2021 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI YILLIK PROGRAMININ ONAYLANMASI HAKKINDA KARAR

nalal baymsle otou

27 Ekim 2020 SALI

C*

CUMHURBAŞKANI KARARI

Karar Sayısı: 3136

26 Ekim 2020

Sayı : 31287 (Mükerrer)

Recep Tayyip ERDOĞAN

CUMHURBAŞKANI

2021 YILI CUMHURBASKANLIGI YILLIK PROGRAMI

BIRINCI BÖLÜM

1. DÜNYA EKONOMISINDEKI GELISMELER

2008 küresel finans krizinin ardindan toparlananan ancak düsük yatirim, ticaret ve verimlilik kaynakli sorunlar nedeniyle kriz öncesi büyüme ortalamasinin altinda kalan dünya ekonomisi, 2018 yilinin ikinci yarisindan itibaren artan ekonomik, siyasi ve jeopolitik belirsizliklerin etkisiyle ivme kaybetmistir. ABD ve Çin arasindaki ticaret gerilimleri, basta Almanya olmak üzere Avro Bölgesinin yaygin zayif performansi ve Brexit'e · iliskin belirsizlikler, küresel ekonominin göreli yavas büyümesine yol agmistir. Ayrica gelismekte olan ülkelerdeki makroekonomik dengesizlikler, Çin'deki siki kredi politikalariyla azalan yatirimlar, gelismis ülkelerdeki parasal normallesme ve azalan küresel talep nedeniyle 2019 yilinda dünya büyümesi küresel finans krizi ardindan gözlenen en zayif seviyede gerçeklesmistir. Bu duruma tepki olarak Amerikan Merkez Bankasi (Fed), Avrupa Merkez Bankasi (AMB) basta olmak üzere gelismis ve gelismekte olan ülkelerin merkez bankalari, para politikasinda daha gevsek yaklagimlara yönelmiglerdir. Nitekim 2019 yilinda Fed, AMB ve bazi gelismekte olan ülkeler ekonomilerini desteklemek amaciyla faiz indirimlerine gitmislerdir. Böylece, 2019 yuinin sonunda ve 2020 yilinin hemen baginda piyasalarda görece iyimser bir görünüm gözlenmistir. Dolayisiyla, söz konusu dönemde görece azalan ticaret gerilimleri ve destekleyici para politikalariyla ilimli toparlanma sinyalleri alinmistir.

Ancak, 2020 yilinin baginda Covid-19'un küresel salgina dönüsmesiyle dünya ekonomisi tarihi bir bunalim sürecine girmistir. Arz ve talep sokununun eganli olugmasiyia birlikte öncelikle riskli varliklardan gikis ve güvenli limanlara yönelim gözlenmistir. Salginin seyrine bagli olarak özellikle 2020 yilinin ilk çeyreginde finansal piyasalarda oynaklik hizla artmis, özellikle hisse senedi piyasalarinda tarihi düsüsler gözlenmistir. Sermaye akimlari gelismekte olan ülkeler aleyhine bozulurken, bahse konu ülke para birimleri deger kaybetmis, hizla düsen taleple birlikte petrol fiyatlari tarihi düsük seviyelere gerilemis, buna mukabil altin ve gümüs fiyatlari yükselmistir. Küresel piyasalar halen salgina ve uygulanan politikalara fazlasiyla duyarli olup küresel düzeyde fiyat oynakliklari devam etmektedir. Covid-19 pandemisi sürecinde güvenli liman arayisi devam etmekle birlikte, gelismekte olan ülkelere sermaye girisi önceki yillara göre gok daha kirilgan bir seyir izlemektedir. Bununla birlikte, devletlerin olaganüstü tesvikleri sayesinde küresel ekonominin daha keskin daralmasinin önüne geçilmistir. Bunlarin baginda, hanehalkinin ve firmalara destek paketleri ve genislemeci para politikasi uygulamalari gelmektedir. Bu süreçte gelismis ve gelismekte olan ülkelerin merkez bankalarinin politikalari, yatirimcinin risk istahini hizla yukariya tagimistir. ABD, ingiltere, Kita Avrupasi ülkeleri ve geligmekte olan birçok ülkede politika faiz oranlarinin tarihi düsük seviyelere inmesiyle reel faizler birgok ülkede negatife dönmüstür. Merkez bankalari salginin yarattiji kriz yönetimine; varlik alimlari, finansal kuruluslara likidite destegi, swap (takas) hatlari ve kredi akimlarinin devamini saglayacak diger tedbirleri almak suretiyle ayrica katki saglamislardir. Bu çerçevede, G-10 ülkelerinin merkez bankalarinin varliklari salgin öncesine (Ocak 2020'ye) göre 6 trilyon dolar civarinda artis göstermistir. Yükselen piyasa ekonomilerinin merkez bankalari da ilk defa varlik alimi programi uygulamiglardir. Bu programlarla, hazine bonolarinin, deviet garantili bonolarin, özel kesim borçlarinin ve ipotekli konut kredilerine dayali menkul kiymetlerin gelismekte olan merkez bankalarinca alindigi görülmüstür.

Salgin sonrasi küresel ekonomi, 2008-2009 yillariyla kiyaslandiginda daha zayif bir görünüm sergilerken, ülkelerin neredeyse tamaminda geyreklik bazda keskin daralmalar kaydedilmistir. Salginin etkileri, ülkeler ve sektörlere göre farkllasmistir. Ülkelerin salgindan ciddi sekilde etkilenen turizm sektörü ve emtia piyasalarindaki gelismelere duyarlilik düzeyleri, salginla mücadele yöntemleri, verimlilik ve ekonomik yapilarindaki farklar, kriz öncesi büyüme egilimleri ve yurtdisi finansal akimlara bagimlliklari bu ayrismalara neden olmustur.

Salginin ilk asamada dünya ekonomisinde önemli bir paya sahip olan Çin ekonomisi ile bazi Asya ekonomilerini etkilemesi nedeniyle, küresel hasila üzerindeki etkisinin ylin ilk geyreginde daha sinirli kaldigi görülmüstür. Ancak, yilin ikinci çeyreginde salginin dünyanin diger bölgelerine hizla yayilmasiyla küresel ekonomi üzerindeki etkileri daha derin ve yaygin bir sekilde hissedilmistir.

2020 yilinin ikinci çeyreginde bir önceki döneme göre; ABD ekonomisi yüzde 9,0 oraninda küçülmüstür. Ayni dönemde, Birlegik Krallik yüzde 19,8, Ispanya yüzde 17,8, Fransa yüzde 13,8, Italya yüzde 13 ve Almanya yüzde 9,7 ekonomik daralmaya maruz kalmislardir. Avro Bölgesinde yogun hissedilen ekonomik tahribat daralmanin bu bölge igin 2020 yilinin 2. çeyreginde yüzde 11,8 oraninda gerçeklegmesine neden olmustur. Ayni dönemde Japonya ekonomisi de yüzde 7,9 oraninda daralarak küresel hasilanin düsüsünde önemli rol oynamistir

Dünya ekonomisinin büyüme dinamigini bozan diger bir unsur süregelen ticaret gerilimleridir. 2018 yilindan bu yana ABD öncülügünde artan korumacilik egilimleri, küresel ticarette öngörülebilirligi ve güveni sarsmistir. 2020 yili baginda ticaret savaslarinin ön plana gikan iki tarafi olan ABD ve Çin arasinda Birinci Safha Ticaret Anlasmasi imzalanmissa da bu anlagmanin devaminda henüz bir ilerleme kaydedilememistir. Muhtemel ek tarife ve yaptirimlar ile politik belirsizliklerin artmasi küresel ticaret üzerinde asagi yönlü riskler olarak görülmektedir. Bununla birlikte, jeopolitik riskler ile ticaret savaslarinin gündemden kalici olarak düsmemesi ve salginla bu belirsizliklerin esanli seyretmesinin dünya ekonomisinde hissedilir sonuglara yol agmasi muhtemeldir. Nitekim, Dünya Ticaret Orgütü 2020 yilinda küresel mal ticaret hacminin yüzde 9,2 daralacagini tahmin etmektedir. Uluslararasi Para Fonu (IMF) ise son tahminlerinde 2019'da yillik yüzde 1 büyüyen dünya ticaret hacminin 2020 yilinda yüzde 10,4 küçülmesini, 2021 yilinda ise yüzde 8,3 geniglemesini öngörmektedir.

Bu gelismelerle, 2019 yilinda yüzde 2,8 oraninda büyüyen ve salgin öncesi dönemdeki IMF tahminlerine göre yüzde 3,4 oraninda büyümesi beklenen küresel ekonominin, 2020 yilinda yüzde 4,4 oraninda daralmasi öngörülmektedir. Bir önceki tahminlere göre daha az kötümser olan söz konusu küçülme beklentisi; gelismis ve gelismekte olan ekonomilerde 2020 yilinin üçüncü geyrek sonu itibariyla izlenen sik frekansli verilerdeki olumlu gelismelere dayanmaktadir. Ancak, salginin yeniden hizlandigina iliskin alinan son veriler, dünya ekonomik büyümesinin hala salgin tarafindan sekillendirildigine isaret etmektedir.

Salgin döneminde, geligmis ülke ekonomilerdeki ekonomik faaliyetteki kayiplarin yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerdeki faaliyet kayiplarindan daha derin olacagi tahmin edilmektedir. 2020 yilinda avro alaninin yüzde 8,3 oraninda daralmasi öngörülmektedir. Bölgenin önde gelen ekonomilerinden olan Almanya'nin ayni dönemde yüzde 6, Birlesik Krallik'in yüzde 9,8, Fransa'nin 9,8, Ispanya'nin yüzde 12,8, Italya'nin yüzde 10,6 oranlarinda daralmasi beklenmektedir. 2020 yilinda, Japonya ekonomisinin

1 Eurostat'in mevsim ve takvim etkisinden arindirilmis bir önceki geyrege göre yüzde degisim verileri kulanilmistir.

yüzde 5,3 oraninda küçülmesi beklenirken, diger geligmis ülkelerin yer aldigi kümenin yüzde 3,8 ve gelismis ekonomilerin ise toplamda yüzde 5,8 daralmasi beklenmektedir.

ABD, saglik sistemindeki açiklar ve önlemlerin yetersiz kalmasi nedeniyle salgina hizli tepki vermekte zorlanmis ve buna bagli olarak ülke ekonomisinde daralma kuvvetli bir bigimde hissedilmistir. Salgin öncesinde diger gelismis ülkelerden pozitif ayrisan ABD, Avro alanina göre daha düsük olmakla birlikte ciddi ekonomik sarsinti yaçamis ve bu süreci küresel finans krizine göre çok daha hizli bir parasal geniglemeye basvurarak durdurmaya çalismistir. Ancak, basta Çin olmak üzere ticaret ortaklariyla arasindaki ticari gerginligin zaman zaman gündeme gelmesi, salgin faktörü, baskanlik segimi ve politik belirsizlikler, daralan küresel ticaret ve jeopolitik risklerle birlikte bakildiginda; ABD ekonomisinin 2020 yilinda yüzde 4,3 oraninda daralmasi, 2021 yilinda ise tekrar toparlanarak yüzde 3,1 büyümesi beklenmektedir.

TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler

Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, IMF Mali Izleme Raporu Ekim 2020

(1) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Haziran 2020 Güncellemesinden Farklar

2019 yilinda yüzde 1,3 oraninda büyüyen Avro Bölgesinin küresel krizden beri yasadigi sorunlarin yani sira Italya'da kamu borçlanma maliyetlerinin artmasi, küresel ticaret politikalari ve Brexit belirsizliginin yol açtigi zayif büyüme performansi nedeniyle düsük faiz politikasi uygulayan AMB, salgin nedeniyle 2020 yilinda da parasal geniglemeyi destekleyen bir durus izlemistir. Buna ragmen Avro Bölgesinin 2020 yilinda yüzde 8,3 daralmasi öngörülmekte, bölgenin 2021 yilinda ise toparlanarak yüzde 5,2 oraninda büyümesi beklenmektedir.

Yükselen piyasalar ve gelismekte olan ekonomilerde salginla mücadele kapsaminda getirilen kapanma ve kisitlama tedbirleri ekonomik aktivitenin keskin bir sekilde yavaglamasina yol agmistir. Küresel ticaretteki daralma petrol ihracatçisi ekonomileri, seyahat kisitlamalari ise turizm geliri elde eden gelismekte olan ekonomileri olumsuz etkilemistir. Bazi gelismekte olan ülke merkez bankalar para politikasinda miktar genislemesinin yani sira ilk kez varlik alimlarina yönelmistir. Ayrica, gelismekte olan birkaç ülke döviz likidite sikintisini para takasi hatlariyla hafifletmeye gitmistir. Ancak, küresel ticaret hacminde gözlenen keskin daralma gelismekte olan ülke ekonomilerini derinden etkilemektedir. 2019 yilinda yüzde 3,7 büyüyen gelismekte olan ülke ekonomilerinin 2020 yilinda yüzde 3,3 oraninda daralmasi, 2021 yilinda ise yüzde 6 büyümesi beklenmektedir. Bununla birlikte, Çin digindaki gelismekte olan ülkelerde beklenen daralma, geligmis ekonomilere paralel keskinliktedir.

Salgininin ilk ortaya giktigr ülke olmasi nedeniyle, ekonomik faaliyette daralma en erken Çin'de baglamistir. ABD ile süregelen ticaret gerilimleri altinda, Covid-19 pandemisi, küresel ticaretteki sert daralma, ig talepteki düsüs, dünyanin en büyük ikinci ekonomisinin yavaslamasinda etkili olmustur. Ancak, uygulanan sert kapanma tedbirlerinin olumlu sonuglarinin yilin ikinci geyreginden itibaren alindigi gözlenmistir. 2019 yilinda yüzde 6,1 oraninda büyüyen Çin ekonomisinin olumsuz küresel kogullara ragmen, 2020 yilinda yüzde 1,9 oraninda pozitif bir büyümeyle küresel hasilanin daha da agagiya inmesini dizginleyecegi tahmin edilmektedir. Çin'in 2021 yilinda ise yüzde 8,2 oraninda büyümesi öngörülmektedir.

16 Eylül 2019'da enflasyon görünümü yüzde 2'ye erisene kadar faizi sabit tutmaya karar veren Fed'in parasal durusu, salginla birlikte daha da güvercin bir tutuma dönüsmüstür. Salgin karsisinda ülke ekonomisini desteklemek igin Fed 2020 yilinda faiz indirim politikasini hizlandirmis ve küresel krizden sonra tekrar büyük ölçekli bilanço genisletme programini devreye sokmustur. 15 Mart 2020'de acil toplanan Fed, fonlama faiz oranini yüzde 0 ila 0,25 araliginda belirlemistir. Salgin nedeniyle ilave parasal genislemenin üst tavani sinirsiz olmustur. Bu gelismelerle, Eylül 2020 itibariyla Fed bilançosu 7 trilyon dolara yükselmistir. Onümüzdeki dönemde de Fed ve AMB basta olmak üzere küresel düzeyde politika faizlerinin düsük düzeylerde tutulmasi öngörülmektedir.

Mevcut büyüme projeksiyonlari 2020-2021 döneminde yaygin negatif gikti agiklarini ve gelismis ile gelisen ülkelerde yüksek issizlik oranlarini ima etmektedir. Muhtemel zayif küresel faaliyetin; arz kapasitelerindeki kalici hasarlara, üretken sermaye kaybina ve dogal issizlik oraninda uzun süreli artisa yol açabilecegi degerlendirilmektedir. Bu çerçevede, 2020 yilinda issizlik oraninin gelismis ekonomilerde yuzde 7,3, ABD ve Avro bolgesinde yuzde 8,9, Japonya'da yüzde 3,3, Ingiltere'de yüzde 5,4, Güney Kore'de yüzde 4,1 olarak gerçeklesmesi beklenmektedir. IMF'nin son tahminlerine yükselen ve gelisen ülkeler agisindan bakildiginda ise issizlik oraninin, Çin'de yüzde 3,6, Rusya'da yüzde 4,6, Breziya'da yüzde 13,4 ve Güney Afrika'da ise yüzde 37 olmasi öngörülmektedir.

Küresel enflasyon, 2020 yilinda petrol ve emtia fiyatlarindaki gelismeler ile küresel talepteki zayifliga bagli olarak düsük seyretmektedir. Salgin nedeniyle toplam talepte gözlenen çöküs, bir yandan petrol ve emtia fiyatlar üzerinde asagi yönlü baski olustururken, diger yandan ekonomik aktiviteyi destekleme yönündeki parasal genisleme ve düsük faiz ortamina ragmen enflasyonist etkiler görülmemekte ve küresel ölgekte sira disi bir dönemden gegilmektedir. Benzer sekilde, arz kesintilerinin fiyatiar üzerindeki olumsuz etkileri de henüz görülmemektedir. Nitekim IMF tahminlerine göre, gelismis ekonomilerde ortalama enflasyon, 2019 yilinda yüzde 1,4 oranindaki seviyesinden, 2020 yili itibariyia yüzde 0,8'e gerileyecegi öngörülmektedir. Diger taraftan, gelismekte olan ekonomilerde ise 2019 yilinda yüzde 5,1 olan yillik ortalama tüketici fiyatlari artisinin, 2020 ylinda görece yatay bir seyirle yüzde 5,0 düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

Petrol fiyatlari, 2018 yilinin son çeyreginden bu yana devam eden dalgali seyri sonrasinda, zayif küresel ekonomik görünüm nedeniyle gerilemistir. 2019 yilinda arz kisitlamalari ve artan jeopolitik riskler nedeniyle petrol fiyatlarinda göreli artis yasanmissa da, 2020 yilinin ilk geyreginden itibaren, küresel talebin tarihi bir çöküs yasamasi ve petrol ihraç eden ülkeler arasindaki anlasmazliklar fiyatlarda sert düsüse neden olmustur. Brent petrol fiyatlari 2020 yilina 70 dolar/varil seviyesinden baglamasina ragmen oldukça düsük seviyelere geriledikten sonra 40-45 dolar/varil bandina yerlesmistir. Onümüzdeki dönemde, fiyatlarin öngörülen küresel talep artisina bagli olarak bir miktar yükselecegine dönük isaretler belirmektedir. Ancak, fiyatlarda halen 2019 yilina göre düsük bir seviye öngörülmektedir.

Küresel ekonominin temel risk kaynaji çok sayida belirsizligin bir arada bulunmasidir. Belirsizligin bir tarafi kamu sagliginin ekonomik faktörlere olan etkisinin kestiriminin güç olmasidir. Ozellikle sosyal mesafeyi korumanin güg oldugu sektörlerdeki aktivite daralmasi salginin seyri ile paralellik göstermektedir. Belirsizligin diger tarafi, zayif talebe bagli olarak, basta turizm gelirleri olmak üzere hizmet gelirlerinin ne zaman toparlanacaginin tahmin edilememesidir. Finansal piyasalarin küresel gelismelere olan agiri duyarliligi ve bunun küresel sermaye akimlari üzerindeki etkileri diger temel risk faktörleridir. Bunlarin yanisira, salgin sokunun sürekliligine, alinan tedbirlerin ölçüsü ve etkinligine bagli olarak potansiyel arzda ortaya çikacak kayiplara iliskin belirsizlikler de bulunmaktadir. Agi ve/veya etkin tedavi sürecindeki geligmelerin virüsün yayilma hizini azaltarak ekonomik aktivitenin salgin öncesi düzeyine tahmin edilen süreden önce dönmesini saglama ihtimali risk azaltici faktör olarak öne çikmaktadir. Geniglemeci mali tedbirlerin 2021 yilina uzatilmasi ise büyümeyi mevcut tahminlerin üzerine tasiyabilecek bir unsur olarak görülmektedir.

Bununla birlikte, büyümenin öngörülenden kötü gerçeklesme riski mevcuttur. Covid19 virüsü tekrar güçlenip kontrol edilemez hale gelirse, asi ve tedavi beklenenden daha yavas ilerlerse veya ülkelerin tedaviye erisiminde eganli bir süreg yasanmazsa, ekonomik aktivitede canlanma beklenenin altinda kalip ülkeler arasinda büyüme peformansinda farklilagma artabilir. Durgunlugun siddetinin artmasi ve bazi ülkelerde acil önlemlerin geri alinmasi ihtimali, iflaslari artirabilir, istihdam ve gelir kayiplarina yol açabilir. Finansal piyasalarin bozulmasi ise kirilgan ekonomilere olan sermaye akimlarinda ani duruslara neden olabilir.

Küresel sermaye piyasalarinda meydana gelebilecek oynakliklar, kur geçiskenligi, petrol fiyatlarinda olasi yukari yönlü hareketler, Türkiye ekonomisi üzerinde belirli riskler olusturabilecektir. Söz konusu risklere kargin, küresel düzeyde para ve maliye politikalarinin uzun süre destekleyici nitelikte olmasinin gelismekte olan ülkelerde finansman ve dis talep kisitlarini azaltarak ekonomik toparlanma üzerinde olumlu etkileri olabilecektir. Bu baglamda, ticarete dayali dis talepteki düzelme beklentisinin yani sira genisleyici para politikalarinin sermaye akimlarinin yönünü yeniden gelismekte olan ülkelere çevirmesi ihtimali, Türkiye ekonomisi igin firsat olusturabilir. Ayrica salgin, dünya üretim merkezlerinin farkli cografyalara dagilmasina yol açabilir ve Türkiye cografi konum avantajiyla yeni üretim merkezlerinden biri haline gelebilir.

2. TÜRKIYE EKONOMISINDEKI GELISMELER VE HEDEFLER

2018 yilinin ikinci yarisinda baglayan ekonomik faaliyetteki yavaslama, finansal istikrarin saglanmasina yönelik atilan adimlar sayesinde 2019 yilinin ikinci yarisinda yerini toparlanmaya birakmis ve yilin tamaminda Türkiye ekonomisi yüzde 0,9 oraninda büyüyerek küresel kriz sonrasi kesintisiz yillik büyüme egilimini sürdürmüstür. 2019 yilinin ilk yarisinda kaydedilen yüzde 2,1 oranindaki daralmada iç talepteki keskin düsüs belirleyici olurken, net mal ve hizmet ihracatinda kaydedilen olumlu görünüm daralmayi sinirlandiran bir unsur olmustur. Yilin ikinci yarisinda yapilan faiz indirimleri sayesinde ekonomik faaliyet tekrar canlanmaya baslamistir. 2019 yilinin üçüncü çeyreginde toplam yurt içi talep ve net mal ve hizmet ihracatinin benzer büyüklüklerde verdigi katkilarla GSYH yüzde 1 oraninda büyümüs, önceki üg çeyrek boyunca yaçanan daralma süreci sona ermistir. Son çeyrekte ise yurt içi talepteki güçlü toparlanma ve baz etkisiyle reel GSYH yüzde 6,4 oraninda büyümüstür. Böylece toparlanma dönemi olarak nitelendirilebilecek olan yilin ikinci yarisinda Türkiye ekonomisi yüzde 3,7 oraninda büyüme kaydetmistir.

2019 yilinin tamaminda kaydedilen 0,9 oranindaki büyümeye önemli ölçüde katki veren özel tüketim harcamalarindaki artis öncülügünde, toplam tüketim harcamalari yüzde 2,1 artmistir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirimlari yüzde 12,4 azalirken net mal ve hizmet ihracati büyümeye 2,4 puan katkr vermistir. Net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye yaptigi katkinin 1,2 puani mal ve hizmet ihracatindaki artistan, 1,2 puani ise mal ve hizmet ithalatindaki düsüsten kaynaklanmistir.

Yeniden dengelenme sürecinin devam ettigi 2019 yilinda sanayi sektörü yüzde 1 oraninda daralirken, hizmetler sektörü yüzde 1,4, tarim sektörü ise yüzde 3,7 oranlarinda büyümüstür. Yil genelindeki yüzde 0,9 oranindaki büyümeye tarim sektörü 0,2 puan, hizmetler sektörü 0,9 puan olumlu katkr verirken, sanayi sektörü 0,2 puan daraltici etkide bulunmustur.

2020 yilinin ilk aylarinda ekonomik faaliyetteki toparlanma öngörüldügü gibi devam ederken tüm dünyayi etkisi altina alan Covid-19 pandemisi Mart ayinin ikinci yarisindan itibaren Türkiye ekonomisinde de olumsuz etkilerini göstermeye baslamistir. Ülkede salginin yayilmasini sinirlandirmak ve toplumsal sagliji korumak amaciyla birçok önlem alinirken, salginin ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak için Ekonomik Istikrar Kalkani Paketi kapsaminda; kamu bankalari öncülügünde kredi faiz indirimleri, vergi ertelemeleri, kisa çalisma ödenekleri, hanehalkina yönelik karsiliksiz parasal destek verilmesi gibi uygulamalar hayata geçirilmistir. Ayrica, ekonomik faaliyette yaganan yavaglamayi sinirlandirmak için genisleyici para politikasi uygulanmistir.

2020 yilinin ilk geyreginde yüzde 4,4 oraninda büyüme kaydedilmesine kargin, salginin tüketici davranigi üzerindeki olumsuz etkisi ve salginin yayilmasina engel olmak için alinan önlemlerin ekonomik faaliyeti sinirlandirici etkisinin yaninda yine salgina bagli olarak dis talepteki daralma sonucunda net mal ve hizmet ihracatindaki gerileme nedeniyle yilin ikinci çeyreginde Türkiye ekonomisi yüzde 9,9 oraninda daralmistir. Haziran ayinda vaka sayilarinin azalmasi sonucunda alinan önlemlerin hafifletilmesi, ikinci geyrekteki daralmanin daha da derinlegmesinin önüne gegmis, böylece, yilin ilk yarisinda Türkiye ekonomisindeki daralma yüzde 3,1 oraniyla sinirli kalmistir. Bu dönemde yasanan daralmaya sanayi sektörü -1,1 puan, hizmetler sektörü -2,6 puan etkide bulunurken, tarim sektörü GSYH daralmasini 0,1 puan hafifleterek diger sektörlerden olumlu yönde ayrismistir.

2020 yilinin ilk yarisinda, özel tüketim harcamalari yüzde 2,3 oraninda daralirken, kamu tüketim harcamalari yüzde 1,2 oraninda artmistir. Böylece yilin ilk yarisinda toplam tüketim harcamalari yüzde 1,6 oraninda gerilemistir. Ekonomideki yüzde 3,1 lik daralmanin 1,2 puani toplam tüketim harcamalarindan kaynaklanmistir. Bu daralma agirlikli olarak yari dayanikli ve hizmetler tüketim mallarina yapilan harcamalardan meydana gelmistir. Toplam sabit sermaye yatirimlari yilin ilk yarisinda yüzde 3,3 oraninda gerilerken daralmaya 0,8 puan etki etmistir. Bu etkinin 1,8 puani ingaat sektöründeki küçülmeden kaynaklanmistir. Diger taraftan, makine ve teçhizat yatirimlari, insaatta yaganan yatirim azaliglarini dengeleyerek 0,9 puan pozitif katki vermistir. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinin daraltici etkisi ise 4,7 puani mal ve hizmet ihracatindaki azalmadan kaynakli olmak üzere 6 puan olmustur.

2020 yilinin ikinci yarisinda ekonomideki toparlanmanin ivme kazanmasi beklenmektedir. Yilin üçüncü geyregine iliskin öncü göstergeler iktisadi faaliyette V-tipi bir toparlanmanin gergeklestigini göstermistir. Salgin nedeniyle ertelenmis olan talebin devreye girmesi, son aylarda yapilan sinirli artiglara kargin geçmis dönemlere göre halen düsük seviyelerde bulunan faiz oranlari ve salginin yayilma hizinin azalmasinin tüketici güveni ve davranislari üzerindeki olumlu etkisi sayesinde Türkiye ekonomisinin, küresel ekonomide büyük bir çöküsün yasandigi 2020 yilinda yüzde 0,3 oraninda büyümesi beklenmektedir.

Uretim faktörleri yönüyle ele alindiginda 2019 yilinda yüzde 0,9 oraninda gerçeklesen büyümeye sermaye stoku ve toplam faktör verimliligi pozitif katki vermistir. 2020 yilinda ise salgin önlemlerinin arz ve talep kosullarinda yarattigi zayiflamaya bagli olarak üretim faktörlerinin büyümeye katkilarinin azalacagi tahmin edilmektedir. 2021 yilinda hedeflenen yüzde 5,8 oranindaki büyümeye agirlikli olarak sermaye stoku ve istihdamin katki vermesi beklenmektedir.

2019 yilinda bir önceki yila göre, toplam istihdam 658 bin kisi, tarim-disi istihdam ise 458 bin kisi azalmistir. Ekonomide dengelenme sürecinin etkisiyle isgücüne katilma orani yillik bazda 0,3 puan azalmis, issizlik orani ise 2,8 puan artarak yüzde 13,7'ye yükselmistir. Ayni yilda tarim disi igsizlik orani yüzde 16, geng nüfusta issizlik orani ise yüzde 25,4 olarak gerçeklesmistir.

2020 yili Temmuz döneminde geçen yilin ayni dönemine göre istihdam edilenlerin sayisi 1.254 bin kisi azalarak 27.263 bin kisi, istihdam oran ise 2,9 puanlik düsüs ile yüzde 43,5 olmustur. Ayni dönemde issizlik orani 0,5 puanlik azalis ile yüzde 13,4 seviyesinde gerçeklesmistir. 2020 yilinda issizlik oraninin yüzde 13,8 olmasi beklenmektedir.

2019 yilinin ilk yarisinda yurt içi talepteki azalisla birlikte ivme kaybeden ithalat, yilin son geyregindeki yükselise ragmen yil genelinde azalmistir. Küresel ekonominin ve ticaret hacminin önceki yillara göre daha düsük büyümesi ve ticaret savaslari gibi unsurlara ragmen 2019 yili ihracatinda ise artis yasanmistir. Bu gelismeler sonucunda, 2019 yili dis ticaret açigi 29,5 milyar ABD dolarina kadar gerilemistir. Dis ticaret agiginin azalmasinin yani sira turizm gelirlerindeki artisin da etkisiyle cari islemler dengesinde fazla verilmistir. 8,6 milyar ABD dolari olarak gergeklesen cari islemler fazlasinin GSYH'ya orani ise yüzde 1,1 seviyesinde gözlenmistir.

2020 yilinda Covid-19 pandemisi sonrasinda küresel ekonomik aktivitede ve ticaret hacminde ciddi daralma yasanmistir. Özellikle ana ihracat pazarlarimizdaki salgin etkisinin siddetli bir sekilde hissedilmesi sonucundaki dis talep azalisi ihracatimizin azalmasina neden olmustur. Bu kapsamda ihracat, 2020 yilinin Ocak-Agustos döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 12,9 oraninda daralarak 102,3 milyar ABD dolari olarak gerçeklegmistir. Ayni dönem için ithalattaki düsüs ihracata oranla sinirli düzeyde kalmistir. Salginin, ekonomi üzerindeki etkisinin en siddetli oldugu aylarda düsüs egiliminde olan ithalat, sonraki dönemde ise altin ithalatindaki yüksek seyirin de etkisiyle artmaya baslamistir. Ocak-Agustos döneminde ithalat, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 1,2 oraninda azalarak 135,3 milyar ABD dolarina gerilemistir. Bu dönemde, uluslararasi turizm de salgin kapsaminda alinan önlemlerden olumsuz etkilenmistir. Uluslararasi seyahat hareketliliginin kisitlanmasi nedeniyle seyahat gelirlerinde yüzde 73,5 oraninda azalis yasanmistir.

Yilin kalan aylarinda ithalatta yaganan artisin yavaslamasi beklentileri yani sira ihracatta yasanan toparlanma egiliminin devam edecegi öngörüsüyle 2020 yili dis ticaret açiginin 38,1 milyar ABD dolari olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. 2019 yilinda fazla veren cari islemler dengesinin, dis ticaret agigindaki artis ile seyahat gelirlerindeki düsüse bagli olarak 2020 yili sonunda agik vermesi ve GSYH'ya oraninin yüzde 3,5 olmasi beklenmektedir.

Yurt içi tasarruflarin GSYH'ya orani, 2019 yilinda bir önceki yila göre, kamu tasarruflarinda kaydedilen azalisin etkisiyle 1,0 puan azalarak yüzde 26 olarak gerçeklegmistir. Bu dönemde özel kesim tasarruf orani bir önceki yila göre 0,6 puan artarak yüzde 26'ya ulagmis, kamu tasarruflarinin GSYH'ya orani ise 1,6 puan azalmistir.

2020 yilinda bir önceki yila göre, kamu tasarrufunun GSYH'ya oraninin 3,2 puan azalmasi, özel tasarruflarin ise 2,3 puan artmasi beklenmektedir. Bunun sonucunda 2020 yilinda toplam yurt içi tasarruf oraninin, bir önceki yila göre 0,9 puan azalarak yüzde 25,1 olacagi tahmin edilmektedir.

2019 yilinda temelde maliyet baskilarinin ortadan kalkmasi, gida fiyatlarindaki olumlu seyir, limli talep kosullari ve enflasyon beklentilerinde iyilesmeyle birlikte TÜFE yllik artis hizi ivme kaybetmis ve yüzde 11,8 seviyesine gerilemistir. Mal fiyatlarinda genele yayilan güglü bir ivme kaybi gözlenirken, hizmet fiyatlarinda ise katilik dikkat gekmistir.

2020 yilinda ise yönetilen fiyatlardaki olumlu baz etkisi ve salginin akaryakit ve hizmet fiyatlar üzerindeki düsürücü etkisinin, TL'deki dejer kayiplari ve gida fiyatlarindaki görece yüksek seyir tarafindan dengelenmesiyle TÜFE artis hizi yatay seyretmistir. 2020 yili Eylül ayinda TÜFE yillik artis hizi yüzde 11,7 oraninda gerçeklesmistir.

Yilin geri kalaninda, salgina bagli tedbirlerle kisa vadede etkili olan arz yönlü unsurlarin kademeli sekilde ortadan kalkmasiyla yil sonunda TÜFE yillik artisinin yüzde 10,5 oraninda gerçeklegmesi beklenmektedir. Para ve maliye politikalarindaki koordinasyonun sürdürülmesi, finansal piyasalarda istikrarin güçlendirilmesi ve beklentilerdeki olumlu seyirle birlikte TÜFE artisinin 2021 ylinda kalici sekilde tek haneli seviyelere inecegi tahmin edilmektedir.

2.1. BÜYÜME VE ISTiHDAM

2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hizlari

a) Mevcut Durum

Yeniden dengelenme sürecinin devam ettigi 2019 ylinin ilk yarisinda ekonomik daralmanin hafiflemesi ve yilin ikinci yarisindan itibaren toparlanma sürecine girilmesiyle GSYH artig hizi yüzde 0,9 olarak gerçeklesmistir. Bu dönemde katma deger, sanayi sektöründe yüzde 1 oraninda azalirken, hizmetler sektöründe (ingaat dâhil) yüzde 1,4 oraninda artmistir. Imalat sanayiinin katma degeri yüzde 2,3 oraninda azalirken, hizmetier sektöründe kaydedilen artista; ticaret, ulastirma ve konaklama faaliyetleri, finans ve sigorta faaliyetleri ile kamu yönetimi, egitim, saglik ve sosyal hizmetler faaliyetierinin katma degerlerindeki yüksek oranli artislar etkili olmustur. Tarim sektörü ise yüzde 3,7 oraninda büyümüstür.

TABLO I: 2- Katma Deger Artis Hizlari ve Sektörlerin GSYH Içindeki Paylari

(1) Gerçeklegme Tahmini (2) Program (3) SBB hesaplamasi olup insaat sektörü dâhildir. (4) Vergi-sübvansiyon harigtir.

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlig (SBB), TÜIK

2020 ylinin ilk yarisinda GSYH'da yüzde 3,1 oraninda daralma kaydedilmistir. Bu dönemde katma deger tarim sektöründe yüzde 3,5 oraninda artarken, sanayi ve hizmetler (ingaat dâhil) sektörlerinde sirasiyla yüzde 5,6 ve yüzde 4 oranlarinda azalmistir.

2020 yilinin ikinci yarisina iliskin reel sektörde bazi öncü göstergeler ekonomik faaliyette V-tipi toparlanmanin gergeklestigine isaret etmektedir. Yilin ilk yarisinda sanayi üretimi yüzde 5,8 oraninda azalirken, Temmuz ve Agustos aylarinda sanayi üretim endeksi bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 6,8 oraninda artis kaydetmistir. Kapasite kullanim oranlari ve Satin Alma Yöneticileri Endeksi (PMI) yilin ilk yarisina göre daha güçlü bir görünüm sergilemektedir. Bu nedenle, yilin üçüncü geyreginde GSYH'nin tekrar büyüme patikasina girmesi beklenmektedir. Ekonomideki toparlanma sürecinin dördüncü çeyrekte devam edecegi öngörüsü ile GSYH artisinin 2020 yilinin tamaminda yüzde 0,3 oraninda gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Üretim sektörleri itibariyla katma deger artis hizlarnin tarim sektöründe yüzde 4,6, sanayi sektöründe yüzde -1 ve hizmetler sektöründe (insaat dâhil) yüzde -0,5 oranlarinda olmasi beklenmektedir.

b) Hedefler

2021 yilinda, Yeni Ekonomi Programi (YEP) kapsaminda agiklanan yeni dengelenme yeni normal, yeni ekonomi yaklagimi gerçevesinde makroekonomik dengelerin yeniden tesis edilmesini önceliklendiren ve bu yeni dengenin üzerine insa edilecek olan öncelikli reformlarla istihdam, teknoloji ve verimlilik odakli, kapsayici ve sürdürülebilir bir büyüme anlayisiyla hazirlanan YEP'te öngörülen politika ve tedbirlerin hizli ve etkin bir gekilde hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Bu dönemde, salgin kaynakli belirsizliklerin azalmasi, finansal kosullardaki iyilesmeye bagli öngörülebilirligin artmasi ile tüketici ve yatirimc güvenindeki toparlanma ve ertelenmis tüketim ve yatirim harcamalarinin canlanmasi GSYH büyümesine katki verecektir.

2021 yilinda mal ve hizmet ihracatindaki artis ve yurt içi talepte genele yayilan toparlanma sonucunda sanayi katma degerindeki büyümenin GSYH büyümesinin üzerinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Üretim ve ihracat ile baglantili hizmet sektörlerindeki toparlanmaya ek olarak, salgin öncesi dönemde güçlü bir ivme yakalayan ancak salgindan en çok etkilenen sektörlerin baginda yer alan turizmde beklenen toparlanmayla birlikte hizmetler sektörünün büyümeye yüksek bir katki yapmasi öngörülmektedir. 2021 yilinda tarim sektörünün ise uzun dönem ortalamasinin üzerinde katki vermesi beklenmektedir.

GRAFIK I: 1- Sektörel Büyüme Hizlari

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi, TÜIK.

• (1) Gerçeklesme Tahmini
• (2) Program

(Zincirlenmis Hacim, Yüzde Degisme)

TABLO I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler

Toplam Tüketim (3)

Kamu

Özel

Toplam Sabit Sermaye Yatirimi (3)

Kamu

Özel

Net Mal ve Hizmet Ihracati (4)

GSYH (3)

GSYH (Milyon TL, Cari Fiyatlarla)

TABLO I: 4- Fert Basina GSYH

2.1.2. istihdam

a) Mevcut Durum

2019 yilinda istihdam, 2018 yilina göre 658 bin kisi azalarak 28 milyon 80 bin kisi olurken, isgücüne katilma orani 0,3 puan azalarak yüzde 53 olarak gergeklesmistir. Bu çerçevede, issizlik orani 2,8 puan artarak yüzde 13,7 olarak gergeklesmistir.

TABLO I: 5- Yillar itibariyla Yurt içi isgücü Piyasasinda Gelismeler

(15+ Yas, Bin Kisi)

Kaynak: TÜik, Hanehalk isgücü Anketi Sonuslari

(1) Insaat dâhil.

2019 ylinda bir önceki yila göre tarim, sanayi ve hizmetler (insaat dâhil) sektörleri istihdaminda sirasiyla yüzde 3,8, yüzde 2 ve yüzde 1,9 oraninda azalma kaydedilmistir. 2019 ylinda toplam istihdam içerisinde tarim, sanayi ve hizmetler sektörlerinin paylari sirasiyla yüzde 18,2, yüzde 19,8 ve yüzde 62 oranlarinda gerçeklesmistir.

TABLO I: 6- istihdam Edilenlerin isteki Çalisma Durumuna Göre Dagilimi

(Yüzde)

Kaynak: TÜIK, Hanehalk isgücü Anketi Sonuçlari

2019 yilinda bir önceki yila göre toplam istihdam igerisinde ücretli ve yevmiyeli olarak çalisanlarn payi artarken kendi hesabina çalisan ile ücretsiz aile isçilerinin paylarinin azaldigi gözlenmektedir.

TABLO I: 7- Yurt içi isgücü Piyasasindaki Gelismeler

(1) Temmuz dönemi itibaryla

Kaynak: TÜIK, Hanehalki Isgücü Anketi Sonuglari

2020 yilinin Temmuz döneminde (Haziran-Temmuz-Agustos) 2019 yilinin ayni dönemine göre istihdam 1.254 bin kisi azalmistir. Issizlik orani bir önceki ylin ayni dönemine göre 0,5 puan azalarak yüzde 13,4 olarak gerçeklegmistir.

Tarim disi issizlik orani bir önceki yilin ayni dönemine göre 0,6 puan azalarak yüzde 15,9 seviyesinde gerçeklegirken, genç nüfusta igsizlik orani 1,2 puan azalisla yüzde 25,9'a düsmüstür. Söz konusu dönemde istihdam, 2019 yilinin ayni dönemine göre; tarimda 361 bin kisi, tarim disi sektörlerde ise 893 bin kisi azalmistir. Ayni dönemde, sanayi sektörü istihdami 246 bin kisi, hizmetler (insaat dâhil) sektörü istihdami ise 647 bin kisi azalmistir.

2020 yili Temmuz döneminde mevsim etkilerinden arindirilmis istihdam bir önceki döneme göre 540 bin kisi artarak 26.648 bin kisi olurken istihdam orani 0,8 puan artarak yüzde 42,6 olmustur. Mevsim etkilerinden arindinlmis issizlik orani yüzde 13,6, isgücüne katilma orani ise yüzde 49,3 olarak gerçeklesmistir.

TABLO I: 8- Temel isgücü Piyasasi Göstergeleri

(1) Gerçeklesme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(2) Program

2020 yilinda, istihdamin bir önceki yila göre 1.347 bin kisi azalacagi, isgücüne katilma oraninin ise yüzde 49,6 seviyesinde olacagi tahmin edilmektedir. Bu çerçevede, issizlik oraninin yüzde 13,8 olarak gerçeklesecegi öngörülmektedir.

b) Hedefler

2021 yilinda, salgin sonrasi ekonomideki toparlanma süreci ve bu sürecin ima ettigi yüksek büyüme oranlari gerçevesinde istihdam artisinin ivme kazanmasiyla istihdamin bir önceki yila göre 1.598 bin kisi artacagi, issizlik oraninin ise yüzde 12,9'a gerileyecegi öngörülmektedir. isgücüne katilma oraninin da toparlanmasi, 2021 yilinda 1,6 puan artisla yüzde 51,2'ye ulasmasi beklenmektedir.

2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi

a) Mevcut Durum

2019 yilinda ekonomide net mal ve hizmet ihracat artisinin yani sira toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim harcamalarinin olumlu katkisiyla GSYH artig hizi yüzde 0,9 seklinde pozitif gerçeklegmistir. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkisi pozitif 2,4 puan, toplam tüketimin büyümeye katkisi ise pozitif 1,5 puan olmustur. Sabit sermaye yatirim harcamalarindaki düsüs ise büyümeye 3,5 puanlik sinirlayici etkide bulunmustur. 2019 yilinda özel kesim tüketim harcamalarinda kaydedilen reel artis, özel harcanabilir gelir artiginin altinda kalirken, kamu kesimi tüketim harcamalarindaki reel artis ise kamu kesimi harcanabilir gelir artisinin üzerinde gerçeklesmistir.

Zincirlenmis hacim degerlerine göre, 2019 yilinda özel tüketim harcamalari yüzde 1,7, kamu tüketim harcamalari ise yüzde 4,8 oraninda artmistir. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payi bir önceki yila göre 1,2 puan artarak yüzde 61,5, kamu kesimi tüketim harcamalarinin payi da 0,3 puan artarak yüzde 10,9 olmustur.

2019 yilinda, toplam sabit sermaye yatirimlarindaki reel azalis hizi yüzde 12,4 olmustur. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin GSYH içerisindeki payi bir önceki yila göre 1,2 puan azalarak yüzde 3,3 olurken, özel kesim sabit sermaye yatirim harcamalarinin payi bir önceki yila göre 2,6 puan azalarak yüzde 22,6 ya gerilemistir. 2019 yilinda reel mal ve hizmet ihracati yüzde 4,9 artarken, reel mal ve hizmet ithalati ise yüzde 5,3 azalmistir.

2019 yilinda toplam tüketimin GSYH'ya orani 1,5 puan artarak yüzde 72,4 olurken, toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ya orani 2018 yilina göre 1,7 puan azalarak yüzde 26'ya gerilemistir. Bu gelismede cari fiyatlarla kamu tasarruflarinda kaydedilen azalis önemli rol oynamistir. 2019 yilinda kamu tasarruflarinin GSYH'ya orani 0 seviyesine yakin gergeklesmistir. Bu dönemde özel tüketim artisinin özel harcanabilir gelir artisina esit gerçeklesmesi neticesinde özel kesim tasarruf orani bir önceki yila göre degismeyerek yüzde 26 seviyesinde gerçeklesmistir.

2020 yilinin ilk yarisinda yüzde 3,1 oraninda gerçeklesen daralmanin boyutunu artiran en önemli katki net mal ve hizmet ihracatindan gelmistir. Yilin ilk yarisinda, toplam tüketim harcamalari da bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 1,6 oraninda azalarak daralmaya 1,2 puanlik etki etmistir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirim harcamalari yüzde 3,3

azalmis ve bunun ekonomik daralmaya katkisi 0,8 puan olmustur. Bu gelismeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 2 reel azalis kaydetmis ve yüzde 3,1'lik daralmaya 2 puan katkr yapmistir.

2020 yilinin ilk yarisinda ihracat ve turizm gelirlerindeki zayif görünüm nedeniyle mal ve hizmet ihracati reel olarak yüzde 18,3 oraninda azalis gösterirken mal ve hizmet ithalati yüzde 6,8 oraninda artmistir. Sonug olarak net mal ve hizmet ihracatinin ekonomik daralmaya katkisi 6 puan olmustur.

2020 yilinda zincirlenmis hacim endeksine göre özel tüketim harcamalarinin yüzde 0,4, kamu tüketim harcamalarinin yüzde 5,2 ve böylece toplam tüketim harcamalarinin yilin tamaminda yüzde 1,1 oraninda artmasi öngörülmektedir.

Ayni dönemde, kamu sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 1,1 oraninda artmasi beklenirken, özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 2,6 oraninda azalmasi öngörülmektedir. Böylece toplam sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 2,2 oraninda azalmasi beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebi 0,2 puan daraltic yönde, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,6 puan artirici yönde katki yapmasi beklenmektedir. Salginin etkisiyle 2020 yilinin tamaminda net mal ve hizmet ihracatinin büyümeyi daraltici yönde 5 puan katki yapmasi öngörülmektedir. Bu beklentiler dogrultusunda, GSYH'nin 2020 yilinda reel olarak yüzde 0,3 oraninda artis gösterecegi tahmin edilmektedir. Böylece, küresel kriz sonrasi yillik bazda kesintisiz büyüme döneminin devam etmesi beklenmektedir.

GRAFIK I: 2- GSYH Büyümesine Katkilar

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanliji hesaplamalari

(1) Gerçeklesme Tahmini

(2) Program

Özel harcanabilir gelirin GSYH'ya oraninin 2020 yllinda bir önceki yila göre 2,8 puan artarak yüzde 90,3'e yükselmesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranin ise 1,7 puan azalarak yüzde 8,2 oraninda gergeklesmesi öngörülmektedir. 2020 yilinda toplam yurt içi tasarruf oraninin ise, bir önceki yila göre 0,9 puan azalarak yüzde 25,1 olacagi tahmin edilmektedir. Bu gelismede, 2019 yilina göre GSYH'ya oran olarak özel tasarruflar 2,3 puan artmasina ragmen kamu tasarruflarinin 3,2 puan gerilemesi belirleyici olmasi beklenmektedir.

b) Hedefler

2021 yilinda yüzde 5,8 olmasi hedeflenen GSYH büyümesinin bir süredir ertelenmis tüketim ve yatirim kararlarinin gerçeklegecegi beklentisiyle özellikle yurt içi talep artisi kaynakli olmasi öngörülmektedir.

2021 yilinda bir önceki yila göre özel kesim tüketim harcamalarinda yüzde 5,7 oraninda reel artis, kamu kesimi tüketim harcamalarinda ise yüzde 2,2 oraninda reel azalis olacagi öngörülmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 5,2, kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin ise yüzde 13,2 oraninda reel olarak artacagi tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatirim harcamalarinin reel olarak yüzde 6,2 artmasi öngörülmektedir.

2021 yili GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarinin 3,6 puan, özel kesim sabit sermaye yatirim harcamalarinin ise 1,1 puan katki yapmasi beklenmektedir. Bu dönemde, kamu tüketim harcamalarinin büyümeye 0,2 puan daraltic yönde katkr yapmasi beklenirken, kamu kesimi sabit sermaye yatirim harcamalarinin büyümeye katkisinin 0,4 puan olmasi beklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatinin katkisinin ise 2 puan olacagi tahmin edilmektedir.

Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oraninin 2021 yilinda yüzde 8,9 oraninda gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. 2021 yilinda kamu tüketim harcamalarinda ve kamu harcanabilir gelirinde kamu tasarruflarini artiric yönde olumlu gelismeler kaydedilmesi neticesinde, kamu tasarruflarinin milli gelire orani yüzde -1,6 seviyesinde gerçeklesmis ve 2020 yilina göre toplam tasarruflara negatif katkisi azalmistir. Bu dönemde, kamu yatirimlarinin GSYH'ya oraninin ise 0,4 puanlik artisla yüzde 3,6 olmasi beklenmektedir. Böylece, kamu tasarruf-yatirim farkinin GSYH'ya oraninin yüzde -5,2 olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

Özel tasarruflarin GSYH'ya oraninin 2021 yilinda bir önceki yila göre 1,8 puan azalarak yüzde 26,5, özel yatirim harcamalarinin ise 2,3 puan azalarak yüzde 23,1 olmasi beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yattrim farkinin GSYH'ya Oraninin yüzde 3,3 oraninda gergeklesecegi öngörülmektedir. 2021 yilinda toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ya oraninin bu gelismeler neticesinde yüzde 24,9, toplam tasarrufyatirim açiginin GSYH'ya oraninin ise yüzde -1,8 olmasi beklenmektedir.

TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi

Toplam Tüketim

Özel

Kamu

Toplam Yatirim

Özel

Kamu

Sabit Sermaye Yatirimi

Kamu

Stok Degismesi

Kamu

Örel

TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi

Toplam Tüketim

Kamu

Özel

Kamu

Toplam Yatirim

Özel

Sabit Sermaye Yatirimi

Özel

Kamu

Stok Deãismesi (1)

2.2. YATIRIMLAR

2.2.1. Yatirimlarin Sektörel Dagilimi

a) Mevcut Durum

Kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin 2020 yilinda reel olarak yüzde 1,1 oraninda artmasi beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 53,5 inin merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idareler, yüzde 28,3 ünün yerel yönetimler, yüzde 16,9'unun igletmeci KIT'ler, yüzde 0,1'inin özellestirme kapsamindaki kuruluslar, yüzde 1,2'sinin döner sermayeli kuruluslar ve sosyal güvenlik kuruluslari tarafindan gerçeklestirilecegi tahmin edilmektedir.

Özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin 2020 yilinda reel olarak yüzde 2,6 oraninda azalmasi beklenmektedir. Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatirimlari içinde tarim, enerji, ulastirma, konut ile saglik alt sektörlerinin göreli agirlklarinin artmasi; turizm, egitim ve diger hizmetler alt sektörlerinin agirliklarinin ise azalmasi beklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlari içinde madencilik, imalat, enerji, ulastirma ile egitim alt sektörlerinin göreli agurliklarinin artmasi; tarim, konut, egitim, saglik ve diger hizmetler alt sektörlerinin agirliklarinin ise azalmasi öngörülmektedir.

TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatirimlarinin Sektörel Dagilimi (1)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(2) Gergeklesme Tahmini

(1) Merkezi yönetim bütçesinde yatrrm isciligi dâhildir.

(3) Program

TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlari (2019)

Sektörler

Tarm

Madencilik imalat

Enerji

(Cari Fiyattarla, Milyon TL)

TABLO I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlar (2020) (1)

Sektörler

Tanm

Madencilik imalat

Eneriil

TABLO I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatirimlar (2021) (1)

Sektörler

Tarm

Madencilik imalat

Enerji

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatirimlarinin Sektörel Dagilimi (1)

Tarm

Madencilik imolst

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

b) Hedefler

Kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin 2021 yilinda reel olarak yüzde 13,2 oraninda artmasi beklenmektedir. Bu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin yüzde 49,7 sinin merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idareler, yüzde 27'sinin yerel yönetimler, yüzde 22,7'sinin igletmeci KITler, yüzde 0,1 inin özellestirme kapsamindaki kuruluslar, yüzde 0,6 sinin döner sermayeli kuruluslar ve sosyal güvenlik kuruluslari tarafindan gerçeklestirilecegi öngörülmektedir. 2021 yilinda kamu kesimi sabit sermaye yatirimlarinin tarim, enerji, ulastirma, egitim ve diger hizmetler alt sektörlerinde yogunlasmasi beklenmektedir.

Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatirimlarinin reel olarak yüzde 5,2 artis gösterecegi tahmin edilmektedir. Ozel kesim sabit sermaye yatirimlarinin imalat sanayii, ulastirma ve konut alt sektörlerinde yogunlasmasi beklenmektedir.

2.3. ÖDEMELER DENGESÍ

2.3.1 Cari Islemler Hesabi

a) Mevcut Durum

2019 yilinda küresel büyüme ve ticaret hacmine paralel olarak ihracat önceki yillara oranla düsük seyretmesine ragmen, TL'nin rekabetçiliginin artmasi ve ihracata yönelik tesviklerin etkisiyle yüzde 2,1 oraninda artis göstererek 180,8 milyar ABD dolari seviyesine yükselmistir. Ihracattaki bu yükselise ragmen, dengelenme süreci kapsaminda iç talepteki düsüs sonucunda ithalat yüzde 9,0 oraninda düserek 210,3 ABD milyar dolari olarak gerçeklesmistir. Dis ticaret açiginin azalmasinin yani sira turizm gelirlerindeki yükselis sonucunda cari islemler dengesi 8,6 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmis ve böylece 2001 yili sonrasinda ilk kez 2019 yilinda fazla vermistir. Bunun sonucunda 2019 yilinda cari iglemler fazlasinin GSYH'ya orani yüzde 1,1 seviyesinde gerçeklesmistir.

TABLO I: 16- Türkiye'nin Dis Ticareti ve Dis Ticareti Etkileyen Faktörler

(Yüzde Degisim)

Kaynak: Strateji ve Bütce Baskanligi, Hazine ve Maliye Bakanligi, TÜIK, IMF Dünya Ekonomik Görünümü, Ekim 2020.

(1) Gergeklesme Tahmini (2) Program

Dis Ticaret Dengesi

Ödemeler dengesinde gösterildigi sekliyle dis ticaret açiji 2019 yilinda 16,6 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Dis ticaret açigi, 2020 yilinin Ocak-Agustos döneminde, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 140,4 artarak 25,6 milyar ABD dolari seviyesine yükselmistir. 2020 yilinda, salgin nedeniyle ihracatta düsüs egiliminin devam etmesine ve ithalattaki düsüs egiliminin azalmasina bagli olarak ödemeler dengesinde gösterildigi sekliyle dis ticaret agiginin 27 milyar ABD dolari seviyesine yükselmesi beklenmektedir.

Ihracat

2019 yilinda 180,8 milyar ABD dolari olarak gerçeklesen ihracat, 2020 yilinin OcakAgustos döneminde, bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 12,9 azalarak 102,3 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmistir. Bu dönemde ihracat düsüsünün temel nedeni salgin nedeniyle özellikle ana ihracat pazarlarimizdaki dis talep azalisi olmustur.

TABLO I: 17- Ülke ve Fasillara Göre Ihracat

(1) Siralama 2019 yl verilerine göre yaplmistir.

Kaynak: TÜiK

(Milyar ABD Dolari),

Baslica ticaret ortagimiz olan AB'nin toplam ihracattaki payi salgin nedeniyle 2020 yilinin Ocak-Agustos döneminde, geçen yilin ayni dönemine göre 1,9 puan azalarak yüzde 41,2 olarak gergeklesmistir. Bu geligmede, salginin en siddetli hissedildigi ülkeler arasinda bulunan Ispanya ve Italya'nin paylarindaki sirasiyla 0,8 ve 0,7 puanlik gerilemeler etkili olmustur. Bu dönemde Kuzey Amerika ülkelerine gerçeklestirilen ihracatin payl ise 1,3 puan artarak yüzde 6,8'e yükselirken, Yakin ve Orta Dogu ülkelerine yapilan ihracatin payi ise 0,3 puan azalarak yüzde 18,8'e gerilemistir.

Ihracatta en yüksek paya sahip olan motorlu kara tagitlari ve bunlarin aksam ve parçalari ihracati 2020 yilinin ilk sekiz aylik döneminde düsügünü sürdürmüstür. Yilin ilk sekiz ayinda toplam ihracattaki düsüs yüzde 12,9 oraninda gözlenirken, motorlu kara tasitlari ve bunlarin aksam ve parçalarinin ihracatindaki düsüs yüzde 29 oraninda gerçeklesmistir. Bu durumun baslica sebebi, motorlu kara tagitlari ihracatinin agirlikli olarak gergeklestirildigi Avrupa ülkelerinde salginin ekonomi üzerindeki daraltici etkisidir. Ayni dönemde kazanlar, makineler ve bunlarin aksam parçalari sektöründeki ihracat ise yüzde 12,7 oraninda daralmistir.

2020 yilinin ilk sekiz aylik döneminde tarm ve ormancilik sektörü haricinde tüm ana sektörlerin ihracatinda düsüs kaydedilmistir. Bu dönemde, tarm ve ormancilik sektörü ihracati yüzde 4,6 oraninda artmistir. Ïmalat sektöründe ihracat ise yüzde 13,3 oraninda gerilemistir. Sektörel olarak en yüksek düsüs ise yüzde 19 orani ile madencilik ve tas ocakgiligi sektöründe yasanmistir.

2020 yilinda ihracatin (fob) yüzde 8,3 oraninda azalarak 165,9 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Söz konusu yilda, ihracat fiyatlarinda yüzde 1,9 oraninda düsüs beklenirken reel ihracattaki daralmanin yüzde 6,5 oraninda olacagi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 18- Ühracatin Sektörel Dagilimi

Kaynak: TüiK

Ithalat

2019 yilinda ithalat, dengelenme sürecinde 210,3 milyar ABD dolari seviyesine gerilemistir. 2020 yilinda ise ithalattaki düsüs egilimi sürse de bir önceki yila göre daha düsük seviyelerdedir. Salginin etkisiyle Nisan ve Mayis aylarinda hizli düsüs gösteren ithalat sonraki aylarda altin ithalatindaki artisin da etkisiyle artmaya baslamistir. 2020 yilinin OcakAjustos döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 1,2 oraninda düsüs gösteren ithalat, 135,2 milyar ABD dolari seviyesine gerilemistir. Bu dönemde, ara mallari (hammadde) haricindeki tüm alt ekonomik gruplarda ithalatta artis gözlenmistir. Ara mali ithalati yüzde 4,1 oraninda azalirken, tüketim mallari ve sermaye mallari ithalatinda sirasiyla yüzde 5,6 ve 12,1 oraninda artis gerçeklesmistir.

TABLO I: 19- Ithalatin Ekonomik Gruplara Göre Dagilimi

Kaynak: TÜIK

Ithalatin (cif) 2020 yilinda yüzde 3 azalarak 204 milyar ABD dolari seviyesinde gergeklegmesi beklenmektedir. 2020 yilinda ithalat fiyatlarinin yüzde 7,2 azalirken, reel ithalatin ise yüzde 4,5 artmasi beklenmektedir.

Hizmetler Dengesi, Birincil ve Ïkincil Gelir Dengesi

Salgin kapsaminda alinan önlemler neticesinde uluslararasi seyahat hareketliligindeki düsüs, turizm gelirlerinde keskin daralmaya neden olmustur. 2019 yilinda 29,8 milyar ABD dolari olarak gerçeklesen seyahat gelirleri, 2020 yilinin Ocak-Agustos döneminde bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 75,3 azalarak 5,1 milyar ABD dolari olmustur. Seyahat gelirlerinin, 2020 yilinda salgin etkisine bagli olarak 10,3 milyar ABD dolarina düsecegi tahmin edilmektedir.

Türkiye, 2019 yilinda 64,6 milyar ABD dolari hizmet geliri elde etmis ve 37 milyar ABD dolari hizmetler dengesi fazlasi vermistir. Hizmet gelirleri, 2020 yilinin Ocak-Agustos döneminde ise bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 47,6 oraninda düsüs göstererek 21,7 milyar ABD dolari seviyesinde, hizmetler dengesi fazlasi ise yüzde 78,4 oraninda azalisla 5,1 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmistir. Hizmetler dengesi fazlasindaki bu düsüste, hizmet gelirlerindeki düsüsün yani sira hizmet giderlerinin artmasi da etkili olmustur. Diger taraftan, ylliklandirilmis olarak bakildiginda 2020 yili Agustos ayi itibariyla ülkemiz 45 milyar ABD dolari hizmet geliri elde etmis bulunmaktadir. Hizmetler gelirlerindeki azalmaya, salgin nedeniyle turizm sektöründeki durgunlugun sürmesi ile mal ihracati ve turizm gelirlerindeki daralma sonucunda tasimacilik gelirlerindeki düsüs neden olmustur. 2020 yilinda hizmetler dengesi fazlasinin 12,3 milyar ABD dolari olmasi beklenmektedir.

TABLO I: 20- Cari islemler Dengesi

(1) Gergeklegme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligy, Hazine ve Maliye Bakanligi, TCMB

(2) Program

2019 yllinda, birincil gelir dengesindeki agik, yatirim giderlerindeki artisin etkisiyle bir önceki yila göre yüzde 7,5 oraninda artarak 12,8 milyar ABD dolari seviyesinde gerçeklesmistir. 2020 yilinin Ocak-Agustos dönemi birincil gelir dengesi açigi ise bir önceki ylin ayni dönemine göre yüzde 28 azalarak 5,9 milyar ABD dolari seviyesine gerilemistir. Birincil gelir dengesi agiginin 2020 yilinda 10,3 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmesi beklenirken, ikincil gelir dengesinin 0,4 milyar ABD dolari seviyesinde fazla vermesi tahmin edilmektedir.

Dis ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelismeler ve tahminlere göre, 2020 yilinda cari islemler dengesinin 24,4 milyar ABD dolari agik vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler

YEP ile cari islemler dengesinde kalici iyilesmenin saglanmasi hedeflenmektedir. Bu hedef kapsaminda, küresel ticarette rekabetçi sektörlerin desteklenerek ihracatta sürdürülebilir artisin saglanmasi, üretim kapasitesinin artirilarak ithalata olan bagimhligin azaltilmasi ve turizm gelirlerinin artirilmasi amaçlanmaktadir. Ek istihdam olanaklari saglanmasi, beraberinde teknoloji transferi getirmesi ve uzun vadeli olmasi gibi faydalarindan dolayi dogrudan yabanci sermaye yatirim payinin yukari gekilerek, dis finansman kalitesinin artirilmasi öngörülmektedir. 2021 yilinda, Covid-19 pandemisi nedeniyle keskin düsüs yagayan dis talebin kademeli olarak iyilegmesi ve seyahat harekettiliginin yeniden baglamasiyla turizm gelirlerinin artigi sonucunda, cari islemler dengesinde iyilesme saglanmasi beklenmektedir. Cari islemler dengesindeki iyilesme sonucunda, dis finansman ihtiyacinin azalmasi beklenmektedir. Bununla birlikte, cari islemler dengesi ve enflasyon gibi makro göstergelerdeki iyilegme sonucunda ülke risk priminin gerilemesiyle, kaliteli dis finansman akimlari igin uygun bir ortam olusturulacaktir.

2021 yilinda ihracatin (fob) yüzde 10,9 oraninda artarak 184 milyar ABD dolarina, ithalatin (cif) ise yüzde 11,4 oraninda yükselerek 223,3 milyar ABD dolarina ulasmasi ve böylece dis ticaret açiginin 39,3 milyar ABD dolari seviyelerinde gerçeklegmesi öngörülmektedir.

Ihracat ve ithalat fiyatlarinin 2021 yilinda sirasiyla yüzde 1,2 ve 2,5 artmasi beklenmektedir. 2021 yilinda reel ihracat ve ithalatin ise sirasiyla yüzde 9,6 ve 6,7 artacagi tahmin edilmektedir.

2021 yilinda Covid-19 pandemisinin etkisinin azalmasiyla birlikte seyahat gelirlerinin 19,8 milyar ABD dolari seviyesine yükselmesi, hizmetler dengesinin ise 23,8 milyar ABD dolari fazla verecegi tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 11,6 milyar ABD dolari agik öngörülürken, ikincil gelir dengesinin 0,8 milyar ABD dolari fazla vermesi beklenmektedir.

Söz konusu varsayimlar altinda cari iglemler açiginin 2021 yilinda 13,9 milyar ABD dolari seviyesine gerilemesi, GSYH'ya oraninin ise yüzde 1,9 seviyesinde gerçeklesmesi öngörülmektedir.

2.3.2. Sermaye ve Finans Hesaplari

a) Mevcut Durum

2019 yilinda Türkiye'ye dogrudan yabanci yatirim kaynakli olarak net sermaye girisi olmustur. Gayrimenkul yatirimlarindaki dogrudan yabanci yatirim girisleri 5 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Bununla birlikte, portföy yatirimlari ve diger yatirimlar kaynakli sermaye gikisi yasanmistir. Yurt disi yerlegiklerin devlet is borçlanma senetleri (DIBS) piyasasinda 3,1 milyar ABD dolari tutarinda net satis, Hazine tarafindan yurt disina ihraç edilen tahviller yoluyla 6,8 milyar ABD dolari tutarinda net borglanma gerçeklestirilmistir. Salgin sonrasinda küresel ekonomideki belirsizliklerin artmasi sonucunda gelismekte olan ülkelere yönelik sermaye akimlarinda azalma yaganmistir. Bu kapsamda, 2020 yilinin OcakAgustos döneminde portföy yatirimlarinda 14,3 milyar ABD dolari büyüklügünde net sermaye gikisi gözlenmistir. Ayni dönemler itibaryla, DiBS'ten 7,7 milyar ABD dolari ve Borsa istanbul'dan (BIST) ise 5,4 milyar ABD dolari tutarinda sermaye gikisi gergeklesmistir. Hazine yurt disi tahvil ihracinda 171 milyon ABD dolari ve bankalar ise 544 milyon ABD dolari tutarinda geri ödeme gerçeklestirmistir.

2019 yili genelinde diger yatirimlar kalemi bir önceki yila göre daha olumlu bir görünüm sergilese de sermaye fikisi devam etmistir. Efektif ve mevduat kaynakl sermaye girislerinin etkisiyle, bir önceki yila göre 5,6 milyar ABD dolari azalmakla birlikte, 127 milyon ABD dolari seviyesinde net sermaye gikigi gerçeklegmistir. 2020 yilinda ise diger yatirimlar kaynakli sermaye girisleri açisindan daha olumlu bir görünüm sergilenmektedir. 2020 ylli Ocak-Agustos döneminde, diger yatirimlar kaynakli net sermaye girisleri 7,2 milyar ABD dolari seviyesine yükselmistir.

TABLO I: 21- Sermaye ve Finans Hesabi

Kaynak: TCMB

(1) Eksi isareti girisi göstermektedir.

(2) Kamu özel ayrimi net olarak yapilamadigindan dogrudan yatirimlar, kullaniciya göre sermaye hareketleri kisminda hesaplamaya dâhil edilmeyip ayri olarak verilmistir. Ayrica sermaye hesabi altinda yer alan göçmen transferleri ile üretilmeyen ve finansal olmayan varliklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemistir.

2.4. ENFLASYON VE PARA-KUR POLITIKASI

2.4.1. Enflasyon

a) Mevcut Durum

2019 yili sonunda yüzde 11,8 olarak gerçeklesen TÜFE ylik artis hizinin bir önceki yila göre 8,5 puan azalmasinda; basta gida fiyatlarindaki olumlu seyir olmak üzere, güçlü politika koordinasyonu ile alinan kararlar, limli talep kosullari, enflasyon beklentilerinde iyilegme ve maliyet baskilarinin ortadan kalkmasi etkili olmustur.

(Milyar ABD Dolari)

2020 yilinda ise; yönetilen fiyatlardaki olumlu baz etkisi, salginin akaryakit ve hizmet fiyatlar üzerindeki düsürücü etkileri TÜFE yilik artis hizini olumlu yönde etkilemistir. Diger taraftan, kur gelismeleri neticesinde temel mal fiyatlarinin ivme kazanmasi ve gida fiyatlarinin görece yüksek seyretmesi ise TUFE yillik artis hizini olumsuz yönde etkilemistir. Söz konusu etkilerin birbirlerini dengelemesiyle, Eylül ayinda yillik enflasyon 2019 yili sonu seviyesine oldukça yakin olarak yüzde 11,75 düzeyinde gerçeklegmistir.

TL'nin görece istikrar kazanmasi sonrasinda ortadan kalkan maliyet baskisi ve llimli yurt içi talep kosullarinin etkisine bagli olarak YI-UFE artis hizi 2019 yilinda 2018 yili sonuna göre belirgin sekilde azalarak yüzde 7,4 oraninda gerçeklegmistir. 2020 yilinda ise; döviz kurundaki gelismelere paralel olarak ivme kazanan yurt içi üretici enflasyonu 2020 yili Eylül ayi itibariyla yüzde 14,3 seviyesine yükselmistir.

GRAFIK I: 3- Fiyat Gelismeleri

Kaynak: TÜIK

2020 yilinin ilk çeyreginde TÜFE yillik artis hizi gida ve enerji fiyatlarindaki olumlu görünüme ragmen temel mal ve hizmet fiyatlarindaki artisla birlikte Mart ayi itibariyla yüzde 11,9 olarak gerçeklesmistir. Yilin ikinci geyreginde ise TÜFE yllik artis hizi, tütün ürünleri fiyatlarinda olumlu baz etkisine ragmen, gida ve dayanikli mal fiyatlarindaki gelismelere bajli olarak artarak yüzde 12,6 olarak kaydedilmistir. Yilin üçüncü çeyreginde altin, gida ve akaryakit fiyatlarindaki ivmeye ragmen yönetilen fiyatlar kaynakli olumlu baz etkisiyle birlikte TÜFE yllik artis hizi Eylül ayi itibaryla yüzde 11,7'ye gerilemistir.

GRAFIK I: 4- Mal ve Hizmet Fiyatlar (TÜFE'ye Katkr ve Yillik Yüzde Degisim)

Kaynak: TÜIK

Temel mal grubu fiyatlari 2020 yilinin ilk aylarinda görece yatay bir seyir izlerken döviz kurlarindaki gelismelerle birlikte ivme kazanmaya baslamistir. Salgin nedeniyle iç talepte yasanan zayiflik hizmet grubu fiyatlarindaki tlimli seyri desteklemistir. Temel mal ve hizmet gruplarindaki gelismelere paralel olarak özel kapsamli TÜFE göstergelerinden ÖKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yillik artis hizi Eylül 2020 itibaryla sirasiyla yüzde 11,6 ve yüzde 11,3 olarak gergeklesmistir.

TÜFE yllik artis hizinin; salgin kaynakli enflesyonist baskr yaratan geçici arz yönlü faktörlerin ortadan kalkmasi ve para politikasindaki temkinli durusun sürdürülmesi ile 2020 yili sonunda yüzde 10,5'e gerileyecegi tahmin edilmektedir.

2.4.2. Para ve Kur Politikasi

a) Mevcut Durum

TCMB fiyat istikrarini saglamak ve sürdürmek temel amaci dogrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi gerçevesinde para politikasi uygulamalarini sürdürmektedir.

GRAFIK I: 5- Yillik Enflasyon Orani ve Enflasyon Hedefi

Kaynak: TCMB, TÜIK

2019 yilinin ikinci yarisinda TÜFE yillik artis hizindaki görece olumlu seyre paralel olarak enflasyonist beklentilerdeki iyilegme neticesinde 2019 yili Temmuz ayindan itibaren fazi oranlari TCMB tarafindan kadameli bir sekilde azaltilmaya baslanmistir.

GRAFIK I: 6- TCMB Net Fonlamasi (Milyar TL) ve Faiz Oranlari (Yüzde)

Kaynak: TCMB

TCMB, 2020 yilinin ilk yarisinda politika faiz oraninin indirilmesine karar verirken, döviz kurundaki gelismelerin enflasyonist riskleri artirmasi nedeniyle yilin 3. Çeyreginde politika faizinde 200 baz puanlik artiça gitmistir.

Ihracat reeskont kredileri yoluyla; TCMB döviz rezervlerine 2019 yilinda 22,7 milyar ABD dolari, 2020 ylinin ilk dokuz ayinda ise 17,9 milyar ABD dolar katkr saglanmistir.

TABLO I: 22- TCMB Net Döviz Alimlar

Kaynak: TCMB Istatistikleri, Piyasa Verileri, Aylik Döviz Alim Satim Tutarlari (1) 2020 ylli verileri ilk 9 ay itibariyladir.

TCMB'nin altin harig brüt döviz rezervi 2019 yili sonunda bir önceki yil sonuna göre 9,3 milyar ABD dolari artisla 81,2 milyar ABD dolari olarak gerçeklesmistir. Rezervlerdeki söz konusu artig, toplam net döviz alimlarindaki artistan kaynaklanmistir. Eylül 2020 itibariyla TCMB'nin altin harig brüt döviz rezervi 41,2 milyar ABD dolari seviyesindedir.

2020 yili üçüncü çeyrek sonu itibariyla para tabani 2019 yil sonuna göre yüzde 77,1 oraninda artmistir. Bununla birlikte, emisyon toplami 60,5 milyar TL artis göstermistir. Ayni dönemde TCMB dis varliklari 25,8 milyar ABD dolari azalirken, toplam yükümlülükleri ise 0,8 milyar ABD dolari artmistir. Bu dogrultuda, TCMB'nin net dis varlik pozisyonunda 26,6 milyar ABD dolari azalis gerçeklegmistir.

M1, M2 ve M3 para arzlari, Agustos 2020 itibariyla 2019 yili sonuna göre sirasiyla yüzde 72,7, yüzde 33,3 ve yüzde 31,2 oranlarinda artmistir. M1 para arzindaki artista, döviz cinsinden vadesiz mevduatlardaki artis etkili olmustur. M2 para arzinda kaydedilen artista ise M1 para arzindaki ve döviz cinsi vadeli mevduatlardaki degerlenme belirleyici olmustur.

(Milyon ABD Dolari)

TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmis Kalemleri

Not: Alt kalemlerin tamami gösterilmedigi için toplamlar tutmayabilir. Veriler ayin son Cuma günü itibariyladir. Bilanço büyüklüklerine ait rakamlar Stand By Bilançosundan alinmistir.

Kaynak: TCMB

(1) Para arzlari 3. ceyrek verileri Agustos 2020 itibanyla verilmistir.

b) Hedefler

Para ve maliye politikalarinin güçlü esgüdümünün sürdürülmesi ile mal ve hizmet piyasalarinda rekabet ve verimliligi artiracak yapisal politikalarn hayata geçirilmesi hedefleri dogrultusunda atilacak adimlarla ekonomik ve finansal istikrar güçlendirilecektir. Böylece tüketici enflasyonunun 2021 yilsonunda yüzde 8,0'a indirilmesi hedeflenmektedir.

2.5. MALI PIYASALAR

a) Mevcut Durum

Finans sektörünün toplam aktif büyüklügü, 2020 yili Haziran ayinda 6,2 trilyon TL olarak gerçeklesmis olup aktiflerin GSYH'ya orani yüzde 139 olmustur. 2020 yilinin ilk alti aylik döneminde 2019 yili sonuna göre sektör paylarinda mevduat ve katilim bankalarnin payinda kismen artis görülürken, banka disi kredi kuruluslarinin paylarinda düsüs görülmektedir.

TABLO I: 24- Finansal Sektör Kuruluslarina Dair Bazi Göstergeler

Bankalar

Mevduat Bankalan

Kalkinma ve Yatirim Bankalari

Katilim Bankalari

Banka Disi Kredi Kuruluslari

Finansal Kiralama Sirketleri

Finansal istikrar Kapsaminda Hanehalks ve Finans Disi Kesim Borçlulugu

Finansal istikrarin sürdürülebilirliginde hanehalk ve finans disi kesim borglulugunun benzer ülkelere ve AB ortalamasina kiyasla halen düsük seyretmesi olumlu bir etkendir. Ayrica, 2009 yilindan bu yana hanehalkinin yabanci para cinsinden borçlanamamasina yönelik uygulama, 2014 yilindan itibaren tüketici kredilerinde daha yogunlukla uygulanan makro-ihtiyati tedbirler ve 2018 yilindan bu yana uygulanan firmalarin yabanci para cinsinden borçlanmasina iliskin düzenleme bu bakimdan ilave katki saglamaktadir. 2020 yilinda hanehalki borcunda artis, finans disi kesim döviz borglulugunda ise düsüs egilimi görülmektedir.

TABLO I: 25- Hanehalki Finansal Varlik ve Yükümlülükleri

(1) Katilimcilarin fon tutar ile devlet katkisi tutari toplamin ifade etmektedir. Otomatik katilim sistemi verileri de dâhil edilmistir.

Kaynak: BDDK, TÜIK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emeklilik Gözetim Merkezi, SBB Hesaplamalan

(2) Varhga dayali menkul krymetler, varlik teminatli menkul kiymetler ve kira sertifikalarini igermektedir.

(3) Finansal kiralama sirketlerince kullandirilan konut kredilerini ihtiva etmektedir.

2020 yuli Haziran ayi itibanyla hanehalki borcu, önceki yllin ayni dönemine göre yüzde 33,5 oraninda artarak 728,4 milyar TL'ye yükselmistir. Bu artista en önemli etken yüzde

34,8 oraninda artan banka kredileri olmustur. Ayni dönemde finansal kiralama sirketi kredileri yüzde 21,1 oraninda artmistir. Söz konusu dönemde finansman girketlerinin kullandirdigi kredilerde ise yüzde 18,3 oraninda düsüs görülmüstür.

Hanehalkr yükümlülükleri arasinda 2020 yili Haziran ayi itibariyla yüzde 98,5 ile en büyük kalemi olusturan banka kredisi stoku içinde önceki yilin ayni dönemine göre ihtiyaç kredisi stoku yüzde 55,3, tasit kredisi stoku yüzde 36,4 ve konut kredisi stoku yüzde 29,4 oraninda artmistir. Salgin döneminde finansal piyasalarin sorunsuz bigimde islemesi ve kredi kanallarinin agik tutulmasi amaciyla alinan önlemler bankalarin kullandirdigi konut, tasit ve ihtiyaç kredisi stokundaki artisa katki saglarken, tüketicilerin salgin döneminde evlerinin disinda daha az vakit geçirmesi kredi karti harcamalarini nispeten olumsuz etkilemistir. Ayni dönemde kredi karti stok tutari yüzde 3,1 oraninda artmistir.

2020 yili Haziran ayi itibaryla hanehalki varliklar yillik yüzde 34,6 oraninda artarak 2,1 trilyon TL'ye ulagmistir. Hanehalki varliklarinin en büyük kismini olusturan mevduat söz konusu dönemde yüzde 29,7 oraninda artarken yatirim fonlari yüzde 53,5 oraninda artmistir. Borsa Ïstanbul'da olusan yerli yatirime ilgisiyle bu dönemde hanehalkinin hisse senedi stoku yüzde 115,1 oraninda artmistir. Bu dönemde hanehalkinin kamu tahvil ve bono stokunda yüzde 102,8 oranindaki artisa kargin, özel sektör tahvil ve bono stoku yüzde 22,7 oraninda azalmistir.

Hanehalki varliklarindaki artigin yükümlülüklerindeki artigin üstünde olmasi nedeniyle 2020 yili Haziran ayi itibariyla hanehalk varliklarinin yükümlülüklere orani bir önceki yila göre 2,5 puan artarak yüzde 289,8'e yükselmistir. Diger taraftan, hanehalki yükümlülüklerinin GSYH'ya orani 2,7 puan artarak yüzde 16,2'ye, varliklarinin GSYH'ya orani 8,1 puan artarak yüzde 46,9'a yükselmistir.

2020 yili Temmuz ayr itibariyla finansal kesim disindaki firmalarin net döviz agigi, bir önceki yilin ayni dönemine göre varliklarindaki yüzde 6,9 oraninda artis ve yükümlülüklerindeki yüzde 5,1 oranindaki düsüs sonucunda 24,1 milyar ABD dolari azalarak 2013 yili Haziran ayindan sonraki en düsük seviye olan 162,2 milyar ABD dolarina gerilemistir. Varlklarin en büyük unsuru olan mevduattaki yillik yüzde 14,9 oranindaki artis, varliklardaki yükselisin temel kaynagi olmustur. Ayni dönemde ihracat alacaklari yüzde 35,9 oranindaki düsüs ile gerileyen tek varlik kalemi olmustur. Söz konusu dönemde yükümlülüklerde bütün kalemlerde azalis görülürken nakdi krediler yüzde 5,8, ithalat borçlari yüzde 1,3 oraninda gerilemistir. Yurt disindan saglanan kredilerdeki azalis, yurt iginden saglanan kredilerdeki azalisa göre daha sinirli kalmistir. 2018 yilinda kullanimi kaldirilan dövize endeksli krediler ise 2020 yili Temmuz ayinda bir önceki yilin ayni dönemine göre yüzde 51,9 oraninda gerilemistir.

Finansal kesim disindaki firmalarin kisa vadeli net döviz pozisyonu fazla vermeyi sürdürürken, 2020 yili Temmuz ayinda 18,8 milyar ABD dolari tutarindaki fazla 2008'e kadar giden seri tarihinin en yüksek fazlasi olmustur. Bu dönemde kisa vadeli net döviz pozisyonu fazlasinda bir önceki yilin ayni dönemine göre 12,3 milyar ABD dolari tutarindaki artista, firmalarin kisa vadeli varliklarinin 6,4 milyar ABD dolari artmasi ve kisa vadeli yükümlülüklerinin 5,9 milyar ABD dolari azalmasi etkili olmustur.

Türkiye'nin hanehalki borglulugu ve finansal kesim disindaki firma kredilerinin GSYH'ya orani diger ülke gruplariyla karsilastirildiginda her iki gösterge bakimindan da oldukça düsük bir risklilik seviyesine sahip oldugu görülmektedir. Uluslararasi Ödemeler Bankas (Bank for International Settlements) veri tabanina göre, 2020 yili ilk çeyregi itibariyla Türkiye'nin hanehalki kredilerinin GSYH'ya orani yüzde 15,1 ile hem gelismekte olan ülkelerin hem de raporlanan ülke ortalamalarinin oldukça altindadir.

TABLO I: 26- Finansal Kesim Disindaki Firmalarin Döviz Varlik ve Yükümlülükleri

(Milyar Dolar)

Kaynak: TCMB

(1) Kisa Vadeli Varliklar=Mevduat+Menkul Krymetler+Ihracat Alacaklari

(2) Kisa Vadeli Yükümlülükler=Yurt içi Bankalar, Faktoring Sirketleri ve Finansman Sirketlerinden Saglanan Kisa Vadeli Döviz Kredileri ile Dövize Endeksli Krediler+Yurt Disindan Saglanan Kisa Vadeli Krediler ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli Krediler+Kisa Vadeli Ithalat Borçlar ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli Ithalat Borçlari

Diger ülke gruplariyla karsilastrildiginda, finansal kesim disindaki firma kredilerinin GSYH'ya oraninda da Türkiye, 2020 ylli ilk çeyregi itibariyla yüzde 68,9 orani ile düsük risklilige sahiptir. Raporlanan tüm ülkelerin agirlikli ortalamasina bakildiginda bu oran ayni dönemde yüzde 96 iken gelismekte olan ülke agirlikli ortalamasi yüzde 102,1'dir.

GRAFIK I: 7- Hanehalki Kredilerinin ve Finansal Kesim Disindaki Firma Kredilerinin GSYH'ya Orani (1)

Kaynak: Bank for International Settlements

• (1) Raporlanan ülke sayisi 43'tür.
• (2) Hanehalkr kredileri kapsaminda hanehalkina hizmet eden kâr amaci gütmeyen kurulus kredileri de yer almaktadir.

Bankacillk

2020 yili Haziran ayinda bankacilik sektöründe 34'ü mevduat, 14'ü kalkinma ve yatirim, 6'sr ise katilim bankasi olmak üzere toplam 54 adet banka faaliyet göstermektedir. 2020 yili Haziran ayi itibariyla bankacilik sektörünün toplam aktif büyüklügü TL bazinda yillik yüzde 26,5 artarak 5,4 trilyon TL; ABD dolari bazinda ise yüzde 6,4 artarak 784 milyar ABD dolari olarak gergeklesmistir.

TABLO I: 27- Bankacilk Sektörü Temel Göstergeleri

(1) Yil igindeki birikimli degerleri göstermektedir.

Kaynak: BDDK, TBB, TKBB

2020 ylli Haziran ayi itibaryla yerli özel bankalar sektör aktiflerinin yüzde 31'ini, yabanci bankalar yüzde 25,7'sini, kamu bankalar ise yüzde 43,3'ünü temsil etmektedir. Bir önceki yilin ayni ayina göre yerli özel bankalar ile yabanci bankalarin sektör aktifleri igindeki payi azalirken kamu bankalarinin payi artmistir. Fonksiyonel gruplar bazinda ise mevduat bankalari ile kalkinma ve yatirim bankalarinin payi azalirken, katilim bankalarinin payinda artis görülmektedir. Buna göre, mevduat bankalari sektör aktiflerinin yüzde 86,6'sini, katilim bankalari yüzde 6,8'ini, kalkinma ve yatirim bankalari ise yüzde 6,6'sini temsil etmektedir.

Aktifler içindeki en önemli kalem olan krediler, 2019 yilinin son geyreginden itibaren ekonomik aktivitedeki toparlanma ve faiz indirimlerine bagli olarak artmaya baglamistir. Salgin döneminde ise nakit akisi bozulan firmalarin ve gelir seviyesi düsük hanehalkinin desteklenmesi amaciyla devreye sokulan parasal ve mali paketler ile kredi büyümesi tarihi ortalamalarin üzerine gikmistir. Bu dönemde, TL kredi artigi 2020 yili Haziran ayi itibariyla yüzde 40 olarak gergeklegmistir.

Sektörün kredi riskliligini gösteren takibe giren alacak (TGA) orani, risk algisindaki artiça bagli olarak 2018 yilinin ikinci yarisinda artmaya baglamis, 2020 yilinin baginda yüzde 5,4 oraniyla zirveyi gördükten sonra azalis sürecine girmistir. Salgin öncesi dönemde baglayan iktisadi faaliyetteki toparlanma, BDDK'nin kayittan düsmeye iliskin düzenlemesi ve kurumsal kredilerdeki yapilandirma islemleri ile salgin sürecinde BDDK'nin kredi siniflandirma konusunda tanidigi geçici esneklikler TGA bakiyesindeki ilaveleri yavaglatmistir. Ayrica, bu dönemde güglü seyreden kredi artigi da TGA oranlarindaki gerilemeyi desteklemistir. 2020 yili Haziran ayr itibariyla toplam kredilerin TGA orani yüzde 4,4 seviyesinde bulunmaktadir.

Bankalarin temel fon kaynagi olan mevduatin toplam kaynaklar igindeki payi Haziran 2019-Haziran 2020 döneminde 3,5 puan artarken, bankalarin net ödeyici konuma geçmesiyle birlikte çogunlugu yurt disindan saglanan kredilerin ve ihraç edilen menkul klymetlerin payi ayni oranda azalmistir. 2020 yili Haziran ayinda söz konusu kalemlerin toplam kaynaklara orani sirasiyla yüzde 57,1 ve yüzde 14,8 olarak gerçeklesmistir.

Bankacilik sektörünün uzun vadeli likidite pozisyonuna iliskin temel göstergelerinden biri olan kredi/mevduat orani 2018 yilinin ikinci yarisindan bu yana azalarak yüzde 100 e yakinsamistir. Bu geligmede, kredi büyümesinden daha güçlü seyreden mevduat artigi etkili olmus ve söz konusu oran 2020 yili Haziran ayi itibariyla toplamda yüzde 106,5, TL'de yüzde 138,3 ve YP'de yüzde 74,7 seviyesinde gerçeklegmistir. TL ile yabanci para kredi/mevduat oranlari arasindaki fark, kredilerde TL talebinin yüksek olmasindan kaynaklanmaktadir.

Sermaye yeterlilik rasyosu (SYR) kredilerdeki toparlanmanin belirginlegmesiyle birlikte 2020 yilinin baglarinda bir miktar gerilemistir. 2020 yil Mart ayinda ise salgin kaynakli finansal belirsizliklerin kredi büyümesini sinirlandirmasi ve BDDK'nin SYR hesaplamasina iliskin kur ve menkul kiymet düzenlemesi nedeniyle SYR'de artis gözlenmistir. Ayrica, Mayis ayinda kamu bankalarinin sermayelerini güglendirmek için ikrazen ihrag edilen özel tertip DIBS'ler, sektörün sermaye yeterliligine katkr saglamistir. SYR 2020 yili Haziran ay itibariyla yüzde 19,5 düzeyindedir. Bu oran, hedef oran olan yüzde 12'nin oldukça üzerinde ve yasal sinir olan yüzde 8'in iki katindan fazladir.

Sermaye Piyasasi

Borsa istanbul'da islem gören sirketlerin piyasa kapitalizasyonu 2019 yili sonunda 1 trilyon 108,8 milyar TL iken, 2020 yili Haziran ayinda 1 trilyon 233 milyar TL olarak gerçeklesmistir. Bunun sonucunda da piyasa kapitalizasyonunun GSYH'ya orani ayni dönemde yüzde 25,7'den yüzde 27,5'e ulasmistir. Bu dönemde Borsa Istanbul'daki yabanci yatirimc payi yüzde 51,1 düzeyinde gerçeklesmistir. 2020 yili Haziran ayi itibariyla 400 adet girketin paylari Borsa Istanbul'da islem görmektedir.

Kurumsal yatirimalar sektöründe ise menkul kiymet yatirim fonlarinin toplam degeri 2019 yili sonuna göre yüzde 29,6 artisla 2020 yili Haziran ayi itibariyla 147,5 milyar TL'ye ulasmistir. Portföy yönetim sirketlerinin yönettikleri portföy büyüklügü ise ayni dönemde yüzde 22,3 oraninda artarak 347,5 milyar TL olmustur. Gayrimenkul yatirim ortakliklarinin aktif toplami 2020 yili Haziran ayinda 2019 yili sonuna göre yüzde 1,1 oraninda artmis ve 87,1 milyar TL olarak gerçeklegmistir.

TABLO I: 28- Sermaye Piyasalarina iliskin Göstergeler

Kaynak: SPK, TÜIK

Hisse senedi harig özel sektör menkul kiymet stoku geçtigimiz yyllardaki yükselis egilimini sürdürmüs ve 2020 yili Haziran ayinda, 2019 yili sonuna göre yüzde 33,2 artarak 102,4 milyar TL seviyesine yükselmistir. Bu stokun yüzde 73,4'ü banka bonosu, yüzde 20'si özel sektör tahvili, kalan yüzde 6,6'si ise varant ve varliga dayali menkul kiymetlerden olusmaktadir. Bu dönemde, 2019 yili sonuna göre banka bonosunun payi 4,6 puan artarken özel sektör tahvilinin payi 3,5 puan azalmistir.

TABLO I: 29- Sermaye Piyasasi Hacmi

Kaynak: Borsa Istanbul

(1) Halka arz tarihi olarak borsada islem görme tarihi esas alinmaktadir.

Borglanma araçlari piyasasi toplam iglem hacmi 2020 yilinin ilk dokuz ayinda bir önceki yilin ayni dönemine göre önemli ölçüde büyüme göstermistir. Kesin alim-satim pazari islem hacmi yüzde 9,2 oraninda artarken, borçlanma araçlari piyasasi iglem hacminin önemli bir bölümünü olusturan repo-ters repo pazari, repo faizlerinin mevduat faizinin üzerinde seyretmesi nedeniyle yüzde 42,9 oraninda büyümüstür. Ayni dönemde pay piyasasi islem hacmi ise yüzde 190,8 oraninda büyük bir artig kaydetmistir.

Sermaye piyasasinin derinligini artiran birincil halka arzlarda 2020'nin ilk dokuz ayinda 2 adet halka arz islemi olmus ve 102 milyon TL'lik bir fon elde edilmistir.

Kiymetli Madenler ve Kiymetli Taglar Piyasasinda, 2020 yilinin ilk dokuz ayinda altin TL islem hacmi, bir önceki yilin ayni dönemine göre 14 katin üzerinde artmis, altin dolar islem hacmi ise yüzde 161,6 oraninda artmistir. Böylece, 2020 yili Eylül ayi itibariyla altin TL iglem hacmi 72,6 milyar TL, altin dolar islem hacmi 17,6 milyar ABD dolari; altinin toplam islem hacmi ise 503 ton olarak gergeklegmistir.

2019 yili Eylül ayinda 1 trilyon 36 milyar TL olan Borsa istanbul Vadeli islem ve Opsiyon Piyasasi Vadeli Islem Pazari islem hacmi 2020 yili Eylül ayi itibariyla 1 trilyon 900 milyar TL'yi geçmistir.

Sigortacilik ve Özel Emeklilik

Türkiye'de sigortacilik ve bireysel emeklilik sektörlerinde 2020 yili Haziran ayi itibariyla toplamda 65 sirket bulunmakta ve bu sirketlerden 39'u hayat disi, 23'ü hayat ve emeklilik ve 3'ü de reasürans alaninda faaliyet göstermektedir.

Sigortacilik sektöründe 2019 yilinda toplam prim üretimi, 2018 yilina göre yüzde 26 oraninda artarak 68,8 milyar TL olmustur. Direkt prim üretimi, bir önceki yila göre yüzde 25,8 oraninda artarak 63,4 milyar TL seviyesinde gerçeklesmis, 5,4 milyar TL tutarinda da reasürans yoluyla prim üretilmistir. Sigorta girketleri tarafindan sigortalilara verilen teminat tutari, 2019 yilinda yüzde 1,9 artisla 129,3 trilyon TL'ye yükselerek GSYH'nin 30 katr olarak gerçeklesmistir.

Sigortacilik sektöründe uluslararasi sermayenin payr yüzde 70'lerin üzerinde seyrederken, 2018 ve 2019 yillarinda uluslararasi sermayeli sirket sayilarindaki azalma sonucunda 2019 yilinda toplam ödenmis sermaye açisindan yabanci sermayenin payi yüzde 63 olarak gergeklesmistir. Söz konusu dönemde uluslararasi sermayenin toplam prim üretimindeki payr ise yüzde 55 olmustur. 2019 yili sonu itibaryla sektörde faaliyet gösteren 63 adet sirketin 37'sinde yabanci ortaklarin payi yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararasi sermayeye sahip sirket sayisi 41'dir.

TABLO I: 30- Sigortacilik Sektörüne Ait Bazi Büyüklükler

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligr

(1) Bölüsmeli Treteler esas alinarak hesaplanmistir.

Sigortacilk sektöründe 2018 ylinda kâr 5,7 milyar TL iken, 2019 yllinda yüzde 38,2 oraninda artarak 7,9 milyar TL'ye yükselmistir. Söz konusu dönemde, hayat digi sigorta sirketleri 3,9 milyar TL ve hayat-emeklilik sirketleri 3,6 milyar TL kâr elde etmistir. Hayat- emeklilik irketlerinin teknik ve toplam net kâri son bes yilda; hayat disi sirketlerininki ise son dört yilda düzenli olarak artmistir. 2019 yilinda reasürans sirketleri de 322 milyon TL kâr kaydetmistir.

TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katilim Sistemi Göstergeleri

(1) Eylül ayi sonu itibariyladir.

Kaynak: Emekllik Gözetim Merkezi

(2) Bu rakam 14 Agustos 2020 itibanyla verilmeye baslanan otomatik katlim devlet katkisi fon tutarini

(343.259.659 TL) dda igermektedir.

Bireysel emeklilik ve otomatik katilim sisteminde toplam fon büyüklügü, 2019 yili sonunda bir önceki ylla göre yüzde 36,5 oraninda artisla 127,3 milyar TL'ye ulasmistir. 2020 yili Eylül ayi itibariyla toplam fon büyüklügü 159,5 milyar TL olarak gergeklesmistir.

2020 yili Eylül ayi itibariyla bireysel emeklilik sisteminde katilimclarin fon büyüklügü, devlet katkisi dâhil 149 milyar TL'ye ulasmis, katilima sayisi ise 6,9 milyon kisi olarak gerçeklegmistir. Otomatik katilim sisteminde ise çalisanlarin fon büyüklügü 10,4 milyar TL'ye ulasmis olup sistemde 5,6 milyon tekil kisi çalisan yer almaktadir.

Ana hissedari Türkiye Varlik Fonu Finansal Yatirimlar A.S. olan ve kamu alanindaki sigorta sirketlerinin bir araya gelmesiyle kurulan Türkiye Sigorta Anonim Sirketi'nin tescili 3 Eylül 2020 tarihli ve 10152 sayili Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilmistir. Kamu emeklilik sirketlerinin bir araya gelmesi ile kurulan Türkiye Hayat ve Emeklilik Anonim Sirketi nin tescili ise 4 Eylül 2020 tarihli ve 10153 sayili Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi nde ilan edilmistir.

BDDK Gözetimindeki Banka Disi Finansal Kuruluslar

2020 yili Haziran ayi itibariyla BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka disi finansal kurulus sayisi 112'dir. Bu kuruluslarn aktif toplami 130 milyar TL olarak gergeklesmistir.

TABLO I: 32- Banka Disi Finansal Kuruluslarin Temel Göstergeleri

Kaynak: BDDK

(1) Yil igindeki birikimli degerleri göstermektedir.

Mart ayindan itibaren salginin yarattigr belirsizlikler ve ekonomik faaliyetteki duraklama banka disi finansal kuruluglari olumsuz yönde etkilemis ve bu kuruluslarin aktiflerinde zayiflamaya yol açmistir. Ancak Haziran ayiyla birlikte sektör aktiflerinde yeniden toparlanma görülmektedir.

Banka disi finansal kuruluglarin aktifleri, 2020 yili Haziran ayinda bir önceki yilin ayni dönemine göre finansal kiralama, faktoring ve varlik yönetim sirketlerinde sirasiyla yüzde 0,8, yüzde 9,8 ve yüzde 6,3 artarken finansman sirketlerinde yüzde 22,3 azalmistir. 2020 yili Haziran ayi itibariyla yilbagindan bu yana birikimli aktif kârliligi söz konusu girketler igin sirasiyla yüzde 1,4, yüzde 1,6, yüzde 1,9 ve yüzde 1,5 olarak gerçeklesmistir.

Katilim Finans

2020 yill Haziran ayl itibariyla Türk bankacilik sektöründe üçü kamu, üçü özel sermayeli olmak üzere alti katilim bankasi faaliyet göstermektedir. Katilim bankalarinin aktif büyüklügü 2020 yili Haziran ayi itibariyla bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 52,3 oraninda artarak 364,4 milyar TL'ye ulagmistir. Katilim bankaciligi aktiflerinin toplam bankacilik sektörü içerisindeki payi, bu dönemde yüzde 5,7'den yüzde 6,8'e yükselmistir.

Katilim bankaciligr aktiflerinin en büyük kismini olusturan krediler, 2020 yili Haziran ayr itibariyla bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 54,5 oraninda artarak 124,2 milyar TL'den 191,9 milyar TL'ye yükselmistir.

2020 yili Haziran ay itibariyla 113,2 milyar TL'si TP, 158,1 milyar TL'si YP olmak üzere katilim fonlari toplam tutari 271,3 milyar TL'ye ulagmistir. Bu dönemde katilim fonlari toplami bir önceki yilin ayni ayina göre yüzde 57,1 oraninda büyümüstür. Söz konusu katilim fonlarinin krediye dönüsüm orani, 2020 yili Haziran ayi itibariyla yüzde 70,7 olarak gerçeklesmistir.

Banka kârlligi agisindan degerlendirildiginde katilim bankalarinin dönem net kâri 2019 yili Haziran ayinda 1,25 milyar TL tutarinda iken, 2020 yili Haziran ayi itibariyla bu tutar 1,65 milyar TL olarak gerçeklesmistir. Bu dönemde katilim bankalarinin yilbasindan itibaren birikimli özkaynak kârllijn yüzde 7,07'den yüzde 7,04'e, aktif kârllign ise yüzde 0,55'ten yüzde 0,50 ye gerilemistir.

TABLO I: 33- Katilim Finans Sektör Kuruluslarina Ait Bazi Temel Göstergeler

(1) Ara dönemler ylliklandirilmamistir

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanligi, BDDK, TSB

(2) Farkli cinsten ihrac edilen kira sertifikalari dönem sonu kurlari ile TL cinsine cevrilmistir.

2012 yilindan bu yana Hazine tarafindan yurt içinde ve yurt disinda katilim finans sektörü igin önemli bir likidite kaynagi olan kira sertifikasi ihrag edilmektedir. 2020 yilinin ilk 6 ayinda yurt içinde çesitli vade ve kira oranlarinda TL cinsi toplam 34,2 milyar TL tutarinda ihrag gerçeklestirilmistir. Ayni dönemde yurt içinde döviz cinsi toplam 15,7 milyar TL karsiliginda kira sertifikasi ihraç edilmistir. Ayrica, 2017 yilindan itibaren altina dayali kira sertifikasi ihraci yapilmaktadir. Altina dayali kira sertifikasi ihraçlari kapsaminda 12,3 milyar TL karsiliginda ihraç gerçeklestirilmistir.

Katilim finans sektörü içerisinde yeni gelismekte olan katilim sigortaciliginda 2020 yili Haziran ayi itibariyla pencere usulüyle faaliyet gösterenler de dâhil olmak üzere 6'si hayat, 8'i hayat disi iglem yapan sigorta sirketi faaliyet göstermektedir.

3. KAMU MALIYESINDE GELISMELER VE HEDEFLER

3.1. GENEL DEVLET

a) Mevcut Durum

Genel devlet gelirleri, GSYH'ya oranla 2019 yilinda 2018 yilina göre 0,1 puan artarak yüzde 33,1 olmustur. Ylin ilk yarisinda milli hasilanin daralmasi, toplam talepteki gerileme ve döviz kuruna iliskin gelismeler, ekonomiyi canlandirmak amaciyla yapilan vergi indirimleriyle birlikte vergi gelirlerinde 0,9 puanlik bir düsüs yasanmasina neden olmustur. 2B, bedelli askerlik ve imar barisi gibi uygulamalardan elde edilen yüksek tahsilatin etkisiyle 2018 yilinda artan vergi disi normal gelirler 2019 yilinda 0,4 puan azalmis ve uzun dönem ortalamasina yakin bir düzeyde gerçeklegmis, buna kargilik faktör gelirleri 1,3 puan artis göstermistir.

Genel devlet harcamalari 2019 yilinda GSYH'ya oranla 2018 yilina göre 0,8 puan artarak yüzde 36,1 olmustur. Bu dönemde personel giderleri basta olmak üzere cari giderlerin GSYH payi 0,7 puan artmistir. Yatirim harcamalarinin payi ise 1,1 puan azalis göstermistir. Merkezi yönetim bütçesinden yapilan transferler 0,7 puan, diger genel devlet unsurlarindan yapilan transferler ise 0,5 puan artmistir.

Genel devlet gelir ve harcamalarindaki bu gelismelere paralel olarak, 2019 yilinda genel devlet açigi GSYH'ya oranla bir önceki yila göre 0,7 puan artis göstermis ve yüzde 3 olmustur.

2020 yili ilk çeyreginde görülen ekonomik toparlanma 2020 yili Mart ayi sonrasinda ülkemizi de etkilemeye baglayan Covid-19 pandemisi nedeniyle sekteye ugramis, bu durum gelir ve gider yönlü önemli maliye politikasi adimlari atilmasini gerekli kilmistir. Söz konusu iradi politikalarin genel devlet dengelerine yansimasi belirli gelir kalemlerinde azalis; cari harcamalar ve transferler giderlerinde artis seklinde olmustur.

2020 yilinda genel devlet gelirlerinin bir önceki yila göre GSYH'ya oranla 0,6 puan azalarak yüzde 32,5 olacagi öngörülmektedir. 2019 yilinda ertelenen talebin 2020 yili basinda canlanmasi, bazi vergi oranlarinda yapilan güncellemeler ve sonrasinda salgina karsi alinan önlemler kapsaminda kredi kosullarinin gevsetilmesinin etkisiyle dolayli vergi tahsilatinda beklenen artisa mukabil toplam vergi gelirlerinin 0,7 puan artacagi tahmin edilmektedir. Buna kargin, salginin olumsuz etkisi nedeniyle sosyal fon gelirlerinde 0,5 puan ve faktör gelirlerinde 0,6 puan düsüs beklenmektedir.

GSYH'ya oranla genel deviet harcamalarinin 2020 yilinda bir önceki ylla kiyasla 2,4 puan artacagi ve yüzde 38,6 olacagi tahmin edilmektedir. Bu dönemde personel giderleri ve diger cari giderlerindeki artis nedeniyle cari giderlerin payinin 1,2 puan, faiz giderlerinin yani sira sosyal güvenlik transferlerindeki artislar nedeniyle transfer harcamalarinin payinin 1,2 puan artacagi, yatirim harcamalarinin payinin ise korunacagi öngörülmektedir.

Bu kapsamda, GSYH'ya oranla 2019 yilinda yüzde 3 olan genel devlet açiginin 2020 yilinda yüzde 6,l'e yükselecegi öngörülmektedir.

2019 yilinda GSYH'ya oran olarak yüzde 0,5 olan genel devlet faiz disi borçlanma gereginin 2020 yilinda yüzde 3 olmasi, ayni dönemde yüzde 3,5 olan program tanimli genel devlet açiginin ise yüzde 5'e yükselmesi beklenmektedir.

Genel devlet kapsamina KiT'lerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2019 yilinda GSYH'ya oranla yüzde 3,2 açik verilmistir. Söz konusu agigin 2020 yilinda yüzde 6,l'e yükselecegi öngörülmektedir. Ayni dönemde yüzde 3,7 olan program tanimli kamu kesimi faiz disi agiginin ise yüzde 5,1'e yükselmesi beklenmektedir.

2019 yilinda GSYH'ya oranla yüzde 32,5 olarak gerçeklesen AB tanimli genel yönetim borg stokunun 2020 yilinda yüzde 41,l'e yükselmesi beklenmektedir.

Yasanan salginin da etkisiyle, bir önceki yilla kiyaslandiginda, 2020 yilinda, ekonomik dalgalanmalarin genel devlet agigini genisletici etkisinin artmasi beklenmektedir. Bir defalik tedbirlerin ve ekonomik dalgalanmalarin etkisi arindirildiginda, yapisal genel devlet açiginin potansiyel GSYH'ya oraninin, 2020 yilinda, bir önceki yila göre, 0,2 puan azalarak yüzde 5,4 seviyesinde olacagi, yapisal faiz disi dengenin ise 0,6 puan iyilegerek yüzde 2,5 oraninda agik verecegi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 34- Genel Devlet Yapisal Denge Analizi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

Not: Yapisal dengenin GSYH'ya oraninda potansiyel GSYH kullanilmistr.

(2) Vergi ve prim yapilandirmasi, 2B ve özellestirme gelirleri gibi bir defalik gelir ve giderler hariç genel devlet dengesidir.

(3) Genel devlet dengesinden bir defalik gelir ve giderler ile devresel etkilerin cikarilmasiyla elde edilen denge

2019 yilinda yüzde 17,1 seviyesinde olan sosyal harcamalarin GSYH'ya oraninin 2020 yilinda yüzde 18,4 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Söz konusu gelismede, saglik harcamalarinin yani sira salginin ekonomik etkileriyle mücadele nedeniyle sosyal koruma harcamalarinin GSYH'ya oranindaki artis etkili olmustur.

TABLO I: 35- Sosyal Harcamalarin Gelisimi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

(1) Gergeklesme Tahmini (2) Program

b) Hedefler

2021 yilinda genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oraninin bir önceki yila göre 0,8 puan azalarak yüzde 31,7 olmasi beklenmektedir. Ekonomik faaliyette beklenen toparlanmaya bagli olarak özellikle dolayli vergiler ve sosyal fonlarin 0,4 puan artacagi, buna karsin faktör gelirleri ve dogrudan vergilerin 1,4 puan azalacaji tahmini bu gelisme üzerinde belirleyici olmaktadir.

Genel devlet harcamalarinin 2021 yilinda bir önceki yila kiyasla GSYH'ya oranla 2,3 puan azalarak yüzde 36,3 olmasi beklenmektedir. Bu dönemde yatirim harcamalarinin ayni düzeyde kalacaji; diger yandan salgina kargi alinan önlemlerin kademeli olarak kaldirilmasiyla transfer harcamalarinin 0,5 puan, cari harcamalarin ise 1,8 puan azalacaji öngörülmektedir.

Bu gelismeler dogrultusunda, GSYH'ya oranla genel devlet agiginin 2021 yilinda 1,5 puanlik bir dügüsle yüzde 4,5'e gerileyecegi öngörülmektedir. Genel devlet faiz digi agiginin 1,9 puanlik bir iyilegmeyle yüzde 1,2'ye gerilemesi; program tanimli genel devlet agiginin ise yüzde 2,4 olmasi beklenmektedir.

2021 yilinda kamu kesimi borglanma gereginin GSYH'ya oranla bir önceki yila göre 1,4 puan azalarak yüzde 4,7 seviyesinde gerçeklesecegi; program tanimli kamu kesimi agiginin ise 2,5 puanlik bir iyilegmeyle yüzde 2,6'ya gerileyecegi öngörülmektedir.

AB tanimli genel yönetim borç stokunun GSYH'ya oraninin 2021 yilinda yüzde 40,8 seviyesinde gergeklegmesi beklenmektedir.

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

TABLO I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamalari (1)

Vergiler

-Vasitasiz

-Vasitali

-Servet

Vergi Disi Normal Gelirler

Faktör Gelirleri

Sosyal Fonlar

TOPLAM

TABLO I: 37- Kamu Kesimi Borglanma Geregi (KKBG)

Merkezi Yönetim Bütçesi

KiT

isletmeci KiT

Mahalli idareler

Döner Sermaye

Sosyal Güvenlik Kuruluslari issizlik Sigortasi Fonu

TABLO I: 38- 2019 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi

1 Vergiler a Vasitasiz

b Vasitali

2 Vergi Digi Normal Gelirler

3 Faktör Gelirleri

4 Sosyal Fonlar

5 Cari Transferler

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 39- 2020 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

1 Vergiler a Vasitasiz

b Vasitali

2 Vergi Digi Normal Gelirler

3 Faktör Gelirleri

4 Sosyal Fonlar

5 Cari Transferler

I KAMU HARCANABiLiR GELiRi

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

TABLO I: 40- 2021 Yih Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)

1 Vergiler a Vasitasiz

b Vasitali

2 Vergi Dig Normal Gelirer

3 Faktör Gelirleri

4 Sosyal Fonlar

5 Cari Transferler

.ramrearaed,gr pedre

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi

a) Mevcut Durum

2020 Yili Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla bütçe harcamalari için 1.095,5 milyar TL ödenek verilmis, bütçe gelirlerinin 956,6 milyar TL ve bütçe agiginin 138,9 milyar TL olacag tahmin edilmistir. Bununla birlikte, yil sonunda harcamalarin baglangiç ödeneginin 116,8 milyar TL, gelirlerin ise bütçe tahmininin 16,5 milyar TL üzerine çikarak sirasiyla 1.212,3 milyar TL ve 973,1 milyar TL olarak gerçeklegecegi tahmin edilmektedir. Bu çerçevede, 2020 yilinda bütçe açiginin 239,2 milyar TL, faiz disi açigin ise 101,8 milyar TL olmasi beklenmektedir.

2020 yili bütçesinde GSYH'ya oranla yüzde 2,9 olmasi öngörülen bütçe agiginin yil sonunda yüzde 4,9 olarak gerçeklesecegi, yüzde 1,3 olarak öngörülen program tanimli agigin ise yüzde 3,7 düzeyine yükselecegi öngörülmektedir.

2020 yilinda, merkezi yönetim bütçesi faiz disi harcamalarinin bütçe ödeneginin 118,4 milyar TL üzerine Çikarak 1.074,9 milyar TL olacagi ve GSYH'ya oraninin yüzde 22,2 düzeyinde gergeklegecegi tahmin edilmektedir.

2020 yilinda personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluslarina devlet primi giderleri ile personele iliskin yedek ödenegin toplamindan olusan personel harcamalarinin, baglangiç ödenegini 5,6 milyar TL asarak 339,5 milyar TL olmasi beklenmektedir. Genel maas artis orani, toplu sözlesmede tespit edildigi üzere, Ocak ve Temmuz aylarinda yüzde 4 olarak uygulanmis, Ocak ayinda ilave 1,49 ve Temmuz ayinda ilave 1,75 puan enflasyon farki verilmistir. Bununla birlikte, basta saglik personeli olmak üzere ilave istihdam kararlari personel giderlerinde yasanan artista etkili olmustur.

2020 yilt bütçesinde 75,6 milyar TL olarak öngörülen mal ve hizmet alim giderlerinin, 30,1 milyar TL artig göstererek 105,7 milyar TL olarak gerçeklegmesi beklenmektedir. Bu gelismede yil içerisinde ortaya çikan yeni hizmetler ile artan hizmet ihtiyaçlarinin karsilanmasinin etkili olmasi beklenmektedir.

2020 yili bütçesinde 451,1 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yll sonunda bu tutarin 49,1 milyar TL üzerine gikarak 500,2 milyar TL olmasi beklenmektedir. Söz konusu artistaki en yüksek payi saglik, emeklilik ve sosyal yardim sistemine yapilan transferler olusturmustur. Bütçe ödenegine göre saglik, emeklilik ve sosyal yardim giderlerinde 30,4 milyar TL tutarinda artis öngörülmüstür. Diger hazine yardimlan kaleminde ise temelde salginin ekonomik etkileriyle mücadele kapsaminda ihtiyaç sahibi ailelere nakit transferi yapilmasi nedeniyle bütçe ödeneginin 11,3 milyar TL üzerinde bir harcama olacagi degerlendirilmektedir. Gençlik ve Spor Bakanligina özel gelirler nedeniyle ödenek ekleme imkâniyla 3,6 milyar TL ilave harcama imkâni saglanmistir. Ayrica, 2,1 milyar TL Karayollari Genel Müdürlügüne, 1,3 milyar TL AFAD'a, 0,9 milyar TL Sanayi ve Teknoloji Bakanligina ve 0,5 milyar TL AB Baskanligina ilave bütçe artisi saglanmistir.

Sermaye giderlerinin yil sonunda baglangig ödeneginin 30,1 milyar TL üzerine gikarak 86,7 milyar TL olmasi beklenmektedir. Bu gelismede, ulastirma ve sulama altyapisini güglendirmek basta olmak üzere ilave yatirim taleplerinin kargilanmasi etkili olmustur.

2020 yilinda sermaye transferlerinin, baslangiç ödeneginin 4,2 milyar TL üzerinde 10,9 milyar TL olarak gergeklesmesi beklenmektedir. Bu gelismede; TUBITAK projeleri için 1,5 milyar TL, Içisleri Bakanligina 0,6 milyar TL ve AFAD'a altyapi hasarlari için 0,4 milyar TL ilave ödenek öngörülmesi temel belirleyici olmustur.

Borç verme kaleminin 2020 yili bütçesinde belirlenen tutarin 4,8 milyar TL üzerinde 31,9 milyar TL olarak gerçeklegmesi beklenmektedir. Söz konusu artista, demiryolu ulastirmasi alaninda hizmet gören kamu sermayeli girketlere yapilan sermaye katkilari etkili olmustur. Bu çerçevede, TCDD'ye 3,8 milyar TL, TURASAS'a 0,7 milyar TL ilave ödenek aktarilmistir.

Faiz giderlerinin 2020 yili bütgesinde belirlenen tutarin 1,5 milyar TL altinda, 137,4 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2020 yilinda, bütçe hedefinin 16,5 milyar TL üstüne gikmasi beklenen toplam merkezi yönetim bütçe gelirlerinin GSYH ya oranla, hedefin 0,4 puan üzerinde, yüzde 20,1 olarak gergeklesmesi beklenmektedir. Bu dönemde, bütçe hedeflerine göre; genel bütçe vergi gelirlerinin GSYH oraninin 0,2 puan artarak yüzde 16,3; vergi disi gelirlerin ise 0,2 puan artarak yüzde 3,8 düzeyinde olacagi tahmin edilmektedir.

Bütçe hedeflerine kiyasla, 2020 yilinda gelir vergisi tahsilatinin hedefin 19,4 milyar TL altinda kalmasi, kurumlar vergisi tahsilatinin ise hedefin 15,5 milyar TL üzerine gikmasi ve bu vergilerin sirasiyla 162,7 milyar TL ve 104,9 milyar TL olmasi beklenmektedir. GSYH'ya oranla gelir vergisinin yüzde 3,4, kurumlar vergisinin yüzde 2,2 oraninda gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

Salginin ekonomik ve sosyal alanda olumsuz etkileriyle mücadele kapsaminda; 2019 yilina iliskin Nisan ayinin son gününe kadar verilmesi gereken kurumlar vergisi beyannamelerinin verilme ve ödeme süreleri 1 Haziran 2020 tarihine kadar uzatilmistir. Öte yandan, salgindan ciddi sekilde etkilenen sektörlerde faaliyet gösteren mükellefler ile gelir vergisi mükellefi olan yaklasik 1,9 milyon vatandasimizin tamami igin mücbir sebep halinin varligi kabul edilerek muhtasar ve katma deger vergisi beyannamelerinin ödeme süreleri 6 ay süreyle uzatilmistir.

Dâhilde alinan KDV tahsilatinin 2020 yili bütçe tahmininin 4,7 milyar TL üzerine gikarak 62,6 milyar TL seviyesinde ve GSYH'ya oranla yüzde 1,3 düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Söz konusu artig, hayata geçirilen vergi indirimlerine karsin, temel olarak KDV iadelerindeki yavaslama ile yilin ikinci yarisindan itibaren ekonomik faaliyette yasanan toparlanmadan kaynaklanmaktadir.

2020 yili Ocak ayinda mobilya ürünlerinde yüzde 18 olarak uygulanan KDV orani kalici olarak yüzde 8'e düsürülmüstür. Salgindan en çok etkilenen sektörlerden olan hava yolu ile yolcu tasimaciligi hizmetlerinde Nisan-Haziran dönemi için 3 ay süreyle KDV oranlari yüzde 18'den yüzde l'e indirilmistir. Yine salginin ekonomik ve sosyal hayat üzerindeki etkilerini hafifletmeye yönelik olarak egitim ve ögretim hizmetlerinde 1 Eylül 2020 ila 30 Haziran 2021 tarihleri arasinda uygulanmak üzere KDV orani yüzde 8'den yüzde l'e indirilmistir.

Agustos-Aralik döneminde geçerli olmak üzere, salginin olumsuz olarak etkiledigi turizm hizmetlerinde KDV oranlari (konaklama ve genel orana tabi yeme-igme hizmetleri dahil) yüzde 8'den yüzde l'e çekilmis, isyeri kiralamalari ile eglence, bakim onarim ve diger birçok sektörde yüzde 18 olarak uygulanan KDV orani ise yüzde 8'e indirilmistir.

2020 yilinda petrol ve dogal gaz ürünlerinden elde edilen ÖTV tahsilatinin, bütçe tahmininin 3,6 milyar TL üzerine gikarak 69,6 milyar TL, GSYH'ya oranla ise yüzde 1,4 olarak gerçeklesecegi öngörülmektedir.

2020 ylinda, motorlu arag satislarina iliskin ÖTV tahsilatinin bütçe hedefinin 14,3 milyar TL üzerine gikarak 33,2 milyar TL olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Söz konusu artista, vergi matrahlarinda olusan yükselme yaninda düsen kredi faizlerinin de etkisiyle tagit satislarinda yaganan artis belirleyici olmustur. Motorlu tagitlar vergisi tahsilatinin ise bütçe hedefinin 0,9 milyar TL altinda kalarak 16,5 milyar TL olarak gergeklesecegi öngörülmektedir. Söz konusu gelismede vergi tutarlarinin tespitinde esas alinacak yeniden degerleme oraninin yüzde 12 seviyesinde belirlenmesi etkili olmustur.

2020 yilinda tütün mamullerinden elde edilen ÖTV tahsilatinin, tüketimin baslangiç tahminlerinin bir miktar altinda kalmasi nedeniyle, bütçe tahmininin 3,3 milyar TL altinda kalarak 61,5 milyar TL olarak gerçeklesmesi ve GSYH'ya oranla yüzde 1,3 olmasi beklenmektedir.

2020 yilinda, alkollü ickiler ve kolali gazozlardan elde edilen ÖTV tahsilatinin bütçe hedefinin 1,5 milyar TL altina düserek 16,8 milyar TL olarak gergeklesmesi beklenmektedir.

2020 yilinda banka ve sigorta muameleleri vergisi (BSMV) tahsilatinin, kambiyo islemlerinde geçerli BSMV oraninin belirli bir süre yüzde l'e yükselmesi sonucunda, bütçe hedefinin 1,3 milyar TL üzerine çikarak 26,3 milyar TL seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Özel iletisim vergisi tahsilatinin ise bütçe hedefinin 0,1 milyar TL üzerine gikarak 4,3 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2020 yilinda, ithalde alinan KDV tahsilatinin, bütçe tahmininin 15,2 milyar TL altinda kalarak, 142,9 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 2,9 seviyesinde olmasi tahmin edilmektedir. Gümrük vergisi tahsilatinin ise, bütçe hedefinin 0,9 milyar TL üzerine gikarak 21,4 milyar TL olmasi beklenmektedir.

2020 yilinda, salginin ekonomik ve sosyal hayat üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak için devreye alinan tedbir ve tesvikler kapsaminda kredi faizlerindeki düsüse bagli olarak konut satislarinin artmasi nedeniyle, harg gelirlerinin bütçe hedefinin 0,9 milyar TL üzerinde 30,4 milyar TL olarak gerçeklegmesi beklenmektedir. Damga vergisi tahsilatinin ise bütçe hedefinin 0,9 milyar TL altinda kalarak 20,6 milyar TL olarak gerçeklegmesi öngörülmektedir.

2020 yilinda vergi disi gelirlerin, bütçe hedefinin 10,4 milyar TL üzerine gikarak 182,4 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,8 olarak gergeklesecegi tahmin edilmektedir. Söz konusu artista; faiz gelirlerine ve para cezalarina iliskin tahsilattaki artis etkili olmustur. Diger taraftan, salginla mücadele kapsaminda, irtifak hakki ile devlete ait yerlerin kiraya verilmesinden dogan alacaklar ile ecrimisil bedelleri, 2B kapsaminda bulunanlar ile tarim arazilerinin satis bedellerine iliskin ödemeler ile devlete ait yüksekögrenim yurtlarina iliskin ödemeler ve ögrenim kredisi borglari 3 ila 6 ay süreyle ertelenmistir.

Kamu alacaklarinin yapilandinlmasina iliskin düzenlemeler kapsaminda 2016 yilinda yürürlüge giren 6736 sayili Kanunun uygulanmasindan 2016 yilinda 13,7 milyar TL, 2017 yilinda 12,4 milyar TL, 2018 yllinda 9,5 milyar TL, 2019 yilinda ise 5,9 milyar TL gelir elde edilmistir. 2017 yilinda yürürlüge giren 7020 sayili Kanun kapsaminda ise 2017 yilinda 2 milyar TL, 2018 yilinda 1,9 milyar TL, 2019 yilinda ise 1,2 milyar TL tahsilat yapilmistir. Ayrica, 2018 yilinda yürürlüge giren 7143 sayili Kanun kapsaminda 2018 yilinda 13,8 milyar TL, 2019 yilinda ise 10 milyar TL gelir elde edilmistir. 2020 yilinin ilk dokuz ayinda ise 6736 sayili Kanun kapsaminda 1,4 milyar TL, 7020 sayili Kanun kapsaminda 0,5 milyar TL ve 7143 sayili Kanun kapsaminda ise 2,1 milyar TL olmak üzere toplamda 4 milyar TL gelir elde edilmistir.

2020 yil Ocak - Eylül döneminde, ig borglanma agirhikli olarak sabit getirili enstrümanlarla yapilmistir.

2020 yili Eylül ayi itibariyla ig piyasalarda 36,6 milyar TL tutarinda TL cinsi kira sertifikasi ihraci gerçeklestirilmistir. 2020 yilinin ilk on aylik bölümünde, Subat ayinda 4 milyar dolar ve Ekim ayinda 2,5 milyar dolar olmak üzere toplam 6,5 milyar dolar tutarinda dis finansman saglanmistir.

2020 yilinda yasanmakta olan Covid-19 pandemisinin sosyal ve ekonomik etkilerini azaltmak amaciyla yatirim, istihdam ve büyümeyi desteklemek için geçici olarak alinan ekonomik tedbirlerin mali etkilerini de kapsayan 2021-2023 Yeni Ekonomi Programinda yer alan 2020 yili bütçe büyüklükleri ve bütçe dengesi çerçevesinde olusan ilave finansman ihtiyacinin karsilanmasina ve ileride yine pandemi sebebiyle yasanabilecek muhtemel risklerin bertaraf edilebilmesine bagli olarak Eylül ayi sonu itibariyla toplam ig borg çevirme orani yüzde 188,6 düzeyinde gergeklesmistir.

2020 yili Ocak - Eylül döneminde, nakit bazli 383,2 milyar TL ig borçlanma gerçeklestirilmistir. Iç borçlanmanin yüzde 12'si sabit kuponlu, yüzde 11,2'si TÜFE'ye endeksli, yüzde 12,6'si kuponsuz, yüzde 16,3'ü degisken faizli tahvil ve yüzde 9,3'ü kira sertifikas ihraçlariyla gerçeklestirilmistir. Ayrica, yüzde 5,4'ü avro ve yüzde 24,8'i ABD dolari olmak üzere iç finansmanin yüzde 30,2'si yabanci para cinsi senet ihraglariyla saglanmistir. ilk ihracina 2017 yilinda baslanan altin cinsi Devlet tahvili ve kira sertifikasi ihraçlarina 2020 yilinda da devam edilmis olup iç borçlanmanin yüzde 8,4'ü söz konusu senetlerle gerçeklestirilmistir. 2019 yili sonunda 30,1 ay olan nakit borglanmanin ortalama vadesi, 2020 yili Eylül ayi sonunda 32 ay olmustur. Ayni dönemde, TL cinsi sabit faizli iç borçlanmanin ortalama maliyeti yüzde 18,30'dan yüzde 9,96 düzeyine inmistir.

TABLO I: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borg Stokundaki Gelismeler

(1) Eylül ayi sonu itibariyladir.

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlign

b) Hedefler

16/10/2020 tarihli ve 31276 mükerrer sayili Resmi Gazete'de yayimlanarak yürürlüge giren 7254 sayili Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile Bazi Kanunlarda Degisiklik Yapilmasi Hakkinda Kanun ile 5018 sayili Kanununda degisiklik yapilarak kamu idarelerine ait bütgelerin performans esasli program bütçeye göre hazirlanmasi hüküm altina alinmistir. Bu çerçevede, 17/10/2020 tarihinde TBMM'ye sunulan 2021 Yili Merkezi Yönetim Bütçe Kanun Teklifi, performans esasli program bütçeye uygun bir sekilde hazirlanmistir. Performans esasli program bütçeyle, kamu hizmetleri ile kaynak tahsisi arasinda güçlü bir bag kuran, toplumun beklentilerini ön plana gikaran, mali saydamlik ve hesap verebilirlige katki saglayan bir bütgenin hazirlanmasi hedeflenmistir. Böylece modern bütçeleme yaklasimlariyla uyumlu bir bigimde kamu hizmetlerine ayrilan kaynaklari, ulagilmak istenen hedeflerle iliskilendiren, sikti ve sonug odakli bir yaklagim ortaya konulmustur. Performans esasli program bütçede idarelerin performans bilgisinin görünürlügünün artirilmasi da hedeflenmektedir.

2021 yilinda merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 1.101,1 milyar TL olmasi hedeflenmis, bütçe harcamalari ise 1.346,1 milyon TL olarak programlanmistir. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklügü sonucunda bütçe agiginin 245,0 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 4,3 olacagi öngörülmektedir. Bu büyüklükler, 2021-2023 dönemini kapsayan OVP'de maliye politikasinda öngörülen sikilastirmanin ve kaynak kullaniminda etkinliginin saglanmasi ile kamu gelirlerinin kalitesinin artirilmasi olarak ifade edilen kamu maliyesi stratejisiyle uyumlu olarak belirlenmistir.

2021 yilinda merkezi yönetim bütçe gelirlerinin GSYH'ya oraninin, bir önceki yil gerçeklegme tahmininin 0,6 puan altinda ve yüzde 19,5 seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir. Bu kapsamda, vergi disi gelirlerin 0,6 puan düsecegi, vergi gelirlerinin ise 0,04 puan artacagi tahmin edilmektedir. 2020 yili Mart ayindan itibaren ülkemizde etkisinin hissedilmeye baglandigi salgin sürecinin olumsuz etkisinin 2021 yilinda daha belirgin bir biçimde ortadan kalkmaya baslayacagi ve ekonomik faaliyetin vergi tahsilatina yansiyacagi tahmin edilmektedir.

2021 yilinda gelir ve kurumlar vergisi tahsilati toplaminin GSYH'ya oranla 2020 yili gerçeklesme tahminine göre 0,2 puan azalarak yüzde 5,3 olmasi beklenmektedir. Bu gelismede temel etken, 2018-2020 döneminde yüzde 22 oraninda uygulanan kurumlar vergisi oraninin 2021 yilindan itibaren yüzde 20 oraninda uygulanacak olmasidir.

2021 yilinda dâhilde alinan KDV tahsilatinin GSYH'ya oraninin 2020 yili seviyesinde yüzde 1,3 olarak gergeklesmesi beklenmektedir. Ihracat performansi ve buna bagli KDV iadelerindeki gelismelerin iktisadi faaliyetteki canlanma ile dâhilde KDV tahsilati üzerinde temel belirleyiciler olmasi beklenmektedir.

ÖTV tahsilatinin GSYH'ya oraninin, 2021 yilinda bir önceki yil gerçeklesme tahmininin 0,2 puan altinda yüzde 3,8 olarak gerçeklegmesi beklenmektedir. Tahminlerde, geçmis dönem gerçeklegmeleri ve makroekonomik hedef ve beklentilerle uyumlu ·tüketim beklentileri dikkate alinmistir.

2021 yilinda ithalde alinan KDV tahsilatinin GSYH'ya oraninin, ithalat ve kurdaki beklentilerin etkisiyle, 2020 yilina göre 0,5 puan artarak yüzde 3,5 seviyesinde gergeklegmesi beklenmektedir.

2021 yilinda merkezi yönetim bütgesi vergi disi gelirlerinin GSYH'ya oran olarak 2020 yili gerçeklegme tahmininin 0,6 puan altinda ve yüzde 3,2 olmasi beklenmektedir. Bu gelismede temel olarak 2020 yilindaki yüksek faiz gelirleri kaynakli baz etkisinin rol oynayacagi degerlendirilmektedir.

2021 yilinda toplam personel giderleri, genel maas ve ücret artis oraninin toplu sözlesmede tespit edildigi üzere Ocak ve Temmuz aylarinda yüzde 3 olarak uygulanacagi dikkate alinarak belirlenmistir. Bu çerçevede, personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluslarina devlet primi giderleri ile personele iliskin yedek ödenegin toplamindan olusan toplam personel harcamalarinin 385 milyar TL, GSYH'ya oraninin ise yüzde 6,8 olacagi öngörülmüstür.

2021 yilinda mal ve hizmet alim giderleri için 89,1 milyar TL ödenek öngörülmüstür. Söz konusu tutar GSYH'ya oranla bir önceki yil gerçeklesme tahminine göre 0,6 puan düsük bir harcama düzeyine tekabül etmektedir. Bu düsüste OVP hedefleriyle uyumlu olarak kurumlarin cari harcamalarina yönelik tasarruf politikasi uygulanacak olmasi etkili olmustur. Ayrica, savunma ve güvenlik giderlerinin GSYH'ya oran olarak 2020 yilina göre 0,2 puan düsük gerçeklegmesi beklenmektedir.

Cari transferlerin 2021 yilinda 536 milyar TL ile GSYHya oran olarak bir önceki yll seviyesinin 0,8 puan altinda kalarak yüzde 9,5 olmasi öngörülmektedir. Bu çerçevede, sosyal güvenlik sistemine yapilan transferlerin GSYH'ya oranla 0,5 puan düsmesi ve 267,3 milyar TL olmasi beklenmektedir.

2021 yili sermaye giderlerinin 103,7 milyar TL ile GSYH igindeki payinin bir önceki yila göre 0,1 puan artmasi ve yüzde 1,8 seviyesinde olmasi programlanmistir.

Sermaye transferlerinin GSYH'ya oraninin, 2021 yilinda, bir önceki yila göre 0,1 puan azalarak yüzde 0,2 olacagi öngörülmektedir. Bu kapsamda; KÖYDES için 1,6 milyar TL, SUKAP igin 0,9 milyar TL, SODES için 166 milyon TL, kalkinma ajanslari için 332 milyon TL ödenek öngörülmüstür. Ayrica, TÜBITAK Ar-Ge projeleri igin 2,2 milyar TL kaynak ayrilmistir.

2021 yilinda borç verme kaleminin 38 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak önceki yilla ayni seviyede kalmasi ve yüzde 0,7 seviyesinde gerçeklesmesi öngörülmektedir. Ödenegin 20,8 milyar TL'sini KIT'lere yapilacak sermaye transferleri, 8 milyar TL'sini ögrenim ve harç kredileri, 0,8 milyar TL'sini KKTC'ye krediler olusturmaktadir. Kredi Garanti Fonuna ise 5,5 milyar TL kaynak tahsis edilmistir.

2021 yili faiz giderlerinin önceki yila göre 0,3 puan artmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 3,2 düzeyinde olmasi beklenmektedir.

TABLO I: 42- Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri

HARCAMALAR

01 - Personel Giderleri

02 - SGK Devlet Primi Giderleri

03 - Mal ve Hizmet Alim Giderleri

04 - Faiz Giderleri

05 - Cari Transferler

06 - Sermaye Giderleri

07 - Sermaye Transferleri

3.1.2. Mahalli idareler

a) Mevcut Durum

Mahalli idareler dengesi; il özel idareleri, belediyeler, büyüksehir belediyelerine bagli idareler, belediyelerin olusturdugu birlikler ve Iller Bankasi hesaplarini kapsamaktadir.

2019 yilinda, mahalli idare gelirleri, vergi gelirleri ve faktor gelirlerindeki reel düzeyde gerilemekle birlikte nominal olarak yüzde 4,4 oraninda artmis ve 120,8 milyar TL olarak gerçeklegmistir. Mahalli idare harcamalari ise, yerel segimler öncesi dönemde hizla artan borglanma geregi sonrasi ortaya gikan yüksek finansman ihtiyaci ve gelirlerdeki reel azalmaya bagli olarak GSYH'nin yüzde 3,01'i seviyesine gerilemistir. Mahalli idare harcamalarinin gerilemesinde en önemli pay, yerel segimler öncesi dönemde tarihi yüksek seviyelere ulaçan yatirim harcamalarina aittir. Buna bagli olarak, yatirim harcamalari 2019 yilinda bir önceki yila göre nominal düzeyde yüzde 31,3 gerileyerek mahalli idarelerde mali dengelenmenin ana unsuru olmustur. Böylece, 2018 yilinda GSYH'nin yüzde 0,58i düzeyinde olan mahalli idareler bütçe açigi, 2019 yilinda GSYH'nin yüzde 0,22'si seviyesine gerilemistir.

2020 yilinda, mahalli idare gelirlerinin, vergi gelirlerindeki sinirli reel artiginin da katkisiyla GSYH'ya oranla yüzde 2,88 seviyesinde gerçeklesecegi, mahalli idare harcamalarinin ise devam eden finansman ihtiyacina bagli olarak GSYH'nin yüzde 3,09'U seviyesinde gergeklesecegi tahmin edilmektedir. Böylece, 2020 yilinda mahalli idareler dengesinin GSYH'nin yüzde 0,21'i seviyesinde açik verecegi beklenmektedir.

TABLO I: 43- Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli idarelere Ayrilan Paylar

(1) Gerçeklesme tahmini

(2) Program

b) Hedefler

2021 ylinda, mahalli idare gelirlerinin 163,5 milyar TL, harcamalarinin ise 173,8 milyar TL olarak gerçeklesmesi ve mahalli idare dengesinin GSYH'nin yüzde 0,18'i düzeyinde 10,3 milyar TL açik vermesi öngörülmektedir.

TABLO I: 44- Mahalli idareler Gelir ve Harcamalari (1)

(2) Gerçeklesme tahmini

(1) il özel idareleri, belediyeler, iller Bankasi, belediyelerin olusturdugu birlikler ve büyüksehir belediyelerine bagll idareleri kapsamaktadir.

(3) Program

3.1.3. Döner Sermayeli isletmeler

a) Mevcut Durum

Döner sermayeli isletmeler tanimi içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadir. Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamindaki idarelere bagli olarak faaliyet gösteren isletmeler yer almaktadir. Ikinci grupta ise bu isletmelerin disinda kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango Idaresi ve Atatürk Orman Çiftligi Müdürlügü bulunmaktadir.

2019 yilinda 2,3 milyar TL agik veren döner sermayeli isletmelerin 2020 yilinda da 2 milyar TL agik vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler

2021 yrlinda döner sermayeli isletmelerin 2 milyar TL açik vermesi hedeflenmektedir.

TABLO I: 45- Döner Sermayeli isletmeler Finansman Dengesi

(1) Gerçeklesme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütge Baskanligr

(2) Program

3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluslari

a) Mevcut Durum

Sosyal güvenlik kuruluslari kapsaminda Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve issizlik Sigortasi Fonu (ÏSF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayri tablolarda gösterilmektedir.

2020 yilinda bir önceki yila göre temelde prim gelirlerindeki düsüs nedeniyle SGK'nin toplam gelirlerinin GSYH'ya oraninin azalmasi beklenmektedir. Bununla birlikte, sigorta ödemeleri ve saglik giderlerindeki artis nedeniyle GSYH'ya oran olarak SGK'nin toplam giderlerinin artis göstermesi öngörülmektedir. Sosyal güvenlik kuruluslarna yönelik bütçe transferlerinin GSYH'ya oraninin bir önceki ylla göre 0,5 puan artarak yüzde 5,1 seviyesine yükselmesi beklenmektedir.

2020 yilinda bütçeden SGK'ya faturali ödemeler, ek kargiliklar, devlet katkisi, emeklilere yapilan ek ödeme, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primleri dähil olmak üzere 249,2 milyar TL transfer yapilacagi tahmin edilmektedir.

Isçi, esnaf ve ciftçi emekli ayliklari, 2020 yili Ocak ayinda yüzde 6,5; Temmuz ayinda ise yüzde 5,75 oraninda artirilmistir. Memur maaglari ve memur emekli ayliklarinda ise, 2020 yili Ocak ayinda yüzde 5,49; Temmuz ayinda yüzde 5,75 oraninda artis saglanmistir.

Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, ylin tamaminda geçerli olmak üzere 2020 yili Ocak ayinda yüzde 15 oraninda artisla brüt 2.943 TL'ye yükseltilmistir.

TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi

(1) Gerçeklesme Tahmini

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(2) Program

(3) Faturali ödemeler, ek karsiliklar, devlet katkisi, emeklilere yapilan ek ödeme, prim tesviklerinden kaynaklanar transferler ve prim ödeme gücü olmayanlarn GSS primleri dâhil edilmistir.

Prim tesvikleri kapsaminda merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya 2019 yilinda 22,3 milyar TL transfer yapilmis olup 2020 yilinda da 22,9 milyar TL transfer yapilmasi beklenmektedir.

2019 yilinda SGK ilaç ve tedavi harcamalari, sirasiyla 39,6 milyar TL ve 69,5 milyar TL'ye ulasmistir. 2020 yilinda ise, söz konusu harcamalarin sirasiyla 47,4 milyar TL ve 87,3 milyar TL olarak gerçeklesmesi beklenmektedir.

2020 yilinda GSYH'ya oran olarak ISF prim gelirlerinin yüzde 0,4, faiz gelirlerinin yüzde 0,3, devlet katkisinin ise yüzde 0,1 seviyesinde gerçeklesmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam gelirlerin GSYH'nin yüzde 0,8'i seviyesinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

2020 yili ISF toplam giderlerinin GSYH'ya oran olarak bir önceki yila göre 0,8 puan artarak yüzde 1,6 seviyesinde gerçeklegmesi beklenmektedir. Bu gelismede özellikle, Covid-

19 pandemisinde uygulanan istihdami desteklemeye yönelik tedbirler etkili olmustur. Ayrica, 2020 yili issizlik ödenegi giderlerinin 7,7 milyar TL düzeyinde gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

2020 yilinda toplam Fon varliginin 92,5 milyar TL'lik tutarla GSYH'nin yüzde 1,9'U seviyesinde gergeklesecegi tahmin edilmektedir.

TABLO I: 47- issizlik Sigortasi Fonu Gelir-Gider Dengesi (1)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(2) Gerçeklesme Tahmini

(1) Esnaf Ahilik Sandigr dâhildir.

(3) Program

(4) issizlik ödenegi, kisa çalisma ödenegi ve ücret garanti fonu giderleri dâhil edilmistir.

b) Hedefler

Ücretlilerin ve kendi hesabina çalisanlarn emekli ayliklarnin 2021 yili Ocak ve Temmuz aylarinda önceki alti aylik enflasyon tahmini dikkate alinarak artirilmasi öngörülmüstür.

Kamu görevlileriyle yapilan toplu sözlesme hükümlerine göre memur maaslari ve memur emekli ayliklarinin 2021 yilinin Ocak ayinda yüzde 3, Temmuz ayinda yüzde 3 oraninda artinilmasi öngörülmüstür.

2021 yilinda sosyal güvenlik kuruluslarinin toplam gelirlerinin 518 milyar TL, toplam giderlerinin 587,6 milyar TL ve gelir-gider açiginin 69,6 milyar TL olmasi öngörülmüstür. GSYH'ya oran olarak gelirlerin yüzde 9,2, giderlerin yüzde 10,4 ve agigin yüzde 1,2 olmasi hedeflenmistir.

2021 yilinda SGK'ya faturali ödemeler, ek karsiliklar, emeklilere yapilan ek ödeme, devlet katkisi, prim tesviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanlarin GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 259,7 milyar TL tutarinda ve GSYH'nin yüzde 4,6'si oraninda bütçe transferi yapilmasi öngörülmektedir.

2021 yilinda GSYH'ya oran olarak Issizlik Sigortasi Fonunun prim gelirinin yüzde 0,4, faiz gelirinin yüzde 0,2 ve devlet katkisinin yüzde 0,1 oraninda gerçeklesmesi hedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin GSYH'nin yüzde 0,7'si oranina ulasmasi beklenmektedir. Böylece, 2021 yilinda toplam Fon varliginin 95,5 milyar TL ile GSYH'nin yüzde 1,7'si seviyesinde gerçeklegmesi hedeflenmektedir.

3.1.5. Fonlar

a) Mevcut Durum

Fon dengesi kapsami, bütçe içi Destekleme ve Fiyat Istikrar Fonu ile bütçe disi Sosyal Yardimlasma ve Dayanigmayi Tegvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Özellestirme Fonundan meydana gelmektedir.

2020 yilinda toplam fon gelirlerinin 30,8 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 32,4 milyar TL'ye ulagmasi beklenmektedir. Böylece, fonlarin finansman açiginin 1,6 milyar TL olmasi öngörülmektedir.

2020 yilinda özellestirme uygulamalari sonucunda Özellestirme Fonuna 4,4 milyar TL nakit girisi olmasi beklenmektedir.

b) Hedefler

2021 yilinda Özellestirme Fonunun 10 milyar TL tutarinda özellestirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2021 yilinda fon gelirlerinin 34,7 milyar TL, fon giderlerinin 36,7 milyar TL, fon sistemi finansman açiginin ise 2 milyar TL olmasi hedeflenmektedir.

TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri (1)

(1) issizlik Sigortasi Fonu hariçtir.

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligr

(2) Gerceklesme Tahmini

(3) Program

3.2. KAMU ÎKTISADI TESEBBÜSLERI VE ÖZELLESTIRME

a) Mevcut Durum

Kamunun mal ve hizmet üretimindeki payinin azaltilmasi yönünde izlenen politikalar neticesinde yillar itibariyla KIT'lerin ülke ekonomisi igerisindeki payl azalmaktadir. 2000 yilinda KiT'lerin ürettigi katma degerin GSYH'ya orani yüzde 3,5 seviyesindeyken 2020 yili sonunda bu oranin yüzde 0,7 olacagi tahmin edilmektedir. Buna paralel olarak, KIT yatirimlarinin toplam kamu ve özel sektör yatirimlari içerisindeki payinin da 2000 yilindaki yüzde 5,8 seviyesinden 2020 yilinda yüzde 2, 1'e gerilemesi öngörülmektedir. Ayni dönemde 435 bin olan KIT'lerin yillik ortalama personel sayisinin, 106 bine düsmesi beklenmektedir.

2020 yili Ekim ayi itibaryla 233 sayili KHK kapsaminda faaliyet gösteren KIT sayisi 19'dur. Bu kuruluslara ilaveten özellestirme programinda bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payi olan Türkiye Denizclik isletmeleri (TDi) A.S., TÜRKSEKER A.S. ve Sümer Holding A.S. KIT dengesi kapsaminda izlenmektedir.

KiT'ler ve özellestirme portföyünde izlenen kuruluslar, 2019 yilinda GSYH'nin yüzde 0,21'i oraninda finansman açigi vermistir. 2020 yilinda ise bu kuruluslarin GSYH'nin yüzde 0,06'si oraninda finansman agigi vermesi beklenmektedir. Söz konusu kuruluslarin 2020 yilinda 1,8 milyar TL dönem kâr ve 2,9 milyar TL borçlanma geregi olusturacagi tahmin edilmektedir. Bu kuruluslara 2020 yilinda 15,5 milyar TL sermaye transferi, 1,9 milyar TL görevlendirme bedeli ve 0,9 milyar TL kamu hizmeti yükümlülügü ödemesi yapilmasi öngörülmektedir. Kuruluslardan Hazineye 2020 ylinda 1,2 milyar TL hasilat payi ve 1,6 milyar TL temettü ödemesi yapilmasi beklenmektedir. Ayni dönemde yatirim harcamalarinin 26 milyar TL olarak gerçeklesecegi tahmin edilmektedir.

Yil içerisinde döviz kurundaki gelismeler BOTAS'in maliyetlerini önemli ölçüde artirirken ham petrol fiyatlarinin düsmesi bu artigi telafi etmistir. Bunun sonucunda sene içerisinde elektrik üreticileri ve sanayi grubu tüketicilere uygulanan toptan dogal gaz satis fiyatlarinda indirim yapilmistir. Ayni sekilde EÜAS, toptan elektrik satis fiyatlarinda indirim uygulamistir.

Karadeniz ve Akdeniz'de gergeklestirilen hidrokarbon arama faaliyetleri neticesinde TPAO, Fatih Sondaj Gemisiyle Sakarya Sahasinda 405 milyar metreküp büyüklügünde dogal gaz rezervi kesfetmis olup 2020 yilinda dünyada denizlerdeki en büyük kesfi gerçeklestirmistir.

Enerji ve madencilik KiT'lerinin yatirmlarinin 2020 yili sonunda 2019 yili gerçeklesmelerine göre 2,2 milyar TL artmasi beklenmektedir. Söz konusu artista TEIAS'in iletim sistemi yatirimlari ile BOTAS'in dogal gaz depolama projeleri yatirimlari önemli rol oynamistir.

2019 yilinda yüksek miktarda stok artisi nedeniyle finansman ihtiyaci artan ESK'nin 2020 yilinda stok azalisina bagli olarak 1,5 milyar TL faiz disi fazla vermesi beklenmektedir.

TMO'nun bugday, arpa, misir, kirmizi mercimek ve kuru üzüm basta olmak üzere açikladigi müdahale alim fiyat artislari, alim fiyatlarinin agiklandigi dönemlere göre 12 aylik ortalama ÜFE ve Tarimsal Girdi Fiyat Endeksi artslarinin üzerindedir.

Covid-19 pandemisinin havayolu sektöründeki olumsuz etkisine ragmen DHMI'nin 2020 yilindaki zararinin 0,6 milyar TL ile sinirli kalmasi beklenmektedir.

2020 yilinda toplam KIT yatirimlarinin yüzde 36'sini gerçeklestirmesi beklenen TCDD, yatirimlarinin ve igletme bütçesi agiklarinin finansmanini bütgeden yapilan sermaye transferleriyle karsilamaktadir. Bu kapsamda, 2020 yilinda TCDD'ye 12,1 milyar TL sermaye transferi yapilmasi öngörülmektedir.

TCDD'nin bagli ortakliklari olan TÜVASAS, TÜLOMSAS ve TÜDEMSAS, 04/03/2020 tarihli 2186 sayili Cumhurbaskani Karani ile yeni bir KIT olarak kurulan TÜRASAS çatisi altinda birlestirilmistir.

07/11/2019 tarihli 1744 sayili Cumhurbaskani Karari ile DMO tarafindan Hazineye ödenen hasilat payi uygulamasi kaldirilmistir. Düzenleme ile kamu kurum ve kuruluslarinin DMO'dan yapacagi alimlari daha az maliyetle temin etmesi saglanirken DMO'nun da kârliliginda artig hedeflenmektedir.

Sadece ekonomik hayatin degil ayni zamanda sosyal hayatin da bir parçasi olan KIT'ler, salgin sürecinde toplumun ihtiyaç duydugu alanlarda üretim faaliyetlerini gerçeklestirmistir. Bu dönemde MKEK cerrahi maske, koruyucu ekipman ve solunum cihazi, ETI Maden ise el ve ortam dezenfektani üretimine baglamistir.

2020 yili Ekim ayi itibaryla KiT'lere iliskin bir stratejik plan, 16 performans programi ve 18 performans degerlendirme raporu onaylanmistir.

11/04/2020 tarihli Resmi Gazetede yayimlanan 2393 sayili Cumhurbaskani Karariyla 399 sayili KHK'ya tabi olarak KIT'lerde istihdam edilen kapsam disi personel ile KIT'lerin, bagli ortakliklarinin, istiraklerinin ve özellestirme kapsam ve programinda bulunup kamu payi yüzde 50'nin üzerinde olan Kuruluslarn yönetim kurulu baskan ve üyeleri ile tasfiye kurulu üyelerinin ücretleri belirlenmistir. Ayni Karar uyarinca bu ücretlerin ilerleyen yillarda kamu görevlilerinin geneline yönelik mali haklarda meydana gelen artis oranina uygun olarak belirlenmesi düzenlenmistir.

Özellestirme idaresi Baskanligi tarafindan satis ve devir islemi tamamlanan özellestirme uygulamalarinin toplam tutari 2019 yilinda 660 milyon TL iken, 2020 yilinin ilk 9 ayinda 132 milyon TL olarak gerçeklesmistir. Ayrica, 2020 yili Eylül ayi sonu itibariyla özellestirme ihalesi tamamlanan ve sözlegme imza asamasinda bulunan özellestirme uygulamalarinin toplam tutari 15 milyon TL'dir.

Ahiköy 1 ve Ahiköy 2 Hidroelektrik Santrallerinin isletme hakk devri yoluyla özellestirilmesi amaciyla Subat ayinda agilan ihalede teklif sahipleriyle nihai pazarlik görügmeleri Agustos ayinda tamamlanmis olup sonuglar Ekim ayi iginde onaya sunulmustur.

Eylül ve Ekim aylarinda verilen ilanlarla Güllük Liman Sahasinin isletme hakki devri ve özellestirme portföyünde bulunan 151 tasinmazin satis yoluyla özellestirilmesi igin ihaleler açilmistir. Yil sonuna kadar ihale süreçlerinin tamamlanmasi ve sonuçlarin onaya sunulmasi planlanmaktadir.

TABLO I: 49-233 Sayrli KHK'ya Tabi isletmeci KIT Finansman Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlig

1) Gerceklesme Tahmini (2) Proaran

TABLO I: 50- Özellestirme Kapsamindaki KIT Finansman Dengesi

(1) Gergeklegme Tahmini (2) Programi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanligi

TABLO I: 51- KiT'ler Hakkinda Özet Bilgiler

Toplam Personel Sayisi

• Memur ve Sözlesmeli Personel

• isçi

Toplam Personel Harcamalari (3)

• isçi

• Memur ve Sözlesmeli Personel

Mal ve Hizmet Satis Hasilati (3)

b) Hedefler

KIT'lerin ve özellestirme portföyünde izlenen kuruluslarin 2021 yilinda 9,3 milyar TL finansman açigi vermesi programlanmistir. Bu hedefin tutturulmasi; OVP'de öngörülen makroekonomik büyüklükler ile politikalarin gerçeklesmesi, KIT'lerde öngörülen fiyat ve tarifelerin uygulanmasi, programlanan miktarda alimlarin yapilmasi, yatirim harcamalarinin belirlenen seviyede kalmasi ve bütçeden yapilmasi programlanan transferlerin gerçeklestirilmesiyle mümkün olabilecektir.

Kamu isletmelerinin, düsük maliyetle daha verimli üretim yapmasi ve ürün optimizasyonunu gerçeklestirmesi saglanacaktir.

TCDD, TPAO, BOTAS ve TEÏAS gerçeklestirecekleri yatirimlarin finansmaninda dig proje kredilerinden faydalanacaktir.

TPAO'nun 2020 yilinda Karadeniz'in Sakarya Sahasinda kesfettigi dogal gaz rezervine yönelik Sakarya Dogal Gaz Sahasi Gelistirme Projesine 2021 yili içerisinde baslanacaktir.

TMO'nun 2 milyon ton bugday ve 500 bin ton misir, TÜRKSEKER A.S.'nin 7,8 milyon ton seker pancari alimi yapmasi öngörülmektedir.

Etkin bir piyasa mekanizmasi olusturma hedefi dogrultusunda özellestirme uygulamalarina devam edilecektir.

iKiNCi BÖLÜM

1. 2021 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMIK AMACI

2021 Yili Cumhurbaskanligi Yillik Programinin temel amaci; Covid-19 pandemisinin ekonomi üzerindeki etkileri telafi edilerek, fiyat istikrari, finansal istikrar ve cari islemler dengesinde iyilesmenin saglanmasinin yanisira kapsayici, sürdürülebilir ve istihdam odakli büyümeyi hedefleyen politikalarla küresel ekonomide ortaya gikmakta olan "yeni normal"in sundugu firsatlari da kullanarak üretime, ihracata dayali ekonomik dönüsüme yönelik adimlarin gerçeklestirilmesidir. Cumhurbaskanlijl Yillik Programinin hazirlanmasinda On Birinci Kalkinma Planinda yer verilen yillik ya da çok yilli tedbirler esas alinmistir. Bu kapsamda 2021 yili içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbirlere iliskin faaliyet ve projeler ilgili basliklar altinda verilmistir. 2021 Yili Cumhurbagkanligr Yillik Programinda yer alan tedbir ve faaliyetler izlenip degerlendirilecek ve rapor haline getirilecektir. 2020 yilinda tamamlanamayan tedbir ve faaliyetlerin izlenmesine ve raporlanmasina devam edilecektir.

2. 2021 YILI PROGRAMININ HEDEFLERI VE POLITIKALARI

2.1. ÏSTÏKRARLI VE GÜÇLÜ EKONOMI

Covid-19 pandemisiyle birlikte dünya genelinde sosyal ve ekonomik hayatin isleyisi önemli bir degisime ugramistir. is yapis sekilleri, davranislar ve tercihlerin yeniden biçimlenmesiyle gündeme gelen "yeni normal" kavraminin gereklerine uyumu saglayacak olan teknolojinin daha yogun kullanimi, dijital dönüsüm ve yeni calisma modellerinin yayginlagmasina yönelik politikalarla üretimin desteklenmesi amaglanmaktadir. Yeni normalin getirdigi "yeni dengelenme" sürecinde enflasyon ve cari dengede kirilganhiklar azaltacak olan teknoloji, verimlilik ve rekabet odakli politikalarla yenilikçi, yüksek katma degerli, ihracata dayali ve kapsayic bir ekonomik büyüme altyapisinin olusturulmasi hedeflenmektedir.

2020 yilinda YEP'te öngörülen "yeni dengelenme" süreci çerçevesinde ekonomik faaliyetin 2021 yilinda ivme kazanmasi ve yüzde 5,8 oraninda bir büyümenin gerçeklesmesi hedeflenmektedir. Fiyat istikrarinin yeniden saglanmasi ile enflasyonun yüzde 8'e gerilemesi beklenmektedir. Yerli üretimi ve ihracat atilimini merkeze alan ekonomi politikalariyla tutarli olarak dis dengedeki kuvvetlenmenin devam etmesi ve cari islemler agiginin GSYH'ya oraninin yüzde 1,9 olarak gerçeklegmesi öngörülmektedir.

2.1.1. Büyüme ve istihdam

a) Amaç

Sürdürülebilir, teknoloji odakli ve kapsayic büyümenin saglanabilmesi temel amaçtir. Bu çerçevede, teknoloji yogunlugu giderek artan yatirimlara ve ihracata dayali, çevre dostu ve makroekonomik dengelerle uyumlu bir büyüme ile; istihdam ve refah artiginin saglanmasi hedeflenmektedir. Covid-19 pandemisi sonrasi ekonomik toparlanmayi destekleyici ve esnek isgücü piyasasi gelisimini tesvik edici politikalar uygulanmaya devam edilecektir.

2.1.2. Yurt içi Tasarruflar

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin büyüme hedeflerine ulagmasi igin yatirimlarin finansmaninda yurt içi tasarruflarin oldukça önemli bir rolü bulunmaktadir. Ekonomide büyüme hedeflerinin gerçeklestirilmesi igin yurt içi tasarruflarin artirilmasiyla tasarruf-yatirim agigi azalacak, Türkiye ekonomisi olasi soklara daha dayanikli hale gelecek ve cari islemler açigina bagli kirilganliklar azalacaktir. Bu yüzden, yurt içi tasarruflarin yüksek ve istikrarli bir düzeyde olmasina ihtiyaç duyulmaktadir. Diger taraftan salginin, ekonomideki is yapis sekillerini, davranislari ve tercihleri yeniden bigimlendirmekte oldugu gibi, tasarruf ve tüketim kararlari üzerinde de etkili olmasi beklenmektedir.

Toplam yurt içi tasarruf orani, 2009-2019 yillari arasinda ortalama yüzde 24,4 olarak gerçeklesmistir. Söz konusu oran 2011 yili ve sonrasinda artis sergileyerek 2018 yilinda yüzde 27,7'ye ulasmis ancak dengelenme surecinde 2019 yilinda bir onceki ylla göre, kamu tasarruflarinda kaydedilen azaligin etkisiyle yüzde 26 olarak gerçeklegmistir.

2019 yilinda ülkemizde OECD ve Avrupa Birligi ortalamasinin üzerinde seyreden tasarruf orani, orta-yüksek gelirli ülkelerin tasarruf oranlarinin altinda seyretmeye devam etmektedir. Toplam tasarruf-yatirim dengesi 2019 yilinda fazla vererek yüzde 1,2 düzeyinde gergeklesirken, salginin 2020 yilinda tasarruf ve yatirim davranislarini etkileyen baglica unsur olmasi beklenmektedir.

Uzun vadeli tasarruflarin artirilmasi bakimindan önemli olan bireysel emeklilik uygulamasinda kayda deger ilerlemeler saglanmistir. 2012 yilinda 3,1 milyon olan katilimc sayisi, 2 Ekim 2020 itibariyla yaklasik 6,9 milyona ulagmis, fon büyüklügü ise 20,3 milyar TL'den 149,8 milyar TL'ye (19,9 milyar TL'si devlet katkisi) yükselmistir. Ayrica gönüllülük esasina dayali BES'in yani sira, 2017 yilinda yürürlüge giren otomatik katilim uygulamasina göre çalisan ve 45 yasini doldurmamis tüm vatandaslarin kapsam altina alinmasiyla sistemin yayginlasmasi için önemli bir adim atilmistir. 2 Ekim 2020 itibariyla sistemde 5,6 milyon çalisan katki payi ödemeye devam ederken toplam fon büyüklüjü 10,8 milyar TL'ye ulasmistir.

Yurt disinda yagayan Türkiye Cumhuriyeti vatandaslarina ve Mavi Kart sahiplerine dövizli BES imkâni saglayan Kanun degisikligi Resmi Gazete'de 26 Mart 2020 tarihinde yayimlanarak yürürlüge girmistir. 24 Nisan 2020 tarihinde yayimlanan Cumhurbaskani Karariyla yabanc para cinsinden katki payi ödemelerinde yüzde 10 devlet katkisi getirilmistir. Yurtdisinda yasayan 6,5 milyonu askin vatandagin BES'e dâhil olmasi halinde fon tutari ve katilima sayisi büyüklügü açisindan mevcut sisteme katkr saglamasi öngörülmektedir.

b) Amaç

Türkiye ekonomisinde yüksek oranli ve istikrarl büyümenin saglanmasinda finansmanin sürdürülebilir ve saglikli kaynaklardan temin edilmesi, dig kaynaklara olan bagimlligin azaltilmasi ve kaynaklarin gelir artirici, istihdam saglayic ve verimlilik potansiyeli yüksek alanlara yönlendirilmesi temel amaçtir.

Emeklilige yönelik ve uzun vadeli tasarruflari artirmak amaciyla olusturulan bireysel emeklilik sistemi, sistemin katilimc tabanini genisletmeye yönelik çalismalar kapsaminda gelisimini sürdürmektedir. Sistemde istikrarli büyümenin yakalanabilmesi adina önümüzdeki dönemde katilimc sayisinin ve fon büyüklügü artisinin sürdürülebilir kilinmasina yönelik iyilestirmeler gerçeklestirilecektir.

Öncelikli sektörlerdeki sirketlerin nakit sermaye artirimlarini tesvik etmek amaciyla gelistirilen birincil ve ikincil mevzuat düzenlemeleri tamamlanarak sirket tasarruflarinin artinilarak verimli kullanilmasi saglanacaktir.

Finansal okuryazarligi artirmak amaciyla düzenlenecek seminer ve etkinlikler yoluyla hanehalki ve firmalarin tasarruflarin yönlendirilecegi finansal araglara yönelik bilgi düzeyi artirilacaktir.

c) Politika ve Tedbirler

d) Hedefler

(2) 2018 fiyatlariyla

(1) Yil sonu itibariyla gönüllü ve otomatik katilma dayali sistemlerin toplamidir.

(3) Gerçeklesme Tahmini

(5) Bu gösterge ayni zamanda merkezi yönetim bütgesinde yer alan Stratejik Yönetim ve Kaynak Tahsisi Programinin performans göstergelerinden biridir.

(6) Bu gösterge ayni zamanda merkezi yönetim bütgesinde yer alan Finansal Sistemin Gelistirilmesi ve Sigortacilk Programinin performans göstergelerinden biridir.

2.1.3. Ödemeler Dengesi

a) Amaç

Ödemeler dengesinde kalic ve sürdürülebilir iyilesmenin saglanabilmesi için uluslararasi alanda rekabetgi sektörlerin desteklenerek, salgin sonrasi "yeni normal"in getirdigi firsatlardan azami ölçüde faydalanilarak ihracatin artirilmasi, ithalata olan bagimhligin azaltilmasi ve basta turizm olmak üzere hizmetler gelirlerinin üst seviyelere gikarlmasi temel amaçtir. Ayrica, dis finansman kalitesinin artinilabilmesine yönelik olarak, teknoloji transferi saglayan dogrudan yabanc sermaye yatirimlarinin artinlmasi hedeflenmektedir.

b) Politika ve Tedbirler

c) Hedefler

(1) Gerçeklesme Tahmini

(3) 2021 yilinda Covid-19 pandemisinde ikinci dalga yasanmazsa 900 adet milli veya bireysel fuarin, 40 adet yurt içi fuarin ve 4 adet sanal fuarin (sanal fuar organizasyonu/sanal fuar katilimi) destek kapsamina alinmasi; kinci dalga yasanmasi halinde 450 adet milli veya bireysel fuarin, 20 adet yurt içi fuarin ve 10 adet sanal fuarin (sanal fuar organizasyonu/sanal fuar katilimi) destek kapsamina alinmasi

(4) 2021 yili igin Cumhurbaskanligi Kararnamesi gikmasi durumunda açilmasi planlanan yurtdisi tapu temsilciligi sayisini

(5) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütgesinde yer alan Ticaretin Düzenlenmesi, Gelistirilmesi ve Kolaylastinlmasi Programinin performans göstergelerinden biridir.

(6) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütgesinde yer alan Sanayinin Gelistirilmesi, Üretim ve Yatirimlann Desteklenmesi Programinin performans göstergelerinden biridir.

2.1.4. Enflasyon ve Para Politikasi

a) Amaç

2021 yilinda para politikasinin temel amaci güçlü bir para politikasi durusu ve politika esgüdümü ile para ve maliye politikasi araçlarinin etkin kullanimina devam ederek finansal istikrar gözeterek fiyat istikranni saglamak ve korumaktir.

b) Politika ve Tedbirler

Para politikasi araçlari güglü bir sekilde kullanilmaya devam edilecektir. Para, maliye ve gelirler politikalari koordineli olarak yürütülecektir.

Enflasyon hedeflemesi dogrultusunda, hükümet ve TCMB enflasyon hedefini birlikte belirlemeyi ve bu hedefi kamuoyuna açiklamayi sürdürecektir.

Enflasyonu kademeli olarak hedeflenen seviyelere düsürmeyi amaglayan ihtiyatli para politikasi önlemleri maliye ve gelirler politikalari tarafindan da desteklenecektir.

Mali disiplin korunacak sekilde, yönetilen/yönlendirilen fiyatlar ve vergi düzenlemeleri geçmis enflasyona endeksleme davranisinin azaltilmasina yardima olacak sekilde belirlenecektir.

Dalgali kur rejimi uygulamasina devam edilecek, kurlarda sagliksiz fiyat olusumlarinin gözlenmesi veya asiri oynaklik durumunda piyasalarda istikrarin saglanmasi amaciyla gerekli adimlar atilacaktir.

c) Hedefler

(1) Gerçeklesme Tahmini

(2) Program

2.1.5. Mali Piyasalar

a) Amaç

Reel sektörün finansman ihtiyacina düsük maliyetle cevap verebilen, farkli nitelikteki finansal araçlari güvenilir kurumlar araciligiyla genis bir yatirima tabanina sunabilen ve istanbul'un cazip bir küresel finans merkezi olma hedefini destekleyen, kurumsal yapist güçlü bir finansal sektörün olusturulmasi temel amaçtir.

b) Politika ve Tedbirler

c) Hedefler

(1) Gerçeklegme Tahmini

(2) Program

(3) Canli krediler kullanlmistir.

2.1.6. MALIYE POLITIKASI

a) Amaç

Kamu maliyesinin güçlü ve sürdürülebilir yapisinin korunmasi temel amaçtir. Bu baglamda salginla mücadele kapsaminda etkin bir sekilde kullanilan maliye politikasi, Program döneminde ekonomik toparlanmaya zarar vermeyecek sekilde sikilastirilmaya baglanacaktir.

Maliye politikasi; para politikasi hedefleriyle uyumu da gözetecek sekilde ülkemizin büyüme potansiyelinin artirilmasina, ekonomik refahin kapsayici ve sürdürülebilir biçimde bölügümüne, cari açigin sürdürülebilir seviyede tutulmasina, yurt içi tasarruflarin ve yatirimlarin tegvikine katkr verecek sekilde uygulanacaktir.

Program döneminde yatirimlarin ve harcama programlarinin etkinligi artirilacak, kamu gelir kalitesi iyilestirilecek ve kamu borcunun milli gelire orani sürdürülebilir düzeylerde tutulacaktir.

2021 yili bütçesiyle birlikte kamu hizmetlerini program yaklasimiyla ele alan bütçe yapisina gegilecektir. Kaynak tahsisinde etkinligi artirmak ve öncelikli alanlara mali alan yaratmak amaciyla harcama gözden gegirmeleri gerçeklestirilecektir.

Vergi mevzuatinin ekonomik ve sosyal alanda öncelik ve hedefleri destekleyici bir yaklasimla gözden gegirilmesi çalismalari sürdürülecektir. Kamu harcamalarinin finansmani için sürekli ve kalic gelir kaynaklarinin artirilmasi, mevcut vergi kanunlarinda sadelestirmeler yapilmasi ve vergilemede etkinligin artinilmasi ile vergi tabaninin genisletilmesi suretiyle ekonomide kayit disiligin azaltilmasi program döneminde kamu gelir politika ve uygulamalarinin temel hedefleri olacaktir.

c) Hedefler

(2) Program

(1) Gergeklesme Tahmini

(3) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütgesinde yer alan Stratejik Yönetim ve Kaynak Tahsisi Programinin performans göstergelerinden biridir.

(4) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Hazine Varlklarinin ve Yükümlülüklerinin Yönetimi Programinin performans göstergelerinden biridir.

2.1.7. Sosyal Güvenlik Sistemi ve Finansmani

a) Mevcut Durum

Sosyal sigorta kapsamindaki nüfus orani, kayit disi istihdamla mücadele ve prim tesviklerinin etkisiyle 2019 yilinda yüzde 85 düzeyine ulagmistir. Bu çerçevede, fili denetimlerin yani sira veri tabanlarinin iyilegtirilmesi, bilgi teknolojilerinden yararlanilmasi ve kayit disi istihdamin azaltilmasina yönelik faaliyetlere devam edilmektedir.

08/01/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 2040 sayili Cumhurbaskani Karariyla prim borcu olanlar ile bunlarin bakmakla yükümlü oldugu kisilerin 2020 yili sonuna kadar Saglik Bakanligr ve bagli kuruluslarnin saglik tesisleri ile devlete ait üniversite hastanelerinden yararlanmasina imkân taninmistir.

23/02/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 2137 sayili Cumhurbaskani Karariyla sigorta primine esas kazang alt siniri üzerinden bölgesel olarak uygulanan ilave alti puan prim tesviki uygulamasinin süresi 31/12/2020 tarihine uzatilmistir.

26/03/2020 tarihli Mükerrer Resmi Gazete de yayimlanan 7226 sayili Kanunla Esnaf Ahilik Sandigi uygulamasinin baglangig tarihi 01/01/2021 olarak degistirilmistir.

Ayni Kanunla, 2019 yilinin ayni ayina iliskin SGK'ya verilen aylik prim ve hizmet belgelerinde prime esas günlük kazanci 128 TL (toplu is sözlesmesine tabii isyerleri için 256 TL) ve altinda bildirilen sigortahlar için bu kigileri istihdam eden isverenlere asgari ücret destegi saglanmasi düzenlenmistir. Buna göre, 2020 yilinda cari ayda prim ve hizmet belgelerinde bildirilen sigortalilara iliskin toplam prim ödeme gün sayisinin 2020 yili OcakAralik dönemi için günlük 2,5 TL ile çarpimi sonucu bulunacak tutarin, bu isverenlerin SGK'ya ödeyecekleri sigorta primlerinden mahsup edilecegi hükmü getirilmistir. Asgari ücret desteginden yararlanmada bir önceki yildaki en az sigortali sayisina ilave olma sarti bulunmaktadir.

Ayni Kanunla, kismi çalismada yirmi gün ve altindaki çalisma sürelerinde saglik primlerini otuz güne tamamlama zorunlulugundaki sinir sekiz güne indirilmistir. Böylece, kismi süreli veya çagri üzerine çalisanlar ile ay içerisinde günün bazi saatlerinde çalisip, galistigi saat karsiliginda ücret alanlar için ay içerisinde dokuz ila yirmi gün çalisanlara eksik günlerine ait genel saglik sigortasi primlerini otuz güne tamamlama zorunlulugu kaldinlmistir.

Ayni Kanunla, 30/06/2020 tarihine kadar geçerli olmak üzere Covid-19 kaynakli zorlayic sebep gerekçesiyle yapilan kisa çalisma basvurularnda kisa çalisma ödenegine hak kazanabilme sartinin, son 120 gün yerine son 60 gün kesintisiz çaligmak ve son üg yil içinde en az 600 yerine en az 450 prim ödeme gün sayisina sahip olmak seklinde uygulanmasi düzenlenmistir. 28/07/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7252 sayili Kanunla salgin kaynakli kisa çalisma ödenegi uygulamasini bütün veya sektörel olarak yilsonuna kadar uzatma yetkisi Cumhurbaskanina verilmistir. 31/08/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 2915 sayili Cumhurbaskani Karariyla, kisa çalisma ödeneginden yararlanma süresi Ekim ayi sonuna kadar uzatilmistir.

24/03/2020 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayimlanan Yönetmeliklerle salgin döneminde Saglik Bakanligi ve devlete ait üniversite hastanelerinde çalisan personele ilave ek ödeme yapilmasi imkani saglanmistir.

26/03/2020 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayimlanan 7226 sayili Kanunla malullük ve yaglilik sigortasindan ödenen ayliklar ve ayliklar ile birlikte her ay itibariyla yapilan ödemeler toplaminin dosya bazinda, ek ödeme dâhil 1.500 TL'den az olamayacagi kararlastirilmistir.

2020 yili Mart ayindan itibaren salginin ekonomik etkileriyle mücadele kapsaminda Sosyal Yardimlagma ve Dayanigmayi Tesvik Fonundan muhtag durumda ve dar gelirli ailelere 1.000 TL destek ödenmesi öngörülmüstür. Bu kapsamda Eylül sonu itibariyla 7,9 milyar TL düzeyinde ödeme yapilmistir.

17/04/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7244 sayili Kanunla, Ig Kanunu kapsaminda olup olmadigina bakilmaksizin bazi özel haller disinda üç ay süreyle fesih yasagi getirilmistir. 28/07/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 7252 sayill Kanunla Cumhurbaskanina fesih yasagi ve ücretsiz izin döneminde nakdi ücret destegi uygulamasini 30/06/2021 tarihine kadar uzatma yetkisi verilmistir. 04/09/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan 2930 sayili Cumhurbaskani Karariyla ise fesih yasaginin uygulanma süresi Kasim ayi ortasina kadar uzatilmistir.

17/04/2020 tarihli ve Resmi Gazete'de yayimlanan 7244 sayili Kanunla birlikte isveren tarafindan ücretsiz izne ayrilan ve kisa çalisma ödenegi ile issizlik ödeneginden yararlanamayan isgilere, herhangi bir sosyal güvenlik kurulusundan yashlik ayligi almamak kaydiyla ücretsiz izinde bulunduklar veya issiz kaldiklari süre kadar Issizlik Sigortasi Fonundan günlük 39,24 TL nakdi ücret destegi verilmesi kararlastirlmistir. Dolayisiyla, fesih yasaginin geçerli oldugu süre igerisinde nakdi ücret destegi de verilmeye devam edilecektir.

Ayni Kanunla, devlete ait üniversitelerin tip fakülteleri ve dis hekimligi fakülteleri ile bunlara bagli saglik uygulama ve arastirma merkezi birimleri ile rektörlüklerine bagli saglik hizmeti sunan enstitülerin döner sermaye isletmesi birimlerinden, borç karsilama yüzdeleri belirli bir oranin altinda kalanlara bütçeden kaynak aktarilabilmesi düzenlenmistir.

28/07/2020 tarihli Resmi Gazetede yayimlanan 7252 sayili Kanunla kisa çalisma ödenegi veya nakdi ücret destegi alirken normal çalisma saatlerine dönen isçilerin sigortali ve isveren primlerinin üg ay süreyle 2020 yilsonuna kadar issizlik Sigortasi Fonundan karsilanmasi düzenlenmistir. Bu süreyi üg ay daha uzatmaya Cumhurbaskani yetkili kilinmistir. Tesvikten yararlanmada, kisa çalisma ödenegi veya nakdi ücret destegi alinan dönemdeki çalisilmayan gün sayilari kadar asgari ücret üzerinden prim destegi verilmesine hükmedilmistir.

05/09/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayimlanan Yönetmelikle aile hekimleri ve aile sagliji çalisanlarina salgin nedeniyle ilave ek ödeme verilmesine imkân saglanmistir.

Sosyal sigorta sisteminde finansal sürdürülebilirlik açisindan önemli bir gösterge olan aktif/pasif orani 2018 yilinda 1,86 iken 2019 yilinda bu oran 1,80 olarak gerçeklesmistir. Çirak, stajyer ve kursiyerler hariç tutuldugunda ise bu oran 1,73 seviyesinden 1,69'a gerilemistir.

TABLO II: 1- Sosyal Sigorta Programlarinin Kapsadigr Nüfus

(1) Zorunlu sigorta, istege bagii ve diger sigorta kollarin kapsamaktadir.

Kaynak: SGK, TÜIK

(2) Zorunlu sigorta ve yurt disi topluluk sigortasini kapsamaktadir.

(4) Muhtarlik ve zorunlu sigortayi kapsamaktadir.

(3) 5510 sayili Kanunun Ek-5, Ek-6, Ek-9 maddeleri kapsamindaki sigortallari kapsamaktadir.

b) Amaç

Aktüeryal dengenin gözetilmesi suretiyle sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mali sürdürülebilirliginin saglanmasi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler

d) Hedefler

(2) Program

(1) Gerçeklesme Tahmini

3) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sosyal Güvenlik Programinin performans göstergelerinden biridir

4) Stajyerler, kursiyerler ve giraklar hariç tutulmus, kisi sayisi yerine dosya sayisi esas alinmistir

2.1.8. Kamu igletmeciligi ve Özellestirme

a) Amaç

Kamu isletmelerinin faaliyetlerini, piyasa mekanizmasini bozucu etkiye neden olmayacak sekilde, kârliik ve verimlilik ilkelerine dayali olarak yürütmesi; sosyal amaçli ve kamu yararina yönelik faaliyetler için görevlendirilmeleri durumunda ise olusacak maliyetlerin tam ve zamaninda karsilanmasi ve faiz disi agik vermemesi temel amaçtir.

b) Politika ve Tedbirler