelerin toplam yatirim büyüklügü 2018 yili fiyatlariyla 63,6 milyar ABD dolarina ulagmaktadir.

b) 2019 Yil Hedefleri

KÖi yatirimlarinda sözlesmelerden dogacak yükümlülüklerin kamu mali dengeleri üzerindeki etkileri göz önünde bulundurulacak, proje süregleri bütüncül olarak ele alinacak ve planlama, etut, ihale, sozlegme gibi uygulama öncesi hazirlk süreçlerinin kalitesi artinilacaktir. Bu amaçla baglatilan ve süreglerin uluslararasi uygulama örnekleri de dikkate alinarak iyilestirilmesini hedefleyen kamuda Köi kapasite gelistirme projesi tamamlanacak, projelerin izienmesi ve degerlendirilmesi etkin sekilde devam ettirilecektir.

KÖi yönteminin, yatirimlarin gerçeklestirilmesinde maliyet etkinligi sagladigi durumlarda tercih edilmesine özen gösterilecek, muhtemel yük, getiri ve sorumluluklarin kamu ile özel kesim arasinda dengeli bir sekilde paylagilmasina dikkat edilecektir.

1.2.3. ÖDEMELER DENGESI

1.2.3.1. Cari Islemler Hesabi

a) Mevcut Durum

2017 yilinda ihracat, ihracat desteklerinin devam etmesi ve ticaret ortaklarimizda ekonomik aktivitenin artmasinin etkisiyle yüzde 10,1 oraninda artmis ve 157 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Yurt igi talebin güçlü seyretmesiyle ertelenmis ithalatin gerçeklegmesi ve enerji fiyatlarindaki yükselmeye bagli olarak ayni dönemde ithalat yüzde 17,7 oraninda artarak 233,8 milyar ABD dolarina ulasmistir. Dis ticaret agiginn artmasiyla cari islemler açigi yükselerek 47,4 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Bunun sonucunda, 2017 yilinda cari islemler açiginin GSYH'ya orani yüzde 5,6 seviyesine yükselmistir.

TABLO I: 18- Türkiye'nin Dis Ticareti ve Dis Ticareti Etkileyen Faktörler

(Yüzde Degisim)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlign Tahminleri, Hazine ve Maliye Bakanligi, TÜTK, IMF Dünya Ekonomik Görünúmü, Ekim 2018. (1) Gerseklesme Tahmini (2) Program

Dis Ticaret Dengesi

Ödemeler dengesinde gösterildigi sekliyle dis ticaret açiji 2017 yilinda 59 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Dis ticaret açigi, 2018 yilinin Ocak-Agustos döneminde, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 16 oraninda artarak 39,8 milyar ABD dolari seviyesine yükselmistir. 2018 ylinda, ödemeler dengesinde gösterildigi sekliyle dis ticaret açiginin ihracatta artis egiliminin devam etmesine ve ticaret ortaklarimizda ig talepteki canliligin sürmesine baghi olarak 55,2 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir.

Ihracat

2017 yilinda 157 milyar ABD dolari olarak gerçeklesen ihracat, 2018 yilinin OcakAgustos döneminde, bir önceki ylin ayni dönemine göre yüzde 5,2 oraninda artmis ve 108,6 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklegmistir. Türk Lirasindaki deger kaybinin getirdigi rekabet avantajinin yani sira, üretime ve ihracata verilen destekler ihracatin ivmelenmesini desteklemektedir.

TABLO I: 19- Ülke ve Fasillara Göre ihracat

Kaynak: TUIK

(1) Siralama 2017 yil verilerine göre yapiimistir.

Baglica ticaret ortagimiz olan AB'nin toplam ihracattaki payi 2018 yilinin Ocak-Ajustos döneminde, geçen yilin ayni dönemine göre 4,2 puan artarak yüzde 50,3 olarak gerçeklesmistir. Bu dönemde Yakin ve Orta Doju ülkelerine yapilan ihracatin payr ise 6,4 puan azalarak yüzde 17,6'ya gerilemistir.

2018 yulinin ilk sekiz aylik döneminde motorlu kara tasitlari ve bunlarin aksam ve parçalari ihracati, ivmelenmesini devam ettirmis ve yüzde 11,4 oraninda artarak ihracatta lokomotif sektörlerden olmustur. Ayni dönemler itibariyla kazanlar, makineler ve bunlarin aksam parçalari ihracati yüzde 16,3, demir ve çelik ihracati da yüzde 31,2 oraninda artmistir.

2018 yilinda ihracatin (fob) yüzde 8,3 oraninda artarak 170 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmesi tahmin edilmektedir. Söz konusu yilda, ihracat fiyatlarinda yüzde 4,6 oraninda artrs beklenirken reel ihracat artrsinin yüzde 3,7 olmasi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 20- Ühracatin Sektörel Dagslimi (1)

(1) ISIC Rev. 3'e göredir.

Kaynak: TÜIK

ithalat

2017 ylinda ithalat, bir önceki yildan ertelenmis talebin gerçeklesmesine ve enerji fiyatlarindaki artis egilimine bagli olarak 233,8 milyar ABD dolar seviyesinde galireley mitist ve atunl thalatrn 2ot7s dina gordedisiuk bir eflem Kaydermesne boeli olarak 157,8 milyar ABD dolar seviyesinde gergeklesmistir.

ithalatin (cif) 2018 ylinda yüzde 0,9 oraninda artarak 236 milyar ABD dolari seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir. 2018 yilinda ithalat fiyatlarinin yüzde 1,9 oraninda artmasi beklenirken reel ithalatin yüzde 1 oraninda azalmasi öngörülmektedir.

TABLO I: 21- ithalatin Ekonomik Gruplara Göre Dagilimi (1)

(1) BEC'e göredir.

Kaynak: TÜIK

Hizmetler Dengesi, Birincil ve ikincil Gelir Dengesi

2017 yilinda 22,5 milyar ABD dolari olarak gerçeklesen seyahat gelirleri, 2018 yilinin Ocak-Agustos döneminde bir önceki ylin ayni dönemine göre yüzde 23 oraninda artarak 17,4 milyar ABD dolari olmustur. Seyahat gelirierinin, 2018 yilinda artan turist sayisi ve doviz kuru avantajina bagli olarak 29 milyar ABD dolarina ulasacaji tahmin edilmektedir. 2017 yilinda 19,9 milyar ABD dolari olarak gerçeklesen hizmetler dengesi fazlasi, 2018 yilinin Ocak-Agustos döneminde, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 31,8 oraninda artarak 16,4 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Hizmetier gelirlerindeki artista turizm sektöründeki canlanmanin sürmesi ve sektöre verilen desteklerin yansimasi etkili olmustur. 2018 yulnda hizmetler dengesi fazlasinin 26,8 milyar ABD dolari olmasi beklenmektedir.

TABLO I: 22- Cari Islemler Dengesi

(1) Gerçeklegme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, TCMB

(2) Program

2017 yilinda, birincil gelir dengesindeki açik yatirim giderlerindeki artisin etkisiyie bir önceki yila göre yüzde 21,7 oraninda artarak 11,2 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmistir. 2018 yilinin Ocak-Agustos döneminde ise bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 10,1 oraninda artmis ve 7,5 milyar ABD dolari olarak gerçeklegmistir. Birincil gelir dengesi açiginin 2018 yilinda 10,5 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmesi beklenirken, ikincil gelir dengesinin 2,9 milyar ABD dolari seviyesinde fazla vermesi tahmin edilmektedir.

Dis ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelismeler ve tahminlere göre, 2018 yilinda cari islemler açiginin 36 milyar ABD dolarina gerilemesi beklenmektedir.

b) 2019 Yili Hedefleri

2019 yllinda ihracatin (fob) yüzde 7,1 oraninda artarak 182 milyar ABD dolarina, ithalatin (cif) ise yüzde 3,4 oraninda artarak 244 milyar ABD dolarina ulagmasi ve böylece dis ticaret açiginin 62 milyar ABD dolarina gerilemesi öngörülmektedir.

Ihracat ve ithalat fiyatlarinin 2019 yilinda yüzde 1 oraninda artmasi beklenmektedir. 2019 yilinda ihracat ve ithalatin reel olarak sirasiyla yuzde 6,1 ve yuzde 2,4 oraninda artacagi tahmin edilmektedir.

2019 yilinda seyahat gelirlerinin 34 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmesi, hizmetler dengesinin ise 33,4 milyar ABD dolari fazla vermesi tahmin edilmektedir. 2019 yilinda birincil gelir dengesinde 10,9 milyar ABD dolari agik öngörülürken, ikincil gelir dengesinde 3,2 milyar ABD dolari fazla beklenmektedir.

Söz konusu varsayimlar altinda cari islemler açiginin 2019 yilinda 26 milyar ABD dolari seviyesine gerilemesi, böylece cari iglemler açiginin GSYH'ya oraninin ise yüzde 3,3 seviyesinde gerçeklesmesi tahmin edilmektedir.

1.2.3.2. Sermaye ve Finans Hesaplari

a) Mevcut Durum

2017 yilinda portföy hareketlerine bagli olarak Türkiye'ye net sermaye girisi olmustur. Söz konusu yilda, Deviet iç Borçlanma Senetlerine (DIBS) 7,3 milyar ABD dolari tutarinda net giris olurken, Hazine tarafindan yurt disinda ihraç edilen tahviller yoluyla 5,8 milyar ABD dolari tutarinda net borglanma gerçeklestirilmistir. Diger sektörlerde yurt disi tahvil ihraçlari yoluyla 1,0 milyar ABD dolari tutarinda sermaye girisi saglanmistir. 2018 yllinin OcakAgustos döneminde ise küresel ticarete yönelik kaygilarin finansal hareketlilik üzerindeki etkisi, Fed politikalarina bagli olarak yaganan geligmeler ve ülkemize yönelik olusturulmaya çaligilan olumsuz algi nedeniyle Türkiye'ye yönelik net portföy yatirimlarinda 2,2 milyar ABD dolari tutarinda gikis kaydedilmistir. Ayni dönemler itibariyla, DIBS'ten ve Borsa Istanbul'dan (BIST) sirasiyla 634 milyon ABD dolari ve 1,3 milyar ABD dolari tutarlarinda sermaye gikisi gerçeklesmistir. Hazinenin yurt disi tahvil ihracinda 250 milyon ABD dolari ve bankalarin yurt disi tahvil ihraçlarinda ise 1,1 milyar ABD dolari tutarlarinda sermaye girisi gerçeklesmistir.

Diger yatirimlar kaleminde, 2017 yilinda, yurtdisindan saglanan kredi kullanimlarinin azalmasinin etkisiyle, 5,7 milyar ABD dolari tutarinda net sermaye girisi gerçeklesirken 2018 yilinin ilk sekiz aylik döneminde diger yatirimlardan 246 milyon ABD dolari seviyesinde gikis kaydedilmistir. Yilin kalan döneminde beklenen sermaye girislerinin dis finansman kirilganligini azaltmasi beklenmektedir.

TABLO I: 23- Sermaye ve Finans Hesabi

(1) Eksi isareti gikisr göstermektedir.

Kaynak: TCMB

(2) Dogrudan yatrimlar girisinde kamu özel ayrimi net olarak yapilamadgindan ve borç olugturan bir kalem olarak kabul edilmediginden kullaniciya göre sermaye hareketleri kisminda hesaplamaya dâhil edilmeyip ayri olarak verilmigtir. Ayrica sermaye hesabr altinda yer alan gögmen transferleri ve üretilmeyen ve finansal olmayan varliklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemistir.

1.2.3.3. Dis Borg Stoku

a) Mevcut Durum

2017 yilinda 454,8 milyar ABD dolari olarak gergeklesen toplam dis borg stoku, 2018 yilinin ikinci geyregi sonu itibariyla 457 milyar ABD dolarina yükselmistir.

Dis borç stokunun GSYH ya orani 2017 yilinda yüzde 53,4 olarak gerçeklesmistir. 2017 yilinda toplam dis borç stokunun yüzde 26'si kisa vadeli dig borçlardan olugurken, 2018 yilt ikinci çeyregi sonunda bu oran yüzde 26,2 olarak gerçeklegmistir.

(Milyar ABD Dolan)

TABLO I: 24- Dig Borç Stokuna Ait Bazi Göstergeler

Not: Yuvarlamalar nedeniyle hesaplamalar net sonuçlari vermeyebilir.

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligr

(1) ikinci geyrek sonu itibariyla.

(Milyar ABD Dolari)

1.2.4. ENFLASYON VE PARA-KUR POLÍTIKASI

1.2.4.1. Enflasyon

a) Mevcut Durum

2017 yili sonunda bir önceki yila göre 3,4 puan artarak yüzde 11,9 olarak gerçeklesen TÜFE yillik artis hizinda; döviz kuru gegiskenligi, ithalat (emtia) fiyatlarindaki yükselis, gida fiyatlarindaki gelismeler ile talep kosullarinda gözlenen canhlik belirleyici olmustur. Petrol fiyatlari ile döviz kuru gegiskenligindeki artisin olusturdugu maliyet yönlü baskinin yani sira fiyatiama davranislarindaki bozulma sonucunda, 2018 yili Eylül ayinda TÜFE artis orani yillik bazda yüzde 24,5'e yükselmistir. Diger taraftan yillik ortalama degisim oranlari tüketici fiyatlarinin üzerinde gerçeklesen islenmemis gida fiyatlarinin öncülük ettigi gida enflasyonu genel enflasyon görünümü üzerindeki etkisini sürdürmektedir.

Bu dönemde döviz kurunun olusturdugu maliyet baskisi yurtiçi üretici enflasyonu üzerinde oldukça kuvvetlenerek Yi-ÜFE'nin 2017 yilinda yüzde 15,5, 2018 yill Eylul ayl itibariyla ise yüzde 46,2 seviyesine ulagmasina neden olmustur.

GRAFIK I: 3- Fiyat Gelismeleri

Kaynak: TÜIK

2018 ylinin ilk geyreginde TL'nin diger para birimleri karsisinda göreli olarak istikrarli bir seyir izlemesiyle birlikte yllik enflasyon oraninda gerileme gözlenen mal grubu tüketici fiyatlari Mart ayi itibariyla bir önceki yilin ayni dönemine göre yillik yüzde 10,7 artis kaydetmistir. 2018 yilinin ikinci ve üçüncü geyreginde TL'deki hizli deger kaybi sonucunda Haziran ayi itibariyla mal fiyatlari yillik yüzde 17,3, Eylül ayr itibariyla yillik yüzde 29,1 oranlarinda artmistir. Enerji ve gida enflasyonu ile gekirdek enflasyonda gözlenen yüksek artis oranlarina karsin alkol, tütün ve altin fiyatlarinin göreli istikrarli seyri genel tüketici enflasyonunu bir miktar sinirlamistir.

GRAFIK I: 4- Mal ve Hizmet Fiyatlar (TÜFE'ye Katkilari ve Yillik Yüzde Degisimleri)

Kaynak: TCMB

Temel mal grubu fiyatlarinin 2018 yilindaki seyrinde döviz kuru gelismeleri belirleyici olmustur. Yilin ilk çeyreginde gerileme egiliminde olan temel mal grubu yillik enflasyonu, döviz kurundaki degisime bagli olarak yilin ikinci geyreginden itibaren yükselme egilimi içerisindedir. Hizmet grubu fiyatlarinda ise, bagta birim isgücü maliyetleri olmak üzere maliyet unsurlarindaki gelismeler ve enflasyon beklentilerindeki yüksek seyir sonucu yüzde 8in üzerinde bir katilik gözlenmistir. Mayis ayindan itibaren fiyatlama davranislarinda belirgin biçimde gözlenen bozulma nedeniyle söz konusu grup fiyatlarindaki artis orani Eylül ayi itibariyla yilik yüzde 14 olarak gerçeklesmistir. Bu gelismelere paralel olarak özel kapsamli TÜFE göstergelerinden B ve C endeksleri yillik artig hizi 2018 yli Eylül ayr itibariyla sirasiyla yilik yüzde 23,7 ve yüzde 24,1 olarak gerçeklesmistir.

2018 yiinin son seyreginde TÜFE yilik artis hizinin finansal piyasalarin istikrar kazandigi bir görünüm altinda, 2018 yili Ekim ayinda agiklanan Enflasyonla Topyekûn Múcadele Programinin yani sira, yönetilen ve yönlendirilen mal ve hizmet grubu fiyatlarinin da destegiyle bir miktar gerileyerek yilsonunda yüzde 20,8 olarak gergeklesecegi tahmin edilmektedir.

1.2.4.2. Para ve Kur Politikasi

a) Mevcut Durum

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasi (TCMB) fiyat istikrarini saglamak ve sürdürmek temel amaci dogrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikasi uygulamalarini sürdürmektedir.

GRAFIK I: 5- Yillik Enflasyon Orani ve Enflasyon Hedefi (2014-2018)

Kaynak: TCMB, TÜiK

2017 yilinda toplam talep ve kredi kosullarinda gözlemlenen canli seyir enflasyonla mücadeleyi sinirlamistir. 2017 yilinin son çeyreginde, fiyatlama davranislarina dair risklerin belirginlesmesiyle Merkez Bankasi, döviz kurlarinda yasanan oynakligin fiyat istikrari ve finansal istikrar üzerinde olumsuz sonuçlara yol açmasini önlemek amaciyla Türk Lirasi ve döviz likiditesine dair önlemler almistir. Bu dogrultuda, 2017 yili Kasim ayindan itibaren sistemin fonlama ihtiyaci tamamen geç likidite penceresinden (GLP) karsilanmis ve 2018 yilt Nisan ayinda 0,75 puan sikilagma yapilmistir.

GRAFIK I: 6- TCMB Fonlamasi (Milyar TL) ve Agirlikli Ortalama Fonlama Maliyeti (Yüzde)

Kaynak: TCMB

TCMB Mayis ayinda fiyat istikrarini desteklemek amaciyla bir ara toplanti yaparak 300 baz puan ek sikilasmaya gitmistir. Haziran ayinda TCMB, para politikasi çerçevesinin sadelestirilmesini tamamlamis ve bir hafta vadeli repo ihaleleri temel fonlama kaynagi haline gelmistir. TCMB Haziran ayinda 125 baz puan, Eylül toplantisinda ise 625 baz puanlik güçlü bir parasal sikilastirma yapmistir.

Merkez Bankasi, 2018 yili Mayis ayi sonunda yürürlüge konulan uygulamayla Temmuz ayi sonuna kadar vadesi dolacak olan ihracat ve döviz kazandirici hizmetler reeskont kredilerinin, vadesinde ödenmesi halinde, sabit kur üzerinden Türk Lirasi olarak yapilabilmesine olanak tanimistir. ihracat reeskont kredileri yoluyla; Merkez Bankasi döviz rezervlerine 2017 yilinda 12,5 milyar ABD dolari, 2018 ylinin ilk dokuz ayinda ise 9,3 milyar ABD dolari katki saglanmistir.

TABLO I: 25- TCMB Net Döviz Alimlari

Kaynak: TCMB Istatistikleri, Piyasa Verileri, Aylik Döviz Alim Satim Tutarlar (1) 2018 yili verileri ilk 9 ay itibariyladir.

Merkez Bankasinin altin hariç brüt döviz rezervi 2017 yili sonuna göre 17,1 milyar ABD dolari azalisla Eylül 2018 tarihi itibariyla 67,0 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Rezervlerdeki bu degisim büyük ölçüde reeskont kredilerinin Türk Lirasi olarak yapilabilmesine olanak taninmasi ve zorunlu karsilk politikasinda degisiklige gidilmesiyle baglantili olarak bankacilik sektörünün TCMB nezdinde tuttugu yabanci para zorunlu kargiliktaki azalistan kaynaklanmistir. Diger taraftan, TCMB'nin net döviz alimlari rezervdeki azalisi sinirlayan bir faktör olmustur.

2018 yili üçüncü çeyrek sonu itibariyla para tabani 2017 yilsonuna göre yüzde 23,6 artmistir. Bununla birlikte emisyon toplami 20,8 milyar TL artis göstermistir. Ayni dönemde Merkez Bankasi dis varliklari 19,2 milyar ABD dolari, toplam yükümlülükleri ise 13,7 milyar ABD dolari azalmistir. Bu dogruituda, Merkez Bankasinin net dis varlik pozisyonunda 5,5 milyar ABD dolari azalma gerçeklesmistir.

M1, M2 ve M3 para arzlari, 2018 yili üçüncü geyrek sonu itibariyla 2017 yili sonuna göre sirasiyla yüzde 24,4, yüzde 17,5 ve yüzde 15,8 oranlarinda artmistir. M1 para arzindaki artista, TL cinsinden vadesiz mevduatlardaki artig etkili olmustur. M2 para arzinda kaydedilen artista ise Mi para arzindaki ve döviz cinsi vadeli mevduatlardaki degerlenme belirleyici olmustur.

TABLO I: 26- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmis Kalemleri

Kot AK alemierin tanam gösterimedizi gin oplanlar tmayabir erle ayvn son Cunma güni itbanyladir. Blanço büvyüklükerine alt rakamlar Stand By Bilançosundan alnmstir.

b) 2019 Yili Hedefleri

Para politikasi, finansal istikrari da gözetecek sekilde enflasyon hedeflemesi çerçevesinde yürütülerek, maliye politikasiyla esgüdümün güçlendirilmesi ve alinacak tedbirlerle tüketici enflasyonunun 2019 yli sonunda yüzde 15,9 oranina indirilmesi hedeflenmektedir.

1.2.5. MALI PIYASALAR

a) Mevcut Durum

Finans sektörünün toplam aktif büyüklügü, 2018 yili Haziran ayinda 4,3 trilyon TL olarak gerçeklesmis olup aktiflerin GSYH'ya orani da yüzde 125,6 olmustur. 2018 yilinin ilk alte aylik döneminde bankacilik sektörünün payinda bir miktar artis görülürken banka disi kredi kuruluslari, sigorta ve emeklilik sirketleri, yatirim ortakliklari ve portföy yönetim sirketterinin paylarinda gerileme görülmektedir. Varlik yönetim sirketleri ile araci kurumlarin paylarinda ise kayda deger bir degisim olmamistir.

TABLO I: 27- Finansal Sektör Kuruluslarina Dair Bazi Göstergeler

(2) Toplam satrina yetkili müesseseler dânil degildir.

( hasi an2o9 eomana yenlim eseser dihl desidtr.

(3) Porföy yönetim girketierinin porföy büyüklügünü ifade etmektedir.

Bankacilik

Haziran 2018'de bankacilik sektöründe 34'ü mevduat, 13'ü kalkinma ve yattrim, 5'i ise katilim bankasi olmak üzere toplam 52 adet banka faaliyet göstermektedir. Haziran 2018 itibariyla bankacilik sektörünün toplam aktif büyüklügü TL bazinda yilik yüzde 23,5 artarak 3,7 trilyon TL; ABD dolari bazinda ise yüzde 4,7 azalarak 805 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir.

TABLO I: 28- Bankaciltk Sektörü Temel Göstergeleri

(1) Yil içindeki birikimli degerleri göstermektedir.

Kaynak: BDDK

Haziran 2018 itibariyla yerli özel bankalar sektör aktiflerinin yüzde 35,4'ünü, yabanc bankalar yüzde 27,9'unu ve kamu bankalari da yüzde 36,7'sini temsil etmektedir. Bir önceki yilin ayni ayina göre yerli özel bankalar ile yabanci bankalarin sektör aktifleri igindeki payr azalirken kamu bankalarinin payi artmistir. Fonksiyonel gruplar bazinda ise mevduat bankalannin payi bir miktar azalirken katilim bankalari ile kalkinma ve yatirim bankalarinin payinda artig görülmektedir. Buna göre, mevduat bankalari sektör aktiflerinin yüzde

89,3 ünü, katrlim bankalari yüzde 5,1'ini, kalkinma ve yatirim bankalari ise yüzde 5,7'sini temsil etmektedir.

2016 ylinin üçüncü geyreginden itibaren çesitli tesvik politikalarinin etkisiyle kredi büyümesinde görülen artis trendi, 2017 yilnin son geyreginden itibaren daha çok ticari krediler kaynakli olarak yerini yavaslamaya birakmistir. Kur etkisinden arindirilmis toplam kredi hacmi, bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 14 artis göstermistir. Ayni dönemde kur etkisinden arindirilmis ticari krediler yüzde 13,7, tüketici kredileri yüzde 14,1 ve kredi kartlari yüzde 16,7 artmistir.

2016 yll içerisinde yüzde 3,4'lere yükselen tahsili gecikmis alacak (TGA) orani, 2017 yilinda gergeklesen güçlü kredi büyümesi, makroihtiyati tedbirterdeki gevsemenin kisilerin borç ödeme kabiliyetini artirmasi ve yeniden yapilandirma olanaklarinin etkisiyle yüzde 2,9'a kadar gerilemis; ancak kredilerdeki yavaslamayla birlikte Haziran 2018'de yüzde 3'e yükselmistir.

Bankalarin temel fon kaynaklari olan mevduatin toplam kaynaklar igindeki payl Haziran 2017-Haziran 2018 döneminde gerilerken, çogunlugu yurt disindan saglanan krediler ve ihraç edilen menkul kiymetlerin paylari artis göstermistir. Haziran 2018'de söz konusu kalemlerin toplam kaynaklara orani sirasiyla yüzde 51,7, yüzde 15,8 ve yüzde 4,8 olarak gerçeklesmistir. Bankalarin en kisa vadeli fon kaynag durumundaki para piyasasi islemlerine bakildiginda ise para politikasindaki normallesme adimlarinin etkisi görülmektedir. Buna göre, bir yllik dönemde repo islemlerinin payi yüzde 5,7'ye gikarken para piyasasi islemlerinin pays yüzde 0,1'e düsmüstür.

Haziran 2018'de kredilerin mevduata orani tüm bankacilik sektörü için yüzde 123,9 a, mevduat toplamayan kalkinma ve yatirim bankalari hariç tutuldugunda ise yüzde 115,8'e ulasarak tarihi yuksek seviyelerini görmüstür. Söz konusu oran Türk Lirasinda yüzde 150,7 ve yabanci parada yüzde 93,8 seviyesindedir. Türk Lirasindaki artista son yillarda bankalarin kredi kompozisyonunun Hazine destekli KGF tesvigi sayesinde TL krediler lehine degismesi, yabanci paradaki artista ise kurdaki degerlenme nedeniyle bu kredilerde görülen nominal artis etkili olmustur.

Sermaye yeterliligi rasyosu (SYR) 2017 yilinin sonundan bu yana kârliiktaki azalis ve kredi riskindeki artisa bagli olarak azalmakla birlikte Haziran 2018 itibariyla yüzde 16,3 oraniyia uluslararasi standartlarin öngördügü asgari düzeyin (yüzde 8) oldukça üzerinde seyretmektedir. Bu dönemde SYR; mevduat bankalari için yüzde 15,9, katilim bankalari igin yüzde 16, kalkinma ve yatirim bankalari için yüzde 22 seviyesinde gergeklesmistir. Bankalarin sahiplik durumuna göre ise SYR, yerli özel bankalar için yüzde 15,8, kamu bankalari için yüzde 15,3 ve yabanci bankalar için de yüzde 18,1 düzeyindedir.

Sermaye Piyasasi

Borsa Istanbul'da islem gören sirketlerin piyasa kapitalizasyonu 2017 yili sonunda 880,2 milyar TL iken Haziran 2018 de 786,5 milyar TL olarak gerçeklesmistir. Bunun sonucunda da piyasa kapitalizasyonunun GSYHya orani ayni dönemde yüzde 28,3ten yüzde 23,2'ye gerilemistir. Bu dönemde Borsa Istanbul'daki yabanci yatirimci payi 2,8 puan düsüsle yüzde 62,8 düzeyinde gergeklesmistir. Borsa Istanbul sirket sayisi ise son dönemde gerçeklesen halka agilmalarla birlikte 403'e yükselmistir.

TABLO I: 29- Sermaye Piyasalarina iliskin Göstergeler

Kaynak: SPK, TUIK

Kurumsal yatirimcilar sektöründe ise menkul kiymet yatirim fonlarinin toplam degeri 2017 yili sonuna göre yüzde 10,5 artisla Haziran 2018 itibariyla 59,9 milyar TL ye ulasmistir. Portföy yönetim sirketlerinin yönettikleri portföy büyüklügü ise ayni dönemde yüzde 5,8 artarak 167,6 milyar TL olmustur. Gayrimenkul yatirim ortakliklarinin aktif toplami 2018 yili Haziran ayinda 2017 yili sonuna göre yüzde 11,3 oraninda artmis ve 74,7 milyar TL olarak gerçeklesmistir.

Hisse senedi hariç özel sektör menkul kiymet stoku geçtigimiz yillardaki yükselis egilimini sürdürerek 2017 yili sonuna göre yüzde 11,4 artarak 73,3 milyar TL seviyesine yükselmistir. Bu stokun yüzde 72,7'si banka bonosu, yüzde 24,5 i özel sektör tahvili, kalan yüzde 2,8% ise varant ve varliga dayali menkul klymetlerden olusmaktadir. Bu dönemde 2017 yili sonuna göre banka bonosunun payi 5,3 puan artarken özel sektör tahvilinin payl 4,6 puan azalmistir.

TABLO I: 30- Sermaye Piyasasi Hacmi

(1) Gelisen Isletmeler Piyasasi ve Serbest islem Platformu islem hacimlerini de igermektedir.

Kaynak: Borsa Istanbul, Takasbank

(2) Halka arz tarihi olarak borsada islem görme tarihi esas alinmaktadir.

Borçlanma araglari piyasasi toplam islem hacminde 2018 yilinin ilk dokuz ayinda bir önceki yilin ayni dönemine göre küçük bir daralma gerçeklesmistir. Kesin alim-satim pazari islem hacmi yüzde 14,9 artarken, borçlanma araçlari piyasasi islem hacminin önemli bir bolümünü olusturan repo-ters repo pazari yüzde 6,1 oraninda daralmistir. Borçlanma araçlari piyasasindaki daralmanin aksine ayni dönemde pay piyasasi islem hacmi ise yüzde 50,8 oraninda yükselis kaydetmistir.

Sermaye piyasasinin derinligini artiran birincil halka arzlarda 2018'in ilk yarisinda yedi adet halka açilma islemi olmus ve 5,4 milyar TL'lik bir fon elde edilmistir.

Krymetli Madenler ve Kiymetli Taglar Piyasasinda altin TL islem hacmi, 2018 yilinin ilk dokuz ayinda bir onceki yilin ayni donemine gore yuzde 4,8 artarken altin dolar islem hacmi yuzae 40,8 oraninda daralmistir. Eylul 2018 itibariyla altin TL islem hacmi 6,9 milyar TL aitin dolar islem hacmi 7,6 milyar ABD dolari; ton bazinda altinin toplam islem hacmi ise 221 ton olarak gerçeklesmistir.

Eylül 2017'de 591 milyar TL olan Borsa Istanbul Vadeli islem ve Opsiyon Piyasasi (VIOP) islem hacmi Eylül 2018'de 690 milyar TL'ye yükselmistir.

Sigortacilik ve Bireysel Emeklilik

Türkiye'de sigortacilk ve bireysel emeklilik sektörlerinde 2016 yili sonunda 61 olan faal girket sayisi, iki hayat disi sirketin birlesmesi ve iki sigorta girketinin hayat disi branslarda faaliyete geçmesi sonucu 2017 yili sonunda 62'ye yükselmistir. Söz konusu sirketlerden 38'ï hayat disi, 18'i hayat ve emeklilik, 4'ü hayat ve 2'si de reasürans alaninda faaliyet göstermektedir.

Sigortacilik sektöründe 2017 yilinda toplam prim üretimi, 2016 yilina göre yüzde 15 oraninda artarak 46,6 milyar TL olmustur. Direkt prim üretimi, bir önceki ylla göre yüzde

(Milyon TL)

11,5 artarak 44 milyar TL seviyesinde gerçeklesmis, 2,6 milyar TL tutarinda da reasürans yoluyla prim uretilmistir. Sigorta sirketleri tarafindan sigortallara verilen teminat tutari, 2017 yilinda yüzde 19,3 artisla 107,2 trilyon TL'ye yükselerek GSYH'nin 35 kati olarak gerçeklesmistir.

Birlesme ve satin almalarin da gözlendigi sigortacilik sektörüne yabanci sermayenin ilgisi, sektörün gelisme potansiyelinin yüksek olmasi nedeniyle devam etmektedir. Toplam ödenmis sermaye agisindan yabanci sermayenin payi 2017 yili sonu itibariyla yüzde 70,4 olarak gerçeklegmistir. Sektörde yer alan 62 adet sirketin 40'inda yabanci ortaklarin payl yuzde 50 nin üzerinde bulunmakta olup uluslararasi sermayeye sahip sirket sayisi 44'tür.

TABLO I: 31- Sigortacilik Sektörüne Ait Bazi Büyüklükler

(1) Bölüsmeli Treteler esas alinarak hesaplanmistir.

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligi

Sigortacilik sektöründe 2017 yilinda 3,7 milyar TL kâr kaydedilmistir. Söz konusu dönemde, hayat disi sigorta sirketleri 1,6 milyar TL ve hayat-emeklilik sirketleri 2 milyar TL kâr elde etmistir. Sektörde, hayat-emeklilik sirketlerinde teknik kârda düzenli bir artis söz konusu olmasina ragmen hayat disi sirketlerin teknik kârlligi dalgali bir seyir izlemektedir. 2017 yilinda reasürans sirketleri de 114 milyon TL kâr kaydetmistir.

TABLO I: 32- Bireysel Emeklilik Sistemi Göstergeleri

(1) 2013 yih itibariyla devlet katkisi hariç katilimcilarin fon tutarini göstermektedir.

Kaynak: Emekilik Gözetim Merkezi

(2) Eylül ayi sonu itibaryladir.

Bireysel emeklilik sistemi toplam fon büyüklügü, 2017 yili sonunda bir önceki yila göre yüzde 27,9 artisla 77,8 milyar TL'ye, katilmer sayisi ise yüzde 4,5 artisla 6,9 milyon kisiye ulagmistir. 2018 Eylül sonu itibariyla katilima sayisi 6,9 milyon kisi olarak gerçeklesmis, toplam fon büyüklügü de devlet katkisi dâhil 86,9 milyar TL'ye ulagmistir.

Bireysel emekilikte otomatik katilm sistemi, 01/01/2017 tarihinden itibaren çalisanlara yönelik olarak uygulanmaya baslanmistir. Türk vatandasi veya mavi kartli olup 45 yagin altinda ücret karsiligi çalisanlar, düzenlenen emeklilik sözlesmesiyle bir emeklilik planina kademeli olarak dâhil edilmektedir. 2018 Eylül sonu itibariyla otomatik katilim sisteminde 4,9 milyon çalisan yer almakta olup çalisanlarin fon tutari 3,8 milyar TL'ye ulasmistir.

BDDK Gözetimindeki Banka Digi Finansal Kuruluslar

Haziran 2018 itibariyla BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka disi finansal kurulus sayisi 115 tir. Bu kuruluslarin aktif toplami 158,4 milyar TL olarak gerçeklesmistir.

Banka disi finansal kuruluslarin aktifleri, Haziran 2018de bir önceki yulin ayni dönemine göre finansal kiralama, faktoring, finansman ve varlik yönetim girketlerinde sirasiyla yüzde 26, yüzde 29, yüzde 29,6 ve yüzde 25,5 artmistir. Haziran 2018 itibariyla yilbagindan bu yana birikimli aktif kärhligi söz konusu girketler igin sirasiyla yüzde 1, yüzde 1,7, yüzde 1,3 ve yüzde 2,7 olarak gerçeklesmistir.

TABLO I: 33- Banka Disi Finansal Kuruluslarn Temel Göstergeleri

Kaynak: BDDK, FKB

Katilim Finans

Türk bankacilik sektörü içerisinde önemli bir yer edinmis olan katilim bankaciligi 2018 yilinda büyümesini sürdürmüstür. Haziran 2018 itibariyla Türk bankacilik sektörü içerisinde 2'si kamu, 3'ü özel sermayeli olmak üzere 5 katilim bankasi faaliyet göstermektedir.

Katilm bankalarinin aktif büyüklügü Haziran 2018 itibariyla bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 30 oraninda artarak 185,9 milyar TL'ye ulasmistir. Katilim bankaciligi aktiflerinin toplam bankacilik sektörü içerisindeki payi, bu dönemde yüzde 4,8 seviyesinden yüzde 5,1'e yukselmistir. Katilim bankaciligi aktiflerinin en büyük kismini olusturan krediler Haziran 2018 itibariyia 111,1 milyar TL olarak gerçeklegirken kredilerin yllik artig orani yüzde 32 olmustur.

Katrim bankalarinin en önemli fon kaynaji olan katilim fonu tutar Haziran 2018 itibariyla 123,7 milyar TL olup katilim fonunun toplam kaynaklar içindeki payi yüzde 66,5 düzeyindedir.

Katrlim bankalarinin dönem net kâri Haziran 2017'de 769,1 milyon TL iken Haziran 2018 itibariyla 1,2 milyar TL olarak gerçeklesmistir. Ayni dönemde, katilim bankalarinin yilbasindan itibaren birikimli özkaynak kârlligi yüzde 6,7'den yüzde 8,4'e, birikimli aktif kârhligi ise yüzde 0,6'dan yüzde 0,7 seviyesine yükselmistir.

TABLO I: 34- Katihm Bankaciligl Temel Göstergeleri

Kaynak: BDDK

(1) Yil içindeki birikimli degerleri göstermektedir.

Katilim finans sektörü için önemli bir likidite kaynagi olan kira sertifikasi ihraçlar Hazine ve Maliye Bakanligi tarafindan 2012 yilindan itibaren gerçeklestirilmektedir. 2012 ylindan 2018 yili Haziran ayina kadarki dönemde yurt içinde yaklagrk 24,4 milyar TL, yurt disinda ise 6 milyar ABD dolari kira sertifikasi ihraç edilmistir. 2018 yilinin ilk alti ayl içerisinde yurt iginde 2,3 milyar TL kira sertifikasi ihraç edilirken yurt diginda ihraç gerçeklestirilmemistir.

Katilim finans sektörü içerisinde yeni gelismekte olan katilim sigortaciliginda Haziran 2018 itibariyla 4'ü hayat ve emeklilik, 4'ü hayat digi olmak üzere 8 sigorta sirketi faaliyet göstermektedir. Hayat ve emeklilik sirketlerinin toplam prim üretimi Haziran 2018 itibariyla 36,7 milyon TL iken, ayni dönemde hayat disi sirketlerin toplam prim üretimi ise 902,6 milyon TL'dir.

1.3. KAMU MALIYESINDE GELISMELER VE HEDEFLER 1.3.1. GENEL DEVLET

a) Mevcut Durum

Genel devlet gelirleri, GSYH'ya oranla 2017 yilinda 2016 yilina göre 1,6 puan azalarak yüzde 33,l'e gerilemistir. Burada, 2016 yilinda yüksek miktarda tahsil edilen yapilandirma gelirlerinin yarattigi baz etkisi ve 2017 yilinda ekonomiyi canlandirmak amaciyla yapilan geçici vergi indirimleri ile bazi vergi disi gelir kalemlerinde görülen düsüs etkili olmustur. Genel deviet gelirlerindeki düsüsün 0,3'er puani vergi ve faktör gelirlerinden, 0,2'ser puani vergi disi gelirler ve özellestirme gelirlerinden, 0,5 puani ise sosyal fonlardan kaynaklanmaktadir.

Genel devlet harcamalari 2017 yilinda GSYH'ya oranla bir önceki yila göre 1,1 puan azalarak yuzde 34,9 olmustur. Bu dönemde yatirim harcamalarinin GSYH payi 0,2 puan artarken, cari giderler ve cari transferlerin paylari sirasiyla 0,9 puan ve 0,3 puan azalmistir.

Bu gelismelere paralei olarak, 2017 yilinda genel deviet agigi GSYH'ya oranla bir önceki yila göre 0,5 puan artis göstermis ve yüzde 1,8 olmustur.

2018 yilinda genel devlet gelirlerinin bir önceki yila göre GSYH'ya oranla 0,4 puan azalmasi ve yüzde 32,7 olmasi beklenmektedir. Vergi disi normal gelirlerin payinin Merkez Bankasi karindaki artis, bedelli askerlik ve imar barisinin etkisiyle 0,4 puan; vasitasiz vergilerin payinin ise 0,2 puan artacagi öngörülmektedir. Buna karsin, vasitali vergilerin payinin 0,7 puan, faktör gelirlerinin payinin 0,2 puan, sosyal fonlarin payinin ise 0,2 puan düsmesi beklenmektedir.

GSYH'ya oranla genel devlet harcamalarinin 2018 yilinda bir önceki yila kiyasla 0,1 puan artacagi ve yüzde 35,1 olacaji tahmin edilmektedir. Bu dönemde yatirim harcamalan ve transfer harcamalarinin payinin 0, l'er puan azalacagi; cari giderlerin payinin ise 0,3 puan artacagi öngörülmektedir.

Bu kapsamda, GSYH ya oranla 2017 yilinda yüzde 1,8 olan genel devlet açiginin 2018 yilinda 0,5 puan artarak yüzde 2,4 olacagi öngörülmektedir.

2016 ve 2017 yillarinda GSYH'ya oran olarak sirasiyla yüzde 0,6 ve yüzde 0,1 fazla veren genel deviet faiz disi dengesinin 2018 yilinda yüzde 0,2 agik verecegi tahmin edilmektedir. 2017 yilinda yüzde 1,1 olan program tanimli genel devlet agiginin ise 2018 yilinda yüzde 1,8'e yükselmesi beklenmektedir.

Genel devlet kapsamina KIT'lerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2017 yilinda GSYH'ya oranla yüzde 1,8 agik verilmistir. Söz konusu agigin 2018 yllinda yüzde 2,7'ye yükselecegi öngörülmektedir. 2017 yilinda yüzde 1 olan program tanimli kamu kesimi faiz digt açiginin ise 2018 yilinda yüzde 2,1'e yükselmesi beklenmektedir.

2017 yilinda GSYH ya oranla yüzde 28,3 olarak gerçeklesen AB tanimli genel yönetim borç stokunun 2018 yilinda yüzde 31, l'e yükselmesi beklenmektedir.

Genel deviet gelir ve harcamalari üzerindeki devresel etkiler ile bir defalik gelir ve giderlerin hariç tutulmasi suretiyle elde edilen yapisal genel devlet açiginin potansiyel GSYH ya oranla 2018 yilinda bir önceki yila göre 0,5 puan artarak yüzde 4 seviyesinde olmasi; bu gelismeye paralel olarak faiz disi yapisal genel devlet dengesinin de yüzde 1,8 açik vermesi beklenmektedir.

TABLO I: 35- Genel Devlet Yapisal Denge Analizi

Not: Yapisal dengenin GSYH'ya oraninda potansiyel GSVH kullanimistir.

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(1) Genel devlet dengesi

(3) Genel devlet dengesinden bir defalik gelir ve giderler ile devresel etkilerin çikariimasiyla elde edilen denge

(2) Vergi ve prim yapilandirmasi, 2B ve özellestirme gelirleri gibi bir defaik gelir ve giderler hariç genel devlet dengesi

2017 yilinda yüzde 16 seviyesinde olan sosyal harcamalarin GSYH'ya oraninin 2018 yylinda yüzde 16,3 seviyesinde gergeklesmesi beklenmektedir. Söz konusu gelismede, emeklilere Ramazan ve Kurban bayramlarinda verilen ikramiye ödemeleri nedeniyle sosyal koruma harcamalarinin GSYH'ya oranindaki artis etkili olmustur.

TABLO I: 36- Sosyal Harcamalarin Gelisimi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlign (1) Gergeklesme Tahmini (2) Program

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

b) 2019 Yil Hedefleri

Vergi gelirlerinde beklenen GSYH'ya oranla 0,2 puanlik artisa karsin, genel deviet gelirlerinin 2019 yilinda bir önceki yila göre 0,6 puan azalmasi ve yüzde 32,1 olmasi beklenmektedir.

Genel devlet harcamalarnin 2019 yilinda bir önceki yila kiyasla GSYH'ya oranla 1,5 puan azalacagi ve yüzde 33,6 olacagi öngörülmektedir. Bu dönemde özellikle faiz giderierindeki artigin etkisiyle transfer harcamalarinin 0,5 puan artacagi; dijer yandan tasarruf teabirlerinin de etkisiyle yaturim harcamalarinin 1,3 puan, cari harcamalarin ise 0,7 puan azalacagi öngörülmektedir.

Bu gelismeler dogrultusunda, GSYH'ya oranla genel devlet açiginin 2019 yilinda 0,9 puanlik bir düsügle yüzde 1,5'e gerileyecegi öngörülmektedir. Genel devlet faiz disi dengesinin 1,5 puanlik bir iyilesmeyle yüzde 1,3 fazla vermesi; program tanimli genel devlet açiginin ise yüzde 0,2 olmasi beklenmektedir.

2019 yilinda kamu kesimi borglanma gereginin GSYH'ya oranla bir önceki yila göre 1,2 puan azalarak yüzde 1,5 seviyesinde gerçeklesecegi; program tanimli kamu kesimi agiginin ise 1,9 puanlik bir iyilesmeyle yüzde 0,2'ye gerileyecegi öngörülmektedir.

2019 yilinda, yapisal genel devlet açiginin potansiyel GSYH'ya oraninin bir önceki yila gore 1,9 puan azalarak yüzde 2,2 olmasi, faiz disi yapisal genel devlet dengesinin ise 2,4 puan iyileserek yüzde 0,6 fazla vermesi beklenmektedir. 2019 yilinda fiili dengenin 0,9 puan ryilesmesine karsin yapisal dengenin 1,9 puan iyilesmesinde temel belirleyici 2018 yilinda potansiyel üretim seviyesinin üstünde olan ekonominin 2019 yilinda potansiyelin altinda olacagi beklentisi ile ve 2018 yilinda daha yüksek düzeyde elde edilen bir defalik gelirlerdir.

AB tanimli genel yönetim borg stokunun GSYH'ya oraninin 2019 yilinda yüzde 28,5 seviyesine inmesi beklenmektedir.

TABLO I: 37- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamalari (1)

Not: (-) isaret fazlayi göstermektedir.

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

kapsamaktadir.

(1) Genel devlet; merkezi vönetim bütçesi, mahalli idareler, döner sermayeli kuruluslar, issizlik Sigortasi Fonu, sosyal güvenlik kuruluslari, genel saglik sigortasi ve fonlan

(2) Gerçeklesme Tahmini (3) Program

TABLO I: 38- Kamu Kesimi Borçlanma Geregi (KKBG)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlifr Not: (-) isaret fazlayi göstermektedir. (1) Gerçeklesme Tahmini (2) Program

TABLO I: 39- 2017 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

| TOPLAM KAMU | | | | | | -323 209 | 73 221 -132 278 | -134 463| 2185 | -59 056 5974 | 18 213 | -8451 -3788 | 53 082 19664 | 16495 | -28 952 45 448 | 20 009 | -3 086 56 168 |
|-------------------------|--------------------------|-----------------|-------------------------------|--------------------------------------|-------------------------------------------------|-------------------|------------------------------------|------------------------------------|---------------------------|-------------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------------------------|------------------------|-------------------|---------------------|----------------------------------------------|------------------|
| Toplam | -2 773 -2773 | | -2 568 | 12 902 | 3526 11 088 | | 11 088 -11 361 | -13 536 2174 | -274 4168 | 6870 | -2702 -3894 | 1475 -444 | -1743 | 1299 | -2 186 | -2739 -1155 |
| кіт Özelles. Kapsami | -12 | -12 | | - 164 | - 176 | | -176 - 34 | -94 60 | -210 | -29 19 | -48 239 | 128 | • | 1041 | - 930 | 1169 |
| Isletmeci | -2 761 -2 761 | | -2568 | 13 066 | 3526 11 264 | | 11 264 -11 328 | -13 442 2114 | -64 4197 | 6851 | -2654 -4133 1346 | -444 | -1743 | 1299 -3227 | -1 809 | -2324 |
| GENEL DEVLET TOPLAMI | 531 762 | 164 508 367 255 | 48 389 | 77 926 -28 270 | -244 465 385 343 | -323 209 | 62 134 -120 916 | -120 927 10 | -58783 1806 | 18 213 -15 321 | -1086 56 976 | 18 189 16 939 | -27 209 | 44 148 | 22 195 | -347 57 323 |
| Döner Sermaye | - 249 - 249 | | -581 | 1781 | | 950 | 950 -832 | -835 | 119 | 267 | 267 -385 | -945 | | | 875 | -315 |
| Sosyal Güvenlik | | | | 3 809 -26 592 | 24 609 1 826 | | 1826 -215 | -215 | 1611 | | -1611 | | | | -1 611 | |
| issizlik Sigortasi Fonu | | | | 11 301 -1 678 | 3 895 13 518 | | 13 518 | | 13 518 | | -13 518 | | | | -13 518 | |
| Fonlar | 10 575 10 575 | | 1 800 | 993 | -5 755 7 613 | -12 085 | -4472 | | -4472 -4308 | -4 308 | 8780 | 8819 | | | - 39 | |
| Mahalli idareler | 66 047 18 558 | 47 490 | 9833 | 18 484 | -7002 87 363 | -64 313 | 23 050 -46 928 | -46 935 | -23 878 | 7946 8176 -3429 | 3199 15 932 10 315 | 123 | -1554 | 1677 | 5525 | -31 |
| Merkezi Yönetim Bütçesi | 455 389 | 135 624 319 765 | 37 337 | 41 559 | -260 212 274 073 | -246811 | 27 262 -72 942 | -72942 | -45 681 | -2099 10 037 -7584 | -4552 47 779 | 16 816 | -25 655 | 42 471 | 30 963 | |
| | 1. Vergiler a. Vasitasiz | b. Vasitali | 2. Vergi Disi Normal Gelirler | 3. Faktör Gelirieri 4. Sosyal Fonlar | 5. Cari Transferler 1. KAMU HARCANABILIR GELiRi | II. CARI GiDERLER | III. KAMU TASARRUFU IV. YATIRIMLAR | a. Sabit Sermaye b. 5tok Degismesi | V. TASARRUF-YATIRIM FARKI | VI. SERMAYE TRANSFERLERI 1. Servet Vergileri 2. Diger Transferler | 3. Kamulas. ve Sabit Deger. Art. VII. KASA-BANKA/BORÇLANMA 1. Kasa-Banka Degisimi | 2. Dis Borçlanma (net) | -Dis Bors Ödemesi | -Dis Borç Kullanimi | 3. ic Bors/Alacak (net) 4. Stok Degisim Fonu | BORÇLANMA GEREGI |

TABLO I: 40- 2018 Yill Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligl. Not: Genel saflk sigortast hesaplar, sosyal güvenlik dengesi ierisinde yer almaktadir. (1) Gergeklesme Tahmini

TABLO I: 41- 2019 Yils Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr Not: Genel saglk sigortasi hesaplari, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadir. (1) Program

1.3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi

a) Mevcut Durum

2018 Yili Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla bütçe harcamalari için 762,8 milyar TL ödenek verilmis, bütçe gelirlerinin 696,8 milyar TL ve bütçe açiginin 65,9 milyar TL olacagi tahmin edilmistir. Bununla birlikte, yil iginde makroekonomik ve jeopolitik gelismeler ile kurumlarin ilave ihtiyaçlari sonucunda bütçe gelir ve harcamalarinda Kanunda öngörülen düzeyin üzerinde bir yilsonu gerçeklesmesi öngörülmektedir. Bu çerçevede, harcamalarin baglangiç ödeneginin 59 milyar TL, gelirlerin ise bütçe tahmininin 52,8 milyar TL üzerine cikarak sirasiyia 821,8 milyar TL ve 749,6 milyar TL olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Bunun sonucunda 2018 yilinda bütçe açiginin 72,1 milyar TL, faiz digi fazlanin ise 4,3 milyar TL olmasi beklenmektedir.

2018 yilt bütçesinde GSYH'ya oranla yüzde 1,9 olmasi öngörülen bütge açiginin yilsonunda bu seviyede gerçeklesecegi, yüzde 0,6 olarak öngörülen program tanimli agigin ise yüzde 1 düzeyine yükselecegi tahmin edilmektedir.

2018 yilinda, nominal olarak bütçe hedefinin 52,8 milyar TL üzerine gikmasi beklenen bütçe gelirlerinin GSYH'ya oranla hedefin 0,2 puan altinda kalarak yilsonunda yüzde 20 olarak gergeklesmesi beklenmektedir. Bütçe tahminlerine göre; genel bütçe vergi gelirlerinin 0,5 puan azalarak yüzde 16,9; vergi disi gelirlerin ise 0,4 puan artarak yüzde 3,2 düzeyinde gerçeklesmesi beklenmektedir.

Gelir vergisi tahsilatinin 2018 yili bütçe hedefinin nominal olarak 14,9 milyar TL, GSYHya oranla 0,1 puan üzerine gikarak, 137,7 milyar TL ile yüzde 3,7 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir.

Bütçede öngörülene kiyasla, 2018 yili kurumlar vergisi tahsilatinin GSYH'ya oran olarak 0,1 puan azalarak yüzde 1,8; nominal olarak ise 0,8 milyar TL artarak 66,6 milyar TL olmasi beklenmektedir.

Dähilde alinan KDV tahsilatinin 2018 yili bütçe tahmininin 5,8 milyar TL altinda kalarak 60,3 milyar TL seviyesinde, GSYH'ya oranla yüzde 1,6 düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Söz konusu geligme yil içinde yapilan KDV indirimleri, ihracatta KDV iadelerindeki artis ve bazi akaryakit ürünlerine yönelik uygulanan tavan fiyat sisteminin etkilerinden kaynaklanmaktadir.

2018 yilinda petrol ve dogal gaz ürünlerinden elde edilen ÖTV tahsilatinin, bütçe tahmininin 11,6 milyar TL altinda kalarak 56,1 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 1,5 olarak gerçeklesecegi öngörülmektedir. Bu geligmede tüketim gelismeleriyle bazi akaryakit ürünlerine yönelik uygulanan tavan fiyat sistemi etkili olmustur.

Motorlu tagit satisiarinin öngörülenin altinda kalmasi nedeniyle 2018 yilinda motorlu tasitlardan elde edilen ÖTV tahsilatinin, bütçe tahmininin 2,6 milyar TL altinda 20,7 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. Tasit satiglarinin tahminlerin altinda kalmasi Motorlu Tasitlar Vergisi (MTV) tahsilatini da olumsuz etkilemistir. 2018 yili MTV tahsilatinin bütçe hedefinin 0,7 milyar TL altinda kalacagi ve 12,9 milyar TL olarak gerçeklesecegi öngörülmektedir.

2018 yilinda tütün mamullerinden elde edilen ÖTV tahsilatinin, bütçe tahmininin 6,7 milyar TL üzerine gikarak 44,4 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 1,2 olacagi öngörülmektedir. Alkollü ickilerden elde edilen ÖTV tahsilatinin bütçe tahmininin 1,8 milyar

TL üzerinde 12,3 milyar TL olarak gerçeklesecegi ve yüzde 0,3lük milli gelir payini koruyacagi öngörülmektedir.

2018 yllinda banka ve sigorta muameleleri vergisi tahsilatinin bütçe hedefinin 1,8 milyar TL üzerinde 17 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2018 yilinda, ithalde alinan KDV tahsilatinin bütçe tahmininin 25,2 milyar TL üzerine çikarak 132,9 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,6 seviyesinde gerçeklegecegi tahmin edilmektedir. Benzer sekilde, gümrük vergisi tahsilatinin, bütçe hedefinin 3,1 milyar TL ustüne çikarak 17,1 milyar TL olmasi beklenmektedir.

Harçlardan elde edilen gelirlerin, tapu harcinda yapilan yüzde 25 oranindaki geçici indirimin de etkisiyle, bütçe tahmininin 1,6 milyar TL altinda 21,7 milyar TL, damga vergisi gelirlerinin ise bütçe tahminine yakin bir düzeyde 17,6 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2018 yilinda vergi disi gelirlerin, bütçe hedefinin 21,7 milyar TL üzerine çikarak 119,1 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,2 olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Söz konusu artigin en önemli belirleyicileri; Merkez Bankasindan elde edilen temettü gelirindeki artis, kamuoyunda imar barisi olarak bilinen 06/06/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge giren yapi kayit belgesi verilmesine iliskin düzenleme ve bedelli askerlik düzenlemesiyle tahsil edilen gelirlerdir.

2016 yilinda yürürlüge giren 6736 sayili Bazi Alacaklarin Yeniden Yapilandirilmasina Iligkin Kanun kapsaminda 2016 yilinda 13,7 milyar TL, 2017 yilinda ise 12,4 milyar TL tahsilat elde edilmistir. 2017 yilinda yürürlüge giren 7020 sayili Kanun kapsaminda 2017 yilinda 2 milyar TL tahsilat elde edilmistir. Ayrica, 7143 Sayilt Vergi ve Diger Bazi Alacaklarin Yeniden Yapilandirilmasi Kanunu 18/05/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge girmistir. Bu dogruituda, 6736, 7020 ve 7143 sayili Kanunlarla düzenlenen yapilandirma uygulamalarindan elde edilecek gelirlerin 2018 yilinda bütçeye ilave katki saglayacagi öngörülmektedir.

2018 yilinda, merkezi yönetim bütçesi faiz disi harcamalarinin bütçe ödeneginin 54,3 milyar TL uzerine Çikarak 745,4 milyar TL ve GSYH'ya oraninin yüzde 19,9 düzeyinde gerçeklegecegi tahmin edilmektedir.

2018 yilinda personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluslarina devlet primi giderleri ile personele iliskin yedek ödenegin toplamindan olusan personel harcamalarinin, baglangiç ödenegini 18,1 milyar TL asarak 234,7 milyar TL olmasi beklenmektedir. Genel maas artis orani, toplu sözlesmede tespit edildigi üzere, Ocak ve Temmuz aylarinda yüzde 4 ve yüzde 3,5 olarak uygulanmis, Ocak ayinda ilave 1,69 ve Temmuz ayinda ilave 5,15 puan enflasyon farki verilmistir. Enflasyon artisinin yani sira kurumlarin ilave istihdam kararlari, kamu personeline yönelik yil içinde yapilan iyilestirmeler ile hizmet alimi yoluyla istihdam edilen personelin kadroya gegmesi sebebiyle olusan gösterim farki harcama artisinda etkili olmustur.

2018 yili butçesinde 66,1 milyar TL olarak öngörülen mal ve hizmet alim giderlerinin, 69,3 milyar TL olarak gerçeklegmesi beklenmektedir. Hizmet alimi yoluyla istihdam edilen personele yapilan ödemelerin bu kalem altinda gösterimine son verilmis olmasinin harcamalari düsürücü etkisine ragmen, artan hizmet maliyetleriyle ceza infaz kurumlari ve üniversiteler basta olmak üzere kurumlarin ilave ödenek ihtiyaçlari harcama tahmininin artmasinda etkili olmustur.

2018 yili bütçesinde 299,4 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yilsonunda bu tutarin 23,7 milyar TL üzerine çikarak 323,1 milyar TL olmasi beklenmektedir. Söz konusu artistaki en yüksek pay saglik, emeklilik ve sosyal yardim sistemine yapilan transferlerden olusmaktadir. Sosyal güvenlik transferleriyle issizlik sigortasi fonuna yapilan hazine yardimlarinda bütçe ödeneklerine göre 13,7 milyar TL tutarindaki artista enflasyon ve emeklilere ikramiye ödemeleri gibi etkenler belirleyici olmustur. Vergi geliri tahsilatindaki olumlu performansin etkisiyle mahalli idare ve fonlara bütçe gelirlerinden ayrilan paylarin, baglangig odeneginin 4,7 milyar TL üzerinde gerçeklesmesi beklenmektedir.

Sermaye giderleri ve sermaye transferleri toplaminin yilsonunda baslangiç ödeneginin 11,9 milyar TL üzerine çikarak 96 milyar TL olmasi beklenmektedir. Bu gelismede, kurumlarin ilave yatirim taleplerinin karsilanmasi etkili olmustur.

Borg verme kaleminin 2018 yili bütçesinde belirlenen tutarin 1,9 milyar TL üzerinde, 22,2 milyar TL olarak gergeklesmesi beklenmektedir. Bu gelismede, kurumlarin ilave taleplerinin karsilanmasi etkili olmustur.

2018 ylli Ocak-Eylül döneminde, iç borglanmanin yüzde 73,6'sl sabit getirili enstrumanlarla yapilmistir. Böylelikle, borg stokunun piyasa degiskenliklerine karsi duyarhligi daha da azaltilmistir.

2018 yili Ocak-Eylül döneminde gerçeklestirilen Eurobond ihraçlari ile uluslararasi sermaye piyasalarindan 4 milyar dolar finansman saglanmistir. Bunun yaninda, Ekim ayl içerisinde ilave 2 milyar dolarlik Eurobond ihraci gerçeklestirilmistir.

Ilk defa 2012 yilinda yurt içi ve yurt disi piyasalarda ihraci gerçeklestirilen kira sertifikalari 2013 yilindan itibaren yurt içi piyasada düzenli olarak ihraç edilmeye baglanmistir. Bu kapsamda, 2018 yili Eylül ayi itibariyla is piyasalarda 4 milyar TL tutarinda kira sertifikasi ihraci gerçeklestirilmistir.

Yastrk altinda bulunan altinlarin ekonomiye kazandirilmasi, finansman araglarinin çesitiendirilmesi ve yatirimci tabaninin genisletilmesi amaciyla ilk defa 2017 yili Ekim ayinda ihraç edilen Altin Tahvili ve Altina Dayali Kira Sertifikasi ihraçlarina 2018 yilinda da devam edilmistir. 2018 yil Eylül ayi itibariyla yapilan ihraçlar sonucunda 1,04 ton Altin Tahvili ve 1,50 ton Altina Dayali Kira Sertifikasi olmak üzere toplam 2,54 ton altin karsiligi senet ihraç edilmistir. 2018 yilinda düzenli geri alim uygulamasina devam edilmis ve Ocak-Eylül dönemi itibariyla gerçeklestirilen 72 geri alim ihalesi sonucunda toplamda net 1,6 milyar TL tutarinda senet geri alinmistir.

2017 yili Ekim ayinda kamuoyuna duyurulan Hazine Finansman Programinda yüzde 109,7 oraninda gerçeklegmesi planlanan iç borç çevirme orani Eylül ays sonu itibaryla yüzde 107,8 düzeyinde gerçeklegmistir.

2018 yill Ocak-Eylül döneminde, nakit bazii 104 milyar TL ig borçlanma gergeklestirilmistir. Iç borçlanmanin yüzde 57,2'si sabit kuponlu, yüzde 15,8% TÜFE'ye endeksii, yuzde 12,4 ü kuponsuz, yüzde 10,7'si degisken faizli tahvil ve yüzde 3,9'u kira sertifikasi ihraglariyla gerçeklestirilmistir. 2017 yili sonunda 71,2 ay olan nakit borglanmanin ortalama vadesi, 2018 yili Eylül ayi sonunda 63,8 ay olmustur. Ayni dönemde, TL cinsi sabit faizli iç borglanmanin ortalama maliyeti yüzde 17 düzeyinde gerçeklesmistir.

TABLO I: 42- Merkezi Yönetim Brüt Borç Stokundaki Gelismeler

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligi (1) Eylül ayr sonu itibariyladir.

b) 2019 Yll Hedefleri

2019 yilinda merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 880,4 milyar TL olmasi hedeflenmektedir. Bütçe harcamalari ise 961 milyar TL olarak programlanmistir. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklügü sonucunda bütçe açiginin 80,6 milyar TL, GSYH ya oranla yüzde 1,8 olacagi öngörülmektedir. Bu büyüklükler, 2019-2021 dönemini kapsayan OVP de maliye politikasinda öngörülen sikilastirma ile kamuda mali disiplinin devam etmesi, harcamalarin sinirlandirilmasi ve etkinliginin saglanmasi ile kamu gelirlerinin kalitesinin artirilmasi olarak ifade edilen kamu maliyesi stratejisiyle uyumlu olarak belirlenmistir.

2019 yilinda merkezi yönetim bütçe gelirlerinin GSYH'ya oraninin, bir önceki yll gerçeklesme tahmininin 0,3 puan altinda yüzde 19,8 seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Bu kapsamda, vergi disi gelirlerin 0,4 puan düsecegi, vergi gelirlerinin ise 0,1 puan artacagi öngörülmektedir.

2019 yilinda gelir ve kurumlar vergisi tahsilat toplaminin GSYH'ya oranla 2018 yili gerçeklesme tahmininin 0,1 puan üzerinde yüzde 5,5 olmasi beklenmektedir.

2019 ylinda dâhilde alinan KDV tahsilatinin GSYH'ya oraninin 2018 yili seviyesinde yüzde 1,6 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2019 yilinda ÖTV tahsilatinin GSYH'ya oraninin, 2018 yili gerçeklesme tahmininin 0,1 puan aitinda yüzde 3,7 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2019 yilinda ithalde alinan KDV tahsilatinin GSYH'ya oraninin, kur ve ithalata yönelik beklentilerin etkisiyle, 2018 yilina göre 0,2 puan artarak yüzde 3,7 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2019 yilinda merkezi yönetim bütçesi vergi disi gelirlerinin GSYH'ya oran olarak 2018 yili gerçeklesme tahmininin 0,4 puan altinda yüzde 2,8 olarak gerçeklegmesi beklenmektedir. Bu gelismede, bedelli askerlik ve imar barigindan elde edilmesi beklenen gelinlerin 2018 yili bazini yükseltmesi etkili olmaktadir.

2019 yilinda toplam personel giderieri, genel maas ve ücret artis oraninin toplu sözlesmede tespit edildigi üzere Ocak ve Temmuz aylarinda, sirasiyla, yüzde 4 ve yüzde 5 olarak uygulanacagi dikkate alinarak belirlenmistir. Bununla birlikte, 2018 yilinin ikinci döneminde ve 2019 yili ilk alti aylik dönemindeki enflasyonun bu dönemlerdeki maas artisinin üzerinde olmasi durumunda yapilacak enflasyon farkr artislari dikkate alinmistir. Bu çerçevede, personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluslarina devlet primi giderleri ile personele iliskin yedek ödenegin toplamindan olusan personel harcamalarinin 293,7 milyar TL olmasi, bu tutarin GSYH'ya oraninin ise yüzde 6,6'ya yükselmesi öngörülmüstür.

2019 yili mal ve hizmet alim giderlerinin GSYH'ya oranla bir önceki yil gerçeklesme tahminine göre 0,3 puan azalarak yüzde 1,5 olmasi beklenmektedir. Söz konusu düsüste OVP hedefleriyle uyumlu olarak kurumlarin cari harcamalarina yönelik tasarruf politikasi uygulamasi ile daha önce hizmet alimi yapiian alanlarda çalisan taseron personelin kadroya geçirilmesi etkili olmustur.

Cari transferlerin 2019 yilinda 391,3 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak bir önceki yil gerçeklegme tahmini seviyesinin 0,2 puan üzerinde, yüzde 8,8 olmasi öngörülmektedir. Sosyal güvenlik sistemine yapilan transferlerde 0,2 puan artis beklenirken, diger hazine yardimlarinda 0,1 puan artis olmasi programlanmistir. Ayrica sosyal yardimlardan yararlanma kriterlerindeki degisiklikler ve 2022 sayili Kanun kapsamindaki aylik odemelerindeki artisa bagli olarak sosyal amaçli transferlerin önceki yila göre GSYH'ya oranla 0,1 puan daha yüksek gerçeklesmesi beklenmektedir. 2019 yilinda vergilerden pay olarak yerel yönetimlere ve fonlara 114,3 milyar TL kaynak ayrilmistir. Büyümenin desteklenmesi kapsaminda, ihracatin, turizmin ve diger üretken sektörlerin tesvik edilmesine ve bölgesel gelismislik farklarnin azaltilmasina odaklanan faaliyet ve projelere yönelik transferlere devam edilecektir.

2019 yili sermaye giderlerinin 54,4 milyar TL ile GSYH içindeki payinin 2018 yilina göre 0,9 puan azalarak yüzde 1,2 seviyesinde olmasi programlanmistir.

Sermaye transferlerinin GSYH'ya oraninin, 2019 yilinda, 2018 yili gerçeklesme tahminine göre 0,2 puan azalarak yüzde 0,2 olarak gergeklesecegi öngörülmektedir. Bu kapsamda; KOYDES için 1,5 milyar TL, SUKAP igin 0,8 milyar TL, SODES igin 166 milyon TL, kalkinma ajanslar için 332 milyon TL ödenek öngörülmüstür. Ayrica, TÜBITAK Ar-Ge projeleri için 1,1 milyar TL kaynak ayrilmistir. TCDD hizli tren yatirimiarinin finansmani igin 3,5 milyar TL sermaye aktarimi yapilmasi planlanmaktadir.

2019 yilinda borç verme kaleminin 21,7 milyar TL ile GSYH'ya oranla önceki yila göre 0,1 puan azalarak 0,5 seviyesinde olmasi öngörülmektedir. Odenegin 8,6 milyar TL'sini KiT'lere yapilan sermaye transferleri, 6,7 milyar TL'sini ögrenim ve harç kredileri olusturmaktadir. Kredi Garanti Fonuna ise 3,9 milyar TL kaynak tahsis edilmistir.

2017 yrlinin ikinci yarisindan itibaren borçlanma faizlerinde görülen artis ve döviz kuru gelismelerine bagli olarak 2019 yilinda faiz giderlerinin önceki yila göre 0,6 puan artarak GSYH ya oranla yüzde 2,6 düzeyinde olmasi beklenmektedir.

TABLO I: 43- Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri

Not: Düzenleyici ve denetleyici kurumlarin gelir fazlalar, genel bütçe vergi dist gelirderinden düsülmüstür. (1) Gerçeklesme Tahmini

(2) Program

1.3.1.2. Mahalli Idareler

a) Mevcut Durum

Mahalli idareler dengesi; il özel idareleri, belediyeler, büyüksehir belediyelerine bagli idareler, belediyelerin olusturdugu birlikler ve Iller Bankasi hesaplarini kapsamaktadir.

2017 yllinda, mahalli idare gelirleri, faktör gelirlerindeki artiça ragmen reel olarak sinirli da olsa gerilerken nominal düzeyde ise yüzde 17,6 oraninda artmis ve 102,5 milyar TL olarak gerçeklesmistir. Mahalli idare harcamalari ise, yatirim harcamalarindaki yüksek düzeydeki reel artisin etkisiyle yüzde 21,4 oraninda artarak 118,5 milyar TL olmustur. Boylece, 2016 yilinda GSYH'nin yüzde 0,4'ü düzeyinde olan mahalli idareler bütçe açigi, artis egilimini sürdürerek 2017 yilinda GSYH'nin yüzde 0,51'i seviyesine yükselmistir.

2018 yilinda, mahalli idare gelirlerinin, faktör gelirlerindeki reel azalmayla GSYH ya oranla yüzde 3,22 seviyesine gerileyecegi, mahalli idare harcamalarinin yüksek seviyesini koruyarak GSYH'ya oran olarak yüzde 3,81 seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Böylece, 2018 yilinda mahalli idareler dengesinin GSYH'nn yüzde 0,59' seviyesinde agik verecegi beklenmektedir.

TABLO I: 44-Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli idarelere Ayrilan Paylar

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(1) Gerçeklesme tahmini (2) Program

b) Amaç ve Hedefler

2019 yilinda, mahalli idare gelirlerinin 145,5 milyar TL, harcamalarinin ise 150 milyar TL olarak gerçeklesmesi ve mahalli idare dengesinin GSYH'nin yüzde 0,1i düzeyinde, 4,5 milyar TL agik vermesi öngörülmektedir.

TABLO I: 45- Mahalli idareler Gelir ve Harcamalars (1)

1) il özel idareleri, belediyeler, iller Bankasi, belediyelerin olusturdugu birlikler ve büyüksehir belediyelerine bagl idareleri kapsamaktadir.

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlig

(2) Gergeklegme Tahmini (3) Program

1.3.1.3. Döner Sermayeli isletmeler

a) Mevcut Durum

Döner sermayeli isletmeler tanimi içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadir. Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idarelere bagli olarak faaliyet gösteren isletmeler yer almaktadir. ikinci grupta ise bu isletmelerin disinda kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango Ïdaresi ve Atatürk Orman Çiftligi Müdürlügü bulunmaktadir.

2017 yilinda 70 milyon TL fazla veren döner sermayeli isletmelerin 2018 yilinda 666 milyon TL agik vermesi beklenmektedir.

b) 2019 Yil Hedefleri

2019 yilinda döner sermayeli isletmelerin 970 milyon TL açik vermesi beklenmektedir.

TABLO I: 46- Döner Sermayeli isletmeler Finansman Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(1) Gerçeklesme Tahmini

(2) Program

1.3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluglar

a) Mevcut Durum

Sosyal güvenlik kuruluslari kapsaminda Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve Igsizlik Sigortasi Fonu (ISF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayri tablolarda gösterilmektedir.

2018 yilinda bir önceki yila göre GSYH'ya oran olarak SGK'nin toplam gelir ve giderlerinde yaçanan artista, emeklilere Ramazan ve Kurban Bayramlarinda verilen ikramiyelerin gelir ve giderlerde faturali ödemeleri artirmasi etkili olmustur. Merkezi yönetim bütçesinden tahsil edilen faturali ödemelerin artmasina ragmen, bu yildan itibaren asgari ücret desteginin merkezi yönetim bütçesi yerine issizlik Sigortasi Fonundan karsilanmasinin etkisiyle 2018 yilinda sosyal güvenlik kuruluslarina yönelik bütçe transferlerinin GSYH'ya oraninin bir önceki yila göre 0,3 puan azalarak yüzde 4 seviyesine gerilemesi beklenmektedir.

TABLO I: 47- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi

| | 2016 | 2017 | 2018 (1) | 2019 (2)| |
|--------------------------|------------------------------|------------------------------|------------------------------|------------------------------|
| | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) |
| A. Gelirler | 247 568 | 281 019 | 350 000 | 402 015 |
| - Prim Tahsilatlari | 186 549 | 210 105 | 256 031 | 293 159 |
| B. Giderler | 268 838 | 304 017 | 374 757 | 449 712 |
| - Sigorta Ödemeleri | 188 225 | 212 821 | 248 848 | 309 792 |
| - Saglik Giderleri | 68 048 | 77 687 | 91 939 | 103 361 |
| - Yatirim Harcamalari | 240 | 215 | 382 | 229 |
| C. Gelir-Gider Farkr | -21 270 | -22 998 | -24 757 | -47 698 |
| D. Bütçe Transferleri | 20 392 | 24 609 | 24 757 | 47 698 |
| - Bütçe Transferleri (3) | 106 786 | 132 466 | 149 250 | 185 160 |
| E. Finansman Açigl | 878 | -1611 | | 0 |
| | (GSYH'ya Oran, Yüzde) | (GSYH'ya Oran, Yüzde) | (GSYH'ya Oran, Yüzde) | (GSYH'ya Oran, Yüzde) |
| A. Gelirler | 9,5 | 9,0 | 9,4 | 9,0 |
| - Prim Tahsilatlar | 7,2 | 6,8 | 6,8 | 6,6 |
| B. Giderler | 10,3 | 9,8 | 10,0 | 10,1 |
| - Sigorta Ödemeleri | 7,2 | 6,9 | | 7,0 |
| - Saglik Giderleri | 2,6 | | | 2,3 |
| - Yatirim Harcamalari | 0,0 | | | 0,0 |
| C. Gelir-Gider Farkr | -0,8 | -0,7 | -0,7 | -1,1 |
| D. Bütçe Transferleri | 0,8 | 0,8 | 0,7 | 1,1 |
| - Bütçe Transferleri (3) | 4,1 | 4,3 | | 4,2 |
| E. Finansman Açigi | 0,0 | -0,1 | 0,0 | 0,0 |

Kaynak: Strateji ve Bütçe Bagkanligr

(1) Gerçeklesme Tahmini

• (2) Program

(3) Faturali ödemeler, ek karsilklar, devlet katkisi, emeklilere yapilan ek ödeme, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ve prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primleri dâhil edilmistir.

2018 ylinda bütçeden SGK'ya faturali ödemeler, ek karsiliklar, devlet katkisi, emeklilere yapilan ek ödeme, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primleri dâhil olmak üzere 149,3 milyar TL transfer yapilacagi tahmin edilmektedir.

isçi, esnaf ve ciftçi emekli ayliklari, 2018 yili Ocak ayinda yüzde 5,69, Temmuz ayinda ise yüzde 9,17 oraninda artirilmistir. Memur maaslari ve memur emekli ayliklari ise, 2018 yll Ocak ayinda yüzde 5,69, Temmuz ayinda yüzde 8,65 oraninda artrilmister.

Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, yilin tamaminda geçerli olmak üzere 2018 yili Ocak ayinda yüzde 14,2 oraninda artisla brüt 2.029,5 TL'ye yükseltilmistir.

Prim tesvikleri kapsaminda merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya 2017 yilinda 27,7 milyar TL transfer yapilmis olup, 2018 yilinda 19,9 milyar TL transfer yapilmasi beklenmektedir. Bu düsüste 2018 yili için asgari ücret desteginin merkezi yönetim bütçesi yerine ISF'den karsilanmasi etkili olmustur.

2017 yilinda SGK ilaç ve tedavi harcamalari, sirasiyla 25,2 milyar TL ve 51,3 milyar TL ye ulasmistir. 2018 yilinda ise, SGK ilaç ve tedavi harcamalarinin sirasiyla 31,5 milyar TL ve 58,9 milyar TL olarak gerçeklegmesi beklenmektedir.

2018 yilinda GSYH'ya oran olarak ISF prim gelirlerinin yüzde 0,4, faiz gelirlerinin yüzde 0,4, deviet katkisinin ise yüzde 0,1 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam gelirlerin GSYH'nin yüzde 0,9'u seviyesinde gerçeklegecegi tahmin edilmektedir.

2018 ylli iSF toplam giderlerinin GSYH'nin yüzde 0,6'si seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. 2018 ylinda aylik ortalama 430 bin kisi igsizlik ödenegi almis olup 2018 yil issizlik ödenegi giderlerinin 4,5 milyar TL düzeyinde gergeklesecegi tahmin edilmektedir.

2018 yilinda toplam Fon varliginin 127,7 milyar TLlik tutarla GSYH'nin yüzde 3,4'üne ulasacagi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 48- igsizlik Sigortasi Fonu Gelir-Gider Dengesi

(1) Gerçeklesme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(2)Program

(3) issizlik ödenegi, kisa galisma ödenegi ve ücret garanti fonu giderleri dâhil edilmistir.

b) 2019 Yili Hedefleri

Devredilen SSK ve Bag-Kur emekli ayliklarinin 2019 yili Ocak ve Temmuz aylarinda önceki altr aylik enflasyon tahmini dikkate alinarak artinlmasi öngörülmüstür.

Kamu görevlileriyle yapilan toplu sözlesme hükümlerine göre memur maaslari ve memur emekli ayliklarinin 2019 ylinin Ocak ayinda yüzde 4, Temmuz ayinda yüzde 5

oraninda artirilmasi, ayrica 2019 yilinin Ocak ve Temmuz aylarinda geçmis alti aylik dönemlerde olusacak enflasyon farklarinin ilave edilmesi öngörülmüstür.

2019 yilinda sosyal güvenlik kuruluslarinin toplam gelirlerinin 402 milyar TL, toplam giderlerinin 449,7 milyar TL ve gelir-gider açiginin 47,7 milyar TL olmasi öngörülmüstür. GSYH ya oran olarak, gelirlerin yüzde 9, giderlerin yüzde 10,1 ve açigin yüzde 1,1 olmasi hedeflenmistir.

2019 yilinda SGK'ya faturali ödemeler, ek karsiiklar, emeklilere yapilan ek ödeme, deviet katkisi, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 185,2 milyar TL tutarinda ve GSYH nin yüzde 4,2 si oraninda bütçe transferi yaptlmasi öngörülmektedir.

2019 yilinda Igsizlik Sigortasi Fonunun prim gelirinin GSYH'nin yüzde 0,4ü, faiz gelirinin GSYH'nin yüzde 0,5'i, devlet katkisinin ise GSYH'nin yüzde 0,1'i oraninda gerçeklesmesi hedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin GSYH'nin yüzde 0,5'% oranina ulasmasi beklenmektedir. Böylece, 2019 yilinda toplam Fon varliginin 148,5 milyar TL ile GSYH nin yüzde 3,3 üne ulagmasi hedeflenmektedir.

1.3.1.5. Fonlar

a) Mevcut Durum

Fon dengesi kapsami, bütçe içi Destekleme ve Fiyat Istikrar Fonu ile bütçe disi Sosyal Yardimlasma ve Dayanismay Tesvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Ozellestirme Fonundan meydana gelmektedir.

2018 yilinda toplam fon gelirlerinin 22,7 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 27,3 milyar TL'ye ulagmasi beklenmektedir. Böylece, fonlarin finansman agiginin 4,5 milyar TL olmasi öngörülmektedir.

2018 yilinda özellestirme uygulamalari sonucunda Özellestirme Fonuna 8 milyar TL nakit girisi beklenmektedir.

b) 2019 Yil Hedefleri

2019 yilinda Özellestirme Fonunun 10 milyar TL tutarinda özellestirme geliri elde etmesi beklenmektedir.

2019 yilinda fon gelirlerinin 27,8 milyar TL, fon giderlerinin 28,7 milyar TL, fon sistemi finansman açiginin 0,9 milyar TL olmasi hedeflenmektedir.

TABLO I: 49- Fon Gelir ve Giderleri (1)

(1) Issizlik Sigortasi Fonu hariçtir.

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(2) Gerçeklesme Tahmini

(3) Program

1.3.2. KAMU IKTiSADÍ TESEBBÜSLERI VE ÖZELLESTIRME

a) Mevcut Durum

2018 yill Ekim ayi itibariyla 233 sayili KHK kapsaminda faaliyet gösteren KIT sayisi 18 dir. Bu kuruluslara ilaveten özellestirme programinda bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payi olan Türkiye Denizcilik Isletmeleri (TDI) A.S., TÜRKSEKER A.S. ve Sümer Holding A.S. KIT dengesi kapsaminda izlenmektedir.

KITler ve özellestirme portföyünde izlenen kuruluslar, 2017 yilinda GSYH'nin binde 0,4'ü oraninda toplam finansman fazlasi vermistir. 2018 yilinda ise bu kuruluslarin GSYH'nin binde 3,4'ü oraninda finansman agigi vermesi beklenmektedir. Söz konusu kuruluslarin 2018 yilinda 2,9 milyar TL dönem zarari ve 12,4 milyar TL faiz disi agik olusturacagi tahmin edilmektedir. Bu kuruluslara 2018 yulinda 12,9 milyar TL sermaye transferi, 2 milyar TL goreviendirme bedeli ve 0,9 milyar TL kamu hizmeti yükümlülügü ödemesi yapilmasi

öngörülmektedir. Ayni dönemde yatirim harcamalarinin 20,8 milyar TL olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

OIB tarafindan satis ve devir islemi tamamlanan özellestirme uygulamalarinin toplam tutari 2017 yilinda TL cinsinden 2,7 milyar TL iken 2018 yilinin ilk 9 ayinda 5,7 milyar TL olarak gerçeklesmistir. 2018 yili Eylül sonu itibariyla ihalesi tamamlanmis olup onay veya sözlesme imza asamasinda bulunan özellestirme uygulamalarinin toplam tutari ise yaklasik 3,2 milyar TL'dir.

2018 ylt içerisinde özellestirme ihalesi gerçeklestirilen TÜRKSEKER A.S.'ye ait Yozgat, Ilgin, Burdur ve Alpullu seker fabrikalarinin satis ve devir onayi alinmis olup sözlesme imza asamasindadir. TDI A.S.'ye ait Güllük ve Tekirdag Limanlarinin, EÜAS'a ait Gönen, Sütçüler, Dinar 2, Çine, Tohma ve Tortum hidroelektrik santrallerinin özellestirmeleri agamasindadir. onay

Ozellestirme ihalesi 2018 yili igerisinde gergeklestirilen TÜRKSEKER A.S. ye ait Afyon, Çorum, Elbistan, Erzurum-Erzincan, Kirgehir, Mus, Turhal, Bor seker fabrikalarinin devir islemleri tamamlanmistir. Anamur, Bozyazi, Mut-Derinçay, Silifke ve Zeyne, Menzelet ve Kilavuzlu ile Manyas Hidroelektrik Santrallerinin igletme hakki devri tamamlanmistir.

Eskisehir ilinin Alpu ilçesinde bulunan EUAS'a ait Kömür Rezerv Alani ile TDi A.S.'ye ait Tasucu Limaninin özellestirilmesi için ihale ilani yayimlanmistir.

b) 2019 Yili Hedefleri

KiT'ler, verimlilikleri artacak ve kamu maliyesine yükleri azalacak sekilde yeniden yapilandirilacaktir.

2019 yilinda özellestirme portföyünde izlenen kuruluslar ile KiT'lerin 201 milyon TL finansman açigi vermesi programlanmistir. Bu hedefin tutturulmasi; OVP ile Genel Yatirim ve Finansman Programinda öngörülen makroekonomik büyüklükler ile politikalarin gerçekiesmesi, KIT'lerde öngörülen miktarda alimlarin yapilmasi, yatirim harcamalarnin belirlenen seviyede kalmasi ve bütçeden yapilmasi programlanan transferlerin gerçeklestirilmesiyle mümkün olabilecektir.

2019 yilinda KITlerin yeni stratejik plan dönemleri baslayacaktir. Bu kapsamda hazirlik calismalari sürdürülmektedir.

TMO'nun 2,5 milyon ton bugday ve 0,5 milyon ton misir, TÜRKSEKER A.S.'nin 5,2 milyon ton seker pancari alimi yapmas öngörülmüstür.

TABLO I: 50- 233 Sayili KHK'ya Tabi isletmeci KIT Finansman Dengesi

(1) Gerçeklesme Tahmini (2) Program

Kaynak: Strateji ve Bütge Baskanligr

TABLO I: 51- Özellestirme Kapsamindaki KIT Finansman Dengesi

(1) Gerçeklesme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütce Baskanligl

(2) Program

TABLO I: 52- KiT'ler Hakkinda Özet Bilgiler

Kaynak: Strateji ve Bütce Baskanligi

(*) (-) isareti finansman fazlasini göstermektedir. (1) Gerceklesme Tahmini, (2) Program, (3) Cari Fiyatlarla, Milyon TL, (4) Bütçe ve Özellestirme Fonu transferleri harictir, (5) Faiz gelir ve gideri harictir.

IKINCI BÖLÜM

2.1. 2019 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMIK AMACI

2019 Yili Programinin temel amaci; ekonomide dengelenmenin saglanmasi suretiyle cari dengenin iyilestirilmesi ve fiyat istikrarinin yeniden tesis edilmesidir. Bu Program, ihtiva ettigi politikalari somut ve ölgülebilir tedbirler vasitasiyla hayata geçirmeyi hedeflemektedir.

2.2. 2019 YILI PROGRAMININ HEDEFLERÍ VE POLITIKALARI

2.2.1. NITELIKLI INSAN, GÜÇLÜ TOPLUM

2.2.1.1. Egitim

a) Mevcut Durum

Egitimin temel gikis noktasi bireyin kendisini bilmesi ve tanimasi, insanliga hizmet ederek evrensel medeniyete katkr saglamasi, milli, ahlaki, insani, manevi ve kültürel degerlerimizi benimseyerek yasantisina aktarmasidir.

Son dönemde, egitim hizmetlerinin daha nitelikli, daha yaygin ve kolay ulasilabilir sunulmasi konusunda önemli gelismeler yaganmistir. Bu kapsamda beseri ve fiziki altyapi iyilestirilmis, okullagma oranlarinda artis saglanmis ve derslik bagina düsen ögrenci sayisi önemli ölçüde azaltilmistir. Kiz çocuklari ile yoksul ögrencilerin egitimde devamlligini saglamak ve tasimali egitimi güglendirmek için çesitli faaliyetler yürütülmüs, ögretmenlerin hizmet içi egitimlerine agirlk verilmistir.

TABLO II: 1- Egitim Kademeleri itibariyla Ögrenci Sayilart ve Okullagma Oranlari

(1) Okullagma orani hesaplamasinda teorik yas okul öncesinde 4 -5 yas (4-12 aylar), ilkokulda 5 yas (1-3 aylar)-9 yas

Kaynak: Milli Egitim Bakanligi, YÖK

(4-12 aylar), ortaokulda 9 yas (1-3 aylar)-13 yas, ortaögretimde 14-17, yüksekögretimde 18-22 olarak kabul edilmistir.

(2) Universiteler ve diger egitim kurumlan dâhil, lisansüstü ögrenciler hariçtir.

(3) Yüksekogretimdeki net okullasma oranini vermektedir.

(4) Yaygin egitim kurumlarina ait ögrenci sayisi bilgileri bir önceki ögretim yill sonu itibariyla verilmistir.

Erken çocukluk egitimi, çocuklarin sosyal, duygusal, bilissel, dil ve motor gelisimini azami düzeyde destekleyen, yaçam boyu iyi olma hâline katki saglayan bir egitim kademesi olup okul öncesi egitimin yayginlastirilmasina yönelik faaliyetler neticesinde çocuklarn egitime erigiminde önemli gelismeler yasanmistir. 2002-2003 egitim ögretim döneminde 45 yas igin yüzde 9,3 olan brüt okullagma orani 2017-2018 egitim ögretim döneminde yüzde 57,6'ya yükselmistir. Onümüzdeki dönemde erken gocukluk egitiminin 5 yas igin zorunlu olmasi saglanacak ve bu egitim kademesinin niteliginin artirilmasina yönelik ortak kalite standartlari getirilecektir.

Temel egitim kademesinde de egitime erisim artirilmis ve çocuklarin beceri temelli etkinlikler dogrultusunda temel egitimin yapilandirilmasina yönelik çalismalar yapilmistir. 2016 yili verilerine göre Türkiye'de 5-14 yas grubundaki çocuklarin yüzde 95'i okullagmis iken OECD ortalamasinda bu oran yüzde 98'dir.

Ortaogretimde okullasma oranlari açisindan bölgesel farkiliklar azaltilmaya çaligiimistir. Ortaögretim zorunlu egitim kapsamina alinmakla birlikte ögrencilere agik ögretime devam imkâni da taninmistir. 2002-2003 egitim ögretim döneminde yüzde 67,9 olan brüt okullagma orani 2017-2018 egitim ögretim döneminde yüzde 108,4'e yükselmistir. Ortaögretim sisteminin süreç odakli, akademik beceriler ile birlikte diger gelisim alanlarini da dikkate alan, bireysel farklliklara duyarli, teknolojinin dogru ve etkin kullanildigi bir yapiya kavusturulmasina yonelik galismalar sürdürülmektedir.

Ortaögretimde mesleki ve teknik egitimin payi yüzde 34,9 olmakla birlikte mesleki ve teknik egitime olan talebin artirilmasina yönelik çaligmalar devam etmektedir. Bölgelerin ihtiyaç duyduju alanlarda özel sektörle isbirligi içerisinde 20 tematik mesleki ve teknik egitim kurumu agilmis olup yayginlastirma çalismalarina agirlik verilmektedir. Mesleki ve teknik egitimde alan egitiminin 9'uncu siniftan itibaren baslanmasi ve müfredatin esnek ve modüler olarak yapilandirilmasi saglanacaktir.

Son dönemde hizmete alinan yeni dersliklerle birlikte ögrenme ortamlarnin niceliginde önemli iyilesmeler saglanmistir. 2002-2003 egitim ögretim döneminde ilkögretimde 39 olan derslik bagina düsen ögrenci sayisi 2017-2018 egitim ögretim döneminde 24'e düserek önemli bir ilerleme kaydedilmistir. Ortaögretimde ise derslik basina dusen ogrenci sayisi söz konusu dönemler arasinda 27'den 2l'e düsmüstür. Tüm egitim kademeleri itibariyla derslik bagina dügen ögrenci sayilari azaltilmis ve uluslararasi standartlara ulagilmistir. 2016 yil verilerine göre ilkokulda derslik bagina düsen ögrenci sayisi Türkiye ve OECD ortalamasinda 21 iken ortaokul kademesinde Türkiye'de 24, OECD ortalamasinda ise 23'tür. Ortaögretimde ögretmen basina düsen ögrenci sayisi Türkiye ve OECD ortalamasinda 13'tür. Önümüzdeki dönemde ögrenme ortamlarinin fiziki niteliginin artirilmasina agirlk verilerek bütün okullara ögrencilerin ilgi, mizaç ve yeteneklerinin gelisimine yönelik Tasarim-Beceri Atölyeleri kurulacaktir.

Egitimin tüm kademelerinde erisimde saglanan ilerlemelerle birlikte egitimin kalitesinin artinlmasina yönelik ilave çaligmalar sürdürülecektir. Bu kapsamda, firsat esitligi, ögretmen nitelikleri, ögrenme ortamlari, müfredat ve kurumsal kapasite önemli politika bagliklari olarak öne gikmaktadir.

Firsat egitligi baglaminda ikili egitimden tekli egitime geçme çalismalari devam etmektedir. 2017-2018 ögretim dönemi itibariyla ikili egitimde okuyan ilkokul ögrencilerinin orani yüzde 41,3, ortaokul ögrencilerinin orani yüzde 33,6, ortaögretim ögrencilerinin orani ise yüzde 6,8 dir.

Özel sektörün egitim hizmetleri sunumundaki payi ögrenci bazinda 2017-2018 egitim ögretim döneminde yüzde 8,3 olarak gerçeklesmistir. Ozel ögretimde yenilikçi uygulamalarin hayata geçirilmesine yönelik özel ve resmi egitim kurumlari arasinda is birliklerinin desteklenmesine odaklanilacak ve özel ögretim kurumlarina yönelik teftis ve rehberlik sistemlerine, ögrenme merkezli olarak dönüstürülmesi saglanacaktir.

Egitim fakültelerinde, ögretmen yetistirme programlarinin özgün bir yapilanmayla uygulama agurlikl düzenlenmesi saglanacak, ögretmenlerin mesleki gelisimi lisansüstü düzeyde desteklenecek ve pedagojik formasyon programlari yerine lisansüstü düzeyde Ögretmenlik Meslegi Uzmanlik Programi agilacaktir. Elverissiz kogullarda görev yapan ögretmenler için tesvik mekanizmasi kurulacak, ögretmenlik meslegi mevzuatina iliskin çaligmalara baslanilacaktir.

2017-2018 egitim ögretim dönemi itibariyla güncellenen müfredatin islevselliginin artirilmasi igin, farkli aktör ve kurumlarin katilimiyla dijital egitim ve ögretim içerigi gelistirme ekosisteminin olusturulmasi ve sinif içi ögretim uygulamalarindaki iyi örneklerin gelistirilerek paylagima agilmasi saglanacaktir.

Çocuklarin ögrenmesiyle ilgili tüm aktörlerin okulu iyilestirme çalismalarinda yer aldigi Okul Gelisim Modeli kurularak her okula Okul Gelisim Plani hedefleriyle uyumlu okul gelisim bütçesi verilecektir. Bu kapsamda, sartlari elverissiz okullara pozitif ayrimcilik yapilacaktir.

23/10/2018 tarihinde Milli Egitim Bakanligi tarafindan 2023 Egitim Vizyonu Belgesi ilan edilmistir. Belgede yukarida bahsedilen hususlar dâhil egitimin bütün alan ve kademelerini içeren bütüncül bir yaklasimla 3 yrllik dönemde yapilacaklar belirlenmistir. Bu süre zarfinda okullar arasi farkhliklarin azaltilmasi, okullarin çocuklar için yasanilabilir alanlar haline dönüstürülmesi, sinav baskisinin azaltilmasi, meslek liselerinin tercih edilebilir hale getirilmesi, çocuklara yeniçag becerilerinin kazandirilmasi, ögretmen ve okul yöneticilerinin mesieki tatmin duygusunun yükseltilmesi, erken çocukluk egitiminin yayginlastirilmasi ve özel ihtiyaglari olan çocuklara hak ettikleri egitim olanaklarinin sunulmasi vizyon belgesinin temel hedefleridir.

Vizyon belgesi ilk dönemi olan 2018-2019 egitim ögretim yili tasarim, simülasyon, öncü pilotlamalar ve yeniliklerin kismi uygulama yili olarak belirlenmistir, ikinci dönem olan 2019-2020 egitim ögretim yilinda ise pilot uygulamalarin ülke geneline yayginlastirilmasina ve tasarim açamasi tamamlanan eylemlerin uygulanmasina baslanacaktir. Üçüncü dönem olan 2020-2021 egitim ögretim döneminde ise eylemlerin tümü hayata geçirilecek ve belirlenen eyiemlerin etki analizi yapilacaktir.

Yüksekögretim okullasma oranlarinda önemli artis saglanmakla birlikte Ögrenci Seçme ve Yerlestirme Sistemine (OSYS) basvuru, sinava tekrar girme ve bos kontenjan sayisindaki artis, yüksekögretim kontenjan planlamasinin gözden gegirilmesi gerektigini ortaya koymustur. Bu amaçla 7033 sayili Kanunla Yüksekögretim Kurulu (YOK) bünyesinde kurulan Yüksekögretim Egitim Programiari Danigma Kurulu kontenjan planlamasi çalismalarina baslamistir.

Universitelerin misyon bazinda farklilagmasi ihtiyacindan yola gikilarak 2006-2008 yillari arasinda kurulmus üniversitelerin bölgesel kalkinma misyonu gergevesinde ihtisaslasmasini saglamak amaciyla YOK tarafindan Bölgesel Kalkinma Odakli Misyon Farkllasmasi ve Ihtisaslasmasi Projesi kapsaminda 5 üniversite desteklenmektedir. Diger yandan, yüksekögretim sisteminin uluslararasi rekabet gücünü artirmak amaciyla Arastirma Üniversiteleri Programi kapsaminda 10 arastirma üniversitesi belirlenmistir.

Yeni kurulan üniversitelerle birlikte, fiziki mekân ihtiyaglarinda artis meydana gelmistir. Yüksekogretim kurumlarinda ilave kapali alanlar yaratilmasi geregi bulunmakla birlikte mevcut kapali alanlarin daha verimli sekilde kullanilmasi önemini korumaktadir. Bu kapsamda, deviet üniversitelerinin mevcut mekânlarinin envanteri gikarilmis, bu mekânlarin verimlilik analizi yapilmis ve yüksekögretim mekânlarinin ülkemize özgü tasarim ilkeleri kilavuzu olusturulmustur. Onümüzdeki dönemde üniversitelerin yeni mekan talepleri, olusturulmasi planlanan Yüksekögretim Mekanlari Yatirim Karar Destek Sistemi (Mek-Sis) yazilimi üzerinden olusturulan veriler baz alinarak degerlendirilecektir.

b) Amaç ve Hedefler

Egitim-ögretim sisteminin hedefi, çagin ve gelecegin becerileriyle donanmis ve bu donanimi insanlik hayrina sarf edebilen bilime sevdali, kültüre merakli ve duyarli, nitelikli, ahlakli bireyler yetistirerek onlari günümüzün bilgi yogun ve rekabetgi dünyasina en iyi gekilde hazirlamak, ailenin aktif sekilde yer aldigi egitim-ögretim sistemi olusturmak, egitimögretim alaninda sicrama yaparak nicelikten nitelige bir hamleyi gerçeklestirmektir.

2023 Egitim Vizyonu çerçevesinde bireylerin kisilik ve kabiliyetlerini gelistiren, firsat egitligine dayali, kaliteyi yükselten bir dönüsüm programi uygulanacaktir. Firsat esitligi, ogretmen nitelikleri, ögrenme ortamlari, müfredat ve kurumsal kapasite bu dönüsüm sürecini destekleyecek sekilde güçlendirilecektir.

c) Politika ve Tedbirler

2.2.1.2. Saglik

a) Mevcut Durum

Saglikta Dönüsüm Programiyla; aile hekimligi, anne ve çocuk saglig,, hastane ve hasta yatak sayilari, saglik personeli, koruyucu saglik, kurumsal yapilanma, bulasici hastaliklarla mücadele ve hasta haklari basta olmak üzere saglik hizmetlerine erisim ve saglik hizmet kalitesine iliskin önemli ilerlemeler kaydedilmistir. Ancak, fiziki altyapi ve saglik personelinin kent-kir ve bölgeler arasi dagilimindaki farklliklar ile saglik hizmetlerinin finansmaninin sürdürülebilirligine iliskin ihtiyaçlar önemini korumaktadir.

TABLO II: 2- Saglik Alaninda Gelismeler

(1) IBBS Düzey l'e göre 10 bin kisiye düsen yatak sayisi en yüksek ve en düsük olan bölgelere ait rakamlarin oranidir.

Kaynak: Saglk Bakanligi

(2) 1BB5 Düzey 1'e göre 10 bin kisiye düsen toplam hekim sayilan üzerinden, en yüksek ve en düsük bölgelere ait rakamlarin oranidir.

(3) Bebek ölüm hizi rakamlarini 28 hafta ve üzeri veya 1000 gr ve üzeri bebek ölümlerini kapsamaktadir.

2016 yilinda, bin canli dogumda 7,2 olan bebek ölüm hizi (28 hafta ve üzeri veya 1000 gr ve üzeri), 2017 ylinda 6,8'e gerilemis olmakla birlikte bölgesel farkliklar önemini korumaktadir. Bebek ölüm hizi IBBS-1 düzeyinde 2017 yilinda Dogu Marmara ve Batr Karadeniz Bölgelerinde bin canli dogumda 4,9 iken, Ortadogu Anadolu Bölgesinde 9,6 ve Güneydogu Anadolu Bölgesinde 10,2 olmustur. Bebek ölüm hizi (tüm haftalar) 2016 ylli itibariyla OECD'de (35 ülke) bin canli dogumda ortalama 3,9, AB-28'de 3,6, ülkemizde ise 2017 yilinda 9,1 olarak gerçeklesmistir. Bebek ölümlerinin azaltilmasinda önemli bir faktör olan DaBT 3 asilama hizi, 2002 yilinda yüzde 78 iken 2017 yilina kadar hizla artis göstererek yüzde 96 ya ulasmistir. Yüz bin canli dogumda gergeklesen anne ölüm oranlarina bakildiginda ise 2007 yilinda 21,2 olarak gerçeklesen oranin 2017 ylinda 14,6'ya düstügü görülmektedir. Bu oran, 2015 yili itibariyla OECD'de (35 ülke) yüz bin canli dogumda 14 olarak gerçeklesmistir.

GRAFIK II: 1- Bebek Ölüm Hizi (Bin Canli Dogumda) ve Anne Ölüm Orani (Yüz Bin Canli Dogumda)

Kaynak: Saglik Bakanligi

Anne ve bebek sagliji açisindan önemli olan dogum öncesi bakim alma ve dojumun bir saglik kurulusunda yapilma oranlarinda son 10 yilda ciddi iyilegmeler görülmüs ve bu oranlar 2017 yilinda sirasiyla yüzde 99,7 ve yüzde 98'e ulagmistir. Diger taraftan 2012 yilinda yüzde 48,0 olan sezaryen dogumlarin tüm dogumlar içindeki payi 2017 yilinda yüzde 53, l'e yükselmistir. Bu oran 2016 yili itibariyla AB-25'te yüzde 28, OECD'de (27 ülke) ise ortalama yüzde 32 olarak gerçeklesmistir.

TÜIK Ölüm Nedeni istatistiklerine göre 2017 yilinda gerçeklesen ölümlerin yüzde 39,7 si dolasim sistemi hastaliklarindan, yüzde 19,6'sr iyi ve kötü huylu tümörlerden, yüzde 12,0'1 solunum yolu hastaliklarindan, yüzde 4,8'i ise beslenme, endokrin ve metabolizmayla ilgili hastahklardan kaynaklanmaktadir. Söz konusu oranlar dikkate alindiginda ülkemizde ölümlerin önemli bir kisminin bulagic olmayan hastaliklardan kaynaklandigi görülmektedir. Kalp-damar hastaliklari ve kanser basta olmak üzere bulasici olmayan hastaliklara neden olan temel faktörler; tütün kullanimi, fiziksel aktivite eksikliji ve dengesiz beslenmedir. Ülkemizde yasii nüfus oraninin artma egiliminde olduju göz önünde bulunduruldugunda bulasici olmayan hastaliklara yönelik olarak sagligin gelistirilmesine iliskin hizmetlerin güçlendirilmesi önem arz etmektedir. Bu çerçevede, Toplumda Fiziksel Aktivitenin Artirilmasi Projesi kapsaminda Ekim 2018 itibariyla 375.000 bisiklet dagitilmistir.

Saglik hizmet altyapisinda son yillarda özellikle hem yatak kapasitesi hem de hasta yataklarinin niteliginin artirilmasi agisindan iyilesmeler görülmektedir. Nitelikli yatak sayisi Saglikta Dönüsüm Programi sonrasinda önemli ölçüde artirilmis, 2002 yilinda 18.934 olan toplam nitelikli yatak sayisi, 2016 yilinda 113.166'ya yükselmistir. 2017 yilinda nitelikli yatak sayisi daha da artirilarak toplam nitelikli yatak sayisi 127.347'ye ulastinlmistir. Nitelikli yatak sayisinin yogun bakim yataklari hariç tüm yataklara orani 2016 yilinda yüzde 61,3 iken 2017 yilinda 67,2'ye çikardmistir.

Kamu kaynaklarina ilave olarak saglik yatirimlarinda kamu-özel isbirligi (KÖI) yonteminden de onemli olgude faydalanilmis ve bu yontemle birçok ilde toplam 45.488 yatak kapasitesine sahip 34 Sehir Hastanesi Projesinin yapimi planlanmistir. 2018 yili Ekim ayi itibariyla soz konusu projelerden toplam 6.651 yatak kapasiteli Yozgat, Mersin, Isparta, Adana, Kayseri ve Elazig sehir hastaneleri hizmete alinmistir.

TABLO II: 3- Yillar Itibariyla Toplam Hasta Yatagi Sayisi ve Doluluk Oranlari

Kaynak: Saglik Bakanligi, DSÖ, OECD

(1) 2016 yilina ait akut bakim verisidir. (Fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmetleri dâhil degildir.)

Saglik hizmetlerine olan talep her yil artmakta olup 2007-2017 döneminde hastanelere yapilan toplam müracaat sayisi yüzde 86,6 artarken, özel sektörde bu artis yüzde 194,9 olarak gergeklesmistir. Ozel sektörün toplam hastane müracaatlari içerisindeki payi 2007 yilinda yüzde 9,8 iken 2017 yilinda yüzde 15,5'e yükselmistir. Toplam hastane müracaat sayisinin artisinda saglik altyapisinin iyilestirilmesi ve hizmete erisimin kolaylastirilmasi etkili olmustur. 201/ yllinda Turkiye deki hastanelerin yatak doluluk orani 2016 yili oranina göre degismemis, yüzde 68,1 olarak gergeklesmistir. Hastanelerde akut yatak doluluk orani OECD ve AB'de sirasiyla yüzde 75,9 ve yüzde 74,1'dir.

TABLO II: 4- Saglik Kuruluglarina Göre Hastane Müracaat Sayisi ve Dagilimi

(Bin)

Kaynak: Saglik Bakanligr

TABLO II: 5- Sajlik Kuruluslarina Göre Muhtelif Göstergeler, 2017

Kaynak: Saglk Bakanligr

2017 yilinda toplam yatak kapasitesinin yüzde 21,8'ine, uzman hekim sayisinin yüzde 29,4'üne sahip olan özel sektör, tüm ameliyatlarin yüzde 31ini gergeklestirirken toplam yatak kapasitesinin yüzde 18,3'üne ve uzman hekim sayisinin yüzde 17,8'ine sahip olan üniversite hastaneleri yapilan ameliyatlarin yüzde 16,5 ini gerçeklestirmistir.

Müracaat sayilarinin ve hasta devir hizlarinin üniversitelerde daha düsük olduju görülmektedir. Üniversite hastanelerinde hastalarin ortalama kalis süreleri 5,6 gün iken, özel sektör hastanelerinde 2,7 gün, Saglik Bakanligi hastanelerinde ise 4,5 gündür. Kronik hastaliklardan kaynakli uzun süreli hastane yatisiari ve daha karmasik ameliyatlarin çogunun üniversite hastanelerinde yapilmasi bu durumun ortaya çikmasinda etkili olmaktadir.

2017 yili itibariyia ülkemizde hekim sayisi 149.997, dis hekimi sayisi 27.889 ve hemgire sayisi 166.142'dir. Yüz bin kisiye düsen hekim sayisi 186 ve hemsire sayisi 206 iken AB28'de 2016 yili için bu sayilar sirasiyla 378 ve 839, OECD'de ise yine 2016 yil için 351 ve 955'dir. Saglk personeli ülke ortalamasi, yüksek gelir seviyesi ülkelerinin ortalamasinin gerisinde olup özellikle hemsire açigi daha belirgindir. Hekim açigini azaltmak amaciyla 2007-2008 ögretim döneminde 5.253 olan tip fakültesi kontenjani, 2018-2019 ögretim döneminde 14.616'ya yükseltilmis olup yüzde 178 artis gerçeklestirilmistir. Ayni dönemde hemsire kontenjani ise yüzde 157 artinilarak 5.824'ten 14.966'ya gikarilmistir. Hemsireler temel olarak halk sagliginda ve klinik hizmetlerde görev alabildiklerinden, hemsire sayisinin artirilmasi uzun vadede saglik hizmetlerinde kaliteyi artirici ve maliyetleri düsürücü etkiye sahip olacaktir. AB-28'de 2,4, OECD ortalamasinda ise 2,9 olan doktor bagina hemsire sayisi ülkemizde 1,1'dir. Uluslararasi mukayeselere göre ülkemizde düsük olan 100 bin kisiye düsen hekim sayisi, mevcut kontenjanlarla 10 yil içerisinde OECD ortalamasina yaklasarak ABD ve Japonya'daki oranlarla benzer seviyeye ulagacaktir. 2009 yilinda toplam saglik harcamalarinin GSYH'ye orani yüzde 5,8'e ulagmis iken, özellikle ilaç harcamalarinin kontrol altina alinmasina yönelik tedbirler ile ilaç ve tedaviye iliskin provizyon sistemlerindek iyilestirmeler neticesinde bu oran 2016 yilinda yüzde 4,6 olarak gerçeklesmistir. Kamu saglik harcamasinin toplam saglik harcamasi içindeki payi ise 2016 yilinda bir önceki yila göre degismeyerek yüzde 78,5 seviyesinde gerçeklesmistir. Yaglanan nüfus, hastalik yükünün degismesi, saglik teknolojilerindeki gelismeler ve daha kaliteli saglik hizmeti talebi gibi sebeplerle saglik harcamalarinin artabilecegi öngörülmektedir.

26/07/2018 tarihli ve 7146 sayili Kanunla, uluslararasi saglik hizmetleri alaninda ülkemizde sunulan hizmetlerin tanitimini yapmak, kamu ve özel sektörün saglik turizmine yönelik faaliyetlerini desteklemek ve koordine etmek üzere Uluslararasi Saglik Hizmetleri Anonim Sirketi (USHAS) kurulmustur.

Madde bagimliligiyla mücadelenin artirilmasi amaciyla, 2014 yilinda üç olan Çocuk ve Ergen Madde Bagimliligi Merkezi (ÇEMATEM) sayisi 2018 yil itibariyla sekize, 24 olan AlkolMadde Bagimliligi Arastirma Tedavi ve Egitim Merkezi (AMATEM) sayisi 39'a ve bu kurumlardaki toplam yatak sayisi 710'dan 1.062'ye yükseltilmistir. Söz konusu tesislerin sayi ve nitelik olarak iyilestirilmesine yönelik çalismalara devam edilmektedir.

Basta antibiyotik olmak üzere gereksiz ilaç kullaniminin azaltilmasi ve akilci ilaç kullaniminin gelistirilmesine yönelik ihtiyaç devam etmektedir. OECD ülkelerinde 2016 yilinda ortalama 20,7 olan 1.000 kisi bagina düsen günlük antibiyotik tüketim miktari, Türkiye'de ayni yilda 40,5 iken 2017 yilinda 35,3'e düsmüs ve hedeflenen 37 seviyesinin altinda gerçeklesmistir.

b) Amag ve Hedefler

Vatandaslarimizin yaçam kalitesi ve süresinin yükseltilmesi ile ekonomik, sosyal ve kültürel hayata bilinçli, aktif ve saglikli bir gekilde katilimlarinin saglanmasi temel amaçtir. Bu amaç dogrultusunda veriye ve kanita dayali politikalarla desteklenen, erisilebilir, nitelikli, maliyet etkin ve sürdürülebilir bir saglik hizmeti sunumu esastir.

Bu amaca ulasmak için öncelikle koruyucu saglik hizmetlerinin güglendirilmesi; birinci basamak saglik hizmetlerinin etkinlestirilmesi; altyapi ve saglik personeli ihtiyacinin kargilanmasi ve ülke genelindeki dagilimlarinin dengelenmesi; saglik hizmetierinin esitlik ve hakkaniyet ilkesiyle, hasta haklarina saygili, erisilebilir, etkin ve kaliteli bir yapiya kavusturulmasi; akilci ilaç kullanim mekanizmalarinin olusturulmasi hedeflenmektedir.

c) Politika ve Tedbirler

2.2.1.3. Adalet

a) Mevcut Durum

02/07/2018 tarihli ve 703 sayili Anayasada Yapilan Degisikliklere Uyum Saglanmasi Amaciyla Bazi Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Degisiklik Yapilmasi Hakkinda Kanun Hükmünde Kararnameyle adalet hizmetleri alaninda önemli degisiklikler yapilmistir. Bu kapsamda, Türkiye Adalet Akademisi kapatilmis; 112 Acil Çagri Merkezini asilsiz ihbarda bulunarak mesgul ettigi tespit edilen kisilere idari para cezasi verilmesi hükmü getirilmis; Adli Tip Kurumu ve Ceza Infaz Kurumlari ile Tutukevleri Isyurtlari Kurumunun teskilatlanmasi, görev ve yetkileri yeniden düzenlenmistir.

30/11/2017 tarihli ve 7062 sayili Yüksek Seçim Kurulu Kanunu ile Yüksek Seçim Kurulunun kurulusu, teskilati, görev ve yetkileri ile çalisma usul ve esaslari yeniden düzenlenmistir.

15/03/2018 tarihinde Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge giren 7101 sayili Icra ve Íflas Kanunu ve Bazi Kanunlarda Degisiklik Yapilmasi Hakkinda Kanunla, iflasin ertelenmesinde alacakllarin herhangi bir sekilde söz sahibi olamamasi, sürecin borçlu ve mahkeme arasinda yürütülmesi ve diger sorunlar sebebiyle "iflasin ertelenmesi" kurumu yürürlükten kaldirilmis; yerine gerçek kisilerin de konkordato ilan etmesine imkân saglayan, alacakl ile borglunun bir müzakere sonrasinda anlagmasi ve bu anlagmanin mahkemece tasdiki esasina dayanan konkordato kurumunun daha etkin bir sekilde kullanilmasi amacina yönelik hükümler getirilmistir.

02/06/2018 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Hukuk Uyusmazlklarinda Arabuluculuk Kanunu Yönetmeligi ile hukuk uyusmazliklarinin arabuluculuk yoluyla çözümlenmesine iliskin her türlü arabuluculuk faaliyeti, dava sarti olarak düzenlenen arabuluculuk sürecinin usul ve esaslari, arabuluculuk sinavinin yapiimasi, arabulucular sicilinin düzenlenmesi ve Arabuluculuk Kurulunun çalisma usul ve esaslari düzenlenmistir.

23/06/2017 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanarak 01/09/2017 tarihinde yürürlüge giren Sorusturma, Kovusturma veya Yargilama Hedef Sürelerinin Belirlenmesi ve Uygulanmasina Iliskin Yönetmelik hükümlerine göre belirlenen hedef sürelerin, adli yargi ilk derece mahkemeleri ile idari yargi ilk derece mahkemelerinde uygulanmasina 03/09/2018 tarihi itibariyia, Cumhuriyet bassavciliklarinda ise 01/10/2018 tarihi itibariyla baslanmistir.

Ilkögretim 6. ve 7. siniflarda seçmeli ders olarak okutulan Hukuk ve Adalet dersi 20182019 ögretim döneminde 8. siniflarda da okutulmaya baslanmistir.

Ekim 2018 itibariyla hakim ve Cumhuriyet savcisi sayisi 16.991, adli hizmetlerde çalisan adalet personeli sayisi ceza infaz kurumlari hariç 60.726 dir. Hakim sayisi ile mahkemelere bagli olarak çalisan adalet personeli sayisi genel olarak AB üyesi ülkelerdeki ortalamanin altinda kalmaktadir.

2010 yilinda 70.000 olan avukat sayisi Ocak 2018 itibariyla yüzde 52 artarak 106.496 olmustur.

TABLO II: 6- 100.000 Kisiye Düsen Hakim, Savc ve Avukat Sayisi (2016)

Kaynak: Avrupa Etkin Yargi Komisyonu (CEPE), Avrupa Yargi Sistemleri Varginin Etkinligi ve Kalitesi Raporu, 2018.

Ülkemizde adli yardima kamu bütgesinden kisi basina ayrilan yllik pay 2014 yllinda 1,3 Avro olup bu miktar 2016 yilinda seviyesini korumus olmasina ragmen çogu AB ülkesine kiyasla düsük kalmaktadir.

TABLO II: 7- Kamu Bütçesinden Kisi Basina Ayrilan Adli Yardim Miktar (2016)

Kaynak: Avrupa Etkin Yargi Komisyonu (CEPE), Avrupa Yargi Sistemleri Yarginin Etkinligi ve Kalitesi Raporu, 2018.

Adalet hizmetlerinin etkin olarak sunulabilmesi igin modern adliye binalarinin yapilmasi ve yenilenmesi çalismalarina devam edilmistir. 2018 yilinin ilk on ayinda 17 adalet hizmet binasi insaati tamamlanmistir. Adalet hizmet binalarindan 26'sinin insaati devam etmektedir. Bölge adliye mahkemelerinin faaliyete gecirilmesine yönelik 14 bölge adliye mahkemesi hizmet binasinin ingaati tamamlanmis olup birinin insaati devam etmektedir. Adli süreç ve hizmetleri elektronik ortama tasiyan ve öncelikle yargi organlari arasinda bilgi agini olusturan e-adalet sisteminin kurulmasi için UYAP Biligim Sisteminin donanim ve yazilim altyapisi tamamlanmis olup sistemin gelistirilmesine devam edilmektedir. UYAP etebligat altyapisi olusturularak hizmete sunulmus ve ülke genelinde aktif olarak kullanilmaya baslanmistir. Ifade ve savunma alinmasi ile durusmalarda video kaydi alinmasi ve video konferans yonteminin kullanilmasini hedefleyen Ses ve Görüntü Biligim Sistemi (SEGBIS) projesi devam etmekte olup sistem kurulumunun 2018 yil sonu itibariyla tamamlanmasi beklenmektedir. Ekim 2018 itibariyla ceza ve hukuk mahkemelerinde 2.484, Cumhuriyet savciliklarinda 304, bölge adliye mahkemelerinde 82 yerde sistem çalismakta olup 222 ceza infaz kurumuna 543 kurulum yapilmistir.

Son yillarda ceza infaz kurumlari ile tutukevlerinin sayisinda ve kapasitesinde iyilesme saglanmistir. Küçük olan ve etkin kullanilamayan ceza infaz kurumlari ve tutukevleri kapatilirken modern ceza infaz kurumlari ve tutukevleri insa edilerek toplam kapasite yükseltilmistir. Ekim 2018 itibariyla ceza infaz kurumlari ve tutukevleri toplami 385, toplam kapasite ise 211.766 kisi olmustur.

b) Amaç ve Hedefler

Hukukun üstünlügü ve hukuk devletinin gerekleri ile evrensel hukuk normlari dogrultusunda yargilamanin adil, hizli, etkin, güvenli ve isabetli sekilde islemesi adalet sisteminin temel amacidir. Adli ve idari yargida yargilamanin hizlandirilmasi, magdur haklarinin korunmasi, yargida bazi alanlarda ihtisaslagmanin saglanmasi, avukatlik ve noterlik sisteminin iyilestirilmesi esastir.

c) Politika ve Tedbirler