ULUSAL İSTİHDAM STRATEJİSİ (2025-2028)'NİN ONAYLANMASI HAKKINDA KARAR (KARAR SAYISI: 9488)

CUMHURBASKANI KARARI

Karar Sayisi: 9488

Ekli "Ulusal Istihdam Stratejisi (2025-2028)"nin onaylanmasina karar verilmistir.

31 Ocak 2025

Sayi : 32800

Recep Tayyip ERDOGAN CUMHURBASKANI

ULUSAL ISTIHDAM STRATEJISI (2025-2028)

¡ÇiNDEKiLER

KISALTMALAR DIZiNI

AB

AGEP

ADNKS

AR-GE

ASHB

AYM

BDDK

BIT

BM

BTK

CBDDO

свіко

CEDAW

ÇASGEM

ÇSGB

ÇSIDB

ЕТКВ

ETS

GIB

GSB

HMB

ILO

iSKUR

KDK

KOSGEB

KTB

KSDTD

MEB

MEM

Avrupa Birligi

Adil Geçis Politikalar1 Ihtisas Çalisma Grubu

Adrese Dayali Nüfus Kayit Sistemi

Arastirma ve Gelistirme

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlg1

Avrupa Yesil Mutabakat1

Bankacilk Düzenleme ve Denetleme Kurumu

Bilgi ve iletisim Teknolojileri

Birlesmis Milletler

Bilgi Teknolojileri ve Iletisim Kurumu

Cumhurbagkanlig1 Dijital Dönüsüm Ofisi

Cumhurbaskanlig1 Insan Kaynaklar1 Ofisi

Kadinlara Kargi Her Türlü Aynimclgn Önlenmesi Sözlesmesi

Çalisma ve Sosyal Güvenlik Egitim ve Arastirma Merkezi

Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi

Cevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanlg1

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlig1

Emisyon Ticaret Sistemi

Gelir Idaresi Baskanlig1

Gençlik ve Spor Bakanligi

Hazine ve Maliye Bakanlig1

Uluslararasi Çalisma Orgütü

Türkiye Is Kurumu Genel Müdürlügü

Kamu Denetçiligi Kurumu

Küçük ve Orta Ölçekli Isletmeleri Gelistirme ve Destekleme Idaresi Baskanlig

Kültür ve Turizm Bakanlig1

Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespit Direktifi

Milli Egitim Bakanlig1

Mesleki Egitim Merkezleri

Türkiye Metal Sanayicileri Sendikas1

MYK

NEET

OECD

OSB

OSBÜK

RTÜK

SBB

SGK

SKDM

SPK

STB

STK

SYDV

TAA

TBB

TESK

TiHEK

TiM

TiSK

TKDK

TOB

TOBB

TPMK

TRT

TÜBITAK

TÜIK

TZOB

UGIS

uis

UKKS

UNDP

Mesleki Yeterlilik Kurumu

Ne Egitimde Ne Istihdamda Olanlar

Ekonomik isbirligi ve Kalkinma Örgütü

Organize Sanayi Bölgeleri

Organize Sanayi Bölgeleri Üst Kurulusu

Radyo ve Televizyon Üst Kurulu

Cumhurbaskanlg1 Strateji ve Bütçe Baskanhig1

Sosyal Güvenlik Kurumu

Sinirda Karbon Düzenleme Mekanizmas1

Sermaye Piyasas1 Kurulu

Sanayi ve Teknoloji Bakanligi

Sivil Toplum Kurulusu

Sosyal Yardimlasma ve Dayanisma Vakiflar1

Türkiye Adalet Akademisi

Türkiye Belediyeler Birligi

Türkiye Esnaf ve Sanatkarlan Konfederasyonu

Türkiye Insan Haklan ve Esitlik Kurumu

Türkiye Ihracatçilar Meclisi

Türkiye Isveren Sendikalar Konfederasyonu

Tarim ve Kirsal Kalkinmay1 Destekleme Kurumu

Tarim ve Orman Bakanligi

Türkiye Odalar ve Borsalar Birligi

Türk Patent ve Marka Kurumu

Türkiye Radyo Televizyon Kurumu

Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Arastirma Kurumu

Türkiye Istatistik Kurumu

Türkiye Ziraat Odalar1 Birligi

Ulusal Genç Istihdam Stratejisi

Ulusal Istihdam Stratejisi

Ulusal Kirsal Kalkinma Stratejisi

Birlesmis Milletler Kalkinma Programi

Yesil Mutabakat Eylem Plan1

YÖK

Yüksekögretim Kurulu Baskanlig

Yurtdis1 Türkler ve Akraba Topluluklar Baskanlig1

GiRiS

Istihdam, ekonomik gelismenin ve toplumsal kalkinmanin önemli bir belirleyicisi olup sektörlerin performansini, büyüme dinamiklerini, teknolojik gelismeleri, ekonominin arastirma gelistirme (AR-GE) ve yenilik potansiyelini, dolayisiyla rekabet gücünü dogrudan etkileyen temel unsurlardan biridir. Diger taraftan istihdam, bireylerin yagam memnuniyetini, toplumun kapsayiciligini, kirilganliklarini, toplumsal uyum ve refah düzeyini önemli ölçüde belirlemektedir. Bu nedenle, sürdürülebilir kalkinmayi saglamanin temel kosullarindan biri, ekonominin insana yakisir isler üretmesini saglamaktir.

Küresel ekonomi, Sanayi Devriminden bu yana en hareketli dönemini yasamaktadir. Iklim krizi, bu hareketlilige farkli bir boyut kazandirmistir. Gelismislik düzeylerine bagli olarak ülkeler yakin geçmiste teknolojik gelismenin hizina ayak uydurmayi veya onu yönetmeyi, bunun için de bilgiye ve gelisme kaynaklarina ulasmay önceliklendirirken toplum 5.0 modelinin yükseldigi günümüzde sadece ekonomik faaliyetlerde degil toplumsal iletisimden deger sistemlerine kadar her alanda bilgiyi üretmeyi ve yönlendirmeyi önceliklendirmektedir.

Türkiye isgücü piyasasina bakildiginda, degisime uyum saglama önemli bir gündem olarak karsimiza çikarken, diger taraftan iggücü piyasasinda önemli yapisal güçlüklere isaret eden egitim ve istihdam iliskisi, istihdamin kapsayiciligi, kirsalda sürdürülebilir istihdam, egitim ve sosyal koruma iliskisi ile kayith istihdam, gelistirilmesi gereken çalisma konular olarak varlgini sürdürmektedir. Küresel ekonomi ve isgücü piyasasi dinamikleri, mevcut yapisal sorunlar ile gelecekte kars1lasilmasi öngörülen risklerin bir arada ele alinmasini ve söz konusu sorunlara kalici çözümlerin gelistirilmesinin yaninda öngörülen risklerin de yönetilmesini gerektirmektedir.

Türkiye isgücü piyasasinda insana yakusir isleri yayginlastirrken, ayn zamanda ekonominin rekabet gücünü ve toplumsal refahi artirmak için planli, koordineli ve motivasyonu yüksek bir çalismanin yürütülmesi zorunludur. Bu çerçevede hazirlanan 2025-2028 Ulusal Ïstihdam Stratejisi (UÏS), bir yandan islerin gelecegini gözeten ve istihdami destekleyen ileriye dönük politikalar gelistirirken, diger yandan isgücü piyasalarmizdaki yapisal sorunlari çözerek istihdam oranini yükseltmeyi amaçlamaktadir. Bu amaç dogrultusunda çalismalar dört temel politika alani üzerine insa edilmistir:

• Isgücü piyasalarnda yesil ve dijital dönüsüm ile beceri uyumunun gelistirilmesi
• Kapsayici istihdamin gelistirilmesi
• Sosyal koruma - istihdam iliskisinin güçlendirilmesi
• Kirsal bölgelerde sürdürülebilir istihdamin gelistirilmesi

UIS; çalisma hayatinda temel haklar ve evrensel ilkeler ile sürdürülebilir kalkinma amaçlars 1siginda, koordinasyonu Bakanligimiz tarafindan yürütülen ve uygulama süreleri 2023 y1l1 itibariyla sona ermis olan ülkemizin ilk Ulusal Istihdam Stratejisi ile Ulusal Genç Istihdam Stratejisi'nin sonuçlari ve deneyimleri, On Ikinci Kalkinma Plani basta olmak üzere ulusal plan, program ve strateji belgelerinde ortaya konulan tespit ve öncelikler, tematik ve sektörel alanlarda Bakanligimizca yürütülen veya katki saglanan projeler ve isbirliklerinin sonuçlari dikkate alnarak ilgili kamu kurum ve kuruluslari ile sosyal taraflar basta olmak üzere isgücü piyasasinin tüm paydaslarmin katkilanyla hazurlanmistir. Bu arka planla, çalisma hayatinda temel haklarn gelistirilmesi ilkesi dogrultusunda ve Türkiye Yüzyil vizyonuyla tasarlanan UIS, bahsi geçen temel politika alanlarinda; literatürdeki önemli gelismeleri, istatistiki verileri, küresel ve ulusal düzeyde istihdama yönelik egilimleri ve politikalar, ülkemizde sürdürülebilir istihdamin gelistirilmesine yönelik ihtiyaç ve olanaklari ana hatlariyla ortaya koymakta, buradan hareketle istihdamdaki öncelikli gelisme alanlarin ve politikalar belirlemektedir.

UIS'te belirtilen politikalarn uygulamaya tasinarak öngörülen 2028 yil hedeflerine ulasilabilmesi için genis bir paydas katilimiyla hazirlanan Eylem Plan, yine katilimc süreçlerle izlenecek ve degerlendirilecektir. Yukarida deginildigi üzere, isgücü piyasasinin dinamik kosullari göz önünde bulundurularak yapilacak izleme ve degerlendirme çalismalariyla Eylem Planinin sürekli olarak güncellenmesi hedeflenmektedir.

Strateji ile Türkiye isgücü piyasasinda insana yakisir islerde kapsayici ve sürdürülebilir istihdamin artirilmasi ve isgücünün teknolojik gelismelere ve sektörlerdeki dönüsüme uyumunun güçlendirilerek dönügümün tüm isgücü piyasasi paydaslari için en adil kogullarda gerçeklestirilmesi amaçlanmaktadir. Bu çerçevede, istihdamin ekonomik büyümeye katkisinin artinlmasi, yoksullugun azaltilmas1, toplumsal refah ve uyumun güçlendirilmesiyle sürdürülebilir kalkinmanin desteklenmesi temel öncelikler arasinda yer almaktadir.

STRATEJININ TEMEL HEDEF VE ILKELERI

A. TEMEL HEDEFLER

Ulusal Istihdam Stratejisi nin hedefleri, On ikinci Kalkinma Plani'nda yer alan "istihdam ve Çalisma Hayati Hedefleri" dogrultusunda asagidaki sekilde belirlenmistir.

1. Issizlik oran1, 2028 yllinda %7,5'e düsürülecektir.
2. Istihdam oran1, 2028 yilinda %52,5'e yükseltilecektir.
3. Kayit disi istihdam orani, 2028 yrlinda %23,4'e düsürülecektir.
4. Kadinlarda isgücüne katilma orani, 2028 yrlinda %40,1'e yükseltilecektir.
5. Isgücüne katilma orani, 2028 yilinda %56,7' ye yükseltilecektir.
6. Genclerde issizlik orani, 2028 yrlinda %16,6' ya düsürülecektir.

B. iLKELER

1. Bütüncül Yaklasim ve Uyum

Strateji, birbirini destekleyen politika alanlarini yatay kesen konularla iliskilendiren bütüncül bir yaklasimi benimsemektedir. Yesil ve dijital dönüsüm, beceri uyumunun gelistirilmesi, kapsayici istihdamin artirilmasi, sosyal koruma ile istihdam iliskisinin güçlendirilmesi ve kirsal bölgelerde sürdürülebilir istihdamin saglanmasi politika alanlari, Strateji'nin ortak hedeflerine katki saglayacaktir. Çok paydash is birliklerinin tesvik edilmesiyle tüm bilesenlerin birbirini tamamlayici bir yapida ve uyumlu sekilde uygulanmasi esastir.

2. Kapsaycihk ve Firsat Esitligi

Ekonomik büyümeyle yaratilan refahin toplumun tüm kesimlerine adil bir sekilde dagitilmasi kapsayic1 bir isgücü piyasasinin varligi açisindan önemlidir. Ozellikle gençler, kadinlar, engelliler ile isgücü piyasasina girmekte ve kalici olmakta zorluk yaçayan diger özel politika gerektiren gruplarmn insana yakisir islere esit kosullarda erisimlerinin saglanmasi esastir.

3. Sosyal Diyalog ve Özendirici Yaklasum

Ïstihdam politikalarnin etkin sekilde gelistirilmesi ve uygulanmasinda tüm paydaslarin karar alma süreçlerine aktif katilimi önemlidir. Strateji nin basarisi, isgücü piyasasinda yer alan tüm aktörlerin, belirlenen politikalari eggüdüm içinde uygulamasina baglidir. Bu süreçte katilimciligi tesvik eden bir yaklagimin benimsenmesi esastir.

4. Insana Yakisir is

Üretken ve adil ücret saglayan, is sagligi ve güvenligi kosullarnin tam olarak uygulandigi, çalisanlarin örgütlenerek karar alma süreçlerine katilabildigi, kadin ve erkeklerin esit firsatlardan yararlandigi, yeterli gelir ve sosyal koruma sunan üretken islerin saglanmas1, adil, kapsayici ve sürdürülebilir kalkinma için esastir.

5. Sürdürülebilirlik ve Risk Yönetimi Temelli Yaklasim

Ekonomik büyümenin devami ve çalisan refahinin artirilmasi için isgücü piyasalarinda yesil ve dijital dönüsüme uyum saglamaya yönelik adil geçis politikalarinin uygulanmasi önemlidir. Istihdamin sürdürülebilirligi, hizla degisen ekonomik kosullar altinda kaynaklarn verimli kullanimi, çevresel sürdürülebilirligin saglanmas1, is güvencesi, sosyal koruma ve is sagligi güvenligi standartlarinin korunmasi ve gelistirilmesine baglidir. Ekonomik soklar, iklim degisikligi, afetler ve teknolojik dönüsüm ile gelen risklere kars1 önleyici tedbirler alnarak isgücü piyasasinin dayankhhigmin artirilmasi esastir.

A. MEVCUT DURUM TESPITI

1. GENEL EKONOMIK VE SOSYAL GÖRÜNÜM

1.1. GENEL EKONOMIK GÖRÜNÜM

• Küresel ekonomi 2020 yilinda Covid-19 küresel salginindan sert bir biçimde etkilenmis, izleyen dönemde yasanan jeopolitik sorunlarin da etkisiyle toparlanma, beklenen düzeyde ve hizda gerçeklesmemistir. 2020 yilinda dünya ekonomisi %2,7 düzeyinde küçülürken ayni yil ticaret hacmi de %8,4 düzeyinde daralmistir. 2021 yilindan itibaren küresel piyasalarda bir toparlanmadan söz etmek mümkünse de salgin döneminde yükselen tedarik ve arz sorunlaria Rusya-Ukrayna Savasiyla artan enerji maliyetleri ve emtia fiyatlarinda kaydedilen artislarin da eklenmesiyle dünya genelinde enflasyonist bir egilimle kars1 karsiya kalnmistir.
• 2021 ve 2022 yillarinda sirasiyla %6,5 ve %3,5 düzeyinde gerçeklesen küresel büyüme oranlari 2023 yilinda kismen gerileyerek %3,3 düzeyine çekilmistir. 2022 yilinda %5,6 düzeyinde gerçeklesen dünya ticaret hacmindeki artis orani ise 2023 yilinda %0,8 düzeyine gerilemistir. 2023 yilinda küresel ekonomideki büyüme ve ticaret hacmindeki artis oranlarinin zayiflamasinin önemli nedeni, yukarida deginilen gelismelerin de etkisiyle gelismis ülkelerde, özellikle Avro Bölgesinde kaydedilen düsük ekonomik performans olmustur.
• Ekonomik yapilarina ve gelir düzeylerine bagli olarak ülkeler ve ülke gruplari arasinda degisiklik göstermekle birlikte Covid-19 küresel salginini izleyen süreçte büyüme ve istihdam verilerinin paralel ilerledigi görülmektedir. 2020 yilinda %2 düzeyinde gerçeklesen istihdam daralmasi ve önceki yila göre 1 puanlik artigla %6,6 düzeyine ulasan issizlik göstergeleri, 2021 yilindan itibaren tekrar salgin öncesi düzeylerine yönelmistir. 2021 ve 2022 yillarinda kaydedilen olumlu seyrin ardindan küresel ekonomide zayiflayan büyüme ve ticaret performansi isgücü piyasalarina da yansimis, 2023 yilinda düsük-orta gelirli ülkeler disinda tüm ülke gruplarinda istihdam artis orani önceki yillara göre azalis göstermistir.
• Covid-19 salgini küresel tedarik zincirlerinde ciddi kirlmalar, ticaret hacminde daralmalar ve ekonomik faaliyetlerde kesintilere neden olmustur. Bu süreçte dijital dönüsüm hiz kazanmis, uzaktan çalisma ve dijital teknolojilerin devreye girmesiyle dijital becerilere sahip isgücüne olan talep artmistir. Özellikle, dijitallesmeye uyum saglayamayan sektörlerde istihdam kayiplari yasanurken, dijital becerilere sahip isgücüne olan talep hizla artmistir. Salgin, uzaktan ve hibrit çalisma modellerinin hizla yaygilasmasina yol açmis ve birçok sektör bu yeni is modellerine uyum saglamak için yeniden yapilanmaya gitmistir.
• Ülke gruplarina göre sinirli düzeyde farkllasmalar olsa da küresel düzeyde isgücüne katilim orani 2020 yilini izleyen yillarda düzenli olarak artis göstermistir. Isgücüne katilim oranindaki artis, hizi kismen azalmis olan istihdam artigiyla karsilanmis ve ayni dönemde küresel issizlik orani da düzenli olarak azalis göstererek 2023 yilinda %5,1 düzeyinde gerçeklesmistir. Buna göre dünya genelinde 2020 yilinda 227,3 milyona ulasmis olan issizlerin say1s1 2023 yilinda 188,6 milyona gerilemistir.
• Artan isgücüne katilim oranlarimin gelismis ülkelerde 2020 yilinda büyük gerileme göstererek negatif göstergelere düsen ve hemen ardindan hizla yükselise geçen isgücü açiklarinin karsilanmasin saglayarak arz ve talebin dengelenmesine ve ekonomik büyümeye katki sagladigt görülmektedir. Bunun yaninda, 2023 yilinda özellikle Ekonomik Isbirligi ve Kalkinma Örgütü (OECD) ülkelerine yönelen uluslararasi gös hareketliliginin de isgücü açiklarimin karsilanmasina katk1 sagladigi degerlendirilmektedir.
• Covid-19 küresel salginini izleyen süreçte baslayan ve halen devam eden savaslar, siddeti ve sikligi artan iklime baghi afetler ve küresel piyasalarda zaman zaman yükselen korumaci egilimler, küresel ekonomik istikrari olumsuz etkileme riskini güncel tutmaktadir. Uluslararasi kuruluslar tarafindan hesaplanan 2024 ve 2025 yillarina yönelik tahminlerde, anlan sikintilarla karsilasma riski göz önünde bulundurulmakla birlikte, küresel piyasalarda toparlanmanin simrli düzeyde ve istikrarh sekilde devam etmesinin beklendigine isaret edilmektedir. Bu dönemde enflasyonun düsüs egilimini sürdürecegi, dünya ticaret hacmindeki artisin yeniden güçlenecegi, dünya ekonomisindeki büyümenin ise %3,2-3,3 düzeylerinde yatay bir seyir izleyecegi tahmin edilmektedir.

Tablo 1: Dünya Ekonomisine ve Isgücüne iliskin Temel Göstergeler, 2020-2025

• 2024-2025 yillarina iliskin veriler IMF ve ILO tahminleridir.

Kaynak: Uluslararasi Çalisma Örgütü (ILO), Dünya Istihdam ve Sosyal Görünüm: Egilimler 2024

** Uluslararasi Para Fonu, Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Temmuz 2024. 2020-2022 yillarina iliskin veriler veritabanindan alinmistir.

• Tablo 1'de, 2023 yilinda hemen hemen tüm ülke gruplarina ait istihdam oranlarinda kaydedilen toplamda 0,6 puanlik artisin, isgücüne katilimdaki artisa ragmen, issizlik oranini 0,2 puan asagi cektigi görülmektedir. Tahminler 2024 ve 2025 yillarinda

isgücüne katilum ve istihdam oranlarinin hemen hemen tüm ülke gruplari için azalacagina, issizlik oraninin ise 2023 yilina göre 0,1 puanlik artisla her iki yil için de %5,2 düzeyinde gerçeklesecegine isaret etmektedir. Bu hesaplamalara göre küresel issizlik düzeyinin 2024 yilinda 2,2 milyon ve 2025 yilinda 1,9 milyon artmasi öngörülmektedir. Issizlik artisina en büyük katkiy 2024 yilinda yüksek gelirli ülkelerin 2025 yilinda ise orta-düsük gelirli ülkelerin yapacagi tahmin edilmektedir. Bu beklenti, yüksek gelirli ülkeler için öngörülen zayif ekonomik büyüme ve sinirli ticaret hacmi artis1 ile uyumlu görünmektedir.

• Covid-19 küresel salgin, Türkiye'de diger ülkelerde oldugu gibi ekonomik faaliyetlerde bazi aksamalara neden olmustur. Alinan mali önlemler sayesinde Türkiye, salginin ekonomik etkilerini büyük ölçüde sinirlandirmay basarmis, ancak bu süreçte enflasyon bask1s1 artis göstermistir.
• Covid-19 küresel salgini sirasinda Türkiye ekonomisi %1,9 oraninda büyüme kaydederek bu dönemde büyüme saglayabilen az sayida ekonomiden biri olmustur. 2021 ve 2022 yillarinda Türkiye, sirasiyla %11,4 ve %5,5 büyüme oranlari ile toparlanma sürecini devam ettirmistir. 2023 yilinda yasanan depremlere ragmen Türkiye %5,1 oraninda büyüme göstermeyi basarmistir.
• Türkiye'nin ihracat performansi, küresel ticaretin karsilastigi zorluklara ragmen güglenmis ve 2021 yilinda 225 milyar dolar, 2022 yilinda 254 milyar dolar seviyelerine ulasarak tarihi rekorlar kurmistir. 2023 yilinda ise ihracat rekor tazeleyerek yaklasik 256 milyar dolara ulasmistir. Böylece bu dönemde Türkiye'nin dünya ihracatindan aldigi pay %1'in üzerine gikmistir.
• Türkiye isgücü piyasasi salginin etkilerini alinan tedbirler ile kisithi yasamistir. 2020 yilinda 30,7 milyon olan isgücü sayis1, 2023 itibaryla 34,9 milyona kadar yükselmistir. Covid-19 küresel salgini sonrasi dönemde issizlik oranlar kademeli olarak azalmaya devam ederken, iggücüne katilim oranlari artis göstermistir. 2020 yilinda %13,1 olan issizlik orani, 2021 ve 2022 yillarinda sirasiyla %12 ve %10,4'e düsüs göstermistir. Ayn dönemde isgücüne katilim orani ise %49,1'den %53,3'e yükselmistir. 2023 yilinda yapilan emeklilige hak kazanma kosullarindaki düzenlemeler ve depremin olumsuz etkilerine ragmen Türkiye ekonomisi 2023 yilinda 880 bin istihdam yaratabilmis; issizlik orani ise 1 puan azalarak %9,4 ile son on yilin en düsük seviyesine gerilemistir.
• 2019 yili sonunda Avrupa Yesil Mutabakati'nin (AYM) ilanini takiben gelisen yesil ekonomi dönüsümüne yönelik çalismalarin yogunlasmasi da yine salgin sürecine denk gelmistir. Yesil ekonomi politikalari, karbon nötr ve sürdürülebilir büyümeyi desteklemeyi amaçlayarak yeni is firsatlari yaratirken, bazi sektörlerde mevcut islerin kaybolma riskiyle karsi karsiya kalmasina neden olmaktadir. Isgücü piyasalarinda var olan kirilganliklarin derinlesmesi riskini de beraberinde getiren söz konusu dönüsüm süreci, iggücü piyasalarinda adil geçis çalismalarina da alan açmistir. Strateji dönemi, yesil ve dijital dönüsüm çalismalarinin istihdama etkilerinin kapsayicilik, sürdürülebilirlik ve sosyal diyalog ilkeleri temelinde bir politika önceligi olarak degerlendirilecegi bir süreç olacaktir.

1.2. NÜFUS

• Birlesmis Milletler (BM) verilerine göre, 2023 yilinda dünya nüfusu 8 milyar asmistir. BM'nin nüfus projeksiyonlarina göre, dünya nüfusunun 2050 yilinda 9,7 milyara, 2100 yllinda ise 10,4 milyara ulasmasi beklenmektedir.
• Türkiye Istatistik Kurumu (TÜIK) verilerine göre, Türkiye'nin nüfusu 2014 yilinda 77 milyon 695 bin 904 iken, 2023 yilinda 85 milyon 372 bin 377'ye yükselmistir. Dünya Bankasi verilerine göre, 2014-2023 döneminde Türkiye'nin yillik ortalama nüfus artis hizi %1,08 olarak gerçeklesmistir. Bu oran, ayni dönemde %1,05 olan dünya ortalamasinin üzerinde yer almaktadir.
• Grafik 1, Türkiye' deki nüfus artis hizinin yillar itibaryla azaldigini göstermektedir. Ozellikle 2020 yilindan itibaren bu oran %l'in altina düsmüs ve 2023 yh itibaryla %0,4 seviyesine gerilemistir.
• Nüfus artis hizindaki yavaslamanin temel nedenlerinden biri, dogum ve ölüm oranlarindaki degisimdir. 2014 yilinda her bir ölüm basina 3,45 dogum gerçeklesirken, bu oran 2021 yilinda 1,91'e, 2023 yilinda ise 1,82'ye gerilemistir. Toplam dogurganhk hizi, 2001 yilinda 2,38 çocuk seviyesindeyken 2023 yilinda 1,5l'e düsmüs ve nüfusun yenilenme düzeyi olarak kabul edilen 2,10'un altinda kalmistir. Bu durum, dogurganlik oranlarnin Türkiye'nin nüfusunun sürdürülebilir büyüme seviyesinin altinda oldugunu ve gelecekte nüfusun azalmasi riskini beraberinde getirdigini ortaya koymaktadir.
• Mevcut demografik egilimlerin devam etmesi durumunda, 2023 yil Adrese Dayali Nüfus Kayit Sistemi (ADNKS) sonuçlarina göre Türkiye nüfusunun 2030 yilinda 88 milyon 188 bin 221 kisiye, 2050 yilinda ise 93 milyon 774 bin 618 kisiye ulasmas1 beklenmektedir. Bu ana senaryoya göre, nüfusun 2050'li yillarin ortalarina kadar artis göstermesi, ardindan azalmaya baslayarak 2100 yilinda 77 milyonun altina inmesi öngörülmektedir.
• Düsük dogurganlik senaryosu dikkate alindiginda, nüfusun 2044 yilinda en yüksek seviyeye ulasarak 89 milyon 959 bin 486 kisi olmasi ve 2100 yilinda 55 milyonun altina düsmesi beklenmektedir. Öte yandan, yüksek dogurganlik senaryosu kapsaminda, Türkiye nüfusunun 2056 yilinda 100 milyonu asacagi öngörülmektedir.
• Türkiye nüfusunun yas gruplarina göre dagilimi incelendiginde, nüfusun %21,5'inin 15 yas altz, %68,3'ünün 15-64 yas araliginda ve %10,2'sinin ise 65 yas ve üzeri oldugu görülmektedir. Genç nüfus (15-24 yas), toplam nüfusun %15,1'ini olusturarak 12 milyon 872 bin 39 kisi olarak kaydedilmistir.
• Nüfus yapisinin analizinde önemli bir gösterge olan ortanca yas, 2014 yilinda 30,7 iken 2023 yilinda 34'e yükselmistir. Dogum oranlarinin azalmasi ve ortalama yasam süresinin uzamasi ortanca yasi artirmistir.
• 2023 yil itibariyla egitim düzeyine göre nüfus dagiliminda, 25 yas ve üzeri nüfus içinde ilkokul mezunlarinin orani %26,3 olmustur. Yüksekokul ve fakülte mezunlar %19,6, lise ve dengi meslek okulu mezunlarinin orani ise %19,4 olarak gerçeklesmistir.
• Dünya genelinde yasli bagimlilik oranlarinin sürekli arttigi görülmektedir. 1990'larda her 100 çalisma çagindaki (15-64 yas arasi nüfus) kisiye düsen yash sayisi 10 iken bu say1 2023'te 15'e yükselmistir. Bu artis, birçok ülkeyi nitelikli genç göçmenleri çekmeye yönelik politikalar gelistirmeye yöneltmistir. Genç nüfusu koruma ve yurt disindan cekme stratejileri, yaslanan nüfusla basa çikmak ve ekonomik sürdürülebilirligi saglamak için yaygin bir çözüm haline gelmektedir.
• Dünya genelinde oldugu gibi Türkiye'de de yasli nüfusun toplam nüfus içindeki pay1 artmaktadir. Türkiye'de 65 yas ve üzeri olarak kabul edilen yasli nüfusun oran1, 2014'te %8,0 iken 2023'te %10,2'ye yükselmistir. Nüfusun yaslanmasi, sosyal güvenlik sistemlerine ek bir yük getirirken, ayni zamanda bakim hizmetleri ve saglik sektöründeki mal ve hizmet taleplerini de artirmaktadir.
• Diger bir bagimhilik oran ise, 15 yasindan küçük ve 64 yasindan büyük olanlarin toplam çalisma çagindaki nüfus (15-64) içindeki payidir. Türkiye %46,3'lük orani ile %55,1 orani olan dünya ortalamasi ve %56,9 orani olan Avrupa Birligi (AB) ülkeleriyle kiyaslandiginda bu açidan daha iyi bir konumdadir.
• Nüfusun yaslanmasi ve dogurganlik oranlarinin düsmesi, birçok ülkede isgücü açigi yaratmis ve bu açigin kapatilmasi için göç politikalarina duyulan ihtiyaci artirmistir. Yaslanan ekonomiler, küresel rekabet gücünü korumak ve sürdürülebilir kalkinmay1 saglamak için nitelikli isgücüne yönelmistir. Bu dogrultuda, ülkeler uluslararasi ögrenci kabulü ve yüksek nitelikli isgücü çekme gibi göç hareketlerini tesvik eden politikalar gelistirerek, isgücü açigini kapatmaya yönelik düzenlemeler yapmaktadir. Bu politikalar, küresel isgücü hareketliliginde önemli bir rol oynamaktadir.
• TUIK Uluslararasi Göç Istatistikleri verilerine göre, nüfusu etkileyen en önemli faktörlerden biri olan göç konusunda 2022 yilinda yurt disindan Türkiye'ye göç eden kisi sayisi 494 bin 52 iken bu sayi 2023 yilinda %35,9 azalarak 316 bin 456'ya düsmüstür. Yurt digindan gelen nüfusun %54,2'sini erkekler, %45,8'ini ise kadinlar olusturmustur. Gelenlerin 101 bin 677'sini Türk vatandaslar1, 214 bin 779'unu ise yabanci uyruklular olusturmustur. Göç edenlerin yas gruplarina bakildiginda, en fazla göç edenlerin %12,7 ile 20-24 yas grubunda oldugu görülmektedir. Bu yas grubunu %10,8 ile 25-29 ve %10,3 ile 15-19 yas grubu izlemektedir.
• Türkiye'den yurt disina göç eden kisi sayisi 2022 yilinda 466 bin 914 iken bu say1 2023 yilinda bir önceki yla göre %53 artarak 714 bin 579 olmustur. Yurt disina giden nüfusun %55,2'sini erkekler, %44,8'ini ise kadinlar olusturmaktadir. Göç edenlerin 291 bin 377'sini Türk vatandaslars, 423 bin 202'sini ise yabanci uyruklular olusturmustur. Yas gruplarina bakildiginda en fazla göç edenlerin %15 ile 25-29 yas grubunda oldugu görülmektedir. Bu yas grubunu %12,9 ile 30-34 ve %12,5 ile 20-24 yas grubu izlemektedir.

Kaynak: Dünya Bankasi "DataBank" verilerinden türetilmistir.

1.3. ÏSGÜCÜ (iSTIHDAM VE iSSiZLiK)

• Türkiye'nin ekonomik büyüme hedefleri ve toplumsal refahi dikkate alindiginda, isgücü piyasasi dinamiklerinin kapsamli bir sekilde analiz edilmesi stratejik bir öneme sahiptir. Isgücü piyasasinin temel unsurlari olan istihdam ve issizlik oranlar1, ekonomik istikrarin ve sürdürülebilir kalkinmanin en önemli göstergelerinden biri olarak öne çikmaktadir. Istihdam oranlari, isgücünün verimli bir sekilde degerlendirildigini ve ekonomik faaliyetlerin büyümesini yansitirken; issizlik oranlars, isgücünün mevcut ekonomik kosullar karsisinda nasil kullanildigini ve potansiyel isgücü kaysplarni ortaya koymaktadir.
• Bu baglamda, iggücü potansiyelinin en üst düzeye çikarilmasi ve stratejik yaklasimlarmn gelistirilmesi amaciyla, iggücü piyasasinin mevcut durumunun ve gelecekteki egilimlerinin analiz edilmesi, ekonomik ve sosyal gelismelere uyum saglamak için kritik bir zemin olusturmaktadir.
• Ekonomik ve sosyal politikalarin etkinligini artirmak için isgücüne katilim, istihdam ve issizlik oranlarmin egitim ve cinsiyet temelli degerlendirilmesi, isgücü piyasasindaki mevcut durumu ortaya koymaktadir. TÜIK verilerine göre ülkemizin 2019-2023 dönemi temel iggücü göstergeleri Tablo 2'de yer almaktadir.
• Türkiye'de isgücü, 2023 yilinda bir önceki yila göre 562 bin kisi artarak 34 milyon 896 bin kisiye ulasmistir. Isgücüne katilma orani ise 0,2 puanlik bir artisla %53,3 olarak gerçeklesmistir. Son bes yillik dönemde, istihdam orani 2,7 puanlik bir artis göstererek %45,6'dan %48,3'e yükselmistir.
• Issizlik orani, aym dönemde 4,3 puan azalarak %13,7' den %9,4'e gerilemistir. Özellikle genç nüfusta issizlik oraninda önemli bir iyilesme kaydedilmis; 2019 yllinda %25,2 olan bu oran, 2023 yilinda %17,4 seviyesine düsmüstür.

Tablo 2: isgücü Piyasasina iliskin Göstergeler (2014-2023)

Kaynak: TÜIK, isgücü Istatistikleri, 2023

Grafik 2: 15 Yas ve Üstü Isgücüne Katilma Orani (%) (2014-2023)

75,0

70,0

65,0

60,0

55,0

50,0

45,0

40,0

35,0

30,0

25,0

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

→ Toplam

— Erkek

• Kadin

Kaynak: TÜiK, Isgücü Istatistikleri, 2023

• Grafik 2'de, 2014-2023 yillari arasindaki dönemde isgücüne katilma oraninin 2018 yilina kadar sürekli artis gösterdigi, 2020 yilinda %49,l'e geriledigi ve 2023 yilinda tekrar %53,3 seviyesine yükseldigi görülmektedir.
• 2023 yilinda, isgücüne katilma orani erkeklerde %71,2, kadunlarda ise %35,8 olarak gerçeklesmistir. Ayrica, 2014-2023 yillari arasindaki dönemde kadinlarin isgücüne katilma oraninda 5,9 puanlik bir artis kaydedilmistir.

Grafik 3: 15 Yas ve Ustü Istihdam Orani (%) (2014-2023)

70,0

60,0

50,0

40,0

30,0

20,0

2014

2015

2016

2017

2018 2019

2020

2021

2022

2023

→Toplam Erkek — Kadin

Kaynak: TUIK, Isgücü Istatistikleri, 2023

• Türkiye'de istihdam edilenlerin sayisi 2023 yilinda, bir önceki yila göre 880 bin kisi artarak 31 milyon 632 bin kisiye ulasmistir. Istihdam orani ise 0,8 puanlik bir artisla %47,5 ten %48,3 seviyesine yükselmistir.
• Grafik 3°de, 2014-2023 yillari arasindaki döneme bakildiginda, istihdam oraninin 2018 yilina kadar artis egiliminde oldugu, 2020 yilunda %42,7'ye düstügü ve 2023 yilinda ise 2018 ylli seviyesini asarak %48,3'e yükseldigi görülmektedir.
• Istihdam orani, 2023 yilinda erkeklerde %65,7 iken kadinlarda %31,3 olarak gerçeklesmistir. 2014-2023 yillari arasinda, kadinlarin istihdam oraninin 5 puan arttigi görülmektedir.
• Grafik 4'te görüldügü üzere, Türkiye' de 2014-2023 döneminde issiz sayisinin en fazla artis gösterdigi yil 2019 olmustur. Bu yil, istihdam edilenlerin sayis1 bir önceki yila göre 649 bin kigi azalmis, issiz sayis1 ise 951 bin kisi artarak 4 milyon 463 bine ulasmistir. 2019'da issizlik orani %13,7 seviyesine yükselmistir. 2020 yilindan itibaren istihdam imkanlarmnin genislemesiyle birlikte issiz sayisinda azalma yasanmistir. 2023 yilinda 15 yas ve üzerindeki issiz sayisi bir önceki yila göre 318 bin kisi azalarak 3 milyon 264 bin seviyesine gerilerken, issizlik orani 1 puanlk azalisla %9,4 olarak kaydedilmistir.
• 15-24 yas grubunu kapsayan genç nüfusta issizlik orani 2023 yilinda bir önceki yila göre 2 puan azalarak %17,4 seviyesine gerilemistir. Bu yas grubunda issizlik orani; erkeklerde %14,3, kadinlarda ise %23,2 olarak kaydedilmistir.
• 2023 yilinda egitim durumuna göre issizlik oran incelendiginde, en yüksek issizlik oraninin %12,1 ile lise mezunlarinda oldugu görülmektedir. Bu grubu, %10,1 oraniyla mesleki veya teknik lise mezunlari takip etmektedir. Cinsiyet kirilimina göre analiz edildiginde, okuryazar olmayan erkeklerde issizlik oran %9,5 ile en yüksek seviyede gerçeklesirken bunu %9,3 ile lise mezunu ve %7,7 ile lise alti egitimli erkekler izlemektedir. Kadinlarda ise issizlik orani en yüksek olan grup %18,5 ile lise mezunlaridir. Bu grubu, %18 ile mesleki veya teknik lise mezunu ve %14 ile yüksekögretim mezunu issiz kadinlar takip etmektedir.
• Türkiye'de ne egitimde ne istihdamda (NEET) olan gençlerin orani, 2021 ytlinda %24,7 iken 2023 yilinda %22,5 seviyesine gerilemistir. Genç erkeklerde NEET oran1, 2021 yilinda %17,5 iken 2023 yilinda %15,6' ya düsmüs; genç kadinlarda ise bu oran, ayni dönemde %32,4'ten %29,8'e gerilemistir.
• NEET grubunda agirlikl olarak lise ve lise alti egitim düzeyine sahip gençler bulunmaktadir. Mesleki veya teknik lise mezunlari da dahil edildiginde, lise egitimini tamamlamis olanlar NEET grubunun %43,7'sini olusturmaktadir. Aynica, NEET grubunun %42,1'i okuryazar olmayan ve lise alti egitimlilerden, %14,2'si ise yüksekögretim mezunlarindan olusmaktadir.
• Türkiye'de çalsabilir durumdaki nüfus içerisinde, isgücüne katilma potansiyeline sahip önemli bir kesim bulunmaktadir. 2023 yll TÜiK verilerine göre, isgücüne dahil olmama nedenleri arasinda %29,8 ile ev isleriyle mesgul olma durumu en yaygin sebeplerden biridir. Bu durum, iggücü piyasasinda degerlendirilmesi mümkün olan genis bir potansiyeli isaret etmektedir.
• Isgücünün sektör, cinsiyet ve egitim temelli analizi, egitim ile istihdam arasindaki bagin daha net bir sekilde ortaya konulmasi ve çalisma hayatinda kadin-erkek firsat esitliginin mevcut durumunun görülmesi açisindan kritik bir öneme sahiptir.
• 2023 yilinda, egitim durumuna göre istihdam orani en yüksek olan grup %69,8 ile yüksekögretim mezunlari olmustur. Bu grubu, %60,7 oranyla mesleki veya teknik lise mezunlari takip etmektedir. Yüksekögretim mezunu erkekler %79,7 oranyla istihdam orani en yüksek olan grubu olusturmaktadir. Bu grubu, %76 ile mesleki veya teknik lise mezunu erkekler ve %65,5 ile lise mezunu erkekler takip etmektedir. Kadinlarda ise istihdam oran en yüksek olan grubu, %59,3 oramyla yüksekögretim mezunlari olusturmaktadir. Bunu, %36,9 ile mesleki veya teknik lise ve %30,5 ile lise mezunu kadinlar izlemektedir.
• 2023 yili verilerine göre, Türkiye'de toplam 31 milyon 632 bin kisi istihdam edilmektedir. Ïstihdamin sektörlere göre daglminda en yüksek pays %57,6 ile hizmetler sektörü almaktadir. Bu kapsamda, 18 milyon 230 bin kisi hizmetler sektöründe, 6 milyon 711 bin kisi sanayi sektöründe, 4 milyon 695 bin kisi tarim sektöründe ve 1 milyon 997 bin kisi insaat sektöründe istihdam edilmektedir.
• Sektörel dagilimda zaman içindeki degisim incelendiginde, 2014 yilinda %20,3 olan tarm sektörünün istihdamdaki pay1, 2023 yilinda %14,8'e gerilemistir. Aym dönemde, sanayi sektörünün pay1 %28,1'den %27,5'e düserken, hizmetler sektörünün pay1 %51,6'dan %57,6'ya yükselmistir. Bu degisim, küresel iggücü piyasasindaki genel egilimlerle uyum göstermektedir. Özellikle 2000'li yillardan itibaren, gelismis ekonomilerde hizmetler sektörünün agirhigi giderek artarken, tarim sektörünün payinda azalma gözlemlenmektedir.
• Sektörlere göre istihdamin cinsiyet dagilimi incelendiginde, hizmetler sektöri kadinlarin en fazla istihdam edildigi alan olarak dikkat çekmektedir. 2023 yili verilerine göre, hizmetler sektöründe 6 milyon 547 bin kadin istihdam edilmekte olup bu sektörü 1 milyon 938 bin kisi ile tarim, 1 milyon 761 bin kisi ile sanayi ve 100 bin kisi ile insaat sektörü takip etmektedir.
• Türkiye isgücü piyasasinin önündeki temel zorluklardan biri, kayit disi istihdamin yüksekligi olarak öne çikmaktadir. Grafik 5'e göre, yillar içinde kayit disi istihdam oraninda önemli bir düsüs yasandigi görülmektedir. 2000'li yillarda %50'nin üzerinde olan kayit disi istihdam orani, 2023 itibariyla %26,1 seviyesine kadar gerilemistir. On ikinci Kalkinma Plani'nda, kayit disi istihdam oraninin 2028 yilina kadar %23,4'e düsürülmesi hedeflenmistir.
• Ülkemizde kayit disi istihdamin önemli bir kismi tarim sektöründe yogunlasmaktadir. 2023 yill verilerine göre, tarim sektöründe kayit disi istihdam orani %80,6 seviyesindeyken, tarim disi sektörlerde bu oran %16,6 olarak gerçeklesmistir.
• Cinsiyete göre kayit dis1 istihdam incelendiginde, kadin çalisanlarn kayit dis1 çalisma oraninin erkeklere göre daha yüksek oldugu görülmektedir. 2023 yil verilerine göre, erkek çalisanlarin %23,1'i, kadun çalisanlarn ise %32,2'si kayit dis1 çalismaktadir. Tarim sektöründe, kayit disi istihdam oran erkek çalisanlar için %73,5, kadin çalisanlar için ise %90,6 olarak kaydedilmistir.

Kaynak: TÜÏK, Isgücü Istatistikleri, 2023

Tablo 3: iggücüne Dahil Olmama Nedenleri (2021-2023) (%)

Kaynak: TÜIK, Ïsgücü Istatistikleri verilerinden türetilmistir.

Kaynak: TÜIK, isgücü Istatistikleri, 2023

2. ÖNCELIKLI SEKTÖRLERDE ISTIHDAM DURUMUNUN TESPITI

• Genel Ekonomik ve Sosyal Görünüm bashigi altinda, istihdamin sektörel dagilimi ve ana sektörlerdeki istihdam egilimlerine dair genel bilgilere yer verilmistir. Bu bölümde, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) verileri esas alinarak kayitl istihdama iliskin sektörel veriler sunulmus; öne çikan alt sektörler düzeyinde mevcut istihdam durumu ve egilimlere dair degerlendirmeler detaylandinlmistir.
• Bu baslik altinda, küresel ekonomide kaydedilen ve öngörülen gelismelerin etkisiyle öncelikli hale gelen, ayrica On Ikinci Kalkinma Plani gibi üst ölçekli politika belgelerinde vurgulanan sektörlere odaklantlmistir. Bu sektörlerdeki istihdam, yalnizca sayisal büyüklükleriyle degil, gelisme potansiyelleri ve ileri-geri baglanti etkileri dolayisiyla beklenen katkilari açisindan da kritik öneme sahiptir.
• Bu yaklagimla, Strateji kapsaminda tekstil ve hazir giyim, otomotiv, çelik, alüminyum, kimya, makine, elektrik ve turizm sektörleri öncelikli sektörler olarak ele alinmaktadir. Ancak, istihdam politikalari açisindan önem tasiyan bilgi ve iletisim teknolojileri (BIT) ile tarim sektörleri, Strateji'nin temel politika alanlari arasinda incelendigi için bu bölümde ayrica degerlendirilmemistir.
• Tekstil ve hazir giyim sektörü, diger imalat sanayi sektörlerine kiyasla kadin ve genç istihdaminin yüksek oldugu, ihracat potansiyeli açisindan öne çikan ve bu nedenle yesil ve dijital dönüsüm gibi modernizasyon süreçlerine daha hizli adapte olabilen, emek yogun bir sektör olarak stratejik bir öneme sahiptir.
• Grafik 6'da görüldügü üzere, sektör istihdaminda 2015-2016 yillannda kaydedilen sinirli azalisa ragmen, 2020 yilinda yasanan Covid-19 küresel salgini da dahil olmak üzere, 2023 yilina kadar genel olarak istikrarli bir artis egilimi görülmüstür. 2023 yilinda, maliyet artislari ve basta AB olmak üzere ihracat pazarlarinda talep daralmasi gibi faktörler nedeniyle sektördeki istihdam yaklasik 113 bin kisi azalmis ve 1 milyon 200 bin seviyesine gerilemistir.
• Son 10 yillik dönemde, tekstil ve hazir giyim sektörünün toplam istihdam içindeki pay1, uzun vadeli dalgalanmalarla %6,4'ten %5,6'ya gerilemistir. Uzun vadede, yesil dönüsüm, otomasyon ve dijitallesme gibi faktörlerin etkisiyle sektörde istihdam daralmasi yasanabilecegi öngörülmektedir. Grafik 7'ye göre, 2023 yil itibariyla sektördeki istihdamin %44'ünü kadinlar, %17'sini ise gençler olusturmaktadir.
• Ancak, sektördeki islerin daha yüksek beceriler gerektirecek sekilde dönüsmesi, özellikle özel politika gerektiren gruplar basta olmak üzere çalisanlarin bu dönüsüme uyum saglayamamasi durumunda, istihdamda kapsayiciligin azalmasi riskini artirmaktadir. Bu riskin, sosyo-ekonomik gelismislik düzeyinin nispeten düsük oldugu bölgelerde isgücü piyasalarini daha fazla zorlayabilecegi degerlendirilmektedir.
• Bu dogrultuda, istihdamin ulusal ve bölgesel düzeyde korunabilmesi için mevcut isgücüne yönelik beceri gelistirme ve kazandirma programlarinin artirilmasi büyük önem tasimaktadir. Ayrica, mesleki ve teknik egitim ile yüksekögretim programlarinin
• degisen isgücü talebine uyum saglayacak sekilde güncellenmesi, kritik bir gereklilik olarak öne çikmaktadir.
• Strateji döneminde istihdamda önemli gelismeler beklenen diger bir sektör otomotiv sektörüdür. Yüksek katma deger yaratmasi, genis hammadde kullanimi ve yan sanayi ile tetikledigi üretim sayesinde ihracata ve istihdama katkisi fazla olan sektör, ülke ekonomisi açisindan önem arz etmektedir.
• Grafik 8'de görüldügü üzere son 10 yillik süreçte otomotiv sektöründe istihdam, 2018 yili disinda her yil istikrarl sekilde artarak 2023 yilinda 343 bin 800 düzeyine ulagmistir. Grafik 8 ve 9, sektör istihdamindaki artisin kadinlar ve kismen gençler lehine gerçeklestigine isaret etmektedir. Geleneksel olarak erkek egemen bir sektör olan otomotivde kapsayici istihdamin gelismesi açisindan beceri uyumuna yönelik çalismalara hiz kazandirilmasi gerekmektedir. Okul-sektör isbirliklerinin gelistirilmesi, sektörde kapsayici istihdamin sürdürülebilirligi açisindan önem arz etmektedir.
• Demir-çelik ve alüminyum sektörleri, Sinuda Karbon Düzenleme Mekanizmasi (SKDM) kapsaminda olduklarindan, yesil dönüsüm konusunda erken aksiyon alinmasi beklenen sektörler arasindadir.
• Grafik 10'da görüldügü üzere çelik sektöründe istihdam, son 10 yilda %27 düzeyinde artis göstererek 2023 yil itibariyla 180 bin 400'e ulasmistir. Sektörün SKDM basta olmak üzere düsük emisyonlu ve çalisan haklarna saygih üretimi gerektiren yeni uluslarasi ticaret düzenlemelerine hizla uyum saglayarak uluslararasi rekabet gücünü artirmas1, istihdamdaki yukari yönlü egilimin korunmasi açisindan önem arz etmektedir.
• Grafik 11, 2014-2023 döneminde gelik sektöründe kadin istihdaminin %9-10, genç istihdaminin ise %13-16 düzeylerinde oldugunu göstermektedir. Sektörde beklenen yesil dönüsümün kadin ve genç istihdami açisindan yeni firsatlar yaratabilecegi degerlendirilmekle birlikte bu firsatlarin somut kazanimlara dönüstürülebilmesi için kadin ve gençlerin sektöre yönelik ilgi ve becerilerini gelistirmek amaciyla tedbirler alinmasi gerekmektedir.
• Grafik 12'de görüldügü üzere 2014-2023 döneminde, alüminyum sektöründe istihdam %30,6 düzeyinde artarak 110 bin 900 seviyesine ulasmistir. Bunun yani sira alüminyum

Kaynak: SGK

Kaynak: SGK

Kaynak: SGK

Kaynak: SGK

sektöründe kadinlarin ve gençlerin istihdam oranlari çelik sektörüne göre daha yüksektir. Grafik 13'e göre 2023 yil itibaryla, sektörde kadin istihdam oran %16, genç istihdam oran ise %22 düzeyinde gerçeklesmistir. Bu oranlar, sektörün yesil dönüsüm sürecinde kapsayici istihdami gelistirme noktasinda avantaja sahip olduguna isaret etmektedir.

Kaynak: SGK

• Yesil dönüsüm düzenlemeleri dolayisiyla orta vadede önemli degisiklikler beklenen kimya sektöründe, istihdam düzeyinin son 10 yilda istikrarli bir sekilde artis gösterdigi Grafik 14'te görülmektedir. Sektörde üretilen bazi önemli ürünlerin yakin gelecekte SKDM kapsamina alinmasi beklenmektedir. Bu durum, sektörde istihdamin korunmas1 ve gelistirilmesi için beceri uyumunu saglamaya yönelik tedbirler alinmasini önemli kilmaktadir.
• Kimya sanayinde kadin istihdami oran, birçok imalat sanayi sektörüne göre daha yüksek olmakla birlikte, 2023 yilinda son on yilin en yüksek düzeyi olan %26' ya ancak ulasabilmistir. Ayni yil gençlerin sektördeki istihdam orani ise %14 düzeyinde gerçeklesmistir. Sektörde istihdam edilen kadin ve genç oranlarindaki yillik gelismeleri gösteren Grafik 15'e göre, son 10 yillik dönemde genç istihdam oran1 %12-15 araliginda düzensiz sekilde degisiklik göstermis, buna karsin kadin istihdam orani düzenli olarak artmustir. Bu verilerden hareketle sektörde genç istihdaminin artmasi için okuldan ise geçisi kolaylastirmaya ve desteklemeye yönelik politika tedbirlerinin gelistirilmesi gerektigi degerlendirilmektedir.
• Makine sektöründeki istihdam, 2018, 2019 ve 2023 yillarinda yasanan azalislara karsin uzun vadede güçlü bir artis egilimi göstermektedir. 2014-2023 dönemi verilerine yer verilen Grafik 17'ye göre bu dönemde sektör istihdami %66,8 düzeyinde artmis, bu artisla sektörün toplam istihdam içindeki pay1 %2,2' den %2,6' ya yükselmistir. Sektörde kadin istihdam orani bu sürecte sinirli bir artis göstererek %12-15 düzeylerinde seyretmistir. Gençlerin istihdam orani ise nispeten yüksek olmakla birlikte, 2016 yilt itibanyla yasanan kaysplarla 2023 yilinda %27 seviyesinde gerçeklesmistir.
• Rusya-Ukrayna Savast ile tetiklenen enerji krizi, elektrik sektörünün stratejik önemini bir kez daha gözler önüne sermistir. Bu dönemde sektör, artan istihdam kapasitesiyle öne cikmistir. Grafik 18'den de izlenebilecegi üzere son 10 yilda elektrik sektöründe istihdam 48 bin düzeyinde (%77) artarak 110 bine ulasmistir. Sektördeki büyüme,
• yenilenebilir enerji yatirmlarinin etkisiyle istihdamin ülke geneline yayilmasina olanak tanyarak bölgesel kapsayiciligin artmasina da önemli katkida bulunmustur.
• Elektrik sektöründe istihdamda yasanan olumlu gelismelere ragmen kadin ve genç istihdami hala istenen seviyelere ulasmamistir. Grafik 19'da yer verilen 2023 yil verilerine göre, sektörde istihdam orani kadunlar için %9, gençler için ise %11 düzeyinde gerçeklesmistir. Elektrik sektöründe, isletmelerin çogunlukla büyük ölçekli ve kurumsal yapida olmasi, kapsayici istihdamin gelistirilmesi adina önemli firsatlar sunmaktadir. Bu firsatlari en iyi sekilde degerlendirmek için, sektörde cinsiyet dengesinin saglanmas1, genç istihdaminin artirilmasi amaciyla etkili isbirliklerinin gelistirilmesi ve buna yönelik tedbirlerin alinmasi büyük önem tasimaktadir.
• Otomotiv, kimya, çelik, tekstil ve hazir giyim sektörleri 2023 yilinda Türkiye'nin ihracat performansinda kritik bir rol oynamistir. Elektrik sektörü ise ihracatç sektörlere önemli düzeyde girdi saglayarak bu performasa dolayli olarak katki saglamistir. Türkiye'nin ihracat pazarindaki güçlü bagi göz önüne alindiginda, özellikle AB'nin üretimin sosyal ve çevresel boyutlarini dikkate alan sürdürülebilirlik odakli ticaret politikalan ve düzenlemeleri, bu sektörler için ayri bir önem tasimaktadir. SKDM ile Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespit Direktifi (KSDTD) gibi düzenlemelere uyum, sektörel rekabet gücünün korunmasi ve artirilmasi açisindan stratejik bir gereklilik olarak degerlendirilmektedir.
• Her ne kadar belirtilen sektörler yakin gelecekte yüksek dönüsüm maliyetlerine maruz kalabilecek olsalar da dönüsüm gerekliliklerine uyum saglama konusunda kaydedecekleri gelismelerin ülke ihracati üzerinde önemli etkiler yaratmas1 beklenmektedir. Bahse konu sektörlerin, sürdürülebilirlik ve sosyal uyum standartlarina adaptasyon saglayarak, Türkiye ekonomisinin uluslararasi ticaretteki rekabet gücünü artirma firsati sunabilecegi göz ardi edilmemelidir.
• Turizm sektörü çok katmanli ve emek yogun yapisiyla, olagan disi ekonomik ve toplumsal gelismeler ile iklim ve doga olaylarina karsi yüksek duyarlilik gösteren sektörler arasinda yer almaktadir. Dolayisiyla sektörün dayankliliginin artirilmasina yönelik çalismalar, sektörde istihdamin sürdürülebilirligi açisindan önem arz. etmektedir.
• Grafik 20'ye göre son 10 yillik dönemde sektör istihdam1 %61,6 oraninda artarak 571 bine ulasmistir. Grafik 21 ise bu süreçte kadinlarin istihdamdaki payini korudugunu göstermektedir. 2023 yil verilerine göre sektör istihdaminin %33'ünü kadinlar olusturmaktadir. Ayni dönemde genç istihdami, Covid-19 küresel salgunmin etkisiyle yasanan dalgalanmalar diginda %15-16 düzeylerinde seyretmistir.
• Çalsma kosullarinin iyilestirilmesi ve istihdamin sürekliliginin saglanmasi sektörü güçlendirecektir. Sektörde dijital altyapilarn gelistirilmesi ve yenilikçi yaklasimlar ile sürdürülebilirlik ilkesine uygun yönetim stratejilerinin benimsenmesi ise sektörün rekabet gücünün ve kapsayici istihdam olanaklarmn artirlmasina büyük katk1 saglayacaktir.
• Bu bölümde incelenen tüm sektörlerin dönüsüm süreçlerine uyumunu saglamak için ortak gerekliliklerden biri, isgücünün beceri uyumunun saglanmasi ve degisen üretim süreçlerine adapte olunmasidir. Bu açidan dönüsüm süreçlerinde istihdamin korunmasi ve insana yakisir islerde kapsayici istihdamin gelistirilmesi için çalisanlarin yeniden egitimi, beceri gelistirme ve beceri kazandirma programlanmin yaygin olarak uygulanmasi önem arz etmektedir. Artan beceri açigi riskinin yönetilebilmesi için mevcut ve potansiyel isgücünün gerekli becerilerle donatilmasi ve tüm düzeylerde egitim programi tasarmlarinin degisen talep kosullarina uygun olarak güncellenmesi, iggücü piyasalarinin yapisal dönüsümü açisindan temel bir gereklilik olarak degerlendirilmektedir.

Kaynak: SGK

Kaynak: SGK

Kaynak: SGK

B.TEMEL POLITIKA ALANLARI

Mevcut ve potansiyel isgücü arzi ve talebine iliskin genel veriler ile egilimler, Strateji nin birinci bölümünde degerlendirilmistir. UlS'in temel gündemi, isgücü arz ve talebinin uyum/uyumsuzluk düzeyinin belirlenmesi ile arz ve talebin bulusmasi noktasinda karsilasilan güçlüklerin tespit edilerek istihdamda insana yakisir islerin hakim kilinmasi için gelistirilmesi gereken politikalarin belirlenmesidir. Politika belirleme sürecinde ise isgücü piyasasinin geçmisten gelen yapisal sorunlari ile gelecekte karsilagilmasi beklenen güçlüklerin bir arada degerlendirilmesi önem arz etmektedir.

Bu gerçevede, egitim-istihdam iliskisinin güçlendirilmesi için isgücü piyasasinda beceri uyumsuzlugunun giderilmesi yoluyla degisen beceri ihtiyacinin karsilanmasi, özel politika gerektiren gruplar basta olmak üzere herkesin nitelikli istihdama erisiminin saglanmasi, sosyal güvenligin kapsayicilginin artirilmasi, sosyal yardim sisteminin istihdamla iliskisinin güçlendirilmesi, kirsal istihdamda yasanan güçlüklerin asilmasi ve yegil ve dijital ekonomiye adil geçisin saglanmasi gibi önemli konular, bu bölümde dört temel politika alani altinda ele alinmaktadir.

1. ISGÜCÜ PIYASALARINDA YESIL VE DIJITAL DÖNÜSÜM ILE BECERI UYUMUNUN GELISTiRiLMESi

Isgücü arz ve talebinin örtüsmesinde kilit bir faktör olan beceri uyumu, isgücü piyasasimn yapisal sorunlari arasinda yer alan egitim ve istihdam iliskisinin geçmisten bugüne biriken etkileriyle birlikte bu bölümde ele alinmaktadir. Bunun yaninda çalisma hayatinda etkileri görülmeye baslanan ve gelecekte isgücü piyasasinin dinamiklerini büyük ölçüde degistirmesi beklenen makro trendlere ve dönüsüm süreçlerini de dikkate alan degerlendirmelere yer verilmektedir. Bu baglamda, beceri uyumunun gelistirilmesi, iklim degisikligi ve yesil dönüsüm, dijital dönüsüm ve dönüsüm süreçlerinin etkilerini yönetmeye yönelik adil geçis alt basliklar üzerinde durulmaktadir.

Her ne kadar Covid-19 küresel salginyla baslayan dönemde ülkelerin/ülke gruplarinin korumaci egilimlerinde artis görülse de küresel ekonomide yasanan degisimler ve uluslararasi ticaret, isgücü piyasasi dinamiklerini önemli oranda etkilemektedir. Bu bölümde, küresel düzeydeki degisimlerin ve makro trendlerin uluslararasi ticari iliskiler dolayisiyla isgücüi piyasalars üzerindeki etkileri ele alinmaktadir. Oncelikle, dünya genelindeki gelismeler ve geleceõe yönelik beklentilere odaklanilmakta, ardindan küresel dinamiklerin ulusal isgücü piyasasina yansimalar incelenmektedir. Bu çerçevede, iggücü arzi ve talebi arasinda beceri uyumunun saglanmasinin ekonomik kalkinmanin sürdürülebilirligi açisindan kritik bir rol oynadigi vurgulanmaktadir.

1.1. DURUM ANALIZi

• Isgücü arzi ve talebi arasinda beceri uyumunun saglanmasi, sürdürülebilir ekonomik büyüme ve kalkinmanin temel unsurlarindan biridir. Beceri uyumunun önemi, islerin ve

çalisma biçimlerinin hizla degistigi isgücü piyasasi kosullarinda daha da belirgin hale gelmektedir. Günümüzde demografik degisimler, artan isgücü hareketliligi, yesil dönüsüm ve dijitallesme gibi makro trendler isgücü piyasasindaki dinamizmin önemli belirleyicileri arasinda yer almaktadir.

• Gelismekte olan ülkelerde isgücü piyasalarinin temel yapisal sorunlari arasinda yer alan beceri açigi, isleri ve istihdami koruma, istihdamin kapsayiciligini saglama, verimliligi artirma ve insana yakisir islere erisim olanaklarni genisletme açisindan kritik bir öneme sahiptir. Beceri uyumunun saglanmasi, bireysel beklentileri piyasa gerçekligi ile uyumlu hale getirerek toplumsal refaha katkida bulunacaktir. Bu konu, yalnizca çalisma hayati ve kalkinma boyutunda degil, ayni zamanda piyasa etkinligi ve ekonomik gelisme açisindan da büyük önem tasimaktadir. Ozellikle degisim hizinin yüksek oldugu günümüzde, küresel piyasalarda rekabetgiligi korumanin ve hatta gelistirebilmenin temel gerekliliklerinden biri beceri uyumunun artirilmasi ve beceri açignin giderilmesidir. Isgücünün degisime uyum saglamakta zorlanmasi durumunda ise, üretim süreçleri olumsuz etkilenerek degisim dinamiklerinin yavaslamasina ve hatta gerilemesine yol açacaktir.
• Isgücünün degisen üretim kosullarina uyum saglamasi ve nitelikli istihdama erisimde zorluk yasayan gruplarin becerilerinin gelistirilerek dayankhihklarinn artirlmasi ihtiyac1, beceri uyumu konusunun Türkiye'de üst ölçekli politikalarda öncelikli bir alan olarak ele alinmasina zemin hazirlamistir. On Ikinci Kalkinma Plani'nda, beceri uyumsuzlugunun azaltilmasina, iggücü piyasasinda arz-talep dengesinin saglanmasina, yesil ve dijital dönüsümün gerektirdigi mesleki becerilerin kazandirilmasina ve mevcut isgücünün becerilerinin gelistirilmesine yönelik stratejik hedefler belirlenmistir.
• Plan kapsaminda, ögrencilerin ve ögretmenlerin dijital becerilerinin gelistirilmesi, hayat boyu ögrenme sisteminin isgücü piyasasinin talep ettigi becerilere uygun hale getirilmesi, mesleki ve teknik egitimde mesleki, akademik, dijital ve sosyal beceri kazanimlarnin iyilestirilmesi öncelikli basliklar arasinda yer almistir. Bunun yani sira, akademik ve mesleki beceriler dahil olmak üzere ulusal beceri tanimlamalarnin yapilmasi da önemli bir hedef olarak belirlenmistir. Bu dogrultuda, özel sektör ile isbirligi içinde mesleki ve teknik egitimde bölüm ve alan bazinda ihtiyas planlamas1 yapilmasi, ayrica bölgesel ve sektörel düzeyde beceri ihtiyaç haritalarinin hazirlanmas1 gibi çesitli politika ve tedbirler hayata geçirilmistir.
• Küresel düzeyde beceri uyumsuzlugunu artirma yönünde etkileri olan mega trendlerden ilki dünya nüfusunun artan yaslanma egilimidir. Yaslanma, yaglanan nüfus açisindan yeni beceriler kazanmayi ve hizla degisen isgücü piyasalarina uyum saglamay1 güclestirirken, falisma çagindaki nüfus üzerinde istihdama ve sosyal güvenlik sisteminin finansmanina katilim baskisini ise artirmaktadir.
• Yasli bagimlilik oranlari, dünya genelinde son yillarda belirgin bir artis egilimi göstermektedir. AB ve Ekonomik Isbirligi ve Kalkinma Örgütü (OECD) ülkelerinde ortalama yasli bagimlilik oranlari günümüzde Türkiye'nin yaklasik iki kati seviyesindedir. Ancak, Türkiye'de bu oranin uzun vadede bu ülkelerin beklenen ortalama degerlerine hizla yaklasacagi öngörülmektedir.
• Onümüzdeki on yillarda, çocuk bagimlilik oraninda sinirh bir gerileme beklenirken, 2023 ylli itibariyla %15 düzeyinde olan yasli bagimlilik oraninin hizla artacagi ve toplam yas bagimlilik oraninin 2080 yilinda %70 düzeyine kadar ulasabilecegi tahmin edilmektedir.
• Bu baglamda, iggücünün verimliligini artiran temel bir unsur olarak beceri uyumu, yaslanma egilimindeki ivmelenmenin istihdam üzerinde yarattigi baskiy1 hafifletmekte kritik bir rol oynamaktadir. Beceri uyumu, yalnizca çalisma hayatinin verimliligini artirmakla sinirli kalmayip, toplumsal refahin sürdürülebilirliginde de stratejik bir belirleyici olarak degerlendirilmektedir.
• Islerin gelecegini dogrudan sekillendiren diger iki önemli mega trend, yesil ve dijital dönüsümdür. Yesil dönüsüm, ürün çesitliliginden teknolojiye, üretim organizasyonundan lojistik tercihlerine kadar üretim süreçlerini, dolayisiyla isgücü talebini önemli ölçüde etkilemektedir. Dijital dönüsüm ise islere ve is süreçlerine olan etkisiyle iggücü talebini degistirirken, ayni zamanda gençlerin çalisma algisini ve isten beklentilerini de dönüstürerek isgücü arzini çok boyutlu olarak etkilemektedir. Bu iki dönüsüm sürecinin ve bunlarin birbirinden beslendigi kosullara isaret eden ikiz dönüsümün, hem isgücü arzi hem de isgücü talebinde neden oldugu degisime bagli olarak isgücü piyasalarindaki beceri uyumsuzlugu üzerinde önemli etkiler yarattiõt degerlendirilmektedir.
• Isgücü piyasalarini büyük ölçüde etkileyen ve özellikle son yillarda ivme kazanan bir diger mega trend ise, uluslararasi iggücü hareketliligidir. Son yillarda kalic göç hareketliligi verilerinde sürekli bir artis gözlemlenmekte olup göç nedenleri arasinda ilk sirayi aile birlesmesi almaktadir. Bunun yani sira, isgücü göçü, Covid-19 küresel salgini döneminde yasanan geçici duraklamanin ardindan hizla artis göstermistir. Salgin sonrasi dönemde, birçok OECD ülkesi, isgücü ve beceri açigini yabanci göçmen isçilerle kapatmaya galismaktadir. Iklim degisikliginin, bazi ülkelerde çalisma olanaklarini sinirlamasi nedeniyle, bu ülkelerden diger ülkelere dogru göçün önümüzdeki dönemde artmasi öngörülmektedir.
• Göçmen isçilerin, yesil ve dijital dönüsüm ile teknolojik gelismelerin etkisiyle degisen islere uyum saglama zorluklar1, orta ve uzun vadede küresel iggücü piyasalarinin öncelikli gündem maddelerinden biri olmaya devam edecektir.
• Bahse konu mega trendlerin de etkisiyle önümüzdeki dönemde temel isgücü becerilerinin önemli düzeyde degismesi ve degisen becerilere sahip isgücüne erisimde zorluklar yasanmasi beklenmektedir. Isgücünün temel becerilerinde beklenen degisim, yillar itibariyla artis göstermektedir. Covid-19 küresel salgininin ise bu beklentide sicramaya neden oldugu görülmektedir.
• Orta ve uzun vadede temel becerilerin önemli ölçüde degisecegine yönelik beklentinin temel belirleyicisi, teknolojik gelismelere uyum saglama gerekliligidir. Teknolojideki hizh degisim, isgücü talebini dönüstürmekte ve bu dönüsüm, isgücü arzi ile talebi arasindaki uyumsuzlugu beceri açigi boyutuyla genisletmektedir.
• Bununla birlikte, beceri açiginin etkin bir sekilde yönetilmesi, yalnizca isgücü talebine yönelik degil, mevcut çalisanlar, potansiyel çalisanlar ve ilgili kurumsal yapilar üzerinde de odaklanmay1 gerektirmektedir. Iggücünün farkli faaliyet alanlari arasindaki

hareketliligi ve bu alanlar içindeki dönüsümü, isgücü piyasasi paydaslarnin beceri uyumsuzlugu baglaminda yönetmesi gereken kritik bir risk unsuru olarak degerlendirilmektedir.

• Avrupa Komisyonu tarafindan Avrupa Beceriler Yih (2023) çalismalari kapsaminda yaymlanan 529 No'lu Flas Avrupa Barometresi Raporu, AB genelinde sirketlerin %78'inin, ihtiyas duydugu becerilere sahip çalisan bulmakta zorluk yasadigini ortaya koymaktadir. Bu zorlugun önemli göstergelerinden biri, isgücüne katilim ve ekonomik büyümeden bagumsiz olarak degisen açik is istatistikleridir.
• 2022 yilinda, AB'de açik is oran, son on yilin en yüksek seviyesine ulasmis, 2023 yilinda ise sinirh bir düsüs göstermesine ragmen hala salgin öncesi seviyelerin oldukça üzerinde kalmistir. Benzer sekilde, OECD ülkelerinde de tüm temel sektörlerdeki açik is oranlar1, Covid-19 küresel salgininin etkilerinin yogun bir sekilde hissedildigi 2020 yilindan itibaren yükselis egilimi göstermistir.
• ISKUR verilerine göre, ülkemizde 2023 yil itibaryla özel sektörde ise yerlestirmelerin açik isleri karsilama orani %46 seviyesindedir. Sektörler arasinda açik islerin karsilanma oranlari açisindan önemli farkliliklar gözlemlenmektedir. Bu oran, en fazla açik ise sahip imalat sanayinde %41, insaat ve madencilik sektörlerinde %53, bilgi ve iletisim sektöründe ise %37 olarak gerçeklesmistir. Bu oranlarin artinlabilmesi için beceri uyumunun gelistirilmesi, çalisma kogullarnin iyilestirilmesi ve eslestirme hizmetlerinin etkinliginin artirilmasi büyük önem tasimaktadir.
• Açik islerde talep edilen egitim düzeyi ile meslek gruplarina göre açik is ve issizlerin dagilimina iliskin uluslararasi veriler bir arada degerlendirildiginde, isverenlerin yüksek mesleki beceri gerektiren mesleklere yönelik açik iglerde istihdam etmek istedikleri çalisanlarin egitim düzeyleri konusunda önemli oranda beklenti içinde olmadiklar görülmektedir. Bu durum, isgücü piyasasinda "ise al ve yetistir" yaklasiminin önemli düzeyde karsiligi olduguna isaret etmektedir. Bunun yaninda açik isler ile is arayanlarin yogunlastigi mesleklerin de önemli düzeyde örtüstügü görülmektedir. Konuya iliskin veriler, egitim-istihdam iliskisinin güçlendirilerek talebe uygun becerilere sahip isgücünün yetistirilmesine yönelik çalismalarin ileri tasinmasi gerekliligine isaret etmektedir.
• Açik is oranlarnin yaninda, kisilerin egitim düzeyi de issizligin önemli belirleyenlerinden birisidir. Küresel düzeyde, Covid-19 salgininin etkisiyle 2019-2021 yillari arasinda temel egitime sahip kisiler arasinda issizlik oran, ileri egitime sahip isgücüne göre daha fazla dalgalanma göstermistir. Söz konusu dalgalanmanin özellikle genel issizligin artis gösterdigi ülkelerde dikkat çekici düzeylerde gerçeklestigi görülmektedir. Bu veriler, düsük nitelikli isgücünün krizler karsisinda göreli olarak daha yüksek kirilganliga sahip oldugu yönündeki degerlendirmeleri destekler niteliktedir.
• Türkiye, Covid-19 küresel salgini sonrasinda isgücüne katilim oranindaki iyilesmeler ve 2021 yilinda gerçeklesen hizli toparlanma ile issizlik oraninda olumlu gelisme kaydeden az sayida ülkeden biri olmustur. 2019-2021 döneminde, temel beceri seviyesine sahip isgücünde issizlik oran azalirken, ileri becerilere sahip isgücünde ise issizlik oraninda kayda deger bir degisiklik yasanmamistir.
• TUÏK verilerine göre, ülkemizde 2023 yil itibaryla istihdam edilenlerin %45,7'sini lise alti egitim düzeyine sahip kisiler olusturmaktadir. Sanayide çalsanlarin %49,7'si, tarimda çalisanlarin %83,4'ü ve hizmet sektöründe çalisanlarin %32,7'si lise alti egitim düzeyine sahiptir. En çok istihdam edilen ikinci grup ise toplam istihdamin %28,7'sini olusturan yüksekögretim mezunlaridir. Mesleki ve teknik egitim mezunlarinin istihdamdaki payi ise ancak %11,7 düzeyinde kalmistir. Bu veriler, sanayi sektörü basta olmak üzere tüm sektörlerde, yesil ve dijital dönüsüm süreçlerinde beceri uyumunun gelistirilmesi için önemli bir planlama ve egitim/yeniden egitim gerekliligiyle kars1 karsiya olunduguna isaret etmektedir.
• Egitim sistemi, örgün ve yaygin egitim kapsaminda kisilere temel bilgi, beceri ve yetkinlikler kazandirarak, insana yakisir islerde istihdama erisimin saglanmasi ve meveut becerilerin isgücü piyasasinn ihtiyaçlarna uygun sekilde güncellenerek istihdamin korunmasinda kritik bir rol oynamaktadir. Ekonomik faaliyetlerin her asamasinda gerekli insan kaynagini yetistirmek için genis bir kurumsal yapi ile genis bir hedef kitleye hizmet sunulmaktadir. Ancak bu yapinin basarli sonuçlar verebilmesi, yalnizca egitim sisteminde alinacak önlemlerle sinirli degildir. Çok boyutlu bir yapiya sahip olan egitim sisteminin etkili bir sekilde islev göstermesi için farkl bilgi kanallarindan beslenmesi ve kurumsal paydaglarla saglikli ve sürdürülebilir is birlikleri gelistirilmesi önem arz etmektedir.
• Egitim sisteminin yesil ve dijital dönüsüm süreçlerinin etkisiyle yasanan degisime uyum saglama ihtiyac1, politika yapicilarn, okul ve üniversite yönetimlerinin, isgücü piyasas1 paydaslarinin ve dogrudan sektör temsilcilerinin etkili iletisim kanallari gelistirmesini zorunlu kilmaktadir. Bu dogrultuda, Milli Egitim Bakanligi (MEB) ve üniversiteler nezdinde basarli çalismalar yürütülmektedir. Bu çalismalardan elde edilen deneyimlerden yararlanarak, basarili uygulamalarn tüm sisteme yayginlastirilmasina yönelik çabalar güçlendirilerek devam ettirilmelidir.
• Son yillarda mesleki egitim süreçlerinde, özellikle Mesleki Egitim Merkezleri (MEM) programlarinda önemli düzenlemeler yapilmistir. Bu düzenlemelerin etkilerinin orta vadede iggücü piyasalarina yansimasi beklenmektedir. Egitimin zaman maliyeti göz önüne alindiginda, yesil ve dijital dönüsümün gerektirdigi becerilerin de hizla egitim süreçlerine entegre edilmesi büyük önem tasimaktadir.
• Birlesmis Milletler Kalkinma Programi (UNDP) tarafindan yayinlanan "2023 Insani Gelisme Raporu" verilerine göre, Türkiye'de ortalama egitim süresi 8,8 yil ile dünya ortalamasina ulasmis, ancak 10,6 yil olan Avrupa ve Orta Asya ortalamasinin ve 12,2 yil olan OECD ortalamasinin gerisinde kalmistir. Buna karsin, mevcut egitim süresinin yaklasik 10 yil uzatilmasiyla 19,7 yila ulasan beklenen egitim süresi, 15,54 yil olan Avrupa ve Orta Asya ortalamasinin 4,2 yil, 16,6 yil olan OECD ortalamasinin ise 3,1 yll üzerindedir.
• Egitim süresinin artisi ve yüksekögretim mezunlarnin sayisindaki yükselis, bireylerin bilgi ve beceri düzeylerinin gelisimine önemli katkilar saglamaktadir. Bununla birlikte, isgücü piyasasinin ihtiyaçlari ile egitim arasindaki uyumun daha etkin bir sekilde saglanmasi, bu potansiyelin iggücü piyasasinda somut karsilik bulmasini mümkün kilacaktir. Bu dogrultuda, mesleki egitimin daha cazip hale getirilmesi ve

yüksekögretim ile istihdam arasindaki bagin güçlendirilmesi kritik bir öneme sahiptir. Kurumlar arasi koordinasyonun artirilmasi ve egitimden kazanilacak becerilerin is hayatina verimli bir sekilde aktarilmasi, bireylerin istihdama entegrasyonunun temin edilmesi açisindan büyük önem tasimaktadir.

• Isgücü arz ve talebinin dogru sekilde eslesememesi noktasinda yasanan sorunlar sadece becerilerin yetersizliginden degil, ayni zamanda çalisma kosullari ve islere dair beklentilerden de kaynaklanmaktadir. 2021 yilinda ISKUR tarafindan yapilan issiz Profil Envanteri Arastirmasi sonuçlarina göre, %65'i 35 yasin altinda olan katilimcilarmn %20'si kendilerine sunulan is teklifini kabul etmemistir. . Is teklifini reddedenlerin %30,8'i ücretin yetersizligini, %27,5'i kendisinin meslege uygun olmamasin1, %17,4'ü isin sigortasiz olmasini, %15,5'i günlük çalsma sürelerini ve %14,4'ü ise isin nitelik ve yeteneklerine uygun olmamasim gerekçe göstermistir. Bu veriler, dijital çagda, dünyayla yogun iletisim halinde olan genç kusaklar için is ve çalisma kosullarina yönelik beklentilerin, isverenler ve hizmet saglayicilar açisindan giderek daha fazla önem kazandigini göstermektedir.
• Isgücü piyasalarinda talep edilen becerilerin degismesi ve internet çaginda bilgiye erisim kanallarunn hizla genislemesi nedeniyle beceri gelistirme, yalnizca istihdama erisim için degil, ayni zamanda istihdamin korunmasi ve gelistirilmesi için de temel bir ihtiyaç olarak kabul edilmektedir. Bu kapsamda, ülkemizde hayat boyu ögrenme yaklasimi giderek önem kazanmaktadir.
• TÜIK verilerine göre ülkemizde 2022 yilinda, istihdam edilen her üs çalisandan biri örgün veya yaygin egitime katilmistir. Yetiskinlerin egitime katilma nedenleri arasinda, %60,7 ile ilk sirada "isini daha iyi yapma" motivasyonu bulunmaktadir. Bu nedeni, kariyer hedefini gelistirme, is yerinde organizasyonel ve/veya teknolojik degisikliklere uyum saglama ve isini kaybetme riskini azaltma gerekçeleri izlemektedir. Yaygin egitim verileri hizmet saglayicilari açisindan degerlendirildiginde ise, ilk sirada isverenler yer almaktadir. Bu egitimlerin beceri uyumunun gelistirilmesi açisindan var olan öneminin, dönüsüm süreçlerinin etkisiyle artmasi öngörülmektedir.
• Çalisma hayati dinamiklerini önemli ölçüde etkilemeye baslayan makro mega trendlerden biri olan yesil dönüsüm, iklim degisikligiyle mücadele etmek ve degisen iklime uyum saglamak amaciyla gelistirilen küresel politikalar cerçevesinde ilerlemektedir. Sanayi Devrimi'nden bu yana, insan kaynakl faktörler nedeniyle artan sera gazi emisyonlarnin atmosferde birikmesi sonucunda, dünya yüzey sicakligi yaklasik 1,2°C artmistir. Bu artisin 1,5°C'yi asmasi durumunda, dogal afetlerin siddetinin ve sikliginin artmasi, biyolojik çesitlilik kaybi ve verimli tarim alanlarinin azalmasi gibi önemli toplumsal etkiler yaratmasi beklenmektedir.
• Iklim degisikliginin etkileri, özellikle savunmasiz ve kirilgan gruplar üzerinde daha yogun hissedilmektedir. Kadinlar, çocuklar, yaglilar ve engelliler gibi özel politika gerektiren gruplar, bu degisikliklerin dogrudan ve dolayli sonuçlarina karsi daha savunmasiz durumdadir. Iklim degisikliginin, küresel ölçekte yoksulluk düzeylerini artirmasi, mevcut sosyal esitsizlikleri derinlestirmesi ve toplumsal adaletsizlikleri pekistirmesi öngörülmektedir.
• Ülkemizin içinde yer aldigt Akdeniz Havzas1, iklim degisikliginden yakin gelecekte en fazla etkilenecek bölgelerin basinda gelmektedir. Arastirmalar, bu bölgedeki sicaklik artislarinin ve degisen yagis desenlerinin tarimsal üretimi, su kaynaklarin ve biyolojik çesitliligi olumsuz etkileyebilecegini ortaya koymaktadir. Türkiye'nin cografi konumu, iklimi ve sosyo-ekonomik kosullar1, ülkemizi iklim degisikliginin dogrudan etkilerine ve diger çevresel tehlikelere kars1 kirilgan bir yapiya sokmaktadir. Aynica, Türkiye'nin az gelismis veya gelismekte olan ülkeler ile daha az etkilenen gelismis ülkeler arasinda bir geçis güzergahinda bulunmas1, potansiyel göç hareketleri açisindan önemli bir risk unsuru olarak degerlendirilmektedir.
• 2015 yilinda 196 ülkenin imzaladigi Paris Anlasmasinda, iklim degisikligi ile mücadele konusunda atilacak adimlar belirlenmistir. Paris Anlasmasini takiben 2019 yilinda AB tarafindan AYM açiklanmasi ile küresel iklim politikalar ve yesil dönüsüm süreci hiz kazanmistir. Bu kapsamda sanayiden finansmana, enerjiden ulastirmaya, insaattan tarima uzanan genis bir yelpazede kapsamli degisiklikler öngören düzenlemeler yapilmaktadir.
• Küresel karbon emisyonlarinin sinrlandirilmasi yoluyla yesil dönüsümü desteklemeye yönelik olarak AB tarafindan yapilan düzenlemeler arasinda kapsami, süreçleri ve yaptirimlariyla gündemde en fazla yer bulan SKDM'dir. Düzenlemede, AB'de 2005 yilindan bu yana uygulanan Emisyon Ticaret Sistemine (ETS) esdeger bir karbon fiyatlandirmasinin, SKDM kapsamina giren ürünlerin ithalati asamasinda da uygulanmasi öngörülmektedir. Buna göre, AB ETS'de yer alan karbon yogun ürünler olarak belirlenen çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojende karbon ücretleri ithal ürünleri de kapsayacak sekilde genisletilmistir. Zaman içinde SKDM'nin, AB ETS kapsamindaki diger ürünleri de kapsayacak biçimde genisletilmesi beklenmektedir.
• 1 Ekim 2023 tarihinde raporlama yükümlülügüyle sinrli olarak uygulamaya girmis olan SKDM, 1 Ocak 2026 tarihinden itibaren mali yükümlülükleriyle birlikte uygulanacaktir. Mali yükümlülüklerin yürürlük tarihinin yaklasmasyla birlikte, en büyük ihracat pazari AB olan ülkemizde kapsam dahilindeki ürünlerden baslamak üzere emisyon azaltimina yönelik çalismalarin hiz kazanmasi öngörülmektedir.
• 24 Temmuz 2024 tarihinde yürürlüge giren Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespiti Direktifi ise AB genelinde faaliyet gösteren büyük ölçekli sirketler için sosyal ve çevresel sorumluluklarin daha etkin bir sekilde yerine getirme yükümlülükleri getirmektedir. Bu düzenleme, sirketlerin kendi operasyonlarmin yani sira deger zincirlerindeki is ortaklarinin faaliyetlerini de kapsayacak sekilde, insan haklarma ve çevreye duyarli bir yaklagimi benimsemelerini zorunlu kilmaktadir. Bu kapsamda sirketlerden, faaliyetlerinin sosyal ve çevresel etkilerini tespit etmesi, durum tespiti süreçlerini yönetim sistemlerine entegre etmesi, potansiyel olumsuz etkileri önlemeleri veya azaltmalari, mevcut zararlari telafi etmeleri ve bu süreçlerin tamamini seffaf bir sekilde raporlamalari beklenmektedir.
• Sektörel bir sinirlama olmaksizin, düsük karbonlu ve kaynak etkin üretim süreçlerinin yayginlastirilmas, hem çevresel sürdürülebilirlik hem de sosyal uyum açisindan kritik bir rol oynamaktadir. Bu baglamda, üretim faaliyetlerinin yalnizca çevresel etkileri

degil, ayni zamanda calisanlar ve yerel topluluklar gibi hak sahipleri üzerindeki etkilerinin de izlenmesi ve bu süreçlerin adil geçis ilkesi dogrultusunda yönetilmesi beklenmektedir. Söz konusu düzenlemeler, sürdürülebilir bir ekonomiye geçisin yalnizca çevresel degil, ayni zamanda sosyal ve ekonomik boyutlarini da kapsayacak sekilde planlanmasin ve uygulanmasini hedeflemektedir.

• Iklim degisikliginin yükselen sicaklik düzeyleri, artan kuraklik ve olagandisi doga olaylarina bagli olarak bazi sektörlere yönelik dogrudan etkilerinin yaninda iklim degisikligiyle mücadele amaciyla yapilan SKDM ve KSDTD gibi düzenlemelerin beklenen etkileri, AB ile yogun ticaretimize bagli olarak önümüzdeki süreçte ülkemiz isgücü piyasalari açisindan önemli degisiklikleri de beraberinde getirecektir. Uretim süreçlerinde kullanlan teknolojilerde, ürün yelpazesinde ve tüketim davranislarinda yasanacak degisikliklerin, istihdam ve çalisma kosullari açisindan önemli firsatlar yaratmasi yaninda riskleri de beraberinde getirmesi ve isgücü piyasasinda var olan kirilganliklars etkilemesi beklenmektedir. Bu nedenle iklim degisikligi ve ona karsi alinacak tedbirlerin isgücü piyasasina olasi etkilerinin detaylica degerlendirilmesi önem arz etmektedir.
• Iklim degisikliginin etkileriyle yesil ekonomiye geçisin mevcut isler ve beceriler açisindan dönüstürücü sonuglarmin olmasi öngörülmektedir. Dönüsüm sürecinin bir taraftan karbon yogun ve kirletici sektörlerde kahverengi islerin yok olmasina, diger taraftan sektörlerde bazi islerin yesil islere dönüsmesine ve yeni yesil islerin ortaya çikmasina yol açmasi beklenmektedir. Isgücünün islerdeki degisime uyumu, istihdamin korunmasi ve gelistirilmesi açisindan önemli bir gereklilik olarak degerlendirilmektedir.
• Dönüsüm sürecinin dogasi geregi artmasi beklenen beceri uyumsuzlugu, isgücü piyasasinin yapisal sorunlaryla birlikte ele alindiginda, yesil ekonomiye geçisi yavaslatabilecek bir risk unsuru olarak degerlendirilmektedir. Bu riskin etkili biçimde yönetilebilmesi için alinan tedbirlerin kanita dayali politikalarla desteklenmesi ve bu yöndeki çabalarin bütünlüklü ve sürdürülebilir bir yaklasimla güçlendirilmesi öncelikli bir çalisma alani olmalidir.
• Yesil ve dijital ekonomi dönüsüm sürecinin iggücü ve toplum üzerindeki olumsuz sosyo-ekonomik etkilerinin azaltilmasi ve sürecin beraberinde getirdigi firsatlarin degerlendirilebilmesi için iklim nötr bir ekonomiye geçisin kimseyi geride birakmadan herkes için en adil sekilde gerçeklesmesini saglayacak tedbirler alinmasi önem arz etmektedir.
• Türkiye'de iklim degisikligi ve yesil dönüsüm ekseninde AYM'ye uyum dikkate alinarak hazirlanan Yesil Mutabakat Eylem Planinin (YMEP), 16 Temmuz 2021 tarihinde Ticaret Bakanligi tarafindan yayinlanmasiyla birlikte çalismalar hiz kazanmistir. YMEP kapsaminda adil geçis politikalarinin koordinasyonu Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanligi (ÇSGB) tarafindan yürütülmektedir. On Ikinci Kalkinma Plani (2024-2028), Orta Vadeli Program (2025-2027) gibi üst ölçekli politika belgelerinde ve Türkiye Uluslararas1 Dogrudan Yatirim Stratejisi (2024-2028), Ïklim Degisikligi Azaltim Stratejisi ve Eylem Plani (2024-2030), Iklim Degisikligi Uyum Stratejisi ve Eylem Plani (2024-2030) ile Ulusal Yapay Zeka Stratejisi (2021-2025) gibi tematik strateji belgelerinde adil geçise yönelik politika ve tedbirlere yer verilmistir.
• Sektörel ve bölgesel düzeyde beceri gereksinimlerinin ve uyuma yönelik ihtiyaçlarin belirlenmesi, gelecege yönelik ihtiyaçlarn öngörülebilmesi için beceri tahmin modellerinin olusturulmasi önem arz etmektedir. Isgücünün üretim süreçlerinde yasanan hizli dönüsüme uyumunun saglanmasi noktasinda temel isgücü piyasasi verilerinin, sektörel ve bölgesel verileri de kapsayacak sekilde güçlendirilmesi, kanita dayali politikalarin ve etkili izleme modellerinin gelistirilebilmesine büyük katk1 saglayacaktir.
• Adil geçis yaklasimi dogrultusunda, isgücüne yönelik beceri kazandirma ve beceri gelistirme programlarina yapilacak yatirimlar, üretim süreçlerinin yesil dönüsümünü saglarken, ekonominin teknoloji, inovasyon ve Ar-Ge kapasitesini güclendirerek rekabetgiligin artirilmasi ve istihdamin korunmasinda kilit bir rol üstlenmektedir. Bu çerçevede, dogrudan sektörler ve isletmelerle birlikte, sektör-kamu ve sektör-üniversite isbirligi araciligiyla yapilacak yatirimlar, hizli ve etkili sonuçlarin elde edilmesi açisindan stratejik bir öneme sahiptir.
• Ülkemiz için çok yönlü bir kalkinma stratejisi olarak degerlendirilen yesil dönüsümün basaryla yönetilebilmesi için dönüsümden en fazla etkilenen ya da etkilenecek olanlarin sürece katilimlarinin saglanmasi önem arz etmektedir. Istihdam, kapsayicilik ve sosyal koruma tedbirlerini içeren adil geçis stratejilerinin etkin sekilde belirlenmesi, dönüsümün sürdürülebilir olmasi açisindan elzemdir. Belirlenen adil geçis stratejilerinin etkili biçimde uygulanabilmesi için ise çok boyutlu ve iyi tasarlanmis bir yönetisim modeline ihtiyaç bulunmaktadir. Bu baglamda sosyal diyalog, adil geçis çalismalarinda temel bir ilke olarak benimsenmektedir.
• ÇSGB, adil geçis politikalarinin kapsayici bir yaklasimla gelistirilmesine, bilgi ve deneyim paylasimi için uygun bir platformun olusturulmasina, kurumlar arasi isbirliklerinin saglanmasina ve YMEP çalismalarnin istihdam ve sosyal politikalar açisindan desteklenmesine yönelik olarak olusturulan Adil Geçis Politikalari Ihtisas Calisma Grubunun (AGEP) koordinasyonunu yürütmektedir. 2022 yilinda gerçeklestirilen Iklim Surasi çalismalari kapsaminda toplanan Göç, Adil Geçis ve Diger Sosyal Politikalar Komisyonunun ardindan adil geçis konusunda kamu, özel sektör, sivil toplum kuruluslari ile uluslararasi kuruluslar ve düsünce kuruluslarini bir araya getiren ilk katilimei mekanizma olan AGEP, bugüne kadar bilgi paylasimi ve farkindalk ekseninde ilerlemis olan çalismalarini Strateji döneminde, tematik ve sektörel çalismalara yogunlastiracaktir.
• Dijitallesme, isgücü piyasalarinda dönüsüme zemin hazirlayan ve her geçen gün etkinligini artiran yapici bir güç olarak öne çikmaktadir. Endüstri 4.0 ve Toplum 5.0 açilimlarinin merkezinde yer alan dijital dönüsüm, yeni teknolojiler araciligi ile altyapiyz, hizmetleri, uygulamalari ve insani içeren, bilginin dijital temsilini ifade eden bütüncül bir süreçtir. Kavram, küresel teknolojik mega trendleri yansitirken ayni zamanda bu dönüsüm sürecinde ihtiyas duyulan isgücü talebinin niteligini de sekillendirmektedir. Bu çerçevede dijital dönüsüm; yapay zeka, büyük veri, nesnelerin interneti, bulut teknolojileri, sanal gerçeklik, 5G ve 6G, 3D bask1, robotik, blok zincir, siber güvenlik, insansiz hava araci ve elektrikli araç teknolojileri, uzay, kuantum gibi

teknolojilerin kullanimini yayginlastirarak yeni is modelleri yaratmakta ve bu teknolojilerin etkin kullanimi için gerekli dijital becerileri belirlemektedir.

• Dijital dönüsüm, hem yeni is modelleri araciligiyla hem de yüksek nitelik gerektiren isgücü talebiyle verimliligi artirma ve yüksek katma deger yaratma potansiyeli sunmaktadir. Bununla birlikte dönüsüm süreci, dünya üzerinde esit biçimde ve es zamanli olarak gelismemekte, üretim altyapilarina, dijital teknolojilerin kullanimina ve diger etmenlere göre bölgesel farkliliklar göstermektedir. Geleneksel üretim yöntemlerinin yaygin olarak kullanilmaya devam edildigi cografyalarda, dijital dönüsüm nedeniyle is kaybi riskinin digerlerine göre daha düsük düzeyde oldugu ileri sürülse de bu dönüsümün uzun vadede ülkeler/bölgeler arasindaki gelismislik farklarini daha da artirarak geride kalan ülkelerin/bölgelerin rekabet güçlerini, isgücü piyasalarini ve toplumsal refah düzeylerini olumsuz etkilemesi öngörülmektedir.
• Benzer riskler ulusal düzeyde de geçerlidir. Farkli toplumsal kesimlerin bilgi ve iletisim teknolojilerine, dolayisiyla dijitallesmenin gerektirdigi becerilere erisimde karsilastigi kisithihklar, dijital dönüsümün mevcut esitsizlikleri derinlestirme riskini beraberinde getirmektedir. Ozellikle kadinlar, engelliler, yashilar, kirsalda yasayan gençler ve NEET gruplar gibi özel politika gerektiren kesimlerin, dijital teknolojilere yönelik erisim ve dönüsüm açisindan gerekli becerileri kazanma imkanlarmnin sinirli kalmasi durumu, insana yakisir islere erisim konusundaki esitsizlikleri daha da derinlestirebilmektedir. "Dijital uçurum" olarak adlandinlan bu riskin yönetilebilmesi ve isgücünün dijital dönüsüme uyum saglayabilmesi için toplumun bilgi ve iletisim teknolojilerine erisiminin mümkün oldugunca esit sekilde yaygilastirilmasma yönelik önlemlerin gelistirilmesi büyük önem tasimaktadir.
• Dijital dönüsüm sürecinde robotik teknolojilerin insan emeginin yerini alarak issizlige yol açabilecegi ve isgücü piyasasinda kutuplasmay1 tesvik edebilecegi yönündeki tartismalar da güncelligini korumaktadir. Belirtilen risklerin yönetilebilmesi için bir taraftan küresel düzeyde teknolojik gelismelerin insan odaginda sekillendirilmesine yönelik yaklasim güçlendirilmeli, diger taraftan isgücü piyasasinin geride kimseyi birakmadan dijital dönüsüme uyum saglamasina yönelik bütüncül ve kapsayici politikalar uygulanmalidir.
• Isgücünün dijital dönüsüme uyumunun saglanmasi konusunda önemli bir diger husus, dünya genelinde sürekli gelisme gösteren dijital ekonomilere iliskin egilimlerin politika, mevzuat ve uluslararasi çalisma standartlari bakimindan takip edilmesidir. Son yillarda yayginlasan dijital çalisma platformlari bir taraftan yeni is modellerinin ortaya çikmasi ve üretim süreçlerinin esneklesmesi bakimindan firsatlar sunarken diger taraftan isletmeler için adil rekabet, çalisanlar için ise çalisma kosullari ve sosyal korumaya erisim konularinda bazi güçlükleri beraberinde getirmektedir. Bu nedenle dijital ekonomilere yönelik riskleri de ele alan düzenleyici tedbirlerin gelistirilmesi önem arz etmektedir.
• Bunun yani sira küresel tahminler dogrultusunda dijital dönüsüm, bazi islerin otomatiklestirilmesini, yeni islerin ortaya çikmasini ve bazi mevcut islerin yeniden yapilandirilmasini getirmektedir. Dolayisiyla dijital dönüsümün bazi isleri daha kapsamli biçimde dönüstürecegi, bazi isleri ise büyük oranda yok olma riskiyle kars1

karsiya birakacag öngörülmektedir. Bu çerçevede, dijitallesmeden etkilenme riskinin yüksek oldugu islerde çalisanlarin beceri gelistirme/kazandurma yoluyla istihdamlarin korumaya yönelik önlemlerin alinmasi büyük önem arz etmektedir. Dijital teknolojilerin ekonomik ve toplumsal açidan mevcut esitsizliklere ne yönde etki edecegine yönelik çalismalar, kadin-erkek firsat esitligi ile sosyal ve ekonomik koruma hususlarnda önlem alinmasi gerekliligine isaret etmektedir.

• Dijital dönüsümün etkisiyle, yeni is modellerinin ve dolayisiyla yeni becerilerin isgücü piyasalarinin gelecegi bakimindan yön gösterici nitelikte olacag1 öngörülmektedir. Küresel tahminler dogrultusunda, önümüzdeki dönemde büyük ölçüde dijital beceriler ile temel becerilerin olusturdugu ortak veri setleri belirleyici olacaktir. Bu kapsamda meveut dijital becerilere ve gelecegin mesleklerine yönelik yapilacak beceri analizlerinin, isverenlerin, egitimcilerin ve galisanlarin farkl meslek ve is gruplari açisindan yeterlik seviyelerinin ölçülmesine ve ulusal meslek standartlarnin olusturulmasina olanak saglamasi bakimindan faydali olacagi öngörülmektedir. Isgücü piyasalarinin dijital dönüsüme uyumu, destek ve tesvikler yoluyla beseri sermayenin hizl ve etkin sekilde gelistirilmesiyle mümkün olabilecektir.
• Ulkemizde dijital dönüsümle ilgili öncelikler, basta On Ikinci Kalkinma Plani olmak üzere, çesitli ulusal politika belgelerinde yer almaktadir. On Ikinci Kalkinma Plan'nda, "Imalat sanayinin ikiz dönüsüm gerçevesinde ihtiyaç duydugu nitelikli beseri sermayenin gelistirilmesi saglanacaktir" ve "ileri dijital teknolojilerin gelistirilmesi, yayginlastirilmasi ve bu teknolojileri kullanacak iggücünün yetistirilmesini desteklemek amaciyla mekanizmalar kurgulanacaktur" gibi politikalar ile dijital dönüsüme yönelik beseri sermaye yatirimlarinin önemi vurgulanmaktadir.
• Dijital teknolojiler ve dönüsüm odaginda hazurlanan ve yürütülen strateji belgelerinde de, dijital dönüsümün isgücü piyasalarina yönelik etkilerine vurgu yapilmaktadir. Bu kapsamda Cumhurbaskanligi Dijital Dönüsüm Ofisi Baskanligi ile Sanayi ve Teknoloji Bakanligi isbirliginde ve ilgili tüm paydaslarin katilimiyla hazirlanan Ulusal Yapay Zeka Stratejisi Belgesinde (2021-2025), yapay zekaya iliskin olarak beceri uyumunun gelistirilmesi ile mesleki standartlarin belirlenmesi ve gelistirilmesine yönelik eylem maddelerine yer verilmektedir. Benzer sekilde, Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Planinda (2024-2028) özellikle teknoloji ekosisteminde yer alan kisilerin çalisma biçim ve kosullarina iliskin eylem maddelerine yer verilmistir.
• Dijital dönüsüm, ülkemizde önemli altyapi sektörleri kapsaminda yer alan enerji, bankacilik ve finans, ulastirma, elektronik haberlesme, su yönetimi, kritik kamu hizmetleri sektörleri ile imalat sanayi, perakende ticaret gibi katma degeri yüksek diger sektörlerde kapsamli degisikliklere yol açmaktadir.
• Dijital dönüsüm sürecinin basarili bir sekilde yönetilebilmesi için basta BIT sektörü olmak üzere tüm sektörlerde isgücünün dijital becerilerle donatilmasi ve yeniden egitilmesi önem tasimaktadir. Bu kapsamda dijital dönüsümün isgücü piyasalari üzerindeki etkilerinin kapsaml bir sekilde ele alinmasi ve farkl sektörlerin ihtiyaçlarina yönelik uyum stratejilerinin gelistirilmesi gerekmektedir.

1.2. TEMEL AMAÇ

Egitim-istihdam iliskisinin güclendirilmesi ve herkes için en adil kosullarda iggücü piyasalarinin yesil ve dijital dönüsüme uyumunun saglanmasi temel amaçtir.

1.3. POLITIKALAR

1. Türkiye beceri ekosistemi güclendirilecektir.
2. Yesil ve dijital dönüsüm sürecinin çalisma hayatina etkileri, tüm firsat ve riskler göz önüne alinarak belirlenecek ve adil geçis politikalar olusturulacaktir.
3. Sektörel ve bölgesel düzeyde beceri uyumunun saglanmasina yönelik istihdam politikalarinin etkinligi artinilacaktir.

2. KAPSAYICI ISTIHDAMIN GELISTiRiLMESi

Küresel gelismeler son yillarda ülkelerin sürdürülebilir büyüme ve kalkinma süreçleri açisindan sosyal, kurumsal ve çevresel faktörlerin de dikkate alinmasi gerekliligini ortaya koymustur. Söz konusu gelismelerin (salgin, savaslar, afetler vb.) etkisiyle sosyo-ekonomik yasam çok hizl degismekte ve yasanan olaganüstü dönemler ve uluslararasi göç hareketleri sebebiyle bireyler arasindaki esitsizlikler daha da derinlesmektedir.

Bu gelismeler dogrultusunda, çalisma hayatinda meydana gelen degisim ve dönüsüm, isgücü piyasasina girmekte veya kalici olmakta güçlük çeken kadinlar, gençler, engelliler, yashlar ve uluslararasi isgücü göçü kapsaminda yer alan bireylerin, özel politikalarla desteklenerek ekonomik ve sosyal yasama dahil edilmesi gerekliligini ortaya koymustur. Bu gruplarin kapsayicilik anlayis1 dogrultusunda insana yakisir is kosullarina esit firsatlarla erisimlerini saglayacak bir isgücü piyasasi olusturmak, ülkelerin öncelikleri arasina girmistir.

Bu noktada, kimseyi geride birakmama anlayisiyla özel politikalar yoluyla isgücüne kazandirilmasi ve istihdam edilebilirliklerinin güglendirilmesi gereken gruplarin çalisma hayatindaki mevcut durumlarinin incelenmesi ve yasadiklari sorunlarin tespiti yoluyla etkin politika önerilerinin gelistirilmesi önem arz etmektedir.

2.1. DURUM ANALIZI

• Isgücü piyasasindaki esitsizliklerden ve kirlganlklardan kadinlar erkeklere göre daha fazla etkilenmektedir. Kadinlarn isgücü piyasasinda karsilastiklari ayrimci tutum ve davranislar, kadinlar üzerindeki bakim sorumluluklar ve kadinlarin is-yasam dengesini saglamada kars1 karsiya kaldiklar güçlükler ile düsük egitim seviyesi gibi faktörlerin birçok ülkede kadinlarin isgücü piyasasindaki kurilgan konumlari üzerinde etkili oldugu görülmektedir.
• Ülkemizde kadin istihdaminin desteklenmesi adina uygulanan mevzuat ve yürütülen politika, proje ve farkindalik çalismalarinin etkisiyle 2014-2023 döneminde kadinlarin iggücüne katilim oraninda yaklasik 6 puanlik bir artis yasanmistir. TUIK verilerine göre 2014 yilinda %29,9 olan kadinlarin isgücüne katilim orani 2023 yilinda %35,8 seviyesinde gerçeklesmistir.
• Türkiye'de kadinlarin isgücüne katilma ve istihdam oranlar1, erkeklerle mukayese edildiginde düsük seviyede gerçeklesmektedir. Tarm sektöründe agirhikl olarak ücretsiz aile isçisi statüsünde çalisan kadinlarn kente göçle birlikte isgücü piyasasindan cekilmeleri, kadin nüfusu içinde nispeten düsük egitim seviyesine sahip olanlarin oraninin yüksekligi, kadinlann ev içi ve bakum sorumluluklanyla iliskili olarak tanimlanan toplumsal konumlari ve bu durumun isgücü piyasasina yansimalari, medeni durum ve çocuk sahibi olma gibi nedenlerle kadinlarin isgücü piyasasina katilma ve istihdam oranlarinin düsük düzeylerde seyretmesinin nedenleri olarak belirtilebilmektedir.
• TUIK verilerine göre kadinlar 25-49 yas araliginda daha yogun olarak isgücüne katilim saglamaktadir. Bu grup içinde küçük çocuk sahibi olan kadinlarin ise bakim sorumluluklari nedeniyle isgücü piyasasinin disinda kalmalari bir sorun alani olarak dikkati çekmektedir. Nitekim TÜIK tarafindan 2023 yilinda yayinlanan "istatistiklerle Kadin" verilerine göre 2022 yilinda 25-49 yas grubunda yer alan ve 3 yas altinda çocugu olan kadinlarin istihdam orani %28 iken ayni yas grubunda çocugu olmayan kadinlarin istihdam orani %56,2 olarak gerçeklesmistir. Küçük çocugu olan kadinlar, çocuklar1 için erisilebilir ve güvenilir bakim olanaklarina sahip olamadiklarinda isgücü piyasasinin disinda kalma ya da esnek çalisma biçimlerine yönelme egilimi göstermektedirler.
• TUIK 2023 isgücü verilerine göre, ülkemizde kadinlarin kayit disi çalisma orani 2018 yllinda %42,3 iken 2020 yilindan itibaren azalma egilimine girmis ve 2023 yilinda 10,1 puan azalarak %32,2 seviyesine düsmüstür.
• Türkiye'de kadin istihdam oranlarinin artilmasi bakimindan On Ikinci Kalkinma Plani'nda belirlenen politika ve tedbirler son derece önemlidir. Bu kapsamda kadin erkek firsat esitliginin saglanmasi ve kadinlarin güçlendirilmesi önceliginin tüm politika gelistirme süreglerinde yer almasi, kadin erkek firsat esitligine duyarli bütçeleme çalismalarnin yayginlastinilmasi; kadinlann isgücüne katilma oranini artirmak için girisimcilik, finansal ve dijital okur-yazarlik alanlarinda programlarin yaygilastirilmasi ile kaliteli ve erisilebilir bakim hizmetlerinin sunulmasi öne çikan tedbirler arasindadir.
• Kadinlarn isgücüne katilimi ve insana yakisir islerde çalisma olanaklarna erismeleri Türkiye'nin sürdürülebilir kalkinmasi ve ülke refahinin adil bir sekilde paylagimi agisindan çok kritik öneme sahiptir. Kadinlarin degisen isgücü piyasasi dinamikleri dogrultusunda çalisma hayatinda daha aktif yer almalari ve mesleki becerilerinin gelistirilmesi adina üretilecek etkin politikalar kadinlarin ekonomik ve sosyal hayata katilimlarinin artirilmasin saglayacaktir. Ayrica girisimcilik kapsaminda kadinlarin toplumsal yarar, istihdam yaratma ve üretim yapma amaçlaryla kurulan ve kadinlar için bir etkilesim ve dayanisma imkani saglayan kooperatiflerin çatisi altinda örgütlenmelerinin tesvik edilmesi, çalisma, üretme ve pazarlama imkanlarnin artirilmas, sosyal ve kültürel ihtiyaçlarinin giderilmesi konusunda çalismalar yapilmas1 da kadinlarin güçlenmesine destek olacaktir.
• Günümüzde gelismis ve gelismekte olan ülkelerde gençlerin çalisma hayatina dair önemli sorunlarinin basinda istihdam oranlarmin düsüklügü ve issizlik oranlarnin yüksekligi gelmektedir. Gençler, büyük oranda bilgi birikimi ve deneyim eksikligine bagli olarak isgücü piyasasina erisimde güçlük çekmektedirler.
• Gençlerin mesleki becerileri yüksek, dijital ve yesil becerilere sahip, yetenekleri, egitimleri ve tercihleri dogrultusunda sosyal ve ekonomik hayata aktif katilan bireyler olarak sürdürülebilir kalkinmanin önemli bir itici gücü olmalarini saglayacak politikalarin uygulamaya konulmasi önem arz etmektedir.
• Gençlerin istihdami salgin sürecinde küresel düzeyde agir bir darbe almistir. Gençlerin istihdam oran yetiskinlerinkinden daha düsük düzeyde seyretmekte, iggücüne katilm oranlar ise yetiskinlere göre degiskenlik göstermektedir.
• Genç issizliginin en belirgin özelligi, genç issizlik oraninin yetiskin issizlik oranlarindan daha yüksek olmasidir. Genç issizligi, isgücü piyasasi kosullarina ve toplam talepteki degisikliklere yetiskin issizliginden daha duyarhlik göstermektedir. Bununla birlikte küresel ölçekte genç kadinlarin issizlik oran, erkeklerin issizlik orannin altinda seyretmektedir.
• Türkiye'de de dünyadaki genel egilime uygun biçimde genç issizlik oranlari genel issizlik oranlarinin üzerinde seyretmekle birlikte TUIK verilerine göre 2014-2023 döneminde 15-24 yas araligindaki gençlerin isgücüne katilim oraninda 5 puanlik bir artis gerçeklesmis, 2014 yilinda %40,6 seviyesinde gerçeklesen bu oran 2023 yilinda 45,6 düzeyine yükselmistir.
• Tüm dünyada oldugu gibi ülkemizde de gençler isgücü piyasasina giriste ve istihdamda çesitli sorunlarla karsi karsiya kalmaktadirlar. Genç iggücünün deneyim sahibi olmamasi, gençlerin egitim düzeyi ile isgücü piyasasinda talep edilen nitelikler arasindaki uyumsuzluk gibi faktörler gençlerin isgücü piyasasindaki konumlar1 üzerinde etkili olmaktadir.
• TÜIK veri tabaninda yer alan Sosyal Güvenlik Kurumu'na kayitlilik verilerine göre, 2014 yilinda 15-24 yas arasindaki gençlerde kayit disi çalisma oran %46,4 iken salgin sürecinin basladigi 2019 yilinda %45,4 düzeyine inmistir. Salginn isgücü piyasasinda yarattigi olumsuz etkilere ragmen gençler arasinda kayst disi çalisma oranlari yillar itibariyla azalmaya devam etmis, 2021 yilinda %38,1 ve 2023 yilinda %30,3 olarak gerçeklesmistir. Bu çerçevede gençlerin isgücü piyasasinda ihtiyaç duyulan mesleki becerilerle donatilarak istihdama dahil edilmesine iliskin politikalarin yani sira gençler arasinda kayit disi çalisma oranlarinin azaltilmasina yönelik politikalarin hayata geçirilmesi de önem arz etmektedir.
• Genç issizligi gibi NEET oranlarinin da yüksek seyretmesi gençlerin üretim sürecine ve toplumsal yasama katki saglayamamalarina bagli olarak ekonomik ve sosyal maliyete neden olmaktadir.
• Türkiye'de 15-24 yas grubundaki gençlerin NEET oranlari cinsiyete ve egitim düzeyine göre farklilasmaktadir. 2023 yilinda NEET orani 15-24 yas grubunda %22,5 düzeyinde gerçeklesmistir. Söz konusu oran, okur-yazar olmayanlarda %83 ile en yüksek düzeydedir. Okur-yazar olmayanlar1 %29,2 ile yüksekögretim mezunlar izlemektedir.
• Okur-yazar olmayan genç nüfusta NEET oranlarmn yüksek olmasi, egitimin beseri sermaye ve istihdam edilebilirlik üzerindeki olumlu etkileri dikkate alindiginda anlastlir bir durumdur. Diger yandan, yüksekögretim mezunlarinda her üç kisiden biri NEET kapsamindadir. Bu durum, egitim istihdam iliskisinin etkin biçimde kurulamamasiyla iliskilidir. Yüksekögretim mezunlari kendi egitim ve niteliklerine uygun is bulamadiklarinda ya daha uzun süre issiz kalmay1 göze almakta ya da iggücü piyasasimin disina çikma egilimi göstermektedir.
• Genç kadinlar arasindaki NEET oranlari, geng erkeklere göre daha yüksektir. Kadinlarn ev içi ve bakim sorumluluklari ve buna bagli olarak iggücü piyasasindaki kirilgan konumlari bunun baslica sebepleri arasindadir.
• Genç issizligi kadar önemli bir sorun olan NEET oranlarinn yüksekligi karsisinda isgücü piyasasinin hem arz hem de talep tarafin ilgilendiren tedbirlerin alinmasi önem tasimaktadir.
• NEET gruplanna yönelik uygulanacak politikalarin etkin sonuçlar dogurabilmesi için NEET kapsaminda olma nedenlerini ortaya koyan arastirmalarin yayginlastirimasi gerekmektedir.
• Küresel düzeyde engelli bireyler isgücü piyasasina erisimde ve istihdamda çesitli sorunlarla karsi karsiya kalmakta, bu durum engelli bireylerin ve ailelerinin ekonomik ve toplumsal yasama katilmalarini ve refahlarini olumsuz etkilemektedir. 2019 yilinda, OECD ülkelerinde engellilerin istihdam orant, engelli olmayanlara göre %27 daha düsük olup bu fark, son on yilda sabit kalmistir. Ayn zamanda, günümüzde daha fazia sayida engelli insan is aramakta ancak is bulamamaktadir. OECD ülkeleri genelinde devam eden engelli istihdam açigi, egitim ve becerilerdeki kalici açikla paralellik göstermektedir. Engelli kisilerin egitim düzeyi son yirmi yilda önemli ölçüde artmis olmasina ragmen engelli olmayan kisilerin egitim düzeyine ulasamamaktadir.
• Türkiye'de engelliler, diger OECD ülkelerinde oldugu gibi gerek isgücü piyasasina erisimde gerek istihdam ve issizlik oranlar bakimindan engelli olmayanlara göre dezavantajli konumdadirlar. Engellilerin egitimi, toplumsal yasama katilabilmelerinin önündeki engellerin giderilmesi ve istihdam edilebilirliklerinin gelistirilmesi isgücü piyasasindaki konumlarnin güçlendirilmesi bakimindan son derece önemlidir.
• Birçok ülkede oldugu gibi Türkiye'de de, engelli istihdami konusunda yeterli ve güncel veri açisindan gelistirilmesi gereken alanlar bulunmaktadir. Simdiye kadar yapilan en kapsamli arastirma TÜIK ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanligt (ASHB) tarafindan 2002 yilinda gerçeklestirilen Türkiye Engelliler Arastirmasidir. Bununla birlikte, TÜiK tarafindan 2012 yilinda gerçeklestirilen "Nüfus ve Demografi Arastirmasi" ile 2022 yilinda gerçeklestirilen "Türkiye Saglik Arasturmasi" sinirh da olsa engellilerin isgücü piyasasindaki durumlarina iliskin bilgiler içeren en güncel arastirmalardir. Engelli istihdamina iliskin meveut durumun belirlenmesi ve etkili politikalar gelistirilebilmesi açisindan güncel verilerin ortaya konulmasi önem arz etmektedir.
• Ülkemizde engellilerin isçi statüsünde istihdam edilmeleri 4857 sayih is Kanunu'nun 30. maddesinde düzenlenmektedir. Buna göre isverenler, 50 veya daha fazla isçi çalistirdiklar özel sektör isyerlerinde %3 engelli, kamu isyerlerinde ise %4 engelli ve %2 eski hükümlü isçiyi meslek, beden ve ruhi durumlarina uygun islerde çalistirmakla yükümlüdürler. Türkiye Is Kurumu (i$KUR) kaytlarna göre, söz konusu Kanun kapsaminda 2024 yili Mayis ayinda isçi statüsünde engelli istihdam etme zorunlulugu

Tablo 4: Temel isgücü Göstergeleri, 15tyas, 2014-2023, %

Kaynak: TÜIK, Hane Halk Isgücü Arastirmasi

Tablo 5: Cinsiyete Göre 25-49 Yas Grubunda Olup Hane Halkinda 3 Yasin Altinda Cocuju Olan ve Cocugu Olmayan Kisilerin istihdam Oranlari, 2014-2022, %

Kaynak: TÜIK, istatistiklerle Kadin, 2023

Tablo 6: Türkiye'de Egitim Düzeyine Göre NEET Oranlar1, 15-24, %

Kaynak: TÜIK, isgücü istatistikleri

Tablo 7: Türkiye'de Engelli Bireylerin Yas Grubu ve Cinsiyete Göre Dagihmi, 20122022, %

Kaynak: TÜIK, Nüfus ve Demografi, Engelli istatistikleri

bulunan 19 bin105 is yeri bulunmakta ve istihdam edilen engelli say1s1 ise toplamda 123 bin 895 kisi olmaktadir.

• Uygulanan politikalara ragmen, hem özel sektörde hem de kamu sektöründe engelli istihdami alaninda açik kontenjan bulunmaktadir. Engelli istihdaminin yeterli seviyede olmamasinin sebepleri arasinda; sosyal yasam alanlarinin hareket edebilirliklerini kusitlamasi ve isyerlerinde uygun bir fiziki ortamin yaratilamamasi, toplumun ve özellikle de isverenlerin engellilerin çalismalarina kargi olan önyargilar ile engellilerin egitim seviyelerinin düsük olmasi ve bir mesleki vasiflarinin bulunmamasi yer almaktadir.
• Demografik geçis sürecinde nüfusun yaslanmasi olgusu halihazirda dünyann gelismis ülkelerinde sadece demografik yaply degil ekonomiyi, isgücü piyasalarini, saglik ve sosyal güvenlik sistemlerini de etkilemektedir. Nüfusun yaslanmasiyla birlikte çalisma çagindaki nüfus azalmakta ve isgücünün yas ortalamasi yükselmektedir. Ayrica özellikle gelismis ülkelerde artan bagimlilik oranlari sosyal güvenlik sistemlerinin aktüeryal dengelerini bozucu etki yaratarak sosyal güvenlik sistemlerinin sürdürülebilirligine iliskin endiseleri de beraberinde getirmektedir.
• Isgücü piyasasinda görece yash yas gruplari, genellikle çalisma çaginin sonlarina yaklasan, bir diger ifadeyle 55-64 yas grubundakileri içermektedir. Ancak yaslilara yönelik aktif istihdam tedbirleri uygulayan baz ülkelerde, alt yas siniri 45 ya da 50 gibi daha düsük bir seviyede de belirlenebilmektedir.
• Birçok ülkede uygulanan ücret tesvikleri isgücü piyasasinda gençler, yaghlar, düsük vasif seviyesine sahip olanlar ya da engelliler gibi özel politika gerektiren gruplara yöneliktir. Görece yasli çalisanlar bakimindan ücretler ile verimlilik arasindaki açigin büyüklügü, ücretlerdeki egilime ve yasam süresi boyunca verimlilik düzeyindeki farkliliklara baglidir. Yasli çalisanlara yönelik ücret tesviklerinin etkinliginde, tesvik için belirlenen alt yas siniri, yash çalisanlarin vasif seviyesi, tesvik miktari ve makroekonomik kosullar belirleyicidir.
• 55 yas ve üstü nüfusun istihdam oraninin yüksek olmasi aktif yaslanma endeksi puan degerini artirarak ülkelerin aktif yaslanma potansiyelini olumlu etkilemektedir. Bu kapsamda da birçok AB ülkesi, yaslilara yönelik aktif isgücü piyasasi tedbirlerini uygulamaktadir. Söz konusu tedbirler arasinda yasli istihdamina yönelik finansal tesvikler, kamu istihdam kurumlannin yaslilara yönelik is arama destegi ve ise yerlestirme hizmetleri ile kendi hesabina çalisma ve girisimciligin tesvik edilmesi belirtilebilmektedir.
• Türkiye'de gelismis ülkelerdeki egilime benzer biçimde toplam dogurganlik hizi azalmakta ve nüfus artis hizi yavaglamaktadir. BM Dünya Nüfus Beklentileri Raporuna (2022) göre yash nüfus orani 2022 yilinda dünya ortalamasinda %9,8 iken AB-27 ortalamasinda %21,2'dir. Söz konusu oran Türkiye'de %9,9 ile dünya ortalamasina yakin, AB-27 ortalamasinin oldukça altindadir. Nüfus artis hizinin yavaslamasi bakimindan önemli bir diger gösterge olan toplam dogurganlik hizi da Türkiye'de azalma egilimindedir. 2022 yilinda toplam dogurganlik hizi dünya ortalamasinda 2,31 iken AB-27 ortalamasinda 1,53, Türkiye'de ise 1,62 ile AB-27 ortalamasinin biraz üzerindedir. 2023 yilinda ise Türkiye'de dogurganlik hizi 1,51'e gerilemistir.
• Toplam nüfus içinde yasli nüfus orannin artmasi, yash bagimllik oranlarinin yükselmesini beraberinde getirmekte, bu durum da sosyal güvenlik sisteminin aktüeryal dengelerini etkilemektedir. Bu kapsamda, aktif yaslanma yaklasimi baglaminda çalisma çagindaki nüfusun isgücü piyasasina katilma ve istihdam oranlarinin yükseltilmesi Türkiye açisindan da giderek önemli hale gelmektedir.
• 2023 yili TÜIK isgücü verilerine göre toplam iggücünün %3'ünü, isgücüne dahil olmayanlarn ise %24,6'sini 65 yas ve üzeri kisiler olusturmaktadir. TUIK tarafindan yayinlanan "Istatistiklerle Yaghilar, 2023" verilerine göre 65 yas ve üzeri nüfusun isgücüne katilma orani %12,2 iken istihdam orani da %11,9'dur. Ulkemizde iggücünde yer almayanlarin dörtte birini olusturan 65 yas ve üzeri kisilerin isgücüne dahil olmama nedenlerinin tespit edilmesi, çalisabilir durumda olanlarin isgücüne girmelerinin saglanmasi hem toplam iggücü verilerine katki saglamasi hem de 65 yas ve üzeri kisilerin ekonomik ve sosyal hayata kazandinilmasi yoluyla aktif yaslanmanin tesvik edilmesi açisindan önem arz etmektedir.
• Aktif yaslanma yaklasim1, Türkiye'nin ulusal politika belgelerinde de yer bulmaktadir. On Ikinci Kalkinma Plani'nda, yaslilarin yasam kalitesinin yükseltilmesi için ekonomik ve sosyal hayata etkin sekilde katilabilmeleri, aktif ve bagimsiz olarak yasamlarini sürdürebilmeleri, aktif yaglanma ortamlarinin olusturulmasi ve kaliteli bakim ve saglik hizmetlerinden yararlanmalari temel amaç olarak belirtilmistir. Yaghlara yönelik egitim ve yasam boyu ögrenme olanaklarnin gelistirilmesi, yash bireylerin ekonomik kogullarnn iyilestirilmesi ve yaghilarin sosyal dislanmalarnin önlenmesi gibi tedbirler yoluyla yasl kisilerin yasam kosullarinin daha iyi hale getirilmesi hedeflenmistir.
• Son dönemde sadece Türkiye' de degil dünyada da önemi artan göç olgusu, hedef ülkeler için mali, ekonomik, sosyal vb. pek çok sorun yaratmasinin yani sira hedef ülke ekonomileri ve özellikle isgücü piyasalari bakimindan çesitli firsatlari da beraberinde getirebilmektedir. Göç hareketleri ile birçok farkli ülkeye giden göçmen isciler küresel iggücü içerisinde önemli bir yer tutmakta; iggücü piyasasinda birçok alanda temel isleri üstlenmekte ve ön saflarda hizmet vermektedirler.
• Düzenli ve yüksek nitelikli göçmen isçiler disarida birakildiginda göçmen isgilerin bir kismi, birçok ülkede kadin göçmen isçiler tarafindan yerine getirilen bakim isleri de dahil olmak üzere, düsük ücretler ve yetersiz sosyal korumanin yaygin oldugu, çogunlukla geçici, kayit disi veya korumasiz çalismanin oldugu sektörlerde yogunlasmaktadir.
• Türkiye, bulundugu cografi konum ve bölgesindeki jeopolitik gelismeler nedeniyle göç hareketliliginin yogun olarak yasandigi bir bölgede yer aldigindan göç olgusu ülkemiz isgücü piyasasi üzerinde hem firsatlar hem de sinamalar yaratan, ekonomik ve sosyal dinamikleri sekillendiren stratejik bir unsur olmaya devam etmektedir. Göç hareketlerinin etkileri, Türkiye'yi bu durumu ülke menfaatleri dogrultusunda yönetecek stratejiler gelistirmeye tesvik etmektedir.
• Suriye'de 2024 yili sonunda yasanan gelismeler dogrultusunda Türkiye'de geçici koruma altindaki kisilerin ülkelerine olasi geri dönüslerinin isgücü arz ve talep dengesi üzerinde önemli etkiler yaratabilecegi degerlendirilmektedir. Bu açamada, geçici koruma altindaki yabancilardan ülkelerine dönecek olanlarin sayisin tahmin etmek güç

olmakla birlikte geri dönüslerin isgücü piyasasinda ortaya çikaracagi etkinin, bahse konu kitlenin yogunlastigi isler/sektörler açisindan belirgin ve hizli olabilecegi öngörülmektedir. Bu durum, isgücü piyasasinda meydana gelebilecek degisimlerin titizlikle analiz edilmesini, gelismeler dogrultusunda uygulanacak tedbirlerin belirlenmesini ve uzun vadeli, sürdürülebilir politikalarn gelistirilmesini zorunlu kilmaktadir. Bu baglamda, dönüs hareketlerinin olasi etkilerinin etkin bir sekilde yönetilebilmesi için isgücü piyasasindaki gelismelerin ve ihtiyaçlarin öngörülmesi/izlenmesi ve bunlara yönelik stratejik planlamalarin yapilmasi büyük önem tasimaktadir.

• Bu süreçte, isgücü arzinin ve istihdamin sürdürülebilirligini saglayacak tedbirlerin alinmasi, politikalarin belirlenmesi ve isgücü piyasasinin degisen kosullara uyum saglayabilmesi için altyapinin güçlendirilmesi gerekmektedir. Geri dönüs süreçlerinin etkili bir sekilde yönetilmesi, yalnizca piyasa dengelerinin korunmasina degil, ayni zamanda daha kapsayici ve dirençli bir isgücü yapisinin olusturulmasina da katk1 saglayacaktir. Göç ve geri dönüs hareketlerinin ortaya çikardigi bu çift yönlü dinamigin ülke menfaatleri dogrultusunda yönetilmesi önem arz etmektedir.
• Uluslararas1 isgücü potansiyelinin ve hareketliliginin takip edilmesi ve degerlendirilmesi, egitim düzeyi, mesleki deneyimi, bilim ve teknolojiye katkisi ile stratejik önemi haiz herhangi bir alanda öne çikmis yüksek nitelikli insan gücünün Türkiye'ye kazandirilmasi için kolaylastirlmis yeni bir çalisma izni sistemine olan ihtiyaç, bu kapsamda güçlü bir idari yapilanmanin olusturulmasi ile uluslararasi isgücüne iliskin politikalarin belirlenmesi, uygulanmasi, izlenmesi, yabancilara verilecek çalisma izni ve çalisma izni muafiyetlerine dair is ve islemlerin düzenlenmesi amaciyla 6735 sayil Uluslararasi Ïsgücü Kanunu, 2016 yilinda Resmi Gazete' de yayimlanarak yürürlüge girmistir.
• Uluslararasi göç kapsaminda yer alan kisilerin yasam ve çalisma kosullarinin iyilestirilmesi hususuna farkl ulusal politika belgelerinde yer verilmistir. Bu baglamda, On Ikinci Kalkinma Plani kapsaminda, Türkiye'de bulunan yabancilarn sosyal, ekonomik ve kültürel hayata uyumlarinin desteklenmesi tedbiri yer almaktadir. Aynica insan odakli, seffaf ve hak temelli göç yönetimi dogrultusunda toplumsal uyumun varligini sürdürmek vizyonu ve göçmenlerin tüm is ve islemlerini bütüncül bir insan haklari yaklasimi temelinde toplumsal uyumu tesis edecek sekilde düzenlemek ve kurumlar arasi koordinasyonu saglamak misyonuyla Uyum Strateji Belgesi ve Ulusal Eylem Plani (2018-2023) uygulanmistir.

2.2. TEMEL AMAÇ

Kadinlar, NEET'ler de dahil olmak üzere gençler, engelliler, yashlar ve uluslararasi iggücü göçü kapsaminda yer alanlar basta olmak üzere özel politika gerektiren tüm gruplarin isgücü piyasasina erisimlerinin ve insana yakisir is kosullarinda istihdamlarinin desteklenmesi temel amaçtir.

2.3. POLITIKALAR

1. Kadinlarin isgücü piyasasina katilma ve istihdam oranlari artirilarak çalisma hayatinda kadin-erkek firsat esitligi güçlendirilecektir.
2. Gençlerin ve NEET'lerin isgücü piyasasi ile bagt güglendirilerek issizligin azaltilmasi için faaliyetler yürütülecektir.
3. Engellilerin ve yashlarn isgücü piyasasina katilim ve istihdam oranlarinin artirilmasi amaciyla çalismalar hayata geçirilecektir.
4. Isgücü piyasasi dinamikleri dikkate alinarak uluslararasi isgücü göçü kapsaminda yer alan kisilerin çalisma hayati ile bagi güçlendirilecek, yabanci iggücünün kayitli istihdami desteklenecektir.

3. SOSYAL KORUMA - ISTIHDAM iLISKISININ GÜCLENDiRILMESI

Sosyal koruma, yoksulluk, yoksunluk ve sosyal dislanma gibi risklerin devlet müdahalesiyle önlenmesini amaçlayan bir politika ve programlar bütünüdür. Devletler, vatandaslarmmin bu risklere kars1 korunmasini saglamak için sosyal güvenlik, sosyal yardimlar, sosyal hizmetler gibi çesitli araçlar kullanarak bireylerin ekonomik ve sosyal güvencelerini temin etmeye çalismaktadir. Bu hizmetler, ülkelerin kültürel, ekonomik ve sosyal yapisina bagli olarak farklilik gösterebilmektedir. Sosyal koruma politikalars, bireylerin topluma tam ve esit katilimini desteklemeyi amaçlayarak sosyal adaletin saglanmasinda önemli bir rol oynamaktadir.

"Sosyal Koruma-Ïstihdam Iliskisinin Güçlendirilmesi" politikasi kapsaminda, yoksullukla mücadele, sosyal yardimlar, kayit disi istihdamin azaltilmas1, issizlik sigortasi sisteminin güçlendirilmesi, güvenceli esnek çalsma modelleri, çalisma hayatinda temel haklarin korunmasi ve kriz veya olaganüstü dönemlerde istihdamin korunmasi konulari ele alinmistir.

3.1. DURUM ANALIZi

• Sosyal koruma politikalari temel olarak sosyal güvenlik sistemi ve sosyal yardim programlarindan olusmaktadir. Sosyal güvenlik sistemi, saglik hizmetleri ve emeklilik gibi alanlari kapsayan primli ya da primsiz bir rejimdir. Bu sistemin içerisinde, pasif isgücü politikalars kapsaminda issizlik sigortasina iliskin telafi ve tazmin edici özellikteki programlar da bulunmaktadir. Sosyal korumanin diger boyutunu ise sadece primsiz rejim uygulamalarin içeren sosyal yardim programlari olusturmaktadir.
• Sosyal koruma politikalarin yayginlastirilmasi ve güglendirilmesi, sosyal adaletin saglanmasi ve toplumsal refahin artirilmasi için kritik bir adimdir. Bu politikalarin etkili bir sekilde tasarlanmasi ve uygulanmas1, insanlarn yasam kosullarn iyilestirmeye ve onlara sosyal güvence saglamaya katkida bulunmaktadir.
• BM Sürdürülebilir Kalkinma Amaçlarmin (SKA) herkes için uygulanabilir hale getirilmesi ve özellikle yoksul ve savunmasiz gruplarin bu amaçlardan en üst düzeyde faydalanabilmesi için, sosyal koruma sistemlerinin gelistirilmesi büyük önem tasimaktadir.
• Avrupa Komisyonu tarafindan hazirlanan "AB'de Sosyal Koruma ve Refah Devletinin Gelecegi Raporu" ", degisen demografi, yeni çalisma ortamlar, dijital dönüsüm ve iklim krizi olmak üzere dört temel mega trende odaklanmaktadir. Raporda, demografik degisikliklerin yasam süresinin uzamas1, göç ve nüfusun yaslanmasi gibi unsurlari içerdigi belirtilmektedir. Bu degisiklikler, sosyal koruma sistemlerinin mali sürdürülebilirligini etkileyerek, sistemlerin yas ve hane yapilarndaki önemli degisikliklere uyum saglamasini zorunlu kilmaktadir.
• Türkiye'de de benzer bir sekilde, nüfusun genel yapisi ve yaslanma egilimleri göz önünde bulunduruldugunda, sosyal koruma olgusunun giderek daha önem kazanacagi degerlendirilmektedir. Bu durum, Türkiye'nin sosyal koruma sisteminin artan talebi karsilayabilecek ve demografik degisimlerin getirdigi zorluklara etkin bir sekilde uyum saglayabilecek sekilde güçlendirilmesini gerektirmektedir. Böylece, degisen toplumsal dinamiklere yanit verebilecek esnek ve sürdürülebilir bir sosyal koruma sistemi olusturulabilecektir.
• Ülkemizde sosyal koruma harcamalarina ciddi pay ayrilmaktadir. Özellikle 2014 yll sonrasinda, Türkiye'de sosyal koruma alaninda önemli ilerlemeler kaydedilmistir. Bu dönemde, sosyal koruma sisteminin kapsami genisletilmis ve sosyal yardim bashigi altinda çesitli yardim ve destek programlari gelistirilmistir.
• TUIK'in 2014-2023 yillari arasindaki Sosyal Koruma Harcamalari verilerine göre, 2014 yilinda 246 milyar 334 milyon TL olan harcama miktar1, 2023 yilinda 2 trilyon 693 milyar 497 milyon TL'ye yükselmistir.
• TÜIK Sosyal Koruma Istatistiklerine göre, 2019 yilinda sosyal koruma harcamalarmin Gayrisafi Yurt Içi Hasila (GSYÏH) içindeki oran %12,7 olarak gerçeklesmistir. 2020 yilinda bu oran, salginin etkisiyle 0,5 puan artarak %13,2'ye yükselmistir. Ancak, salgin

sonrasindaki normallesme süreci ve istihdamda kaydedilen artisin etkisiyle, 2021 yilinda sosyal koruma harcamalarmin GSYIH içindeki oran %11,l'e gerilemistir.

• Covid-19 küresel salgini etkisiyle, sosyal koruma yardimi olan issizlik yardimlarinda 2020 yilinda bir önceki yila göre artis kaydedilmistir. Issizlik yardimlarmin GSYIH içindeki orani, %0,3'ten 0,5 puan artarak %0,8'e yükselmistir. Ancak, 2023 yilinda bu oran %0,1 seviyesine gerilemistir.
• Yapilan yardim ve destekler yoluyla mücadele edilmeye çalisilan yoksulluk, yalnizca gelir düzeyi ile ölçülebilen bir kavram degildir. Insanlarin yasam kosullari, egitim olanaklari ve saglik hizmetlerine erisim gibi faktörler de yoksullugun boyutlarini belirlemektedir. Çok boyutlu bir sorun olan yoksullukla mücadelede, ekonomik politikalarin yan sira, egitim, saglik ve sosyal hizmetlerin güçlendirilmesi de kritik bir öneme sahiptir.
• Yoksullugun sona erdirilmesi, insanligin ortak sorumlulugundadir ve bu hedefe ulasmak, kolektif bir çaba gerektirmektedir. BM'nin 2015 yilnda kabul ettigi SKA'lar gerçevesinde belirlenen 17 küresel amaçtan ilki, yoksullugun tamamen ortadan kaldurilmasidir. Bu dogrultuda, asiri yoksullugun 2030 yilina kadar tüm insanlar için ve her yerde sonlandirilmasi hedeflenmistir.
• Dünya genelinde, 700 milyondan fazla insanin yoksulluk sinirinin altinda yasam mücadelesi verdigi görülmektedir. Dünya Bankasi'nn Sürdürülebilir Kalkinma Hedefleri Atlas1 2023 Raporuna göre, küresel olarak asur yoksulluk içinde bulunan insanlarin say1s1, Covid-19 salgini sonrasinda 70 milyon kisi artmistir. Bu artis, salginin ekonomik etkilerinin dünya genelinde asiri yoksulluga neden oldugunu ve daha fazla insani yoksulluk sinirinin altina ittigini göstermektedir.
• BM Insani Gelisim Endeksi (IGE), ülkelerin gelismislik düzeyini yalnizca ekonomik büyüme ve gelir seviyelerine göre degil, ayn zamanda yasam standartlar, egitim düzeyi, saglik hizmetlerine erisim gibi sosyal göstergeler temelinde degerlendirmektedir. UNDP tarafindan hazirlanan 2023/24 Insani Gelisme Raporu'na göre, Türkiye, 193 ülke arasinda 45'inci sirada yer alarak "çok yüksek insani gelisme" kategorisinde yer almaya devam etmistir. Bu bagar1, Türkiye'nin son yillarda egitim, saglik, yasam standartlarinin iyilestirilmesi ve sosyal kalkinma yönünde kaydettigi dikkate deger ilerlemeleri ortaya koymaktadur.
• Türkiye'nin "çok yüksek insani gelisme" kategorisinde kalici bir yer edinmesi, saglik ve egitim alanlarindaki politikalarinin basarisinn yani sira, insana yakisir yasam standartlarini iyilestirme konusunda sürekli taahhüdünü de ortaya koymaktadir. Gelecekte, sosyal koruma sistemlerinin güçlendirilmesi ve cinsiyet esitliginin gelistirilmesi gibi alanlarda atilacak adimlar, Türkiye'nin insani gelisme açisindan daha da ilerlemesine katki saglayacaktir. On Ikinci Kalkinma Plani'nda yer alan hedefler dogrultusunda Türkiye'nin iGE siralamasinda 2053 yilinda ilk 20 ülke arasina girmesi hedeflenmektedir.
• OECD tarafindan yayimlanan "Topluma Bakis 2024: OECD Sosyal Göstergeleri" Raporu'na göre, OECD ülkelerinde nüfusun %11,4'ü göreli yoksulluk sinirnin altinda bir gelirle yasamin sürdürmektedir. Bu oran, ekonomik refahin OECD ülkeleri arasinda esit dagilmadigini ve bazi kesimlerin sosyal ve ekonomik anlamda dezavantajli

konumda kaldigini göstermektedir. Rapor, yoksullukla mücadelede sosyal politika önlemlerinin önemini vurgulamakta ve gelir esitsizliklerinin azaltilmasi gerektigine isaret etmektedir

• Yoksullukla mücadele Türkiye'nin üst politika belgelerinde yer bulan öncelikli konularindan biridir. On Ikinci Kalkinma Plani kapsaminda, sürdürülebilir kalkinmanin bir geregi olarak, ekonomik büyümenin getirdigi refahin toplumun tüm kesimleriyle adil bir sekilde paylasilmasi ve yoksullugun azaltilmasi öncelikli hedefler arasinda yer almis, Türkiye'nin bu konudaki kararlihgi ve güçlü durusu vurgulanmistir.
• On ikinci Kalkinma Plani'nda belirlenen hedeflerden biri, önümüzdeki 30 yillik dönemde yoksullugun tamamen ortadan kaldirilmasidir. Aynica, gelismis ülke refahinin ülke genelinde adil ve dengeli bir sekilde yayilmasi ve bu sayede bir ulus veya bir sosyal grup içindeki gelir, servet veya tüketim esitsizligini temsil eden Gini katsayisinin 0,30 seviyesine gerilemesi amaçlanmaktadir.
• Egitim durumu, yoksulluk oranlarini etkileyen önemli bir göstergedir. Yoksulluk oranlarinin egitim durumlarna göre dagilimina bakildiginda, ortalama gelirin %50'sinden daha az gelire sahip olan göreli yoksullar arasinda okuma yazma bilmeyenler ve herhangi bir okul bitirmeyenlerin toplam orani %49,1 olarak belirlenmistir. Bu veri, egitim ile yoksulluk arasindaki dogrudan iliskiyi net bir sekilde ortaya koymaktadir.
• TÜIK'in 2023 Yoksulluk ve Yasam Kosullar Istatistiklerine göre, farkli hane halk1 tipleri yoksulluk riski açisindan farkl etkilenme seviyelerine sahiptir. Ulusal belgelerde atifta bulunulan bu husus On Ikinci Kalkinma Plani'nda, Nitelikli Insan, Güçlü Aile, Saglikli Toplum ekseni altinda yer alan hedefte "Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarina ulasabilmesini desteklemek amaciyla hane temelinde gelistirilecek ve bu hanelerin Türkiye Is Kurumu Genel Müdürlügü (ISKUR) hizmetlerinden faydalanmasi önceliklendirilecektir." seklinde yer almistir. Bu hedefle baglantili olarak ise hane temelli hizmet sunum politikasi kapsaminda I$KUR hizmetlerinden faydalanan kisi sayisinin artirilmasi ve öncelikle gençler olmak üzere her ailede en az bir çalisan olmasini saglayacak tedbirler alinmasi hususu düzenlenmistir.
• Yoksullugun bir diger türü olan çalisan yoksullugu, ILO tarafindan, çalisan ancak kabul edilen yoksulluk sinrinin altindaki hanelerde yasayan kisilerin yoksullugu olarak tanimlanmaktadir. Bu baglamda, On Ikinci Kalkinma Plan'nda ifade edildigi gibi, çalisma çagindaki her bireyin üreterek gelir elde etmesini saglayacak istihdam artisi ve nitelikli is olanaklars, yoksullukla mücadele ve gelir dagiliminin iyilestirilmesinde temel araçlar olarak öngörülmektedir.
• Sosyal yardimlar, bir toplumun sosyal refahini artirmak, özel politika gerektiren gruplari desteklemek ve ekonomik esitsizlikleri azaltmak için önemli bir araç olmanin yani sira yalnizca ihtiyaç sahiplerine maddi destek saglamakla kalmaz., ayni zamanda istihdami tesvik etme potansiyeline de sahiptir.
• Küresel düzeyde degerlendirildiginde, sosyal koruma harcamalarnin bütçeler üzerinde yarattigi ciddi yük göz önünde bulunduruldugunda, ülkeler dogrudan veya dolayli sosyal yardima ihtiyaç duyan bireylere ayni veya nakdi yardim saglamaktan ziyade, bu

kisilerin kendi ekonomik imkanlarini yaratmalarina olanak taniyacak alanlar açmay1 amaçlayan stratejilere yönelmektedir.

• Dünya genelinde, sosyal yardimlarin istihdami destekleyecek sekilde tasarlandiõi birçok plan, program ve strateji uygulanmaktadir. Bu yaklasimlar, yardim alan bireylerin gerçek ve sürdürülebilir islere kavusmalarini tesvik etmektedir. Ozellikle issiz kalan ve is arayan kisilere sunulan "ise baglama ödenegi," is arayan gençlere yönelik "gençlik ödenegi," ya da çocuklarina bakim saglarken is arayan ebeveynleri hedef alan "ebeveynlik ödemesi" gibi programlar, gelir destegi ödemesi alan kisilerin sürdürülebilir istihdama ulasmalarini amaçlayan uygulamalar arasinda yer almaktadir.
• Her ne kadar ülkemizin ekonomik ve sosyal dinamikleri, öncelikle issizlik ve gelir esitsizligi gibi zorluklarla basa çikmay1 gerektirse de sosyal yardimlarin etkin biçimde istihdami tesvik etmesi, toplumsal refahin artirilmasi ve ekonomik kalkinmanin saglanmas1 için kritik bir rol oynamaktadir. Bu dogrultuda, Türkiye'nin sosyal yardum politikalarinda istihdam odakli bir yaklasim benimsemesi; isgücü piyasasina katilimi tesvik etmek, meslek edinimini ve beceri gelisimini desteklemek ve issizlikle mücadelede daha etkili bir strateji izlemek için büyük bir önem arz etmektedir.
• On Ikinci Kalkinma Plani, istihdam politikalar ve sosyal yardim sistemleri arasindaki iliskinin daha da güçlendirilmesine yönelik önemli hedefler içermektedir. Bu çerçevede sosyal yardimlar sadece maddi destek saglamakla sinirli kalmamali, ayni zamanda çalisabilecek durumdaki bireylerin iggücüne katilmini tesvik eden bir araç olarak kullanlmalidir. Bu dogrultuda, sosyal yardim sisteminin aktif ve pasif isgücü programlariyla entegre edilmesi, issiz bireylere yönelik is arama destegi saglanmasi ve sosyal yardum faydalanicilarinin istihdama yönlendirilmesi gibi uygulamalarin yayginlastirilmasi ve böylece uzun vadede yoksullugun azaltilmasi hedeflenmistir. Böylece, sosyal yardimlarin yalnizca geçici bir çözüm sunmak yerine, sürdürülebilir istihdam olanaklarini desteklemesi ve bireylerin kendi ayaklari üzerinde durabilecekleri bir ekonomik yapiya kavusmalarina katkida bulunmasi amaçlanmaktadir.
• Orta Vadeli Program'in (2025-2027), "Istihdam" basligi altinda, sosyal yardim alanlarin istihdama geçis olanaklarmin artirilmasina yönelik düzenleme yer almaktadir. Bu düzenleme, sosyal yardim sisteminin gözden geçirilmesi, isgücüne katilima mani olmayacak sekilde bütünlesik bir yapida, aile odakli ve fert basina asgari bir geliri garanti edecek sekilde yeniden kurgulanmasin öngörmektedir. Ayni zamanda, sosyal yardim yararlanicilarinin istihdam edilebilirligi için egitim ve meslek edindirme faaliyetlerinin yayginlastirilmasi planlanmaktadir.
• Türkiye'de ulusal düzeyde sosyal yardumlarin büyük bir kismi, ASHB Sosyal Yardimlar Genel Müdürlügü tarafindan koordine edilmektedir. Uygulamada ise, 3294 sayil Sosyal Yardimlasma ve Dayanismay1 Tesvik Kanunu çerçevesinde, Sosyal Yardimlasma ve Dayanisma Vakiflan (SYDV) araciligiyla bu yardimlar hayata geçirilmektedir. Sosyal yardimlarin kapsami yillar içinde genislemis, son dönemlerde ise yardimlarin istihdama yönlendirme islevi daha fazla önem kazanmistir.
• Sosyal yardim alan ve çalisabilir durumda olan bireyler, ASHB tarafindan Bütünlesik Sosyal Yardim Sistemi araciligiyla ISKUR'a issiz olarak kaydedilmekte ve bu sayede mesleki egitim ve diger aktif isgücü programlarina katilma firsati elde etmektedir. Öte

yandan, düzenli yardim kategorisinde yer alan sarthi egitim ve saglik yardimlari, sosyal sigorta yoklamasina dayali olarak saglanmakta ve ise giristen itibaren bir yil boyunca kesintisiz olarak devam etmektedir. Bu uygulamalar, sosyal yardimlar ile istihdam arasindaki bagi güçlendirmeyi amaçlayan önemli adimlar olarak öne çikmaktadir.

• SGK, kayit disi istihdami "niteligi itibaryla yasal islerde çalisarak istihdama katilan bireylerin sarf etmis olduklar emegin gün veya ücret olarak ilgili kurum ve kuruluslara eksik bildirilmesi veya hiç bildirilmemesi" olarak tanimlamaktadir. OECD ise bu durumu, "beyan edilmeyen gri ve gizli çalisma" olarak adlandirmakta ve kayit disi isleri, "ürünlerin üretiminde çalisirken, bir veya daha fazla yasal yükümlülügün yerine getirilmedigi isler" seklinde tanmlamaktadir.
• Küresel ölçekte kayit disi istihdamla mücadeleyi zorlastiran çesitli sorun alanlari bulunmaktadir. Birçok ülkede isgücü piyasalarini düzenleyen mevzuatin eksikligi veya karmasiklgt, vergi politikalarinin yarattigi yapisal sorunlarla birleserek bu mücadelenin önündeki engelleri artirmaktadir. Bunun yan sira, yüksek issizlik oranlar, asiri nüfus yogunlugu, iggücünün düsük egitim seviyesi ve verimliligi, erken emeklilik uygulamalari, tarm sektöründeki yapisal zorluklar, çalisma iliskilerindeki degisimler, igletmelerin küçük ölçekli yapisi, sosyal güvenlik bilincinin yetersizligi, gelir dagilimindaki bozulmalara bagli adaletsizlikler ve yoksulluk gibi faktörler de kayit dis1 istihdamla mücadeleyi olumsuz yönde etkilemektedir.
• Kayit disi istihdam, dünya genelinde isgücünün %58'ini olusturarak, yaklasik 2 milyar insann yaçamin sekillendirmektedir. ILO tarafindan yayilanan "Kayit Dis1 Ekonomide Kadinlar ve Erkekler: Istatistiksel Görünüm" Raporuna göre, erkeklerin %63'ü ve kadinlarin %58'i kayit dis1 istihdam edilmektedir. Bu durum, yalnizca yasal isgücüne erisim eksikliginin degil, ayni zamanda sürdürülebilir ekonomik kalkinmanin önündeki en büyük engellerden birini de gözler önüne sermektedir. Kayit dist istihdam, düsük ücretler, güvencesiz çalisma kosullari ve sosyal koruma eksiklikleri nedeniyle hem bireyler hem de toplumlar için ciddi riskler olusturmakta, gelir esitsizligini derinlestirerek yoksullugu artirmaktadir.
• AB, kayit disi istihdamin azaltilmasina yönelik çesitli politikalar ile önemli adimlar atmaktadir. Özellikle Almanya'da, yabancilarin entegrasyonuna yönelik federal düzeydeki çabalar yerel programlarla desteklenmekte ve bu kapsamda bir dizi önleyici ve tesvik edici tedbir uygulanmaktadir. Bu tedbirler arasinda, isçiler ve isverenler için kimlik ve diger kantlayici belgelerin bulundurulmasi zorunlulugunun artirlmas1, istihdamin kontrol ve denetim süreçlerinin güçlendirilmesi, ev islerinde çalistirilanlarin da dahil oldugu istihdam bildirimlerinin basitlestirilmesi ve hane halklarinin igçi çalistirma veya hizmet alimlarinda vergi muafiyetlerinin iyilestirilmesi gibi düzenlemeler bulunmaktadir. Bu tür önlemler, kayit dist ekonominin sinirlandirilmasinda ve daha seffaf bir isgücü piyasasi olusturulmasinda önemli rol oynamaktadir.
• Kayit disi istihdam, gelismekte olan ülkelerde yaygin görülen bir sorun olup Türkiye iggücü piyasasmin da önemli yapisal zorluklarindan biridir. Bu sorunla mücadele, uzun süredir ulusal politikalarin odaginda yer almaktadir. TÜiK verilerine göre, kayit dis1 istihdam orani 2014 yilinda %34,5 iken 2023 yilinda %26,l'e düsmüstür. Bu azalma,

kayit disi ekonomiyi kontrol altina alma ve daha düzenli bir isgücü piyasasi olusturma yönündeki ulusal çabalarin bir göstergesidir.

• Kayst disi istihdamla mücadele, On Ikinci Kalkinma Planinda da önceliklendirilen alanlardan biridir. Plan'da, toplumsal bilinçlendirme faaliyetlerinin artirilmasi ve kayit disi istihdamin azaltilmasina yönelik denetimlerin siklastirilmasi hedefler arasinda yer almaktadir. Ayrica, kayit dis1 istihdam edilen ve özel politika gerektiren gruplara yönelik sektör bazli analizlerin gerçeklestirilmesi ve bu analizlerin sonuçlarina göre denetim mekanizmalarinin güçlendirilmesi planlanmaktadir. Plan, bu çerçevede, 2022 yilinda %26,8 olarak kaydedilen kayit disi istihdam oraninin, 2028 yilina kadar %23,4'e düsürülmesini hedeflemektedir.
• Orta Vadeli Program'da (2025-2027), "Kamu Maliyesi" basligi altinda, kayit disihkla mücadeleye yönelik çesitli politika ve tedbirler öngörülmüstür. Bu kapsamda, kayit disilikla mücadelenin kararlihkla sürdürülmesi, kurumsallasmay1, verimliligi ve rekabet gücünü artirarak ekonominin daha saglikl, istikrarh ve güçlü bir sekilde büyümesinin saglanmasi ile denetimlerin etkinliginin artirilmas1 hedeflenmektedir.
• Hazine ve Maliye Bakanligt tarafindan uygulanan Kayt Dis1 Ekonomiyle Mücadele Eylem Plani (2023-2025) çerçevesinde, kayit disi istihdamla mücadeleye yönelik bir dizi önlem ve düzenleme öngörülmüstür. Bu Plan kapsaminda, yeni çalisma modellerinin kayit disi istihdama yol açmasin engellemek için gerekli altyapi ve mevzuat çalismalarinin yapilmasi planlanmaktadir. Aynica, kayit disi isçi çalistiranlarin kamu ihalelerinden men edilmesi ve yatinim-tesvik uygulamalarindan yararlanmalarinin önlenmesine yönelik düzenlemeler de Eylem Plani içinde yer almaktadir.
• Issizlik sigortasi; bir is yerinde çalsirken, çalisma istek, yetenek, saglik ve yeterliliginde olmasina ragmen, herhangi bir kasit ve kusuru olmaksizin isini kaybeden sigortalilara issiz kalmalari nedeniyle ugradiklar gelir kaybini belli süre ve ölçüde karsilayan, sigortacilik teknigi ile faaliyet gösteren zorunlu sigortay ifade etmektedir.
• Issizlik sigortasinda, birçok ülke finansman yükünü isçi, isveren ve hükümet arasinda paylastirmaktadir. Bu konuda gelismis ve gelismekte olan ekonomiler arasindaki en belirgin fark, katki paylarinin dagilminda ortaya çikmaktadir. Özellikle gelismekte olan ülkelerde, isverenlerin katki paylari daha ön planda yer almaktadir.
• Türkiye'de issizlik sigortasi uygulamasi, 1999 yilinda 4447 sayil Issizlik Sigortasi Kanunu ile hayata geçirilmistir. 2003 yllinda ise iSKUR kurulmus ve issizlik Sigortas1 Fonu bu kurumun bünyesinde yönetilmeye devam etmistir. Issizlik Sigortas1 Fonu, devletin de sisteme dahil oldugu ve katki sagladigi üçlü finansman yöntemi ile isletilmektedir.
• On Ikinci Kalkinma Plani'nda yer alan pasif isgücü programlarndan yararlanma kosullarnin kolaylastirilmasina yönelik politikalar kapsaminda çalismalar devam etmektedir. Bu kapsamda 2024 yilinin basinda yapilan mevzuat degisikligiyle kisa çalisma ödenegine hak kazanmak için gereken "kisa çalisma baslama tarihinden önceki son 3 yil icerisinde 600 gün issizlik sigortasi primi ödemis olma" sarti 450 güne düsürülmüs, issizlik ödenegi ile kisa çalisma ödenegi arasinda hak sahipligi üzerinden var olan bag kaldirilmis ve kisa çalisma kapsaminin genisletilmesi amaciyla bagvuru gerekçelerine "Genel Salgin" ifadesi eklenmistir.
• Güvenceli esnek çalisma, isverenlerin esnek isgücü ihtiyaci ile çalisanlarn güvenlik ihtiyacinin ortak noktasinda bulunan bir çalisma modelidir. Bu model, is hukuku, sosyal güvenlik hukuku ve esnek islerde çalisanlarn toplu is iliskileri aracilgiyla çalisma iliskilerinin düzenlenmesi gibi çesitli unsurlar içermektedir. Modelin temelini ise güçlü bir sosyal diyalog ve uzlasi olusturmaktadir.
• Güvenceli esnek çalisma, AB tarafindan güvencesiz çalismayla mücadele amaciyla benimsenen bir yaklasim olup, kavramsal olarak "güvenceli esneklik" olarak adlandirilmaktadir. AB düzeyinde gelistirilen bu kavram, dört temel unsur üzerine odaklanmaktadir: esnek ve güvenilir sözlesme düzenlemeleri, hayat boyu ögrenme, etkili aktif isgücü piyasasi politikalar ve modern sosyal güvenlik sistemleri. AB'nin bu yaklasimina ek olarak, ILO "insana yakisir is" ilkesini benimsemekte ve küresel gelismeler bu iki yaklasim çerçevesinde sekillenmektedir.
• Esnek çalismanin sosyal güvenlikle entegrasyonunu ifade eden güvenceli esneklik kavrami, dört farkl güvence alanini içermektedir: is güvencesi, istihdam güvencesi, gelir güvencesi ve kombinasyon güvencesi. Gelir güvencesi, hastalik, kaza, issizlik gibi riskler karsisinda çalisanin gelirinin korunmasin saglarken; kombinasyon güvencesi, dogum ve ebeveyn izinleri, çocuk ve yasli bakimina yönelik destekler gibi özel hayati ve is hayatin birlestirici esneklikler olarak nitelendirilmektedir.
• Iki (veya çok) tarafli pazarda faaliyet gösteren iki (veya daha fazla) farkli, fakat birbiriyle baglantili kullanici grubunun, taraflardan en az biri için deger yaratacak sekilde etkilesimde bulunmalarini saglayan platform ekonomisi, son yillarda hizli bir büyüme göstermis olup, bu alandaki çalisanlarin is güvencesi, adil ücretlendirme, falisma saatleri ve sosyal haklar gibi temel unsurlari korurken, esnek çalisma modellerine uyum saglanmasi gerekliligini de beraberinde getirmistir. Bu baglamda, güvenceli esneklik ilkesi çerçevesinde, platform ekonomisinde çalisanlann da güvenli ve adil kosullarda istihdam edilmesi ve sosyal güvence sistemlerine entegrasyonlarinin saglanmas1 kritik bir önem tagimaktadir.
• On Ikinci Kalkinma Plani, isgücü piyasasinin degisen kosullara ve modern çalisma dinamiklerine uyum saglamak amaciyla esnek çalisma modellerinin, kayitli ve güvenli bir biçimde uygulanmasina yönelik hedefler içermektedir. Plan, esnek çalisma modellerinin yaygilastirilmasiyla isgücüne katzhmin artirilmasin ve is ile is arayanlar arasindaki eslesme mekanizmalarinin daha etkin hale getirilmesini hedeflemektedir. Bu baglamda, dijitallesmeyle birlikte ortaya çikan yeni çalisma modellerinin sosyal güvenlik sistemine entegrasyonu büyük önem tasimaktadir.
• Aynca Plan, bu modellerin uygulanmasinda çalisanlarin sosyal haklarinin korunmasi ve is güvencesinin saglanmasi için hukuki ve teknik altyapinin güçlendirilmesine yönelik çalismalarn yapilmasin öngörmektedir. Bu düzenlemeler, isverenler ve çalisanlar için esnek çalisma firsatlarnin gelistirilmesini ve ayni zamanda çalisma kosullarnin güvenceli bir sekilde sürdürülmesini amaçlamaktadir.
• Son yillarda, çalisma hayatinda insan haklari ve sürdürülebilir is uygulamalarini gelistirmeye yönelik uluslararasi girisimler, is dünyasinda önemli degisimlere yol açmaktadir. Özellikle BM is Dünyasi ve Insan Haklar1 Rehber ilkeleri, sirketlerin faaliyetlerinde ve tedarik zincirlerinde insan haklarina saygi göstermeleri gerektigini

vurgulayarak, küresel is dünyasinda insan haklari standartlarin yükseltmeye yönelik temel bir çerçeve sunmaktadir. Bu ilkeler, sirketlerin insan haklarina saygil politikalar gelistirmelerini ve uygulamalarini zorunlu kilarken, isçilerin haklarin korumak ve adil çalisma kosullan saglamak için somut adimlar atilmasini tesvik etmektedir.

• ILO Calisma Yasaminda Temel Ïlkeler ve Haklar Bildirgesi ve temel sözlesmeleri, insan haklar perspektifinden "insana yakisir is" kavramini öne çikarmaktadir. Bu kavram, ayrimalgin önlenmesi, zorla çalistirmanin ve çocuk isciliginin ortadan kaldirlmas1, örgütlenme özgürlügü ve toplu pazarlik hakkinin taninmasi ile is sagligi ve güvenliginin saglanmasini içeren bir dizi temel politikay1 kapsamaktadir. Bu ilkeler, çalisma hayatinda adil ve güvenli kosullarin saglanmasi için küresel standartlar1 belirlemektedir. Türkiye, ILO'nun 10 temel sözlesmesinin tamamina taraf olarak bu alandaki kararliligini ortaya koymaktadir.
• Is dünyasinda insan haklar ve sürdürülebilir is uygulamalarina iliskin bu yaklasimlar, BM Küresel Ilkeler Sözlesmesi, OECD Çok Uluslu Igletmeler için Rehber Ilkeler ve ILO'nun Çok Uluslu Sirketler ve Sosyal Politika ile Ilgili ilkeler Üçlü Bildirgesi gibi kapsamli kilavuzlarla desteklenmektedir. Bu belgeler, sirketlere çevresel ve sosyal sorumluluklarni yerine getirmeleri ve sürdürülebilir uygulamalar gelistirmeleri konusunda yol gösterici olmaktadir. Türkiye, bu alanda uluslararasi standartlara uyum saglama çabalarmi, 2022 yilinda yayimlanan "Çalisma Hayatina Iliskin Ulusal Rehber Ilkeler" gibi ulusal rehberlerle de desteklemektedir.
• AB de bu çabalarin bir parçasi olarak, is dünyasinda insan haklari ve sürdürülebilirlik standartlarini yükseltmeye yönelik çesitli düzenlemeler yapmaktadir. KSDTD, sirketlerin insan haklari ve çevresel etkilerine iliskin saygi gösterme sorumlulugunun gereklerini yerine getirmelerini ve bu konularda daha hesap verebilir olmalarini amaçlamaktadir. Bunun yan sira, AYM, Döngüsel Ekonomi Eylem Plani ve Catisma Bölgelerinden Gelen Minerallere Iliskin Düzenleme gibi çesitli politikalar, küresel tedarik zincirlerinde sosyal ve çevresel sorumluluklarn daha siki bir sekilde kontrol edilmesini ve sürdürülebilir is modellerinin gelistirilmesini hedeflemektedir. Bu düzenlemeler, Türkiye'nin AB ile iliskileri baglaminda, yerel mevzuatin ve uygulamalarin AB standartlarina uyumlu hale getirilmesini gerektirmektedir.
• Bu gelismeler, küresel is dünyasinda daha adil, güvenli ve sürdürülebilir çalisma kosullarnin saglanmasi için gerekli olan dönüsümün hizlandigini göstermektedir. Çalisma hayatinda insan haklarnin korunmasi ve gelistirilmesi, uluslararasi normlar ve ulusal mevzuat çerçevesinde sürekli olarak ele alinan kritik bir konudur. Son yillarda, is sagligi ve güvenligi, çocuk isciligi ile mücadele, zorla çalistirma, ayrimciligin önlenmesi ve örgütlenme özgürlügü gibi temel haklar üzerinde yapilan düzenlemeler ve alinan tedbirler, bu alandaki gelismelerin merkezinde yer almaktadir.
• Diger bir temel hak, is saghige ve güvenliginin gelisimine iliskindir. Is sagligi ve güvenligi, isçilerin sagligini ve güvenligini güvence altina almayi amaçlayan düzenlemelerin vazgeçilmez bir bilesenidir. Bu alandaki uluslararasi standartlar 1981 tarihli ve 155 sayih is Saghg ve Güvenligi ve Calisma Ortamina Iliskin Sözlesme, 1985 tarihli ve 161 sayil Saglik Hizmetlerine Iliskin Sözlesme ve 2006 tarihli ve 187 sayil Is Sagligi ve Güvenligini Gelistirme Cerçeve Sözlesmesi gibi önemli ILO belgeleriyle sekillendirilmistir. Türkiye'de de, AB'nin 89/391/EEC sayih Is Sagligi ve Güvenligi

Cerçeve Direktifine uyum saglamak amaciyla, 6331 sayil Is Sagligi ve Güvenligi Kanunu kabul edilerek ulusal hukuk sistemine entegre edilmistir.

• Örgütlenme özgürlügü ve toplu pazarlik hakkz da uluslararasi isçi haklar belgeleri tarafindan güvence altina alinmis temel haklardandir. ILO'nun 87 sayil Sendika Özgürlügü ve Sendikalasma Hakkinin Korunmasi ile 98 sayil Orgütlenme ve Toplu Pazarlik Hakk1 Sözlesmeleri, bu haklarn korunmasi için kapsamli bir çerçeve sunmaktadir. Ulkemiz 6356 sayil Sendikalar ve Toplu Is Sözlegmesi Kanunu ile 4688 sayili Kamu Görevhileri Sendikalari ve Toplu Sözlesme Kanunu ile çalisanlarin örgütlenme faaliyetlerini düzenlemektedir.
• Çocuk isçiligi ile mücadele, bir diger önemli insan haklari konusudur. ILO'nun 1973 tarihli ve 138 sayil Asgari Yas Sözlesmesi ile 1999 tarihli ve 182 sayil Cocuk Isçiliginin En Kötü Biçimleri Sözlesmesi, çocuk isçiligiyle mücadelede uluslararasi temel araçlar olarak kabul edilmektedir. Türkiye, uluslararasi mevzuatla uyumlu olarak 4857 sayil Is Kanunu kapsaminda asgari çalisma yasini düzenlemis olup hem mevzuat hükümleri hem de ilgili ulusal politikalar ile stratejilerle bu alanda kararlilkla mücadele etmeye devam etmektedir.
• Cocuk isçiligi ile mücadele, zorla çalistirma, modern kölelik ve insan ticaretinin ortadan kaldirilmasi, uluslararasi toplumun gündeminde önemli bir yer tutmaktadir. BM'nin 2030 Sürdürülebilir Kalkinma Gündemi'nin 8.7 hedefi dogrultusunda, bu konularda acil ve etkin tedbirlerin alinmasi hedeflenmis ve Türkiye, bu çabalara katkida bulunarak Ittifak 8.7 bünyesinde Rehber Ulke (Pathfinder) statüsü kazanmistir. Bu statü ile ülkemiz, zorla çalistirma, modern kölelik, insan ticareti ve çocuk isçiliginin ortadan kaldirilmasi amaciyla küresel düzeyde yürütülen çalismalara katki saglamay1 ve örnek olmay1 amaçlamaktadir.
• Ayrimalgin önlenmesi de çalisma hayatinin temel insan haklar gündemlerinden biridir. ILO'nun 111 sayih Ayrimalk Sözlesmesi, BM Kadinlara Kars1 Her Türlü Ayrimcilgin Onlenmesi Sözlesmesi (CEDAW), Gözden Geçirilmis Avrupa Sosyal Sarti ve BM Engellilerin Haklarina iliskin Uluslararasi Sözlesme gibi uluslararasi belgeler, Türkiye'nin is yerinde ayrimaligi önleme çabalarin desteklemektedir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasasi'nn 49. ve 55. maddeleri ile is Kanunu'nun "Esit davranma ilkesi" baslikli 5. maddesi, isverenlerin çalisanlar arasinda ayrimcilik yapamayacagini açikça belirtmektedir.
• Son olarak, On Ikinci Kalkinma Plant, aynimaligin önlenmesi, çocuk isçiligi ile mücadele, is sagligi ve güvenliginin etkin yönetimi gibi konularda da kapsamli politika ve tedbirler öngörmektedir. 6328 sayih Kamu Denetçiligi Kurumu Kanunu, 6701 sayili Türkiye Ïnsan Haklari ve Esitlik Kurumu Kanunu ve diger ilgili mevzuat, bu konularda isverenlerin sorumluluklarini artirarak çalisma hayatinda insan haklarinin korunmasina katkida bulunmaktadir.
• Dogal afetler, çalisma hayatini derinden etkileyen unsurlar arasinda yer almaktadir. Depremler, sel, kuraklik ve heyelan gibi olaylar, is yerlerinin fiziksel yapisini tahrip edebilmekte, üretim süreçlerini kesintiye ugratabilmekte ve is kayplarina yol açabilmektedir. Bu durum, ekonomik belirsizliklerin artmasina, is kaysplanna, mevcut çalisma kosullarinin kötülesmesine ve yoksullugun artmasina neden olabilmektedir.

Afetlerin neden oldugu bu olumsuz etkiler, özellikle kirilgan gruplar ve düsük gelirli çalisanlar için yoksulluk riskini daha da artirmaktadir.

• Küresel düzeyde, iklim degisikligi sonucunda artan gida fiyatlar, gelir kaybi ve hastaliklarin degisen dogasi nedeniyle, 2030 yilina kadar 130 milyon insanin agir1 yoksulluga düsebilecegi tahmin edilmektedir. Iklim degisikliginin olumsuz etkilerinden en fazla zarar görenler ise genellikle dogal afetlerle mücadeleye daha az hazirlikli olan yoksullar ile kadinlar, çocuklar, yaslilar ve engelliler gibi kiilgan gruplar olmaktadir.
• Korumacilik egilimlerinin ve içe kapanma politikalannin yogunlastigi bir dönemde, 2019 yilinda tüm dünyays etkisi altina alan Covid-19 küresel salgin, bir saglik krizinin ötesine geçerek olaganüstü kosullarin ortaya çikmasina yol açmis ve birçok ülkeyi ekonomik, toplumsal ve siyasi açidan derinden etkilemistir. Bu süreçte, uluslararasi ticaretin yavaslamasi, yatiim ve üretimin azalmasi, birçok ülkede ekonomik büyüme potansiyelini sinirlayarak istihdam artisin engellemis, issizlik oranlarini yükseltmis ve gelir ile firsat esitsizliklerini artirmistir.
• Salginin isgücü piyasalari üzerindeki tehditlerine karsi birçok ülke, istihdamin korunmasina yönelik çesitli tedbirler almistir. Bu tedbirler genellikle kayit dis1 veya kendi hesabina çalisanlara destekler, pasif iggücü programlar1, ücret sübvansiyonlar1, yeni çalisma düzenlemeleri, hastalik izni için sübvansiyonlar, isten çikarmanin sinirlanmasi ve mesleki egitim sübvansiyonlari gibi alanlarda yogunlasmistir. Bu tedbirler arasinda en yaygin olarak uygulanan ise ücret sübvansiyonlari olmustur. Ücret sübvansiyonlars, çalisanlara dogrudan nakit destegi saglamak yerine, isverenlerin ödemesi gereken ücret ve katki paylarinin tamaminin veya bir kisminin devlet tarafindan karstlanmasin içermektedir.
• Covid-19 küresel salgini, Türkiye'de ekonomik yapiy1 ve isgücü piyasalarin etkileyerek bazi kirilganliklari artirmis olsa da, bu süreçte özellikle kadinlar, gençler ve engelliler gibi özel politika gerektiren gruplar için destekleyici önlemler alinmistir. Düsük vasif ve egitim düzeyine sahip ve agirhkli olarak hizmetler sektöründe çalisan kisiler, salginin getirdigi kisitlamalardan etkilense de, Türkiye'de uygulanan isgücü piyasasi politikalar1 bu gruplann istihdam, gelir ve refah kayplarini en aza indirmeye yönelik olmustur. Nitekim 2020 yilinda dünya genelinde issizlik oranlari artis gösterirken, Türkiye'de salgina karsi alinan tedbirler sayesinde issizlik oraninda bir düsüs kaydedilmis, ekonominin toparlanmasi ve istihdamin korunmasi adina önemli adimlar atilmistir.
• Salgin sürecinde, diger birçok ülkede oldugu gibi Türkiye'de de ekonomiyi canlandirmak ve isgücü piyasalari üzerindeki olumsuz etkileri azaltmak için çesitli tedbirler alinmistir. Bu çerçevede, ekonomik istikrar kalkan ve destekleyici parasal tedbirler ön plana çikmistir. Esnek ve uzaktan çalisma modellerinin yayginlastirilmas1, kisa çalisma ödeneginden yararlanmanin kolaylastirilmas1, is sözlesmelerinin isveren tarafindan feshinin yasaklanmas1, ücretsiz izin uygulamas1, ücretsiz izne çikarilan ve kisa çalismadan yararlanamayanlar ile issizlik ödenegine hak kazanmak için gerekli prim sartlarini saglamayanlara nakdi ücret destegi saglanmasi gibi önlemler bu tedbirler arasindadir. Ayrica, isverenlere sosyal güvenlik primi ödemelerinde kolayhklar getirilmistir. Bu tedbirlerin, salgin döneminde istihdami korumaya yönelik çabalar çerçevesinde kayith istihdam kaybini sinirlandirmada da etkili oldugu gözlemlenmistir
• Depremler, dogal afetler arasinda iggücü piyasasi ve ekonomik faaliyetler üzerinde en büyük etkiye sahip olanlarin basinda gelmektedir. Türkiye, tarih boyunca birçok büyük depremin yikici etkilerini yasamis ve bu dogal afetler, hem istihdam hem de ekonomik faaliyetler üzerinde derin izler birakmistir.
• 2023 yilinda Kahramanmaras ve Hatay merkezli 11 ilde yasanan depremler, sadece fiziki yikima yol açmakla kalmamis, ayni zamanda isgücü piyasasin ve yoksulluk seviyelerini de olumsuz etkilemistir.
• Bu kapsamda kisa çalisma ve nakdi ücret destegi uygulamalari hayata geçirilmistir. Yayimlanan Cumhurbaskani Karar ile uygunluk tespiti sonucu beklenmeksizin belirlenen illerde ve durumlarda kisa çalisma ödemelerinin yapilmasi kararlastinlmistir. Aynica gerekli prim sartlarini tasimadigi için kisa çalisma ödenegi almaya hak kazanamayanlar ile yine gerekli prim sartlarin tasimadiklari için issizlik ödenegi almaya hak kazanamayanlara nakdi ücret destegi ödenmesi kararlastirilmistir. Nakdi ücret destegi 8 Mayis 2023 tarihine kadar, kisa çalisma uygulamasi ise uzatma ile birlikte 7 Agustos 2023 tarihine kadar uygulanmistir.
• Cumhurbaskanligi Strateji ve Bütçe Baskanligt tarafindan hazurlanan "Kahramanmaras ve Hatay Depremleri" Raporu, bu etkinin boyutlarini ortaya koymaktadir. Rapora göre, deprem öncesi afet bölgesinde 3,8 milyon kisi istihdamdaydi ve bu says, Türkiye genelindeki toplam istihdamin %13,3'üne karsilik gelmekteydi. Depremler sonrasinda ise, bölgedeki is yerlerinin büyük bir kismi hasar görmüs veya faaliyetlerini ya bir süreligine ya da tamamen durdurmak zorunda kalmistir. Bu durum, hem kayith hem de kayit disi çalisanlar için is kayiplarina neden olmus ve ekonomik faaliyetlerde önemli bir azalmaya yol açmistir.
• Ïstihdam kaybi, dogrudan dogruya yoksullugun artmasina neden olabilecek kritik faktörlerden biridir. Depremin ardindan ekonomik faaliyetlerin yavaslamasi ve isgücü piyasasindaki daralma, gelir seviyelerinde düsüslere ve hane halki gelirlerinin azalmasina sebep olmustur. Ozellikle kayit disi çalisanlarin islerini kaybetmeleri, bu gruplarin yoksulluk sinirinin altina düsme riskini artirmistir.
• Afet bölgesindeki kayst disi istihdam oran %39 olarak rapor edilmis olup kayit dis1 calisanlar, sosyal güvenceden yoksun olmalari nedeniyle kriz dönemlerinde daha kirilgan hale gelmektedirler. Deprem sonrasi dönemde, bu kesimde is kayplarnin muhtemelen daha belirgin hale geldigi ve dolayisiyla geçim kaynaklarinin büyük ölçüde daralmis olabilecegi degerlendirilmektedir.
• Deprem bölgesinin yeniden insasi sürecinde, depremden etkilenen illerdeki sektörel isgücü piyasasinin ihtiyaçlar göz önünde bulundurularak yesil islerin yaratilmasi ve dijitallesme firsatlarnin degerlendirilmesi büyük önem tasimaktadir. Aynica, yogun istihdam gerektiren altyapi yatirimlaryla bölgedeki istihdamin desteklenmesi, is karsiligi nakit yardimlarda engelliler, gençler ve kadinlara öncelik verilmesi, yerel üniversitelerdeki ögrencilerin bölgenin çalisma hayatina entegre edilmesini saglayacak programlarin uygulanmasi ve girisimciligin tesvik edilmesi, kapsaml bir toparlanma sürecinde hayata geçirilebilecek önemli tedbirlerdir.

3.2. TEMEL AMAÇ

Sosyal koruma sisteminin kapsayiciligini ve istihdam baglantisini artirarak, toplumdaki tüm bireylerin temel haklara erisimini güçlendirmek ve çalisma hayatina katilimlarini engelleyen sorunlara çözüm gelistirmek temel amaçtir. Insana yakigir is anlayisi dogrultusunda, olusturulacak bir sosyal koruma sistemi, bireylerin sosyo-ekonomik olarak güçlendirilmesini ve istihdamin tesvik edilmesini saglayacaktir. Bu çerçevede, özellikle dogal afetler ve kriz dönemlerinde iggücü piyasasindaki kirilgan gruplarin korunmasi ve geçim kaynaklarmn sürdürülebilirliginin saglanmasi için dayankl ve esnek bir sosyal koruma agi kurulmasi öncelik tasimaktadir.

3.3. POLITIKALAR

1. Calisma hayatinda temel haklarin korunmasi saglanacak, ayrimcilikla mücadele edilecek ve insana yakisir isler desteklenecektir.
2. Kayst disi istihdamla mücadele edilecek ve sosyal güvenlik sisteminin kapsayiciligi artirilacaktir.
3. Isgücü piyasasi programlarinin etkinligi artinlacak ve erisilebilirligi güçlendirilecektir.

4. KIRSAL BÖLGELERDE SÜRDÜRÜLEBILIR iSTIHDAMIN GELISTIRILMESÍ

Sürdürülebilir kalkinma, günümüz kusaklarinin gereksinimlerini, gelecek kusaklarn gereksinimlerinden ödün vermeden karsilama ilkesine dayanmaktadir. Kirsal bölgelerde sürdürülebilir istihdam ise, ekonomik, sosyal ve çevresel sürdürülebilirlik ilkelerini bir araya getiren çok boyutlu bir kavramdir. Sürdürülebilir istihdam, uzun vadede istihdami güvence altina alan, insana yakisir çalisma kosullarni destekleyen ve ekonomik çesitliligi artiran bir yapiy1 ifade etmektedir. Bu baglamda, tarim ve tarim disi sektörlerin birlikte gelistirilmesi ve kirsal alanlarda yeni is alanlarinin yaratilmasi gerekmektedir.

Kirsaldaki temel ekonomik faaliyet olan tarim, kirsal yasamin sosyoekonomik yapisin1 belirleyen temel sektördür. Ancak kirsal alanlarin, küçük ve orta ölçekli isletmeler aracihgiyla gerçeklestirilen kültür ve turizm faaliyetlerine, katma degeri daha yüksek ürünlerin üretimine ve geleneksel el sanatlaria imkan tanmasi; aricilk, fermente gida ve içecek üretimi ile su ürünleri avalgi veya yetistiriciligi gibi çesitli ekonomik faaliyetlere uygun olmasi daha genis ve bütüncül bir ekonomik yapi olarak ele alinmasini zorunlu kilmaktadir.

Yerel ekonomiyi canli tutmak, dogal kaynaklan korumak ve toplumun refahini artirmak için kirsal alanlarda is imkanlarmin olusturulmasi ve korunmasi sürdürülebilir istihdamin saglanmasinda kritik öneme sahiptir. Kirsal kalkinmanin temel tasi olan tarimsal faaliyetlerin, insana yakisir is kriterleri ve gelisen teknolojik kosullara uygun bir sekilde gerçeklestirilmesi, tarim diss sektörlerin çesitlendirilmesi ile küçük ve orta ölçekli isletmelerin desteklenmesini gerekmektedir.

Bunun yani sira, egitim ve beceri gelistirme programlaryla kirsal iggücünün güçlendirilmesi, hem iç göç hareketlerinin kontrol altina alinmasina katki saglayacak hem de kirsal bölgelerde yaçam kalitesini artirarak sosyal sürdürülebilirligi destekleyecektir. Bu çok boyutlu yaklasim, kirsal alanlarin bir bütün olarak ele alinmasini ve bu alanlarin sahip oldugu ekonomik potansiyelin tam anlamiyla degerlendirilmesini zorunlu kilmaktadir.

4.1. DURUM ANALIZI

• Tarimsal faaliyetler, dünyada ve ülkemizde kirsal bölgelerdeki yasam kalitesini önemli ölçüde etkilemektedir. Tarimsal üretim, ülke vatandaslarnin gida ihtiyaçlarinin karsilanmas1, bos arazilerin islenerek ekonomiye kazandirilmasi, erozyonun önlenmesi ve ülkenin gida arz güvenliginin saglanmasi açisindan büyük önem tasimaktadir. Tarm, yalnizca ekonomik bir faaliyet olmanin ötesinde tarihsel, kültürel, sosyal ve ekolojik önemi olan toplumsal bir süreçtir. Tarmin ayrica, vatandaslarin gida ihtiyaçlarinin temin edilmesi, ekonomiye katma deger yaratmasi ve sanayiye girdi saglamasinin yani sira, toplumsal yapmnin korunmasi, dogal mirasin devamhiligi ve çevrenin korunmasi gibi islevleri de vardir.
• Dünya genelinde kirsal politikalarn belirlenmesinde önemli bir etkiye sahip olan tarim sektöründeki sorunlar, kirsal alanlardan kentlere göç egilimlerini etkilemekte ve kirsal bölgelerde nüfusun azalmasina yol açmaktadir. 2014-2023 yillari arasinda, farkl1 sektörlerdeki istihdam egilimleri bu dönemdeki degisimleri yansitacak sekilde farklilik göstermistir. TÜIK verilerine göre, sanayi sektöründe 2014 yilinda 5 milyon 339 bin kisi istihdam edilirken, bu sayi 2023 yilinda 6 milyon 711 bine yükselmistir. Hizmetler sektöründe de benzer bir artis gözlemlenmis, 2014 yilinda 13 milyon 302 bin olan istihdam sayis1 2023 yilinda 18 milyon 230 bine çikmistir. Buna karsilk, tanm sektöründe istihdam edilenlerin sayisi 2014 yilinda 5 milyon 220 bin iken 2023 yilinda yaklasik 800 bin kisi azalarak 4 milyon 695 bine düsmüstür. Bu veriler, sanayi ve hizmetler sektörlerinin büyümesiyle birlikte tarim sektöründe istihdamin azaldigini göstermektedir.
• Tarim sektörü, hizmetler ve sanayi sektörlerinin gerisinde kalsa da, tasidigi kritik önemi hiçbir zaman azalmayacaktir. Bir ülkenin genel sosyoekonomik yapisi içerisinde tarim sektörünün yeri; ulusal gelire katkisi, ülkenin gida ürünlerinde kendi kendine yeterlilik durumu, ihracat ve ithalat dengesi, sanayi sektörüne hammadde saglama ve istihdam yaratma kapasitesi ile talebi etkileme gücü gibi faktörler göz önüne alnarak degerlendirilmelidir. Tarm sektörü gida güvenliginin teminatidir ve bu nedenle stratejik önemi tartisilmazdir. Bu sebeplerle, tarim alaninda gelistirilecek politikalarin bütüncül bir yaklasimla ele alinmasinn, sürdürülebilir ekonomik büyümeye ve istihdama önemli katkilar saglayacagi muhakkaktir.
• Yeni kent ve kur tanimi, mahalle ve köy düzeyinde yogun kent, orta yogun kent ve kir olmak üzere üç sinifa ayrilmaktadir. Yogun kent, nüfusunun en az %50'sinin kent merkezi sinirlar içerisinde yasadigi yerlesim yerlerini ifade ederken, orta yogun kent, yogun kent ve kir olma
• kriterlerini saglamayan yerlesim yerlerini tanmlamaktadir. Kir ise nüfusunun %50'sinden fazlasinin kirsal bölgelerde yasadigi yerlesim alanlarini kapsamaktadir.
• Bu yeni tanimlama, TÜiK'in geçmiste kullandigi kent ve kir ayrimina dayali istatistiklerden farklilik göstermektedir. Tanimlamada gidilen bu farkliliga ragmen TÜiK istatistikleri, Türkiye'de kirsal nüfusun giderek azaldigini ortaya koymaktadir. Bu düsüs, kusal alanlardan kentlere dogru bir nüfus kaymasini yansitmaktadir. 2022 yili kent ve kir nüfus istatistiklerine göre, Türkiye' de nüfusun %67,9'u yogun kentlerde, %14,8'i orta yogun kentlerde ve %17,3'ü kirda yasamaktadir. Bu oranlar, kursal nüfusun azaldigini ve kentlesmenin arttigini ortaya koymaktadi.
• Kirsal nüfus azalirken, kirsalda çalisan nüfus da yaslanmaktadir. Grafik 23'den de görülecegi üzere, Türkiye'de istihdam edilenlerin ortalama yasi yaklasik 39 iken tarm sektöründe çalisanlarin ortalama yasi 46' dir. Ayrica, Grafik 24'e göre, tarim sektöründe çalisanlarin %68,4'ü 40 yasin üzerindeyken genel istihdamda 40 yasin üzerinde olanlarin orani %47,1'dir. Bu durum, tarim sektöründe genç iggücünün yetersiz oldugunu göstermektedir. Tarimda genç istihdaminin artirilmasina yönelik politika ve programlara öncelik verilmesi, hem sürdürülebilir tarimi hem de kirsal kalkinmayi olumlu yönde etkileyecektir.
• Iklim degisikligi riski de Türkiye'nin tarim sektörünü ve kisal istihdami etkileyen önemli faktörler arasinda yer almaktadir. Türkiye'nin Akdeniz Havzasi'ndaki konumu, iklim degisikligine karsi savunmasizligi artirmakta; artan sicakhklar ve azalan yagislar, tarimsal üretimi ve verimliligi olumsuz yönde etkilemektedir. Bu durum, kirsal alanlarda yasayan ve geçimini temel olarak tarimdan saglayan kesimleri, özellikle de küçük çiftçileri ve tarim isçilerini, ekonomik açidan zorlamaktadir. Bununla birlikte, iklim degisikliginin etkilerini hafifletmek ve kirsal istihdami desteklemek amaciyla modern tarim tekniklerinin benimsenmesi, su kaynaklarinin etkin yönetimi ve çiftçilere yönelik uyum politikalarinin uygulanmasi gibi tedbirler kirsal bölgelerde sürdürülebilir bir ekonomik yapinin olusmasina katki saglayacaktir.
• Bunun yani sira, iklim degisikligi ile küresel mücadele kapsaminda özellikle AB'nin sürdürülebilirlik politikalari ve Yesil Mutabakat çerçevesinde belirledigi yeni standartlarin, Türkiye'nin tarim sektörü üzerinde belirli etkileri olacaktir. AB'nin "Tarladan Çatala Stratejisi" ve karbon ayak izini azaltmaya yönelik tedbirlerinin, Türkiye'nin tarim ve gida
• ürünleri ihracatina belirli ölçüde etki edebilecegi ve daha sürdürülebilir tarm uygulamalarinin benimsemesine katki saglayabilecegi degerlendirilmektedir.
• Tarimsal üretimde çevre dostu ve sürdürülebilir uygulamalara daha fazla agirlik verilmesi hem gida arz güvenligine katki saglayacak hem de Türkiye'nin küresel rekabetçi gücünü daha da kuvvetlendirecektir. Iklim degisikligi ile uyumlu sürdürülebilir tarim uygulamalari, yeni is kollarinin ve mesleklerin gelismesine olanak tanyacak ve kirsal alanlarda isgücünü daha da çesitlendirerek istihdamin sürdürülebilirligine katkida bulunacaktir.
• Yenilenebilir enerji kaynaklarnin toplam enerji üretimi içindeki payinin artirilmasi ve verimliliginin saglanmast, enerji ihtiyacinin karsilanmasinda kritik bir rol oynamaktadir. Yenilenebilir enerji sektöründe gelisen yeni teknolojiler, maliyetleri düsürerek bu kaynaklarin daha genis bir alanda kullanilmasini mümkün kilmaktadir. Çevre, Sehircilik ve Iklim Degisikligi Bakanligi tarafindan uygulanan "Türkiye Cumhuriyeti Iklim Degisikligi Eylem Plan'nda (2011-2023)", yenilenebilir enerjinin toplam elektrik üretimindeki payinin artirilmasi ana hedeflerden biri olarak belirlenmistir. Bu kapsamda, özellikle tarim, gida ve ormancilik sektörlerindeki isletmelerin enerji ihtiyacinin, yenilenebilir enerji kaynaklarindan karsilanmasina yönelik destekleme programlari ve özel tedbirler devreye alinmistir. Özellikle sulama tesislerinin isletilmesinde enerji maliyetlerinin düsürülmesi için yenilenebilir enerji kaynaklari büyük firsatlar sunmaktadir. Günes enerjisi santralleri ve rüzgar enerjisi santralleri, elektrik altyapisi olmayan uzak tarim alanlarinda oldukça islevsel çözümler sunabilmektedir. Bu baglamda, bu alanlarda tesvik ve sübvansiyonlarmn yayginlastinlmasi, üretim maliyetlerini ve dolayisiyla fiyatlann genel düzeyini olumlu yönde etkileyecektir.
• Türkiye'nin tarim sektörü ihracati, 2014-2023 yillar arasinda toplam ihracatin %3 ila %4'ü arasinda sinirli bir paya sahip olmustur. Bununla birlikte, 2019-2023 yillari arasinda tarimsal ihracatin miktar olarak sürekli artgi görülmektedir. 2022 yilinda tanm ürünleri ihracati yaklasik 30 milyar dolara ulasarak tarihinin en yüksek seviyesini görmüs, ancak bu artisa ragmen sektörün toplam ihracat içindeki pay1 sinirh kalmistir.
• Türkiye'de tarmsal istihdamin toplam istihdam içindeki pay1, yillar içinde tarimin Gayri Safi Yurt Içi Hasila (GSYIH) içindeki payinda yasanan azalmaya paralel olarak düsüs göstermistir. Grafik 25'den de görülecegi üzere, 2014 yilinda %20,3 olan tarimsal istihdam

Kaynak: TÜIK

Kaynak: TÜIK

oran1, 2023 yilinda %14,8'e gerileyerek hizmet ve sanayi sektörünün oldukça gerisinde kalmistir. Grafik 26'da ise, 2023 yil itibaryla hizmet sektörünün toplam istihdam içindeki payinin %57,6, sanayi sektörünün payinin %21,2 ve insaat sektörünün paynin ise %6,3 oldugu görülmektedir. Tarimsal istihdamdaki bu düsüsün baslica nedenleri arasinda tarimda makinelesmenin artmasiyla birlikte isgücü talebinin azalmasi, sanayi ve hizmet sektörlerinde isgücü talebinin artmasi, gençlerin is ve meslek tercihlerinin degismesi ve miras yoluyla tarim arazilerinin parçalanmasiyla hane bagina düsen tarim gelirlerinin azalmasi yer almaktadir.

• Kirsal istihdam açisindan öne çikan iki temel konu, insana yakisir çalsma ve yasam kosullarin iyilestirerek göç egilimini yönetmek ve kirsal bölgelerde ekonomik çesitliligi artirmaktir. Tarimda istihdam oranin artirmak ve nitelikli isgücünü tarmsal faaliyetlere kazandirmak kirsal kalkinmann hiz kazanmasi açisindan büyük önem tagimaktadir. Bölgelere göre degisen sosyal ve ekonomik farkliliklar nedeniyle, egitimle ilgili sorunlar ve zumler yerel duz izeyde analiz edilmel ve bu analizlere dayall olarak uygun egiti programlari düzenlenmelidir. Aynca yerel halkin üretim süreglerinde yagadigi bilgi eksikliklerinden kaynaklanan sorunlar tespit edilerek bu eksiklikleri gidermeye yönelik egitim metotlari belirlenmeli ve üreticilerin bu bilgilere kolayca erismesi saglanmalidir.
• Tarimsal istihdam açisindan, gida zincirlerinin iklim degisikligine uyum saglamasi ve akilli tarim uygulamalarina yönelik farkindaligin artirilmasi öncelikli konular arasinda yer almaktadir. Bunun yan sira isgücünün yaygin egitim faaliyetlerine katilimi da kritik öneme sahiptir. Bu konularla sinirli kalmaksizin kapsayic istihdamin gelistirilmesinden toplumsal farkindaligin artirlmasina, tarim disi ekonomik faaliyetlerde meslek ve beceri kazanimindan kooperatif örgütlenme modellerine kadar çesitli alanlarda üretken istihdam1 tesvik eden egitim programlarinin yayginlastirilmasi büyük deger tagimaktadir.
• Tarim ve Orman Bakanligi tarafindan uygulanmakta olan Avrupa Birligi Katilim Oncesi Yardim Arac1 (IPARD) kapsaminda hayvancilik sektörü, gida isleme sektörü ve kirsalda çiftlik faaliyetlerinin çesitlendirilmesi için gelistirilen projelerde gerek çalisan düzeyinde gerekse yönetici düzeyinde istihdam olanaklar saglanarak kirsal alanlarimizda yeni is firsatlarmn olusmasina katki saglanmaktadir.
• Günümüzde tarm sektöründe, degisen iklim kosullarina uyum saglamak ve tarimsal faaliyetlerin neden oldugu karbon salinimini azaltmak amaciyla yeni tarimsal yaklasimlar benimsenmektedir. Bu süreçte dijital tarm çözümleri, birden fazla fayda saglayarak tarimda adil bir geçisi destekleme kapasitesi açisindan öne çikmaktadir. Çiftçilere saglanan faydalar arasinda iklim degisikliklerine, hava kosullarndaki dalgalanmalara ve hasere saldinlarina daha iyi uyum saglama, giftlik kârhligini artirma ve daha iyi giftlik yönetimi ile ürün satisindan elde edilen getirilerin yükseltilmesi yer almaktadir. Ülkemizde, tanm 4.0 kapsaminda, özel sektör ve dijital girisimler yeni uygulamalar ve çözümler gelistirmeye baslasa da, tarim teknolojilerinin kullaniminda ve bu alandaki girisim sayilarinda gelisim saglanmasi için atilmasi gereken önemli adimlar da bulunmaktadir. Bu durum, Türkiye'nin küresel deger zincirinde güclü oldugu ve önemli ihracat rakamlarina ulastigi tarim sektöründe rekabet avantajini artirabilecektir.
• Kirsal kalkinmanin sürdürülebilirligi için dijital dönüsüm ve teknoloji kullanimi büyük bir firsat sunmaktadir. Tarim 4.0 teknolojileri, yapay zeka, nesnelerin interneti (loT), veri

analitigi ve uzaktan izleme sistemleri tarimsal üretim süreçlerini optimize ederek verimliligi artirma ve kirsal alanda istihdam firsatlarini genisletme potansiyeline sahiptir. Örnegin, akilli sulama sistemleri ve toprak sensörleri, su ve gübre kullanimin optimize ederek hem maliyetleri düsürecek hem de çevresel sürdürülebilirligi destekleyecektir. Bu teknolojilerin kullanmi, tarimsal isgücünün daha yüksek katma degerli islerde çalismasin mümkün kilarak, kirsal bölgelerde nitelikli istihdam yaratilmasina katki saglayacaktir.

• Diger taraftan, dijital tarim platformlari araciligiyla çiftçiler, piyasa taleplerine daha hizhi yanit verebilme, ürünlerini daha genis pazarlara sunabilme ve dogrudan tüketicilere ulasabilme imkanina sahip olabileceklerdir. Bu baglamda, dijital dönüsümün kirsal istihdami artinici etkilerini maksimize etmek için, teknolojiye erisimin, dijital okuryazarligin ve bu alanlardaki egitim programlarinin yayginlastirlmasinin faydali olacagi degerlendirilmektedir.
• Tarim sanayisi ve tarm teknolojisi uygulamalarinin ilerlemesini desteklemek amaciyla, uygun egitim politikalari gelistirilerek kümelenme benzeri yaklasimlarla ekosistem is birligi firsatlarinin yaratilmasi ve tarim teknolojileri üzerine çalisacak enstitüler ile teknik liselerin kurulmas1 büyük önem tasimaktadir. Bu adimlar, sektörün ihtiyaç duydugu nitelikli isgücünün olusturulmasina yönelik önemli tedbirler arasinda yer almaktadir. Ayrica, iklime dirençli tarim ve tarim isçiligi konularinda yesil ve dijital dönüsümü saglayacak beceri kazandirma ve beceri gelistirme programlar ile girisimcilik egilimlerinin tesvik edilmesi gerekmektedir. Tarmda bilgi teknolojilerinin yayginlastirlmasi, çiftçilerin bilgiye kolay, hizl ve uygun maliyetli erisimini saglayarak tüketici taleplerini daha iyi anlamalarina ve organik gida maddeleri, et alternatifleri ve giftlikten sofraya hizmetler gibi genis ürün ve hizmetler gelistirmelerine olanak tanyacaktir. Bu gelismeler, sektörel büyümeye katkida bulunurken, yeni is alanlarinin ortaya çikmasin da destekleyecektir.
• Bunlarin yani sira tarima dayali imalat sanayinin gelistirilmesi, kirsal bölgelerde istihdam olanaklarin artirmanin ve yerel ekonomiyi güçlendirmenin etkili bir yoludur. Bu durum, tarim ürünlerinin islenmesi, paketlenmesi ve pazarlanmasi süreçlerinde ek isgücü ihtiyaci dogurarak kursal alanlarda yasayan bireyler için yeni istihdam firsatlar yaratma potansiyeline sahip olacaktir. Ozellikle, tarimsal ürünlerin deger zincirinde islenmesi ve katma degerinin artirilmasi, hem nitelikli hem de vasifsiz isçiler için çesitli is imkanlari sunacaktir. Tarima dayal imalat sanayinin genisletilmesi, kisal kalkinmay1 tesvik ederken, tarim dis1 sektörlerde de istihdam cesithligini artirarak bölgesel ekonominin sürdürülebilirligine önemli katki saglayacaktir.
• Türkiye'de kayit disi istihdamin en yogun oldugu sektör tarim oldugundan, bu sektörde kayst dis1 istihdamin önlenmesine yönelik çalismalara özel bir önem verilmelidir. Tanm sektöründe kayit disi istihdam orannin yüksek olmasinn nedenleri, sektörün yapisal özelliklerinden oldugu kadar, sektörde çalisan bireylerin demografik, sosyal ve kültürel özelliklerinden de kaynaklanmaktadir. Tarim sektöründe isletme ölçeginin ve arazi sahipliginin küçük olmasi, dolayisiyla elde edilen gelirin düsük kalmasi, bu durumun en temel nedenlerinden biridir. Kayit dist istihdamin bu kadar yüksek olmasinda ayrica, ayni ailenin bireyleri tarafindan gerçeklestirilen üretim ve bu üretimdeki ücretsiz aile isçiligi gibi faktörler de öne çikmaktadir.
• Çiftçilerin büyük bir çogunlugunun sosyal güvenlik primlerini düzenli olarak ödeyememesi ve bu nedenle sosyal güvenlik sisteminin sagladigi birçok haktan yararlanamamas1 sorununu ortadan kaldirmak amaciyla, Sosyal Sigorta Islemleri Yönetmeligi'nde yapilan degigiklikle; kendi adina ve hesabina bagimsiz çalisan çiftçi sigortalilarin prim ödeme tarihleri yeniden düzenlenmistir. 1 Ocak 2022 tarihinden itibaren yürürlüge konulan düzenleme ile; bu sigortahilarin ait oldugu yilin Ocak-Haziran dönemi primlerini Temmuz ay1 sonuna, Temmuz-Aralik dönemi primlerini de takip eden yilin Ocak ayi sonuna kadar Sosyal Güvenlik Kurumuna ödeyebilmelerine imkan taninmistir. Düzenleme ile tarim sigortalilarimizin ürün satisi ile gelir elde ettikleri ve ödeme güçlerinin arttigi dönemlerde sigorta primlerini ödeyebilmeleri ve bu süreçte gecikme cezasi ve gecikme zammina muhatap olmamalari saglanacaktir.
• Çiftçilerin temel gelir kaynagt, yetistirdikleri ürünlerin satisindan elde ettikleri gelirdir ve bu gelir, dogrudan hasat edecekleri ürün miktari ile dogru orantilidir. Ancak, tarimsal üretimin doga kosullarina bagli yapisi, giftçileri gelir güvencesizligi sorunuyla kars karsiya birakmaktadir. Kuraklik, sel, don, zamansiz yagmur, furtina ve yangin gibi dogal afetler, giftçilerin büyük zarar görmesine ve hatta bir yil boyunca hiç gelir elde edememesine neden olabilmektedir. Bu gibi durumlarda çiftçilerin zararlarini telafi edebilmek amaciyla, 2005 yilinda 5363 sayil Tanm Sigortalari Kanunu yürürlüge girmistir. Bu kanun, çiftçilerin dogal afetlere karsi korunmasini ve tarimsal üretimin sürdürülebilirligini saglamak için önemli bir adim olmustur.
• Çiftçilere gelir ve yasam güvencesi saglamak amaciyla yapilan zorunlu sosyal sigortalarin yani sira, dogal afetler sonucunda ürünlerinin hasar görmesi nedeniyle ugradiklar1 zararlarin tazmin edilmesi, tarmsal girdi fiyatlarnin devlet müdahalesiyle düsük seviyelerde tutulmas1, ürettikleri ürünler için taban fiyat uygulamasi, fark ödemesi destegi ve tarimsal sigorta destegi gibi çesitli araçlarin kullanilmasi önemli faydalar saglamaktadir. Bu araçlar, çiftçilere hastalik, analik, malullük ve issizlik gibi risklere kars1 teminat saglayan geleneksel sosyal sigortalarin ötesinde, piyasa veya çevre kosullarndan kaynaklanan risklere kargi da güvence sunmaktadir. Devlet tarafindan çiftçilere saglanan bu destekler, geleneksel sosyal güvenlik sisteminin disinda yer almakla birlikte, genisletilmis bir sosyal güvenlik anlay1§1 çerçevesinde degerlendirilebilecek niteliktedir.
• Türkiye'deki tarim sektörü büyük ölçüde küçük ve orta ölçekli isletmelere dayanmaktadir ve bu durum ekonomik sürdürülebilirlik ile büyüme potansiyelinin sinirl oldugunu ortaya koymaktadir. Küçük ölçekli isletmeler, genellikle sinurli arazi büyüklükleri ve kaynaklara sahip olmalar sebebiyle düsük verimlilikle faaliyet göstermektedir. Bu durum, tarmsal üretimin geçimlik düzeyde kalmasina ve kayit disi istihdamin yüksek olmasina neden olmaktadir. Tarim sektöründe verimliligi ve rekabet gücünü artirmak için daha büyük ölçekli ve verimli isletmelere geçisin tesvik edilmesi ve mevcut küçük ölçekli isletmelerin kapasitelerinin artirilmasina yönelik politikalarin gelistirilmesi büyük önem tasimaktadir. Bu çerçevede, tarimsal kalkinma kooperatifleri, küçük ölçekli isletmelerin güçlenmesini ve sektörde sürdürülebilir bir yapinin olusturulmasini saglamak için kritik bir role sahiptir.
• Sözlesmeli üretim modeli, kirsal alanlarda tarimsal istihdamin sürdürülebilirligini ve kalitesini artirmak için önemli bir araç olarak öne çikmaktadir. Bu model, çiftçiler ile tarimsal isletmeler veya alicilar arasinda yapilan sözlesmeler aracihgyla, üretim

süreçlerinin planlanmasin ve ürünlerin satis garantisini saglamaktadir. Bu yaklasim, giftçiler için gelir belirsizligini azaltirken, is güvencesini de artirmaktadir. Bu baglamda, sözlesmeli üretim modelinin kirsal alanlarda yayginlastrilmasi, hem ekonomik sürdürülebilirligi destekleyecek hem de insana yakisir is ilkeleri çerçevesinde istihdamin kalitesini artiracaktir.

• Ulkemizde tarmsal istihdamin önemli unsurlarindan biri, mevsimlik tarm isciligidir. Mevsimlik tarim isileri, kendi illerinden farkl bölgelere tarimsal faaliyetlerde bulunmak amaciyla göç eden ve dönemsel olarak tarim sektöründe çalisan bireylerden olusmaktadir. Bu isciler, yiln belirli aylannda farkl bölgelerdeki tarimsal üretim süreçlerine katilmakta ve sonrasinda kalici ikametgahlarina geri dönmektedir. Gittikleri bölgelerde, yerel isgücü ile sürdürülemeyen tarimsal faaliyetleri gerçeklestirerek, tarimsal üretimin sürekliligine ve verimliligine önemli katkilar saglamaktadir. Mevsimlik gezici tarim isçileri, Türkiye'deki tarimsal üretimin devamliligi açisindan kritik bir rol oynamaktadir.
• ÇSGB koordinasyonunda, ilgili tüm kamu kurum ve kuruluslarnin katkilaryla, mevsimlik tarim iscilerinin çalisma ve yasam kosullarin iyilestirilmesine yönelik çesitli düzenlemeler hayata geçirilmistir. Bu kapsamda, 2010/6, 2017/6 ve 2024/5 sayili genelgeler çikarilmistir. Genelgeler dogrultusunda, mevsimlik tarim isçileri için afet riskinden uzak, etrafi çevrili, temiz suya erisimi olan, çevre aydinlatmasi saglanan, tuvalet ve banyo gibi temel tesisleri içeren barinma alanlari olusturulmustur. Ayrica, çocuklarin egitim hizmetlerine erisimini saglamak amaciyla suuflar ve saglik hizmetlerinin sunulabilecegi saglik odalari da bu alanlarda yer almaktadir. Bu düzenlemeler, mevsimlik tarim isçilerinin daha güvenli ve saglikli kosullarda yasamalarini ve calismalarini temin etmeyi hedeflemektedir.
• Kirsal alanlarda sürdürülebilir bir gelisimin saglanmasi, yalnizca tarim odakli bir yaklasimla degil, ekonomik, sosyal, çevresel ve kurumsal boyutlar da kapsayan çok yönlü bir kalkinma stratejisi ve çok aktörlü bir yönetisim stratejisi ile mümkün olabilecektir. Bu nedenle, kirsal alanlarda sürdürülebilir kalkinma, tek bir sektöre odaklanan bir anlayistan ziyade, farkl sektörlerin kirsal kalkinmaya katki sagladigi çok sektörlü bir perspektif ile hayata geçirilebilir. Bunu saglamak için, kirsalda ekonomik kalkinmanin desteklenmesi, yeni istihdam alanlarinin olusturulmasi, teknolojik altyapinin güçlendirilmesi, gida güvenliginin saglanmasi, yenilenebilir hammaddelerin üretilmesi, tarim turizminin tesvik edilmesi, dogal çevrenin iyilestirilmesi, dogal kaynaklarin korunmasi, kirsal yerlesim alanlarinin fiziki, sosyal ve kültürel altyapilarinin gelistirilmesi, egitim seviyesinin artirilmasi ve internet erisiminin yayginlastirilmasi gibi çok yönlü sürdürülebilir kalkinma yaklasimlarinin benimsenmesi gerekmektedir. Aynca, bu çok yönlü sürdürülebilir kalkinma yaklasimlarini vatandaslara benimsetilebilme konusunda ilgili bakanliklarca görev ve yetki alani dahilinde spot filmler, belgeseller, brosür vb. basil ve görsel materyallerin hazurlanmasi önem tasimaktadir.
• On ikinci Kalkinma Plani kapsaminda kursal kalkinma, "Afetlere dirençli yaçam alanlar1, sürdürülebilir çevre" ekseni altinda konumlandinlmistir. Bu eksen, yerlesim yerlerinin ve toplumun afetlere karsi direngliliginin artirimas1, çevrenin korunmasi, sehirlerde ve kirsal alanlarda yasam kalitesinin iyilestirilmesi ve bölgeler arasi gelismislik farklarnin azaltilmasina yönelik politikalan içermektedir. Bu çerçevede, kirsal alanlarin sürdürülebilir

bir sekilde gelistirilmesi ve afetlere karsi daha dirençli hale getirilmesi hedeflenmekte, aym zamanda çevresel sürdürülebilirlik ve sosyal refahin artirilmasi amaçlanmaktadir.

• Türkiye'nin kalkinmasini saglamak için, iyi planlanmis ve kapsamli bir kirsal kalkinma stratejisinin hayata geçirilmesi büyük önem tasimaktadir. Bu dogrultuda hazirlanan "Ulusal Kirsal Kalkinma Stratejisi (UKKS-III) 2021-2023", ulusal düzeyde kirsal kalkunma politikalarini belirlemek ve sürdürülebilir kalkinmayi saglamak amaciyla çesitli çözümler sunmaktadir. Bu kapsamda, Strateji, kirsal alanlarda ekonomik kalkinmanin tesvik edilmesi, sosyal altyapinin gelistirilmesi ve çevresel sürdürülebilirligin saglanmasina yönelik politikalar belirleyerek ülkenin genel kalkinma sürecine önemli katkilar sunmay1 amaçlamaktadir.
• Tarimsal faaliyetlerin dogal güzelliklerle çevrili alanlarda yapilmasi, kentte yaçamanin getirdigi yogun stresten uzaklasmak isteyen insanlar için bu bölgeleri bir cazibe merkezi haline getirerek ayni zamanda bir turizm destinasyonuna dönüstürmektedir. Her ne kadar turizmin gelismesi tarim için bir tehdit olarak algilansa da, kent yasaminin insanlar1 dogadan uzaklastirmas1, tasraya dönüs arzusunu artirmis ve bu egilim, tarim turizmi olarak adlandurilan yeni bir turizm alaninin ortaya çikmasina yol açmistir. Tarim turizmi, sehirde yasayanlari yeniden doga ve yesille bulustururken, kirsal alanlarda yasayanlar için de yoksullukla mücadelede etkili bir araç haline gelmistir.
• Tarim turizminde sunulan hizmetlerin kirsalda yasayan insanlar tarafindan verilmesi, bu bölgelerde istihdam yaratilmasina katk saglamakta ve yerel ekonomiyi canlandirmaktadir. Aynica, tarim turizmi, yerel mutfak kültürünün gelisimine, kültürler arasi etkilesimin artmasina ve dogayi koruma bilincinin yayginlasmasina önemli katkilar sunmaktadir. Böylece, tarim ve turizm bir arada gelisirken kirsal kalkinmanin desteklenmesi ve sürdürülebilir bir ekonomik modelin olusturulmasi mümkün hale gelmektedir.
• Kirsalda sürdürülebilir kalkinmays saglamak için yalnizca tanm turizmi yeterli olmayacaktir. Bunun yani sira, deniz, spor, inanç ve kültür, kongre ve saglik gibi diger turizm türlerinin de uygun bölgelerde gelistirilmesine yönelik adimlar atilmasi gerekmektedir. Bu çesitlendirilmis turizm stratejileri, kirsal bölgelerdeki ekonomik faaliyetlerin çesitlenmesini saglayarak, sürdürülebilir kalkinmay1 destekleyecek ve yerel ekonomileri güclendirecektir. Bu tür turizm faaliyetlerinin kisal alanlarda yayginlastrilmas1, ayni zamanda bölgesel kalkinma farkliliklarini azaltmaya ve kirsal nüfusun yasam kalitesini artirmaya da katki sunacaktir. Tüm bu bilgiler isinda turizmin tarimsal faaliyetleri sekteye ugratmadigi, aksine destekledigi bilinmektedir. Bu husustaki olumsuz alginin bertaraf edilmesi için tanitic, aydinlatic, tesvik edici çesitli formlardaki bilgilendirme içeriklerinin uygun kanallarla hedef kitleye sunulmasi önem tasimaktadir.

4.2. TEMEL AMAÇ

Kursalda ekonomik çesitliligin artinlarak kirdan kente göç egiliminin kontrol altina alinmas1, kirsal kalkinmaya yönelik girisimlerin güçlendirilmesi, kamu hizmetlerinin gelistirilerek kirsalda kapsayici ve kayith istihdamin artirilmasi, mevsimlik tarim isçilerinin çalisma ve yasam kogullarnn iyllestirilmesi ve adil geçisin saglanmasiyla kirsalda sürdürülebilir istihdamin gelistirilmesi temel amaçtir.

4.3. POLITIKALAR

• Tarim sektöründe egitim ve yayin hizmetleri etkinlestirilerek isgücünün egitim ve vasif düzeyi yükseltilecek, uyum yetenegi artirilacaktir.
  2. Kirsalda kamu hizmetleri etkinlestirilerek özel politika gerektiren gruplann çalisma ve yasam sartlari iyllestirilecektir.
  3. Kirsal kalkinma için bölgesel analiz çalismalar yapilacak ve alternatif gelir kaynaklari olusturulacaktir.

C. SONUÇ (IZLEME, DEGERLENDIRME VE KOORDINASYON)

Ülkemizin istihdam politikalarina yön vermek üzere Türkiye Yüzyll vizyonu ile hazurlanan UiS'in temel politika ve hedefleri, 2025-2028 dönemi için hazirlanan Eylem Planlari araciligiyla hayata geçirilecektir. Eylem Planlar1, ÇSGB Çalisma Genel Müdürlügü koordinasyonunda ve Eylem Planlari'nda sorumlulugu ve isbirligi belirtilen kurum ve kuruluslarin katk1 ve destekleriyle uygulanacaktir.

4 yillik dönemi kapsayan Eylem Planlarinda yer alan tedbirlerin ilgili yil ve döneme iliskin meveut durumlar1, sayisal performans göstergeleri araciligiyla yilda 2 kere izlenecektir. Izleme süreci, Bakanligimiz Eylem Planlari Izleme Sistemi (izleme.csgb.gov.tr) üzerinden gerçeklestirilecektir. Söz konusu dijital platforma, sorumlu ve isbirligi kapsamindaki kurum ve kuruluslar tarafindan yapilacak bilgi girisleri sonrasinda Mevcut Durum Izleme ve Degerlendirme Raporlan hazirlanacaktir.

Mevcut Durum Izleme ve Degerlendirme Raporlars, Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakan Yardimeisi baskanliginda her yil iki kere yapilacak olan Izleme, Degerlendirme ve Koordinasyon Toplantilaryla degerlendirilecek ve nihai hali verilen Raporlar, Bakanligimiz web sayfasi üzerinden paylagilacaktir. Eylem Planlari, yil sonlarinda gerçeklestirilecek toplantilarda çalisma hayatinda yasanan degisim ve dönüsüm, güncel gelismeler ve uygulamada kargilasilan sorunlar dikkate alinarak revize edilebilecektir.

Eylem Planlari'nin izlenmesinde ihtiyaç duyulmasi halinde Bakanligimiz tarafindan geçici veya sürekli teknik komiteler olusturulabilecektir.

Ulkemizin issizlik sorununa kalici çözümler üretmek, sürdürülebilir kalkinmaya katk1 saglamak ve ülkemizde yasayan tüm vatandaslara insana yakisir is olanaklari sunmak amaçlariyla hayata geçirilen UIS Eylem Planlarinin en etkin sekilde uygulanmasi adina, çalisma hayatinin tüm paydaslarmin uygulama sürecine katki ve katilimlar ile tedbirlerde yer alan sorumluluklarn ilgili kurum ve kuruluslarla isbirligi ve koordinasyon halinde eksiksiz ve etkin sekilde yerine getirilmesi büyük önem arz etmektedir.

Bu noktada Bakanligimiz, Eylem Planlari izleme süreci kapsaminda gerekli özenin gösterilmesini saglamak ve sosyal diyalog anlayisi çerçevesinde süreci en etkili sekilde yönetmek adina tüm is ve islemleri hayata geçirmekle yükümlüdür.

D. EYLEM PLANLARI

TEMEL POLITIKA ALANI 1: ISGÜCÜ PIYASALARINDA YESIL VE DIJITAL DÖNÜSÜM ILE BECERI UYUMUNUN GELISTÍRILMESI

POLITiKA 1.1. Türkiye beceri ekosistemi güçlendirilecektir.

TEMEL POLITIKA ALANI 1: ISGÜCÜ PIYASALARINDA YESIL VE DIJITAL DÖNÜSÜM ILE BECERI UYUMUNUN GELISTIRILMESÍ

POLÍTIKA 1.2. Yesil ve dijital dönüsüm sürecinin çalsma hayatina etkileri, tüm firsat ve riskler göz önüne alnarak belirlenecek ve adil geçis politikalar olusturulacaktir.

TEMEL POLITIKA ALANI 1: ISGÜCÜ PIYASALARINDA YESIL VE DIJITAL DÖNÜSÜM ILE BECERI UYUMUNUN GELISTIRILMESi

OLITIKA 1.3. Sektörel ve bölgesel düzeyde beceri uyumunun saglanmasina yönelik istihdam politikalarinin etkinligi artirilacaktir.

TEMEL POLITIKA ALANI 2: KAPSAYICI ISTIHDAMIN GELISTIRILMESI

POLITiKA 2.1. Kadinlarn isgücü piyasasina katilma ve istihdam oranlari artimilarak çalisma hayatinda kadin-erkek firsat esitligi güçlendirilecektir.

TEMEL POLITIKA ALANI 2: KAPSAYICI iSTIHDAMIN GELiSTIRILMESi

POLITIKA 2.2. Gençlerin ve NEET'lerin isgücü piyasas ile bagi güçlendirilerek issizligin azaltilmasi için faaliyetler yürütülecektir.

TEMEL POLITIKA ALANI 2: KAPSAYICI ISTIHDAMIN GELISTIRILMESi

POLITIKA 2.4. Isgücü piyasasi dinamikleri dikkate alinarak uluslararas isgüci göçü kapsaminda yer alan kisilerin çalsma hayat ile bag güglendirilecek, yabane isgücünün kayth istihdam desteklenecektir.

TEMEL POLITIKA ALANI 3: SOSYAL KORUMA-ISTIHDAM ILISKISININ GÜCLENDIRILMESI

POLITIKA 3.1. Çalsma hayatinda temel haklarin korunmasi saglanacak, ayrimclkla mücadele edilecek ve insana yakisir isler desteklenecektir.

TEMEL POLITIKA ALANI 3: SOSYAL KORUMA-ISTIHDAM ILISKISININ GÜCLENDiRiLMESi

POLITIKA 3.3. isgücü piyasasi programlarinin etkinligi artirilacak ve erisilebilirligi güçlendirilecektir.

TEMEL POLITIKA ALANI 4: KIRSAL BÖLGELERDE SÜRDÜRÜLEBILIR iSTiHDAMIN GELiSTiRiLMESi

POLITIKA 4.1. Tarim sektöründe egitim ve yayin hizmetleri etkinlestirilerek isgücünün egitim ve vasif düzeyi yükseltilecek, uyum yetenegi artirilacaktir.

TEMEL POLITIKA ALANI 4: KIRSAL BÖLGELERDE SÜRDÜRÜLEBILIR iSTIHDAMIN GELISTiRILMESI

POLITIKA 4.2. Kirsalda kamu hizmetleri etkinlestirilerek özel politika gerektiren gruplarin çalisma ve yasam sartlari iyilestirilecektir.